{"id":15488,"date":"2015-10-21T15:00:35","date_gmt":"2015-10-21T10:00:35","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=15488"},"modified":"2015-10-21T16:17:47","modified_gmt":"2015-10-21T11:17:47","slug":"sumqayit-kimya-s%c9%99nayesi-70-2","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=15488","title":{"rendered":"Sumqay\u0131t Kimya s\u0259nayesi &#8211; 70"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/2.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/2-300x203.jpg\" alt=\"2\" width=\"300\" height=\"203\" class=\"alignnone size-medium wp-image-15492\" srcset=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/2-300x203.jpg 300w, http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/2-1024x695.jpg 1024w, http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/2.jpg 1063w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/5.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/5-300x231.jpg\" alt=\"5\" width=\"300\" height=\"231\" class=\"alignnone size-medium wp-image-15493\" srcset=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/5-300x231.jpg 300w, http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/5.jpg 500w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/6.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/6-300x191.jpg\" alt=\"6\" width=\"300\" height=\"191\" class=\"alignnone size-medium wp-image-15494\" srcset=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/6-300x191.jpg 300w, http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/6.jpg 500w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/08.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/08-233x300.jpg\" alt=\"08\" width=\"233\" height=\"300\" class=\"alignnone size-medium wp-image-15495\" srcset=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/08-233x300.jpg 233w, http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/08.jpg 500w\" sizes=\"auto, (max-width: 233px) 100vw, 233px\" \/><\/a><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/8-Almaniya-11..jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/8-Almaniya-11.-300x265.jpg\" alt=\"8-Almaniya 11.\" width=\"300\" height=\"265\" class=\"alignnone size-medium wp-image-15496\" srcset=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/8-Almaniya-11.-300x265.jpg 300w, http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/8-Almaniya-11..jpg 500w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/13.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/13-300x232.jpg\" alt=\"13\" width=\"300\" height=\"232\" class=\"alignnone size-medium wp-image-15497\" srcset=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/13-300x232.jpg 300w, http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/13.jpg 500w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan s\u0259nayesinin ilk elml\u0259r doktoru<\/p>\n<p>\u201cBu \u00e7ox nadir hald\u0131r ki, \u018fb\u00fclf\u0259z Babayev kimi istedadl\u0131 bir elm adam\u0131 zavodda qal\u0131b i\u015fl\u0259yir v\u0259 elmi axtar\u0131\u015flar\u0131n\u0131 el\u0259 orada u\u011furla davam etdirir. Bilavasit\u0259 istehsalatda \u00e7al\u0131\u015faraq, elmi n\u0259z\u0259riyy\u0259 il\u0259, h\u0259m d\u0259 konkret praktik \u0259h\u0259miyy\u0259ti olan n\u0259z\u0259riyy\u0259 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olma\u011fa h\u0259r adam qadir deyil. Babayevin bu sah\u0259d\u0259 unikall\u0131\u011f\u0131n\u0131 h\u0259m d\u0259 o fakt s\u00fcbut edir ki, o, Az\u0259rbaycan s\u0259nayesinin (elminin yox, m\u0259hz s\u0259nayesinin!) yeti\u015fdirdiyi ilk elml\u0259r doktorudur.<br \/>\nOnun monoqrafiyas\u0131 d\u0259rin elmi \u0259saslar \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015f, eyni zamanda konkret praktik i\u015f\u0259, istehsalata xidm\u0259t ed\u0259n fundamental, olduqca d\u0259y\u0259rli bir \u0259s\u0259rdir. \u018fb\u00fclf\u0259z Babayev elmi fikirl\u0259 istehsalat\u0131n effektiv v\u0259hd\u0259tin\u0259 nail olma\u011f\u0131 bacaran nadir bir fenomendir. Bel\u0259 bir istehsalat\u00e7\u0131 alimi, \u00f6z i\u015finin professoru olan bir adam\u0131 layiqinc\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k laz\u0131md\u0131r\u201d.<br \/>\nDzantemir TMENOV,<br \/>\nUkraynan\u0131n \u0259m\u0259kdar elm xadimi,<br \/>\nkimya elml\u0259ri doktoru, professor.<br \/>\n1991-ci il.<\/p>\n<p>\u018f.Babayevin kimya\u00e7\u0131 bioqrafiyas\u0131n\u0131n m\u00fch\u00fcm m\u0259qamlar\u0131<\/p>\n<p>1972-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Neft v\u0259 Kimya \u0130nstitutunu kimya\u00e7\u0131 m\u00fch\u0259ndis-texnoloq ixtisas\u0131 \u00fczr\u0259 bitirdikd\u0259n sonra t\u0259yinatla Sumqay\u0131t Sintetik Kau\u00e7uk zavodunda i\u015f\u0259 ba\u015flayan \u018fb\u00fclf\u0259z Babayev ilk g\u00fcnd\u0259n \u00f6z\u00fcn\u00fcn kimya istehsalat\u0131na b\u00f6y\u00fck mara\u011f\u0131, elmi axtar\u0131\u015flara olan meyli il\u0259 n\u0259z\u0259r-diqq\u0259ti c\u0259lb etmi\u015fdi.