{"id":17601,"date":"2016-01-27T08:00:34","date_gmt":"2016-01-27T04:00:34","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=17601"},"modified":"2016-01-27T12:23:06","modified_gmt":"2016-01-27T08:23:06","slug":"t%c9%99ran%c9%99-turan-r%c9%99himli-huseyn-cavid-yaradiciligi-milli-m%c9%99n%c9%99vi-idealin-formalasmasi-kontekstind%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=17601","title":{"rendered":"T\u0259ran\u0259 Turan R\u018fH\u0130ML\u0130.&#8221;H\u00fcseyn Cavid yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 milli-m\u0259n\u0259vi  ideal\u0131n formala\u015fmas\u0131 kontekstind\u0259&#8221;"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/teranexanim.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/teranexanim-300x243.jpg\" alt=\"teranexanim\" width=\"300\" height=\"243\" class=\"alignnone size-medium wp-image-13219\" srcset=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/teranexanim-300x243.jpg 300w, http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/teranexanim.jpg 496w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p>H\u00fcseyn Cavid yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 milli ideallara s\u0259n\u0259tkar-v\u0259t\u0259nda\u015f s\u0259daq\u0259tinin ifad\u0259si, sovet siyas\u0259tinin ideoloji ittihamlar\u0131n\u0131n t\u00fc\u011fyan etdiyi bir vaxtda t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fcn q\u0259tiyy\u0259t v\u0259 inamla t\u0259r\u0259nn\u00fcm\u00fc, b\u00f6y\u00fck \u0259qid\u0259 v\u0259 m\u0259sl\u0259k yolundan d\u00f6nm\u0259m\u0259k \u0259zmi kimi ali insani keyfiyy\u0259tl\u0259ri a\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259y\u0259rlidir. \u015eairin b\u0259dii irsinin t\u0259dqiqi v\u0259 t\u0259drisind\u0259 onun milli ideallara h\u0259ssas m\u00fcnasib\u0259ti x\u00fcsusil\u0259 diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olan m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259ndir. \u00c7\u00fcnki Az\u0259rbaycan romantizminin \u0259n \u015f\u0259r\u0259fli s\u0259hif\u0259l\u0259rini yazan H\u00fcseyn Cavidin h\u0259l\u0259 ilk lirik \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n milli intibah\u0131m\u0131z\u0131n qay\u011f\u0131s\u0131na qald\u0131\u011f\u0131 b\u0259llidir. \u0130lk \u015feirl\u0259r kitab\u0131 olan \u201cKe\u00e7mi\u015f g\u00fcnl\u0259r\u201dd\u0259 (1913), ikinci kitab\u0131 \u201cBahar \u015f\u0259bn\u0259ml\u0259ri\u201dnd\u0259 yer alan \u015feirl\u0259rind\u0259 bu c\u0259h\u0259t \u00f6z\u00fcn\u00fc ayd\u0131n biruz\u0259 verirdi. Q\u00fcdr\u0259tli \u015fairin lirikas\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus romantik pafosu, m\u00f6vzu v\u0259 ideyalar al\u0259mi, t\u00fcrk v\u0259 islam t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyi, h\u0259yat\u0131 f\u0259ls\u0259fi d\u0259rki ilk q\u0259l\u0259m t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rind\u0259n n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arp\u0131rd\u0131. \u201cBak\u0131da\u201d, \u201c\u015e\u0259rq qad\u0131n\u0131\u201d, \u201cT\u00fcrk \u0259sirl\u0259ri\u201d, \u201cH\u00fcbutii-Ad\u0259m\u201d, \u201cQad\u0131n\u201d, \u201cD\u0259niz tama\u015fas\u0131\u201d, \u201cD\u00fcn v\u0259 bu g\u00fcn\u201d, \u201cYadi-Mazi\u201d v\u0259 s. \u015feirl\u0259ri milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259r m\u00f6vqeyind\u0259n yaz\u0131lm\u0131\u015f, insan talel\u0259rin\u0259 sonsuz h\u0259ssasl\u0131qla yana\u015f\u0131lan s\u0259n\u0259t \u00f6rn\u0259kl\u0259ri kimi diqq\u0259t\u0259layiqdir.