<br \/>\nArt\u0131q 1975-ci ild\u0259 &#8211; m\u00fc\u0259ssis\u0259d\u0259 i\u015f\u0259 ba\u015flamas\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ilind\u0259 o, g\u0259nc m\u00fch\u0259ndis-kimya\u00e7\u0131 kimi \u00f6z\u00fcn\u00fcn 15-d\u0259n art\u0131q s\u0259m\u0259r\u0259l\u0259\u015fdirm\u0259 t\u0259klifinin istehsalata t\u0259tbiqin\u0259 nail olmu\u015f v\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 g\u0259nc s\u0259m\u0259r\u0259l\u0259\u015fdiricisi\u201d ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. El\u0259 h\u0259min il o, Kazan \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n, polimer materiallar\u0131n istismar xass\u0259l\u0259rin\u0259 h\u0259sr edilmi\u015f \u00dcmumittifaq elmi-praktik seminar\u0131na d\u0259v\u0259t edilmi\u015fdi. SSR\u0130-nin g\u00f6rk\u0259mli kimya\u00e7\u0131 aliml\u0259rinin d\u0259 i\u015ftirak etdiyi t\u0259dbird\u0259 g\u0259nc kimya\u00e7\u0131 kimi \u018fb\u00fclf\u0259z Babayev\u0259 d\u0259 s\u00f6z verilmi\u015fdi. Onun modifikasiya edilmi\u015f butil-kau\u00e7ukun \u0259sas\u0131nda al\u0131nan rezinl\u0259rin vulkanla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259ruz\u0259si seminar i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirilmi\u015fdi. Elmi axtar\u0131\u015flara olan mara\u011f\u0131 il\u0259 o, m\u00fc\u0259ssis\u0259nin g\u0259ncl\u0259rini d\u0259 elmi-texniki axtar\u0131\u015flara c\u0259lb etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 respublikada ilk d\u0259f\u0259 olaraq zavodun g\u0259nc m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t \u201celmi-t\u0259dqiqat qrupu\u201d da yaratm\u0131\u015fd\u0131.<br \/>\nT\u0259sad\u00fcfi deyil ki, onun b\u00fct\u00fcn sonrak\u0131 m\u00fch\u0259ndis-texnoloq f\u0259aliyy\u0259ti istehsalat\u0131n texniki yenilikl\u0259r, elmi \u0259saslar \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmas\u0131 v\u0259 daim t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 olmu\u015fdur. 30 il\u0259 yax\u0131n Sintetik Kau\u00e7uk zavodunda \u00e7al\u0131\u015fan, SSR\u0130-nin neft-kimya s\u0259nayesind\u0259 \u0259n g\u0259nc ba\u015f m\u00fch\u0259ndis olan \u018f.Babayev bu v\u0259zif\u0259d\u0259 19 il s\u0259m\u0259r\u0259li f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f, sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 (2001-2005) Etilen-polietilen zavoduna r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015fdir.<br \/>\nDiqq\u0259t\u0259layiqdir ki, \u018fb\u00fclf\u0259z Babayev bilavasit\u0259 istehsalat\u0131n ehtiyaclar\u0131ndan ir\u0259li g\u0259l\u0259n elmi axtar\u0131\u015flar aparmaqla \u00f6z\u00fcn\u00fcn h\u0259m namiz\u0259dlik, h\u0259m d\u0259 doktorluq dissertasiyas\u0131n\u0131 bilavasit\u0259 zavod \u015f\u0259raitind\u0259, istehsalatdan ayr\u0131lmadan haz\u0131rlay\u0131b m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259n ilk az\u0259rbaycanl\u0131 kimya\u00e7\u0131 alim, yaln\u0131z kimya s\u0259nayesinin deyil, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Az\u0259rbaycan s\u0259nayesinin ilk elml\u0259r doktorudur.<br \/>\n\u00d6z\u00fcn\u00fcn \u00e7oxsayl\u0131, h\u0259m d\u0259 qiym\u0259tli elmi axtar\u0131\u015flar\u0131 v\u0259 nailiyy\u0259tl\u0259ri say\u0259sind\u0259 Beyn\u0259lxalq M\u00fch\u0259ndislik Akademiyas\u0131n\u0131n v\u0259 Nyu-York Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n h\u0259qiqi \u00fczv\u00fc, texnika elml\u0259ri doktoru, professor kimi y\u00fcks\u0259k elmi titul v\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259r qazanm\u0131\u015f \u018fb\u00fclf\u0259z Babayevi n\u0259inki MDB \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259, h\u0259tta bir \u00e7ox xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 istehsalat\u00e7\u0131-alim kimi tan\u0131dan, n\u00fcfuzunu daha da art\u0131ran, onun bir \u00e7ox sovet aliml\u0259rinin, h\u0259tta elmi-t\u0259dqiqat institutunun nail ola bilm\u0259dikl\u0259ri yeni texnologiyalar i\u015fl\u0259yib-haz\u0131rlamas\u0131, y\u00fcks\u0259k elmi-texniki nailiyy\u0259tl\u0259ri olmu\u015fdur. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, \u0259ld\u0259 etdiyi \u00e7oxsayl\u0131 u\u011furlara g\u00f6r\u0259 \u018f.Babayev iki d\u0259f\u0259 Beyn\u0259lxalq M\u00fch\u0259ndislik Akademiyas\u0131n\u0131n Q\u0131z\u0131l medal\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<br \/>\n\u018fb\u00fclf\u0259z Babayevin say\u0259sind\u0259 SSR\u0130 miqyas\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 olaraq nitril lateksl\u0259rinin istehsal\u0131n\u0131n fasil\u0259siz texnologiya \u00fczr\u0259 al\u0131nmas\u0131na, dinyada ilk d\u0259f\u0259 olaraq \u0259n y\u00fcks\u0259k t\u0259mizliy\u0259 malik (99,99 faiz! Onun istehsal olundu\u011fu dig\u0259r 4 \u00f6lk\u0259d\u0259 bu m\u00fch\u00fcm g\u00f6st\u0259rici 99,9-dan \u00e7ox deyil) m\u00fctl\u0259q izopropil spirtinin istehsal\u0131na Az\u0259rbaycanda nail olunmu\u015fdur. M\u0259hz h\u0259min kimy\u0259vi m\u0259hsul m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq d\u00fcnya bazar\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 respublikan\u0131n a\u011f\u0131r iqtisadi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 y\u00fcz minl\u0259rl\u0259 dollar g\u0259lir g\u0259tirmi\u015fdir.<br \/>\n\u00d6lk\u0259mizin iqtisadiyyat\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131nda m\u00fch\u00fcm yer tutan neft-kimya kompleksinin xammal m\u0259nb\u0259yi olan \u201cEP-300\u201d qur\u011fusunun tikintisi bilavasit\u0259 \u018fb\u00fclf\u0259z Babayevin i\u015ftirak\u0131 il\u0259, texnologiyas\u0131n\u0131n m\u0259nims\u0259nilm\u0259si is\u0259 onun elmi-texniki r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259hz onun say\u0259sind\u0259 m\u00fctl\u0259q t\u0259mizliy\u0259 malik izopropil spirti, izopropil efiri il\u0259 yana\u015f\u0131 stirol monomeri, m\u00fcxt\u0259lif lateksl\u0259rin al\u0131nma texnologiyas\u0131 m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259 istehsalata t\u0259tbiq olunmu\u015f, bir \u00e7ox kimy\u0259vi m\u0259hsulun keyfiyy\u0259ti beyn\u0259lxalq standartlar s\u0259viyy\u0259sin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 onlar d\u00fcnya bazar\u0131na \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n n\u0259tic\u0259si olaraq Sumqay\u0131tda y\u00fczl\u0259rl\u0259 i\u015f yeri qorunub-saxlanm\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\nH\u0259min d\u00f6vrd\u0259 \u018f.Babayevin t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131n \u0259sas istiqam\u0259ti m\u0259hz \u201cEP-300\u201d kompleksinin s\u0259m\u0259r\u0259liliyini art\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 qur\u011fuda al\u0131nan b\u00fct\u00fcn m\u0259hsullar\u0131 istehlak t\u0259l\u0259bl\u0259ri s\u0259viyy\u0259sin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq olmu\u015fdur. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn o, t\u0259miz benzolu ay\u0131rmadan alkill\u0259\u015fm\u0259 prosesi apararaq, etilbenzolun (stirol \u00fc\u00e7\u00fcn xammal) al\u0131nmas\u0131 texnologiyas\u0131n\u0131 i\u015fl\u0259yib-haz\u0131rlam\u0131\u015f v\u0259 onlar\u0131n istifad\u0259siz qalm\u0131\u015f avadanl\u0131qlarda istehsal\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fdir. \u0130stehsalat\u00e7\u0131 alim kimi o, \u201dSintezkau\u00e7uk\u201d zavodunda Az\u0259rbaycanda ilk d\u0259f\u0259 olaraq aktiv katalizator kompleksinin istehsal\u0131na da nail olmu\u015fdur ki, bu da yeni bir elmi u\u011fur olmaqla yana\u015f\u0131 iqtisadiyyat\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etmi\u015fdir.<br \/>\n\u018f.Babayev Az\u0259rbaycandan olan yegan\u0259 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131-alimdir ki, Moskva v\u0259 Leninqrad aliml\u0259rinin bilavasit\u0259 m\u00fcraci\u0259ti \u00fczr\u0259 onun istehsalat \u015f\u0259raitind\u0259 q\u0131sa bir vaxtda i\u015fl\u0259yib-haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 kimy\u0259vi madd\u0259d\u0259n \u0259srin faci\u0259si olan \u00c7ernob\u0131l q\u0259zas\u0131n\u0131n radiasiya zonas\u0131na qoruyucu \u201c\u00f6rt\u00fck\u201d \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259 istifad\u0259 olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u018f.Babayev nazirliyi nec\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndirdi?<br \/>\n\u2026Az\u0259rbaycan\u0131n dahi r\u0259hb\u0259ri, Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin \u00f6lk\u0259nin neft-kimya s\u0259nayesinin yenid\u0259n qurulmas\u0131 proqram\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u00f6t\u0259n \u0259srin 70-ci ill\u0259rinin sonlar\u0131nda layih\u0259l\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015f \u201cEP-300\u201d kompleksinin tikintisi apar\u0131lark\u0259n SSR\u0130 Neft-Kimya S\u0259nayesi nazirinin m\u00fcavini Leonti Karpenko Sumqay\u0131ta g\u0259lmi\u015fdi. Tikintinin gedi\u015finin qrafikd\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r geri qalmas\u0131 onda qur\u011fu i\u015f\u0259 sal\u0131nd\u0131qdan sonra yeni texnologiyan\u0131n m\u0259nims\u0259nilm\u0259si prosesinin d\u0259 xeyli uzanaca\u011f\u0131 q\u0259na\u0259tini yaratm\u0131\u015fd\u0131. Lakin 1987-ci il dekabr\u0131n 31-d\u0259 tikinti ba\u015fa \u00e7at\u0131b, qur\u011fu istismara verildikd\u0259n 19 g\u00fcn sonra ilk m\u0259hsul \u2013 etilen al\u0131nmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015fdu.<br \/>\nSSR\u0130-nin analoji qur\u011fular\u0131nda haz\u0131r m\u0259hsul \u00e7\u0131x\u0131m\u0131na yaln\u0131z 5-6 aydan sonra nail olundu\u011fundan, Sumqay\u0131tda bu prosesin c\u0259mi 19 g\u00fcn\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 Moskvaya raport ver\u0259nd\u0259, nazirlikd\u0259 buna inana bilm\u0259mi\u015fdil\u0259r. Lakin h\u0259qiq\u0259t bu idi ki, Sumqay\u0131t kimya\u00e7\u0131lar\u0131 bel\u0259 bir y\u00fcks\u0259k n\u0259tic\u0259, rekord \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilmi\u015fdil\u0259r \u2013 h\u0259r \u015feyi qabaqcadan \u00f6l\u00e7\u00fcb-bi\u00e7\u0259r\u0259k, i\u015fin gedi\u015fi zaman\u0131 ekspromt olaraq konstruksiya v\u0259 texnologiyada m\u00fc\u0259yy\u0259n yenilikl\u0259r t\u0259tbiq etmi\u015f \u018f.Babayevin say\u0259sind\u0259.<\/p>\n<p>\u201cBabayev, k\u00f6m\u0259k edin&#8230;\u201d<\/p>\n<p>&#8230;T\u0259xmin\u0259n 25 il \u0259vv\u0259l, Sovetl\u0259rin da\u011f\u0131laca\u011f\u0131n\u0131n h\u0259l\u0259 g\u00fcman edilm\u0259diyi bir d\u00f6vrd\u0259 Moskvadan, SSR\u0130 Neft-Kimya S\u0259nayesi Nazirliyind\u0259n \u018f.Babayev\u0259 x\u0259b\u0259r \u00e7atd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131 ki, Omsk\u0131n Sintetik kau\u00e7uk zavodunda a\u011f\u0131r istehsalat q\u0259zas\u0131 ba\u015f verib. Nazirliyin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin d\u0259 hadis\u0259 yerind\u0259 olmas\u0131na, m\u00fc\u0259ssis\u0259nin m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rinin, q\u0259za xidm\u0259tl\u0259rinin b\u00fct\u00fcn s\u0259yl\u0259rin\u0259 baxmayaraq, art\u0131q ikinci g\u00fcn idi ki, q\u0259zan\u0131n n\u0259inki qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq, he\u00e7 hans\u0131 s\u0259b\u0259bd\u0259n t\u00f6r\u0259ndiyini d\u0259 bilm\u0259k olmurdu. Omck b\u00f6y\u00fck t\u0259hl\u00fck\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131nda idi. \u015e\u0259h\u0259r r\u0259hb\u0259rliyi d\u0259, nazirlik d\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u0259\u015fvi\u015f i\u00e7\u0259risind\u0259 idi \u2013 vaxt ke\u00e7dikc\u0259 v\u0259ziyy\u0259t daha da g\u0259rginl\u0259\u015firdi, h\u0259r an patlay\u0131\u015f v\u0259 b\u00f6y\u00fck da\u011f\u0131nt\u0131, b\u0259db\u0259xt\u00e7ilik ola bil\u0259rdi. Nazirliyin v\u0259 m\u00fc\u0259ssis\u0259nin ba\u015f m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rinin m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259 verm\u0259mi\u015fdi.