<br \/>\nH\u00fcseyn Cavid \u00f6z milli ideal\u0131n\u0131 can\u0131, h\u0259yat\u0131 bahas\u0131na ya\u015fatmas\u0131 il\u0259 zaman\u0131n f\u00f6vq\u00fcnd\u0259 duran s\u0259n\u0259tkar kimi n\u0259inki \u0259d\u0259biyyat tarixin\u0259, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 v\u0259t\u0259nin tarixin\u0259 ad\u0131n\u0131 q\u0131z\u0131l h\u0259rfl\u0259rl\u0259 h\u0259kk etdirdi. \u015eairin ya\u015fay\u0131b-yaratd\u0131\u011f\u0131 m\u00fcr\u0259kk\u0259b ictimai t\u0259b\u0259dd\u00fclatlar d\u00f6vr\u00fc, c\u0259miyy\u0259td\u0259ki qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q, ne\u00e7\u0259 onillikl\u0259r boyu davam ed\u0259n siyasi xaos, milli-m\u0259n\u0259vi t\u0259n\u0259zz\u00fcl H\u00fcseyn Cavid yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na \u0259sla z\u0259rb\u0259 vura bilm\u0259di, daha obrazl\u0131 des\u0259k, sovet ideoloji \u201cma\u015f\u0131n\u0131n\u0131n\u201d bu b\u00f6y\u00fck s\u0259n\u0259t m\u0259b\u0259dini da\u011f\u0131tma\u011fa, z\u0259d\u0259l\u0259m\u0259y\u0259 g\u00fcc\u00fc yetm\u0259di. \u018fd\u0259biyyat\u015f\u00fcnas Q.M\u0259mm\u0259dlinin yazd\u0131\u011f\u0131 kimi, \u201cTarix H.Cavid\u0259 \u0259l vurmay\u0131bd\u0131r. \u015eairimiz bir t\u0259r\u0259fd\u0259 sakit oturub \u0259s\u0259rl\u0259rini yaz\u0131r. Tarix is\u0259 qulaq as\u0131r v\u0259 g\u00f6zl\u0259yir.\u201d<br \/>\nH.Cavid \u015feirind\u0259 \u201cnuri-h\u0259qq\u201di d\u0259rk etm\u0259y\u0259, g\u00f6z\u0259llik v\u0259 sevgiy\u0259 p\u0259nah g\u0259tirm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f, mill\u0259t taleyind\u0259n nigaran\u00e7\u0131l\u0131q, \u00fcrfanilik, milli v\u0259 b\u0259\u015f\u0259ri t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015flik, narahat ruh \u0259sas leytmotiv kimi i\u015ftirak edir. \u015eairin t\u0259bi\u0259t\u0259 \u00fcnvanlanan \u015feirl\u0259rind\u0259 bel\u0259 V\u0259t\u0259nin, mill\u0259tin bu g\u00fcn\u00fc, sabah\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 hiss v\u0259 h\u0259y\u0259can dil\u0259 g\u0259tirilir. \u201cD\u0259niz tama\u015fas\u0131\u201d \u015feiri ad\u0131ndan da g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, t\u0259bi\u0259tin v\u0259sfin\u0259 h\u0259sr olunub, lakin \u015fairin t\u0259bi\u0259t\u0259 xitab\u0131 da mill\u0259tinin taley\u00fckl\u00fc m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 i\u015far\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259min yarad\u0131r:<\/p>\n<p>Ey b\u00f6y\u00fck Tanr\u0131! Ey b\u00f6y\u00fck yaradan!<br \/>\nH\u0259r b\u0259ladan \u0259sirg\u0259 yurdumuzu,<br \/>\nKamran eyl\u0259 \u015fanl\u0131 ordumuzu! <\/p>\n<p>\u018fd\u0259biyyat\u015f\u00fcnas Himalay \u018fnv\u0259ro\u011flunun m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiyi kimi, bu \u015feird\u0259 \u201c\u00e7e\u015fidli g\u00f6z\u0259llikl\u0259ri \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva ed\u0259n d\u0259nizin yorum imkan\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 \u00e7evr\u0259sini xeyli geni\u015fl\u0259ndirir, fikri r\u0259mzi atributlar s\u0259mtin\u0259 y\u00f6n\u0259ldir, assosiativ t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc h\u00fcdudsuz edir.