<br \/>\nBel\u0259 bir m\u0259qamda nazirlikd\u0259n sintetik kau\u00e7uk istehsalatlar\u0131n\u0131n \u201cxarakterin\u0259\u201d yax\u015f\u0131 b\u0259l\u0259d oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn \u018f.Babayev\u0259 d\u0259 m\u00fcraci\u0259t edilmi\u015f, \u00f6z fikir v\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259rini bildirm\u0259si xahi\u015f olunmu\u015fdu. Ona veril\u0259n t\u0259l\u0259sik, q\u0131sa m\u0259lumatdan Omskda n\u0259 ba\u015f verdiyini \u00f6yr\u0259ndikd\u0259n v\u0259 q\u0259zan\u0131n xarakterini t\u0259hlil etdikd\u0259n sonra o, buna s\u0259b\u0259b ola bil\u0259n nasazl\u0131qlar\u0131 aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ilkin m\u00fclahiz\u0259l\u0259rini bildirib, hans\u0131 ard\u0131c\u0131ll\u0131qla v\u0259 n\u0259 etm\u0259k laz\u0131m oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi. Bundan sonra h\u0259r \u015fey onun qiyabi olaraq dedikl\u0259rin\u0259 hadis\u0259 yerind\u0259 n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 d\u00fczg\u00fcn \u0259m\u0259l edil\u0259c\u0259yind\u0259n as\u0131l\u0131 idi.<br \/>\nT\u0259xmin\u0259n 4 saat sonra Omskdan xo\u015f x\u0259b\u0259r g\u0259ldi \u2013 q\u0259zan\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131 \u018f.Babayevin \u201ct\u0259limat\u0131na\u201d \u0259m\u0259l edil\u0259r\u0259k al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Bir g\u00fcn sonra is\u0259 sumqay\u0131tl\u0131 \u201cxilaskar\u201da h\u0259m nazirlik, h\u0259m d\u0259 zavod kollektivi ad\u0131ndan t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr bildirilmi\u015fdi.<br \/>\nT\u0259bii ki, \u018fb\u00fclf\u0259z m\u00fc\u0259llim \u00fc\u00e7\u00fcn nazirliyin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr\u00fcnd\u0259n daha vacib olan o idi ki, o, ba\u015f vermi\u015f q\u0259zan\u0131n s\u0259b\u0259bini min kilometrl\u0259rl\u0259 uzaq m\u0259saf\u0259d\u0259n, qiyabi olaraq, h\u0259m d\u0259 \u00e7ox d\u0259qiqlikl\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259 bilmi\u015f v\u0259 \u00f6z t\u0259klifl\u0259ri il\u0259 onun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaqda i\u015ftirak etmi\u015fdi.<br \/>\nBu, h\u0259m d\u0259 t\u0259kc\u0259 \u018fb\u00fclf\u0259z Babayevin yox, Az\u0259rbaycan elminin q\u0259l\u0259b\u0259si, kimya elminin respublikada y\u00fcks\u0259k inki\u015faf s\u0259viyy\u0259sind\u0259 oldu\u011funun t\u0259sdiqi idi. \u018fn \u0259sas\u0131 is\u0259 o idi ki, yaranm\u0131\u015f a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259td\u0259 Moskva m\u0259hz Az\u0259rbaycana, onlar \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;qlubinka&#8221; say\u0131lan Sumqay\u0131ta m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdi. \u0130\u015fin \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259l\u0259 bil\u0259c\u0259k yegan\u0259 bir m\u00fct\u0259x\u0259ssis olaraq Moskvan\u0131n SSR\u0130 kimi n\u0259h\u0259ng bir \u00f6lk\u0259d\u0259 m\u0259hz Az\u0259rbaycan kim\u00e7ya\u00e7\u0131s\u0131na m\u00fcraci\u0259t etm\u0259sinin \u00f6z\u00fc q\u00fcrurverici idi. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>1994-c\u00fc ild\u0259 \u018f.Babayev Beyn\u0259lxalq M\u00fch\u0259ndislik Akademiyas\u0131n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdi. H\u0259min Akademiyan\u0131n \u00fczvl\u0259ri aras\u0131nda t\u0259kc\u0259 kimya\u00e7\u0131 aliml\u0259r yox, h\u0259m d\u0259 radiasiya v\u0259 kosmik t\u0259dqiqatlar, m\u00fcdafi\u0259 s\u0259nayesi sah\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan g\u00f6rk\u0259mli aliml\u0259r, h\u0259rb\u00e7i generallar da vard\u0131. Bel\u0259 ki, orada se\u00e7im m\u0259s\u0259l\u0259si son d\u0259r\u0259c\u0259 ciddi v\u0259 m\u0259suliyy\u0259tl\u0259 apar\u0131l\u0131rd\u0131.<br \/>\nBir il sonra &#8211; 1995-ci ilin ortalar\u0131nda h\u0259min Akademiyan\u0131n kimya \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri Bak\u0131ya g\u0259lmi\u015fdi. Onu Az\u0259rbaycan\u0131n Nazirl\u0259r Kabinetinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si v\u0259 \u018f.Babayev qar\u015f\u0131lamal\u0131 olmu\u015fdu. G\u00f6r\u00fc\u015f zaman\u0131 moskval\u0131 akademik bildirmi\u015fdi ki, Akademiyan\u0131n m\u00fcxbir \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 yeni se\u00e7il\u0259nl\u0259r\u0259 s\u0259sverm\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n akademikl\u0259r \u018f.Babayevin kimyan\u0131n aktual probleml\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fcxt\u0259lif elmi jurnallarda d\u0259rc olunan m\u0259qal\u0259l\u0259rin\u0259 x\u00fcsusi maraq g\u00f6st\u0259rdikl\u0259rind\u0259n v\u0259 onun elmi t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirdikl\u0259rind\u0259n se\u00e7ki zaman\u0131 \u018f.Babayev\u0259 yekdillikl\u0259 s\u0259s vermi\u015fdil\u0259r.<br \/>\nG\u00f6r\u00fcn\u00fcr, he\u00e7 d\u0259 t\u0259sad\u00fcfi deyildi ki, AB\u015e, Rusiya, \u0130ngilt\u0259r\u0259, Almaniya, Fransa, Kanada, \u0130tal\u0131ya v\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rin elmi-texniki jurnallar\u0131nda d\u0259rc olunmu\u015f 300-d\u0259n art\u0131q elmi m\u0259qal\u0259nin, 100-d\u0259n \u00e7ox patent v\u0259 ixtiran\u0131n, 17 monoqrafiya v\u0259 d\u0259rs v\u0259saitinin m\u00fc\u0259llifi olan \u018f.Babayev el\u0259 h\u0259min il Nyu-York Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n, iki il ke\u00e7dikd\u0259n sonra is\u0259 h\u0259m d\u0259 Beyn\u0259lxalq M\u00fch\u0259ndislik Akademiyas\u0131n\u0131n h\u0259qiqi \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>&#8220;Siz he\u00e7 vaxt nitril lateksi ala bilm\u0259y\u0259c\u0259ksiniz!&#8221;<\/p>\n<p>\u00d6t\u0259n \u0259srin 80-ci ill\u0259rinin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 s\u0259nayenin m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rind\u0259, x\u00fcsusil\u0259 y\u00fcng\u00fcl s\u0259nayed\u0259 t\u0259l\u0259bat\u0131n y\u00fcks\u0259k oldu\u011fu, lakin t\u0259rkibind\u0259 z\u0259h\u0259rli xlorun az olmad\u0131\u011f\u0131 xloropren lateksi \u0259v\u0259zin\u0259 xlorsuz olan nitril lateksl\u0259rinin s\u0259naye \u00fcsulu il\u0259, h\u0259m d\u0259 fasil\u0259siz texnologiya il\u0259 al\u0131nmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si sovet kimya\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 \u00e7ox ciddi \u015f\u0259kild\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcrd\u00fc. O zaman h\u0259lli \u00e7ox \u00e7\u0259tin v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b olan bu i\u015fin \u00fcz\u0259rind\u0259 SSR\u0130 Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Leninqrad, Voronej v\u0259 Yaroslavl Elmi-T\u0259dqiqat \u0130nstitutlar\u0131n\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f aliml\u0259ri il\u0259 yana\u015f\u0131 \u201cSintezkau\u00e7uk\u201d \u0130B-nin Ba\u015f m\u00fch\u0259ndisi \u018fb\u00fclf\u0259z Babayev d\u0259 bilavasit\u0259 texnoloji prosesl\u0259rin davam etdiyi istehsalatda &#8211; \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00abelmi-t\u0259dqiqat institutunda\u00bb \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, t\u0259dqiqat apar\u0131rd\u0131.<br \/>\nOnu bel\u0259 bir \u00e7\u0259tin problemin h\u0259llin\u0259 giri\u015fm\u0259y\u0259 s\u00f6vq ed\u0259n bir-ne\u00e7\u0259 s\u0259b\u0259b var idi. \u018fvv\u0259la, o, bir az\u0259rbaycanl\u0131 m\u00fch\u0259ndis kimi he\u00e7 c\u00fcr q\u0259bul ed\u0259 bilmirdi ki, s\u0259nayenin bir \u00e7ox sah\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn son d\u0259r\u0259c\u0259 vacib olan xloropren lateksinin SSR\u0130-d\u0259 yegan\u0259 istehsal\u00e7\u0131s\u0131 olan Yerevan bu sah\u0259d\u0259ki monopoliyas\u0131ndan sui-istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, \u0130ttifaq\u0131n bir \u00e7ox s\u0259naye m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rini \u00e7\u0131x\u0131lmaz v\u0259ziyy\u0259td\u0259 qoyurdu &#8211; gah qiym\u0259tl\u0259ri qald\u0131r\u0131r, gah da h\u0259min m\u0259hsulun istehlak\u00e7\u0131lara verilm\u0259sini q\u0259sd\u0259n l\u0259ngidir, b\u0259z\u0259n d\u0259 tamamil\u0259 dayand\u0131r\u0131rd\u0131. SSR\u0130 s\u0259nayesinin bir \u00e7ox sah\u0259l\u0259rini xammalla t\u0259chiz ed\u0259n \u201cNairit\u201d zavodu xloropren istehsalat\u0131n\u0131 rekonstruksiya ad\u0131 il\u0259 saxlamaq v\u0259 bununla ba\u011fl\u0131 Moskvadan k\u00fclli miqdarda v\u0259sait qopartmaq niyy\u0259tind\u0259 idi (s\u00f6hb\u0259t 1988-ci ild\u0259n gedir \u2013 o zaman erm\u0259nil\u0259r t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycana yox, h\u0259m d\u0259 Kreml r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259n k\u0259skin t\u0259l\u0259bl\u0259r, iddialar qald\u0131r\u0131rd\u0131lar). Ancaq erm\u0259ni hiyl\u0259g\u0259rliyi il\u0259 qurulmu\u015f ultimativ t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 baxmayaraq, \u0130ttifaq nazirliyi onlar\u0131n arzusunda oldu\u011fu v\u0259saiti ay\u0131rmaq fikrind\u0259 deyildi. Odur ki, \u201cNairit\u201din f\u0259hl\u0259l\u0259ri uzunm\u00fcdd\u0259tli t\u0259till\u0259r\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 bununla ba\u011fl\u0131 h\u0259min zavodun m\u0259hsulundan xammal kimi istifad\u0259 ed\u0259n istehlak\u00e7\u0131 m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rd\u0259 v\u0259ziyy\u0259t g\u0259rgin xarakter alm\u0131\u015fd\u0131.<br \/>\nD\u00fczd\u00fcr, h\u0259min \u0259r\u0259f\u0259d\u0259 xloropreni \u0259v\u0259z ed\u0259 bil\u0259n, ba\u015fl\u0131cas\u0131 is\u0259 t\u0259rkibind\u0259 xlor olmayan, b\u00fct\u00fcn texniki parametrl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 ondan xeyli \u00fcst\u00fcn v\u0259 z\u0259r\u0259rsiz olan nitril lateksinin SSR\u0130 Neft-Kimya S\u0259nayesi Nazirliyinin tabeliyind\u0259 olan m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 ilkin olaraq Sumqay\u0131tda, \u201cSintezkau\u00e7uk\u201d zavodunda istehsal\u0131na ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Ancaq t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, m\u0259hsul yaln\u0131z fasil\u0259li rejim \u00fczr\u0259, ki\u00e7ik partiyalarla al\u0131n\u0131rd\u0131 ki, bu da \u00e7\u0259tinlikl\u0259r bahas\u0131na ba\u015fa g\u0259lir v\u0259 \u0130ttifaq s\u0259nayesinin t\u0259l\u0259bat\u0131n\u0131 \u00f6d\u0259y\u0259 bilmirdi.