\u201d \u015eairin milli t\u0259f\u0259kk\u00fcrd\u0259n qaynaqlanan, milli \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rk\u0259 y\u00f6n\u0259l\u0259n f\u0259rdi arzular\u0131 il\u0259 c\u0259miyy\u0259t qanunlar\u0131 v\u0259 t\u0259l\u0259bl\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 ziddiyy\u0259tl\u0259ri a\u015fkarlamaq, bunun mahiyy\u0259tinin b\u0259dii izah\u0131na nail olmaq ba\u015fl\u0131ca v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q qay\u0259si idi.<br \/>\nH\u00fcseyn Cavid \u015feiri milli duy\u011fular\u0131, mill\u0259tin taleyind\u0259 ba\u015f ver\u0259n tarixi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri dol\u011fun sur\u0259td\u0259 \u0259ks etdir\u0259n ayna kimidir. Onun poeziyas\u0131n\u0131n nikbin v\u0259 ya b\u0259dbin notlara k\u00f6kl\u0259nm\u0259si d\u0259, \u015feiriyy\u0259t ah\u0259nginin gah fatalist d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259r\u0259, gah son d\u0259r\u0259c\u0259 optimist fikirl\u0259r\u0259 yol almas\u0131 da h\u0259min d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 laqeyd qalmamas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. H.Cavid T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 t\u0259hsil ald\u0131\u011f\u0131 ill\u0259rd\u0259 \u0259sas\u0259n b\u0259dbin ruhlu \u015feirl\u0259r yaz\u0131r. Bu \u015feirl\u0259rin lirik q\u0259hr\u0259man\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r t\u0259bi\u0259tin, g\u00f6z\u0259lliyin, h\u0259yat\u0131n vur\u011funu olsa da , onun daxili al\u0259mini b\u00fcr\u00fcy\u0259n k\u0259d\u0259r v\u0259 \u00fcmidsizliyi g\u00f6rm\u0259m\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil.<br \/>\n\u015eairin \u0130stanbulda yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cXuraman-xuraman\u201d, \u201cR\u0259qs\u201d, \u201c\u00c7\u0259kinm\u0259, g\u00fcl\u201d, \u201cM\u0259n ist\u0259r\u0259m\u201d, \u201cP\u0259nb\u0259 \u00e7ar\u015faf\u201d, \u201cH\u0259r yer s\u0259fal\u0131\u201d, \u201cAh, yaln\u0131z s\u0259n!\u201d, \u201cSon baharda\u201d, \u201cKi\u00e7ik bir l\u00f6vh\u0259!, \u201cUyuyur\u201d, \u201c\u015eeir m\u0259ftunu\u201d, \u201cYadi-mazi\u201d, \u201cHali-\u0259s\u0259fi\u015ftimalimi t\u0259svird\u0259 bir ahi-m\u0259zluman\u0259\u201d, \u201cD\u0259niz p\u0259risi\u201d kimi \u015feirl\u0259ri bu q\u0259bild\u0259ndir. \u0130stanbulda ik\u0259n yazd\u0131\u011f\u0131 \u015feirl\u0259rin d\u0259rin k\u0259d\u0259r, \u00e7ar\u0259sizlik, b\u0259dbinlik m\u00f6vqeyini n\u00fcmayi\u015f etdirm\u0259sinin d\u0259 real s\u0259b\u0259bl\u0259ri vard\u0131r. T\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n parlaq d\u00f6vr\u00fc say\u0131lan t\u0259nzimat \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n son g\u00fcnl\u0259rini ya\u015famas\u0131, t\u0259nzimat\u00e7\u0131lar\u0131n \u0259d\u0259bi orqan\u0131 \u201cS\u0259rv\u0259ti-f\u00fcnun\u201dun ba\u011flanmas\u0131 g\u0259nc Cavidd\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf hissi do\u011furur, onun s\u0259n\u0259tkar \u0259hval\u0131na ciddi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. Bunu \u015fairin \u201cYadi-mazi\u201d \u015feirind\u0259 daha ayd\u0131n m\u00fc\u015fahid\u0259 etm\u0259k olur:<\/p>\n<p>M\u0259hv etm\u0259d\u0259 \u015fimdi m\u0259ni alam\u00fc t\u0259h\u0259ss\u00fcr;<br \/>\nH\u0259r d\u0259m qara x\u00fclyalar olub q\u0259lbim\u0259 m\u0259hr\u0259m,<br \/>\nL\u0259rzan ediyor ruhimi min d\u00fcrl\u00fc m\u0259zalim;<br \/>\n\u018ffsus ki, mazi \u0259ld\u0259n, ati is\u0259 m\u00fczl\u0259m&#8230;<\/p>\n<p>H.Cavid mill\u0259tin ba\u015f\u0131 \u00fcst\u00fcnd\u0259ki \u201cqara buludlara\u201d, c\u0259miyy\u0259td\u0259ki h\u0259r c\u00fcr haqs\u0131zl\u0131qlara, \u0259dal\u0259tsizlikl\u0259r\u0259, z\u00fclm\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 etirazla yana\u015f\u0131b, bu naqislikl\u0259rin obyektin\u0259 q\u0259z\u0259bini, nifr\u0259tini ifad\u0259 edib. \u015eairin sovet imperiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 ilk \u0259s\u0259rd\u0259n ba\u015flayaraq bu etiraz motivini ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcr\u00fck. 1921-ci ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cPey\u011f\u0259mb\u0259r\u201d dram\u0131nda \u015fairin \u00f6z \u0259srin\u0259, onun z\u00fclm\u00fcn\u0259, v\u0259h\u015f\u0259tin\u0259, d\u00f6z\u00fclm\u0259z m\u00fcsib\u0259tl\u0259rin\u0259 k\u0259skin q\u0259z\u0259bi ifad\u0259 olunmu\u015fdur. \u018fs\u0259rd\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259rin dili il\u0259 veril\u0259n par\u00e7ada oxuyuruq: <\/p>\n<p>\u00d6yl\u0259 bir \u0259sr i\u00e7ind\u0259y\u0259m ki, cahan<br \/>\nZ\u00fclm\u00fc v\u0259h\u015f\u0259td\u0259 qovrulub yan\u0131yor.<br \/>\n\u00dcz \u00e7evirmi\u015f d\u0259 Tanr\u0131dan insan,<br \/>\nK\u00fcfr\u00fc haq, c\u0259hli m\u0259rif\u0259t san\u0131yor.<br \/>\nDinl\u0259m\u0259z kims\u0259 q\u0259lbi, vicdan\u0131,<br \/>\nM\u0259hv ed\u0259n haql\u0131, m\u0259hv olan haqs\u0131z&#8230;<\/p>\n<p>H\u0259min par\u00e7ada m\u00f6vcud ictimai qurulu\u015fa, sovet hakimiyy\u0259tin\u0259 idar\u0259 ed\u0259nl\u0259r\u0259, onlar\u0131n cinay\u0259tkar \u0259m\u0259ll\u0259rin\u0259 a\u00e7\u0131q-a\u015fkar duyulan i\u015far\u0259l\u0259r vard\u0131r. Burada d\u00f6vr\u00fcn bir \u00e7ox hadis\u0259l\u0259rinin \u2013 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin s\u00fcqutunun, milli azadl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n itirilm\u0259sinin, mill\u0259timizin yen\u0259 bir y\u0131\u011f\u0131n yadelli i\u015f\u011fal\u00e7\u0131n\u0131n \u0259lin\u0259 ke\u00e7m\u0259sinin, haqq-\u0259dal\u0259tin tapdan\u011f\u0131n\u0131n, V\u0259t\u0259nin i\u015f\u0131ql\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n z\u00fclm\u0259t\u0259 \u00e7evrilm\u0259sinin t\u0259svirini g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Y\u00fcks\u0259k v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rlik duy\u011fular\u0131 il\u0259 ya\u015fayan, \u00fcr\u0259yi mill\u0259tinin q\u0259lbi il\u0259 d\u00f6y\u00fcn\u0259n bir s\u0259n\u0259tkar\u0131n k\u00f6n\u00fcl a\u011fr\u0131s\u0131 il\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 bu misralar \u201cayaqlar alt\u0131nda \u00e7eyn\u0259nib ged\u0259n\u201d milli q\u00fcrurumuza \u201ca\u011f\u0131\u201d kimi s\u0259sl\u0259nir: <\/p>\n<p>Ba\u015f\u00e7\u0131lar xalqa bir y\u0131\u011f\u0131n cani<br \/>\nH\u0259p m\u00fcnafiq, \u015f\u0259r\u0259fsiz, \u0259xlaqs\u0131z.<br \/>\nG\u00fcl\u00fcyor nura daima z\u00fclm\u0259t,<br \/>\nG\u00fcl\u00fcyor f\u0259zl\u0259 qar\u015f\u0131 fisq\u00fc-f\u00fccar.