<br \/>\nProsesin texnologiyas\u0131 o d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 qeyri-m\u00fck\u0259mm\u0259l, natamam i\u015fl\u0259nmi\u015fdi ki, \u0259sas m\u00fch\u0259ndis-texniki korpusun diqq\u0259tinin m\u0259hz m\u0259hsul \u00e7\u0131x\u0131m\u0131na y\u00f6n\u0259lm\u0259sin\u0259, bunun \u00fc\u00e7\u00fcn maksimum s\u0259y g\u00f6st\u0259rilm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, ist\u0259nil\u0259n keyfiyy\u0259ti almaq m\u00fcmk\u00fcn olmurdu. H\u0259tta h\u0259r d\u0259f\u0259 zay olmu\u015f lateks\u0259 b\u0259nz\u0259r k\u00fctl\u0259 d\u0259niz\u0259 at\u0131lmal\u0131 olurdu v\u0259 bu, ekologiyaya b\u00f6y\u00fck ziyan vurmaqla yana\u015f\u0131, zavodun istehsal h\u0259cminin k\u0259sird\u0259 qalmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nir, maliyy\u0259 v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 ciddi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rirdi.<br \/>\nProblem onda idi ki, m\u00f6vcud texnologiya \u00fczr\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259rk\u0259n al\u0131nan lateks k\u00fctl\u0259si proses zaman\u0131 b\u0259rkiy\u0259r\u0259k, reaktoru s\u0131radan \u00e7\u0131xar\u0131rd\u0131. H\u0259m d\u0259 prosesi yenid\u0259n ba\u015flamaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r d\u0259f\u0259 h\u0259min b\u0259rk k\u00fctl\u0259nin 12 kub metrlik reaktordan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131, hiss\u0259-hiss\u0259 k\u0259silib-qopard\u0131laraq, reaktordan xaric edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn i\u0259 80 n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r f\u0259hl\u0259 son d\u0259r\u0259c\u0259 a\u011f\u0131r v\u0259 yorucu olan i\u015f\u0259 c\u0259lb edilirdi.<br \/>\nYaranm\u0131\u015f xo\u015fag\u0259lm\u0259z v\u0259ziyy\u0259t \u018f.Babayevin ciddi narahatl\u0131\u011f\u0131na s\u0259b\u0259b olurdu. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 nitril lateksi h\u0259m Az\u0259rbaycan\u0131n, h\u0259m d\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 SSR\u0130 s\u0259nayesinin m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259ri, o c\u00fcml\u0259d\u0259n h\u0259rbi s\u0259naye \u00fc\u00e7\u00fcn son d\u0259r\u0259c\u0259 laz\u0131ml\u0131, olduqca vacib, qiym\u0259tli bir kimy\u0259vi m\u0259hsul idi. Odur ki, nec\u0259 olursa-olsun, daha optimal, daha s\u0259m\u0259r\u0259li variant i\u015fl\u0259nib-haz\u0131rlanmal\u0131 idi. M\u00f6vcud texnologiyan\u0131n t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 ya yenisi il\u0259 \u0259v\u0259z edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259 ciddi elmi axtar\u0131\u015flar aparmaq t\u0259l\u0259b olunurdu.<br \/>\nAncaq \u018f.Babayevi yeni texnologiyan\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131na s\u00f6vq ed\u0259n ba\u015fqa bir s\u0259b\u0259b d\u0259 var idi&#8230; Nitril lateksi m\u0259s\u0259l\u0259si \u0130ttifaq nazirliyind\u0259 m\u00fczakir\u0259 olunark\u0259n T\u0259chizat \u0130dar\u0259sinin m\u00fc\u015favir\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n xan\u0131m r\u0259isi orada etinas\u0131zl\u0131q v\u0259 t\u0259k\u0259bb\u00fcrl\u0259 Sumqay\u0131t kimya\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n nitril lateksinin al\u0131nmas\u0131na he\u00e7 zaman nail ola bilm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259rini, bununla da nazirliyi pis v\u0259ziyy\u0259td\u0259 qoyacaqlar\u0131n\u0131 iddia etm\u0259si idi.<br \/>\nH\u0259min m\u00fc\u015favir\u0259d\u0259n t\u0259xmin\u0259n 4 ay ke\u00e7dikd\u0259n sonra problemin h\u0259lli yolunda \u018f.Babayevin g\u0259rgin s\u0259yl\u0259ri, elmi t\u0259hlil v\u0259 ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 u\u011furla n\u0259tic\u0259l\u0259ndi \u2013 texnologiyan\u0131n dem\u0259k olar ki, yenid\u0259n i\u015fl\u0259n\u0259r\u0259k, b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si, avadanl\u0131qda rekonstruksiya apar\u0131lmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Sumqay\u0131t kimya\u00e7\u0131lar\u0131, n\u0259hay\u0259t ki, SSR\u0130-d\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq nitril lateksl\u0259rinin fasil\u0259siz metodla al\u0131nmas\u0131na nail oldular.<br \/>\nAz\u0259rbay\u00e7an\u0131n g\u00f6rk\u0259mli kimya\u00e7\u0131 alimi akademik Musa R\u00fcst\u0259mov \u018f.Babayevin bu elmi u\u011furu il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259rini b\u00f6l\u00fc\u015f\u0259r\u0259k o zaman demi\u015fdi: \u201cBu i\u015fd\u0259 Babayevin \u0259n b\u00f6y\u00fck xidm\u0259ti ondan ibar\u0259tdir ki, o, bu prosesd\u0259 k\u00fck\u00fcrd oksidi s\u0259rfinin t\u0259xmin\u0259n 10 d\u0259f\u0259 azald\u0131lmas\u0131na, \u00e7ox qiym\u0259tli butilen fraksiyas\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131na, milyonlarla manat iqtisadi g\u0259lir \u0259ld\u0259 edilm\u0259sin\u0259 nail olmu\u015fdur. D\u00fcnya texnologiyas\u0131 s\u0259viyy\u0259sind\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f bu i\u015fi bir alim kimi o, m\u0259har\u0259tl\u0259, geni\u015f v\u0259 kompleks elmi-texniki t\u0259dqiqat n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259 bilmi\u015fdir\u201d.<br \/>\nBu g\u00fcn f\u0259xrl\u0259 dem\u0259k olar ki, o d\u00f6vrd\u0259 SSR\u0130-d\u0259 bir-ne\u00e7\u0259 elmi-t\u0259dqiqat m\u00fc\u0259ssis\u0259sind\u0259 fasil\u0259siz metoda nail olma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fsalar da, buna m\u00fcy\u0259ss\u0259r ola bilm\u0259mi\u015fdil\u0259r. \u018f.Babayevin say\u0259sind\u0259 nitril lateksinin istehsal\u0131 \u00fczr\u0259 fasil\u0259siz metod birinciliyi Az\u0259rbaycana n\u0259sib oldu.