<br \/>\nAh, \u0259dal\u0259t, h\u00fcquq v\u0259 h\u00fcrriyy\u0259t<br \/>\nAyaqalt\u0131nda \u015f\u00e7eyn\u0259nib gediyor. <\/p>\n<p>H\u00fcseyn Cavid yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n, onun z\u0259ngin, \u00e7ox\u015fax\u0259li ideyalar al\u0259minin, \u0259z\u0259m\u0259tli s\u0259n\u0259t m\u0259b\u0259dinin iki m\u00f6hk\u0259m dayaq s\u00fctunu vard\u0131r. \u015eairin yarad\u0131c\u0131l\u0131q \u00f6rn\u0259kl\u0259rinin d\u0259 t\u0259sdiql\u0259diyi kimi, bunlardan birincisi, t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fckd\u00fcr ki, onun t\u0259m\u0259lind\u0259 mill\u0259tsev\u0259rlik, m\u0259nbsub oldu\u011fu q\u00f6vm\u0259, xalqa, V\u0259t\u0259n\u0259 sonsuz m\u0259h\u0259bb\u0259t hissi dayan\u0131r. \u0130kincisi, islam\u00e7\u0131l\u0131qd\u0131r ki, bunun \u00f6z\u0259yi Allaha etiqad, onun insanl\u0131\u011f\u0131 t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259k missiyas\u0131 il\u0259 yer \u00fcz\u00fcn\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi el\u00e7il\u0259r\u0259 r\u0259\u011fb\u0259tdir. Cavid\u0259 g\u00f6r\u0259, \u0259b\u0259di h\u0259qiq\u0259t, m\u00fctl\u0259q h\u0259qiq\u0259t dinin ba\u015fl\u0131ca predmetidir, h\u0259r c\u00fcr b\u0259db\u0259xtlikd\u0259n \u201cxilas yolu h\u0259r \u015feyin \u0259vv\u0259li v\u0259 sonu olan Allaha tap\u015f\u0131rmaqd\u0131r.\u201d<br \/>\nCavidin ist\u0259r lirikas\u0131nda, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 dramaturgiyas\u0131nda din v\u0259 Allah sevgisinin dol\u011fun t\u0259zah\u00fcr\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u00fcr\u00fck. \u201cQ\u0131z m\u0259kt\u0259bind\u0259\u201d \u015feirind\u0259 m\u00fckalim\u0259, dialoq \u00fcsulu il\u0259 f\u0259rqli bir s\u0259n\u0259t n\u00fcmun\u0259si yaradan \u015fair \u00f6z humanist ideologiyas\u0131n\u0131n t\u0259m\u0259l prinsipi kimi din v\u0259 Allah sevgisini ayd\u0131n biruz\u0259 verir. \u015eeird\u0259 oxuyuruq:<\/p>\n<p>P\u0259k do\u011fru s\u00f6z&#8230; Bu d\u00fcnyada s\u0259nin \u0259n \u00e7oq sevdiyin<br \/>\nKimdir, q\u0131z\u0131m, s\u00f6yl\u0259rmisin<br \/>\n\u018fn \u00e7ox sevdiyim ilkin?<br \/>\nO Allah ki, yeri-g\u00f6y\u00fc, insanlar\u0131 x\u0259lq eyl\u0259r.<br \/>\n\u2013 Sonra kiml\u0259r?<br \/>\n\u2013 Sonra onun g\u00f6nd\u0259rdiyi el\u00e7il\u0259r.<\/p>\n<p>\u00c7a\u011fda\u015f Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi-n\u0259z\u0259ri fikrinin d\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiyi kimi, \u201cH\u00fcseyn Cavid Allah v\u0259 din birliyini ali nizamlay\u0131c\u0131 q\u00fcvv\u0259 hesab edirdi.\u201d Cavid \u015feirind\u0259, lirikas\u0131nda, dramaturgiyas\u0131nda haql\u0131 olaraq Allah h\u0259mi\u015f\u0259 \u201cxeyir qiyaf\u0259sind\u0259\u201d, insan\u0131 \u015f\u0259rd\u0259n qorumaq missiyas\u0131ndad\u0131r. \u201cAna\u201d m\u0259nzum pyesind\u0259, \u201c\u015eeyx S\u0259nan\u201d faci\u0259sind\u0259, \u201cU\u00e7urum\u201d pyesind\u0259, \u201c\u0130blis\u201d dram\u0131nda, bir s\u00f6zl\u0259 b\u00fct\u00fcn \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 bu d\u0259rin etqad\u0131, Tanr\u0131 g\u00fcc\u00fcn\u0259, q\u00fcdr\u0259tin\u0259 sars\u0131lmaz inam\u0131 g\u00f6rm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. H\u00fcseyn Cavidin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 Allah, Tanr\u0131 el\u00e7il\u0259ri, Pey\u011f\u0259mb\u0259r obrazlar\u0131 bilavasit\u0259 i\u015ftirak etm\u0259dikd\u0259 bel\u0259, \u015fairin \u015feiriyy\u0259ti s\u0259n\u0259tkar\u0131n etiqad\u0131n\u0131 \u015f\u00fcuralt\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 g\u00fccl\u00fc informasiya kimi yadda\u015f\u0131m\u0131za \u00f6t\u00fcr\u00fcr, onun unudulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min edir. Pey\u011f\u0259mb\u0259r dram\u0131nda is\u0259 bu missiya konkret obrazlar\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 realla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<br \/>\nElmi-n\u0259z\u0259ri t\u0259hlill\u0259rind\u0259 Cavidin etiqad\u0131 kimi z\u0259rif bir yarad\u0131c\u0131l\u0131q m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 toxunan Himalay Qas\u0131mov bu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 yaz\u0131r: B\u00fct\u00fcn bu inam v\u0259 etiqadlar\u0131 H.Cavid zaman\u0131n, tarixi ger\u00e7\u0259kliyin taley\u00f6nl\u00fc hadis\u0259l\u0259ri kontekstind\u0259 b\u0259dii d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 predmetin\u0259 \u00e7evir\u0259r\u0259k realla\u015fd\u0131r\u0131r. \u201cPey\u011f\u0259mb\u0259r\u201d romantik m\u0259nzum dram\u0131nda dini-tarixi simalara, m\u00fcq\u0259dd\u0259s ruhani d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 Cavid t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyi \u00f6n\u0259mli yer tutur. \u201cM\u0259h\u0259bb\u0259tdir \u0259n b\u00f6y\u00fck din\u201d inam\u0131 burada apar\u0131c\u0131 qay\u0259y\u0259 \u00e7evrilir.\u201d<br \/>\nT\u00fcrk\u00fcn tarixi q\u0259hr\u0259manl\u0131q salnam\u0259si, bu ulu q\u00f6vm\u00fcn yadda\u015f\u0131nda iz qoyan hadis\u0259l\u0259rin v\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin b\u0259dii t\u0259c\u0259ss\u00fcm\u00fc b\u00f6y\u00fck s\u0259n\u0259tkar H\u00fcseyn Cavid yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda m\u00fch\u00fcm yarad\u0131c\u0131l\u0131q istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n, ideya m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259n biri kimi diqq\u0259ti c\u0259lb edir. \u015eair-dramaturq 1925-ci ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131, 1926-c\u0131 ild\u0259 n\u0259\u015fr etdirdiyi \u201cTopal Teymur\u201d dram\u0131nda da bu \u00fcmd\u0259 yarad\u0131cl\u0131q qay\u0259sini izl\u0259mi\u015fdir. B\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rqd\u0259 q\u00fcdr\u0259tli h\u00f6kmdar kimi tan\u0131nan b\u00f6y\u00fck fateh, q\u0259hr\u0259man t\u00fcrk o\u011flu \u018fmir Teymur d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259rinin xat\u0131rlanmas\u0131 sovet imperiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 t\u00fcrk kimliyimizi yada salmaq, unudulma\u011fa qoymamaq kimi ali m\u0259qs\u0259d\u0259 xidm\u0259t edirdi.<br \/>\nS\u0259n\u0259tkardan b\u00f6y\u00fck c\u0259sar\u0259t t\u0259l\u0259b ed\u0259n bu v\u0259zif\u0259ni yerin\u0259 yetirm\u0259kl\u0259, \u201cTopal Teymur\u201d \u0259s\u0259rini yazmaqla, el\u0259c\u0259 d\u0259 b\u00fct\u00fcn dinl\u0259r\u0259 nifr\u0259t hissini t\u0259lqin ed\u0259n ateist ruhlu c\u0259miyy\u0259tin ziddin\u0259 ged\u0259r\u0259k \u201cPey\u011f\u0259mb\u0259r\u201d dram\u0131n\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 almaqla H\u00fcseyn Cavid h\u0259m d\u0259 \u00f6z s\u0259n\u0259tinin he\u00e7 bir ideoloji t\u0259zyiq tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131, s\u0259n\u0259tkar ruhunun azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir daha t\u0259sdiql\u0259yir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 t\u0259bii ki, \u00e7ox ciddi siyasi ittihamlarla \u00fcz\u0259l\u0259\u015fm\u0259li olur. Sovet d\u00f6vr\u00fc \u0259d\u0259bi t\u0259ndiqi \u201cTopal Teymur\u201du \u0259sla \u201ch\u0259zm ed\u0259\u201d bilmir, onun m\u00fc\u0259llifini \u201cinsan qafalar\u0131ndan ehramlar quran\u201d q\u0259ddar, despot bir \u015e\u0259rq h\u00f6kmdar\u0131n\u0131 idealla\u015fd\u0131rmaqda t\u0259qsirl\u0259ndirirdi. Lakin Cavid dram\u0131nda qar\u015f\u0131s\u0131nda qoydu\u011fu \u00fcmd\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131q m\u0259qs\u0259dini u\u011furla yerin\u0259 yetir\u0259 bilmi\u015fdi.<br \/>\n\u018fs\u0259rd\u0259 t\u00fcrk\u00fcn tarixi q\u0259hr\u0259manl\u0131\u011f\u0131 haqq\u0131nda d\u00fcr\u00fcst t\u0259s\u0259vv\u00fcr yarad\u0131l\u0131r, \u0259s\u0259r yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcn \u0259d\u0259bi t\u0259nqidinin diqt\u0259 etdikl\u0259rini deyil, daha f\u0259rqli bir m\u0259ntiqi a\u015f\u0131lay\u0131rd\u0131. \u201cTopal Teymur\u201d tarixi dram\u0131nda milli v\u0259 b\u0259\u015f\u0259ri fikirl\u0259r v\u0259hd\u0259t t\u0259\u015fkil edir, h\u0259min d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259r Cavidin q\u00fcdr\u0259tli bir s\u0259n\u0259tkar kimi millilikd\u0259n b\u0259\u015f\u0259riliy\u0259 ke\u00e7idini ayd\u0131n sur\u0259td\u0259 \u0259ks etdirirdi. \u201cT\u00fcrk \u0259qvam\u0131n\u0131n\u201d birliyi m\u0259s\u0259l\u0259si \u0259s\u0259rin ba\u015fl\u0131ca ideyas\u0131 kimi diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olmaqla yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n \u00f6z s\u0259n\u0259t amal\u0131na s\u0259daq\u0259tini bir daha n\u00fcmayi\u015f etdirirdi. \u015eair h\u0259l\u0259 g\u0259nc ya\u015flar\u0131nda lirikas\u0131nda bu birliy\u0259 i\u015far\u0259 ed\u0259r\u0259k yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u00c7\u00fcnki birlikd\u0259dir f\u0259q\u0259t dirilik!\u201d \u00d6z mill\u0259tini daim ayaq \u00fcst\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259y\u0259n \u015fair onun \u0259zilm\u0259sin\u0259, y\u0131x\u0131lmas\u0131na d\u00f6z\u0259 bilmir, onu yenid\u0259n aya\u011fa qalxma\u011fa, igidliyini, \u0259rliyini isbat etm\u0259y\u0259, ideal\u0131n\u0131 tapma\u011fa s\u0259sl\u0259yir, bununla ba\u011fl\u0131 h\u0259y\u0259can\u0131n\u0131 bel\u0259 ifad\u0259 edirdi:<\/p>\n<p>\u00c7oq \u0259zildin, yet\u0259r, \u0259r o\u011flu \u0259r ol!<br \/>\n\u00c7\u0131rp\u0131n\u0131b \u00e7areyi-xilas ara, bul!<br \/>\nQo\u015faraq nura, cahil et pamal!<br \/>\nH\u0259p s\u0259nindir \u015f\u0259r\u0259f, \u00fcmid, iqbal.<br \/>\n\u015ea\u015f\u0131r\u0131b durma b\u00f6yl\u0259&#8230; Bir ayd\u0131n<br \/>\n\u0130deal arqas\u0131nca qo\u015f, \u00e7\u0131rp\u0131n!<br \/>\n\u0130deals\u0131z nicat \u00fcmidi m\u0259hal&#8230;<br \/>\n\u201c\u0130ttihad!\u201d \u0130\u015ft\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck ideal!