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Nitril lateksl\u0259rinin yeni texnologiya \u00fczr\u0259 istehsal\u0131 qaydaya sal\u0131nd\u0131qdan sonra Sumqay\u0131t kimya\u00e7\u0131lar\u0131 Ertm\u0259nistan\u0131n \u201cNairit\u201d zavodunun lateks verm\u0259m\u0259si \u00fcz\u00fcnd\u0259n f\u0259aliyy\u0259ti dayanmaq t\u0259hl\u00fck\u0259si qar\u015f\u0131s\u0131nda qalm\u0131\u015f Abakan\u0131n Ayaqqab\u0131 fabrikinin, \u00c7ernoqorsk kombinat\u0131n\u0131n v\u0259 dig\u0259r m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin d\u0259 lateks\u0259 olan ehtiyaclar\u0131n\u0131 art\u0131qlamasil\u0259 \u00f6d\u0259mi\u015fdi.<br \/>\nH\u0259tta Abakan zavoduna h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Sumqay\u0131tda istehsal olunan nitril lateksl\u0259ri yox, onlar\u0131n tamamil\u0259 ba\u015fqa bir modifikasiyas\u0131n\u0131n laz\u0131m olmas\u0131na, onun al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259zi texnoloji d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r v\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n kimy\u0259vi \u0259lav\u0259l\u0259r t\u0259l\u0259b olunmas\u0131na baxmayaraq, Sumqay\u0131t kimya\u00e7\u0131lar\u0131 \u018fb\u00fclf\u0259z m\u00fc\u0259llimin r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda h\u0259min i\u015fl\u0259rin \u00f6hd\u0259sind\u0259n d\u0259 vaxt\u0131ndan xeyli \u0259vv\u0259l g\u0259l\u0259r\u0259k, sifari\u015f\u00e7inin t\u0259l\u0259bat\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 \u00f6d\u0259y\u0259 bilmi\u015fdi.<br \/>\nO zaman \u00c7ernoqorsk kimya kombinat\u0131n\u0131n ba\u015f m\u00fch\u0259ndisi A. Qrinjov \u00f6z\u00fc d\u0259 f\u0259rqin\u0259 varmadan, bir &#8220;sirri&#8221; a\u00e7araq bildirmi\u015fdi ki, \u018f.Babayevin \u00fcnvan\u0131n\u0131 ona ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130 Neft-Kimya S\u0259nayesi Nazirliyind\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n bir qad\u0131n &#8211; bir vaxt t\u0259\u015f\u0259xx\u00fcs v\u0259 etinas\u0131zl\u0131qla \u018fb\u00fclf\u0259z Babayev\u0259 &#8220;siz he\u00e7 vaxt nitril lateksi ala bilm\u0259y\u0259c\u0259ksiniz!&#8221; dey\u0259n h\u0259min xan\u0131m vermi\u015fdi. Bu, gecikmi\u015f d\u0259 olsa, h\u0259r halda Az\u0259rbaycan elminin g\u00fcc\u00fcn\u00fcn, q\u00fcdr\u0259tinin etiraf\u0131, onun kimya elminin n\u00f6vb\u0259ti q\u0259l\u0259b\u0259si dem\u0259k idi!..<br \/>\nSonralar i\u015f el\u0259 g\u0259tirmi\u015fdi ki, \u018f.Babayev bir d\u0259f\u0259 Moskvada &#8211; SSR\u0130 Neft-Kimya S\u0259nayesi Nazirliyind\u0259 olark\u0259n h\u0259min qad\u0131n ona yax\u0131nla\u015faraq, Sumqay\u0131tda nitril lateksinin fasil\u0259siz \u00fcsulla al\u0131nmas\u0131na g\u00f6r\u0259 onu t\u0259brik etmi\u015f v\u0259 bir vaxt ona inams\u0131zl\u0131qla dediyi s\u00f6zl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00fczr ist\u0259mi\u015fdi. <\/p>\n<p>Sumqay\u0131t \u201c\u00c7ernob\u0131l\u201da da k\u00f6m\u0259k \u0259lini uzatd\u0131<\/p>\n<p>Bir vaxt \u00abSoyuzkau\u00e7uk\u00bb Ba\u015f \u0130dar\u0259sinin r\u0259isi, sonralar SSR\u0130 Neft-Kimya S\u0259nayesi nazirinin m\u00fcavini olmu\u015f texnika elml\u0259ri doktoru V.Saz\u0131kin 1998-ci ild\u0259 Sumqay\u0131t\u0131n \u00abSintezkau\u00e7uk\u00bb zavodunda olark\u0259n t\u0259\u0259cc\u00fcb\u00fcn\u00fc gizl\u0259tm\u0259y\u0259r\u0259k, demi\u015fdi: \u00abBabayev nitril lateksinin fasil\u0259siz metodla al\u0131nmas\u0131na, elmi-t\u0259dqiqat institutlar\u0131n\u0131n \u00f6hd\u0259sind\u0259n g\u0259l\u0259 bilm\u0259diyi bir i\u015f\u0259 nec\u0259 nail olubsa, bu g\u00fcn d\u0259 m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn sirr olaraq qal\u0131r\u00bb.<br \/>\nO, bunu t\u0259sad\u00fcfi olaraq yada salmam\u0131\u015fd\u0131. Bel\u0259 ki, o vaxtlar \u018fb\u00fclf\u0259z Babayevin b\u00fct\u00fcn keyfiyy\u0259t parametrl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 xloropren lateksind\u0259n \u00fcst\u00fcn olan nitril lateksl\u0259rinin fasil\u0259siz \u00fcsulla al\u0131nmas\u0131 sovet kimya elmind\u0259 v\u0259 s\u0259nayesind\u0259 b\u00f6y\u00fck bir elmi u\u011fur kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilmi\u015fdi&#8230;<br \/>\nBu, h\u0259m d\u0259 Sovetl\u0259rin \u00e7ox a\u011f\u0131r bir d\u00f6vr\u00fcn\u0259 &#8211; \u00c7ernob\u0131l q\u0259zas\u0131 d\u00f6vr\u00fcn\u0259 t\u0259sad\u00fcf etdiyind\u0259n, \u018f.Babayevin elmi nailiyy\u0259ti t\u0259cili olaraq v\u0259 h\u0259m d\u0259 \u00e7ox ciddi s\u0131naqdan ke\u00e7m\u0259li olmu\u015fdu. Bel\u0259 ki, radiasiyan\u0131n 35 kilometrlik radiusdak\u0131 \u0259razid\u0259n \u015f\u00fcalanm\u0131\u015f tozlar vasit\u0259sil\u0259 k\u0259nara yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq o vaxt t\u0259cili tap\u015f\u0131r\u0131q kimi Leninqrad\u0131n elmi-t\u0259dqiqat institutlar\u0131ndan birin\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Lakin orda bu m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 Sumqay\u0131ta, \u018fb\u00fclf\u0259z Babayev\u0259 m\u00fcraci\u0259t edilm\u0259si m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<br \/>\nM\u0259s\u0259l\u0259nin h\u0259lli Sumqay\u0131tda \u00f6z\u00fcn\u00fc \u00e7ox g\u00f6zl\u0259tm\u0259di. Q\u0131sa bir m\u00fcdd\u0259td\u0259 lateksin yeni texnologiya \u0259sas\u0131nda x\u00fcsusi modifikasiyas\u0131n\u0131n istehsal\u0131na ba\u015flan\u0131ld\u0131 v\u0259 h\u0259min qiym\u0259tli kimy\u0259vi m\u0259hsul d\u0259miryol \u00e7\u0259nl\u0259ri il\u0259 \u00c7ernob\u0131la yola sal\u0131nd\u0131.