<\/p>\n<p>Onun \u201cAz\u0259r\u201d poemas\u0131nda, \u201c\u015eeyx S\u0259nan\u201d, \u201cX\u0259yyam\u201d, \u201cS\u0259yavu\u015f\u201d, \u201c\u0130blis\u201d dramlar\u0131nda da milli-tarixi varl\u0131\u011fa bel\u0259 h\u0259ssas s\u0259n\u0259tkar m\u00fcnasib\u0259ti, b\u00f6y\u00fck Turan sevgisi ayd\u0131n duyulur. Bel\u0259likl\u0259, H\u00fcseyn Cavid yarad\u0131cl\u0131\u011f\u0131, s\u0259n\u0259tkar\u0131n estetik ideal\u0131, onun ger\u00e7\u0259k f\u0259ls\u0259fi-ideoloji istiqam\u0259tl\u0259ri \u00fcmummmilli d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 orijinal s\u0259n\u0259tkar m\u00fcnasib\u0259ti il\u0259 yadda qal\u0131r. \u015eairin b\u0259dii irsi t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck, islam\u00e7\u0131l\u0131q ideyalar\u0131n\u0131n ard\u0131c\u0131l t\u0259r\u0259nn\u00fcm\u00fc il\u0259 sovet d\u00f6vr\u00fc Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n dig\u0259r b\u0259dii \u00f6rn\u0259kl\u0259rind\u0259n ciddi sur\u0259td\u0259 f\u0259rql\u0259nir. Bu g\u00fcn milli m\u00fcst\u0259qillik d\u00f6n\u0259mind\u0259 \u0259d\u0259bi h\u0259qiq\u0259tl\u0259r\u0259 daha say\u0131q m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 yana\u015fan n\u0259z\u0259ri t\u0259hlil materiallar\u0131nda, yaz\u0131lm\u0131\u015flara yeni t\u0259rzd\u0259 bax\u0131\u015f s\u0259rgil\u0259y\u0259n \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131q ara\u015fd\u0131rmalar\u0131nda q\u00fcdr\u0259tli romantik \u015fair-dramaturqun yarad\u0131cl\u0131\u011f\u0131n\u0131n m\u0259hz h\u0259min istiqam\u0259ti geni\u015f t\u0259dqiq obyektin\u0259 \u00e7evrilir, bu qiym\u0259tli b\u0259dii irsin m\u00fcxt\u0259lif parametrl\u0259ri t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck v\u0259 islam\u00e7\u0131l\u0131q aspektind\u0259n d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilir. H\u00fcseyn Cavid yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca t\u0259rbiy\u0259vi istiqam\u0259ti d\u0259 m\u0259hz onun milli-m\u0259n\u0259vi ideal\u0131m\u0131z\u0131n formala\u015fmas\u0131nda \u0259h\u0259miyy\u0259tli rolundan ibar\u0259tdir. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>H\u00fcseyn Cavid yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 milli ideallara s\u0259n\u0259tkar-v\u0259t\u0259nda\u015f s\u0259daq\u0259tinin ifad\u0259si, sovet siyas\u0259tinin ideoloji ittihamlar\u0131n\u0131n t\u00fc\u011fyan etdiyi bir vaxtda t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fcn q\u0259tiyy\u0259t v\u0259 inamla t\u0259r\u0259nn\u00fcm\u00fc, b\u00f6y\u00fck \u0259qid\u0259 v\u0259 m\u0259sl\u0259k yolundan d\u00f6nm\u0259m\u0259k \u0259zmi kimi ali insani keyfiyy\u0259tl\u0259ri a\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259y\u0259rlidir. \u015eairin b\u0259dii irsinin t\u0259dqiqi v\u0259 t\u0259drisind\u0259 onun milli ideallara h\u0259ssas m\u00fcnasib\u0259ti x\u00fcsusil\u0259 diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olan m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259ndir. \u00c7\u00fcnki Az\u0259rbaycan [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-17601","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17601","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=17601"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17601\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17605,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17601\/revisions\/17605"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=17601"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=17601"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=17601"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}