<br \/>\n&#8220;Babayev lateksi&#8221;nin texnologiyas\u0131 \u0259sas\u0131nda al\u0131nan yeni modifikasiyan\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc onda idi ki, onun t\u0259rkib hiss\u0259si olan kau\u00e7uk emulsiyas\u0131n\u0131 radiasiya il\u0259 z\u0259h\u0259rl\u0259nmi\u015f \u0259raziy\u0259 s\u0259pdikd\u0259 o, nazik, lakin \u00e7ox etibarl\u0131 qoruyucu t\u0259b\u0259q\u0259 yarad\u0131rd\u0131 ki, bu da radiaktiv tozlar\u0131n daha geni\u015f dair\u0259d\u0259 yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 alma\u011fa imkan verirdi.<br \/>\nV\u0259 bu birm\u0259nal\u0131 olan h\u0259qiq\u0259tdir ki, h\u0259min modifikasiyan\u0131n al\u0131nma texnologiyas\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259nib-haz\u0131rlanmas\u0131nda n\u0259 Rusiya, n\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fd\u0259n ikinci v\u0259 ya \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir \u015f\u0259xs i\u015ftirak etm\u0259mi\u015fdi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan kimya\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq n\u00fcfuzu<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn onu da x\u00fcsusil\u0259 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, d\u00fcnyan\u0131n bir \u00e7ox n\u00fcfuzlu elmi t\u0259\u015fkilatlar\u0131 \u018f.Babayevi vaxta\u015f\u0131r\u0131 olaraq beyn\u0259lxalq elmi simpoziumlara v\u0259 konfranslara d\u0259v\u0259t edirl\u0259r. Elmi u\u011furlar\u0131 bilavasit\u0259 kimya istehsalat\u0131n\u0131n ehtiyaclar\u0131ndan yaranan t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 alim\u0259 Yaponiyan\u0131n m\u0259\u015fhur &#8220;Ni\u00e7imen Korporey\u015fn&#8221; \u015firk\u0259tind\u0259n onun elmi ixtiras\u0131ndan yeni yarad\u0131lacaq avtomatik sisteml\u0259rd\u0259 istifad\u0259 edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn raz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 verm\u0259si bar\u0259d\u0259 m\u00fcraci\u0259t d\u0259 \u018f.Babayevin kimya sah\u0259sind\u0259 beyn\u0259lxalq elmi n\u00fcfuzundan x\u0259b\u0259r verir.<br \/>\nT\u0259sad\u00fcfi deyil ki, sumqay\u0131tl\u0131 kimya\u00e7\u0131 alim son ill\u0259r d\u00fcnyan\u0131n \u0259n m\u00f6t\u0259b\u0259r elmi t\u0259dbirl\u0259rind\u0259 &#8211; Amerika, \u0130ngilt\u0259r\u0259, Rusiya, Almaniya, Fransa, \u0130taliya, T\u00fcrkiy\u0259, \u0130ran, \u018flc\u0259zair v\u0259 s. \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n bir \u00e7ox beyn\u0259lxalq elmi simpoziumlarda, konfrans v\u0259 konqresl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan kimyas\u0131n\u0131 l\u0259yaq\u0259tl\u0259 t\u0259msil etmi\u015fdir. Q\u00fcrur hissi do\u011furur ki, \u018f.Babayev d\u00fcnyan\u0131n n\u00fcfuzlu elm adamlar\u0131n\u0131n topland\u0131\u011f\u0131 h\u0259min t\u0259dbirl\u0259rd\u0259 sad\u0259c\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131 olmam\u0131\u015f, h\u0259m d\u0259 b\u00f6y\u00fck maraq do\u011furan elmi m\u0259ruz\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015f, beyn\u0259lxalq n\u00fcfuza malik bir alim kimi t\u0259sdiqi v\u0259 etiraf\u0131 olaraq, ona d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 simpoziumlar\u0131n plenar y\u0131\u011f\u0131ncaqlar\u0131na s\u0259drlik etm\u0259k etimad edilmi\u015fdir.<br \/>\nProfessor \u018fb\u00fclf\u0259z Babayev art\u0131q ne\u00e7\u0259 ill\u0259rdir ki, Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Neft v\u0259 S\u0259naye \u0130nstitutunun (bu yax\u0131nlarad\u0259k \u2013 Neft Akademiyas\u0131n\u0131n) professoru olaraq, sabah\u0131n m\u00fch\u0259ndis-texnoloqlar\u0131n\u0131n yeti\u015fdirilib-haz\u0131rlanmas\u0131na \u00f6z t\u00f6hf\u0259sini verm\u0259kl\u0259 v\u0259 aspirantla-r\u0131n\u0131n elmi i\u015fl\u0259rin\u0259 r\u0259hb\u0259rlik etm\u0259kl\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 \u00f6z elmi f\u0259aliyy\u0259tini u\u011furla davam etdirir.<\/p>\n<p><strong>R\u0259hman ORXAN.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan s\u0259nayesinin ilk elml\u0259r doktoru \u201cBu \u00e7ox nadir hald\u0131r ki, \u018fb\u00fclf\u0259z Babayev kimi istedadl\u0131 bir elm adam\u0131 zavodda qal\u0131b i\u015fl\u0259yir v\u0259 elmi axtar\u0131\u015flar\u0131n\u0131 el\u0259 orada u\u011furla davam etdirir. Bilavasit\u0259 istehsalatda \u00e7al\u0131\u015faraq, elmi n\u0259z\u0259riyy\u0259 il\u0259, h\u0259m d\u0259 konkret praktik \u0259h\u0259miyy\u0259ti olan n\u0259z\u0259riyy\u0259 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olma\u011fa h\u0259r adam qadir deyil. Babayevin bu sah\u0259d\u0259 unikall\u0131\u011f\u0131n\u0131 h\u0259m d\u0259 o [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-15488","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15488","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=15488"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15488\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15498,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15488\/revisions\/15498"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=15488"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=15488"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=15488"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}