{"id":19292,"date":"2016-04-12T07:00:08","date_gmt":"2016-04-12T03:00:08","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=19292"},"modified":"2016-04-12T14:15:24","modified_gmt":"2016-04-12T10:15:24","slug":"turkiye-cumhuriyetinin-kurucusu-sayin-mustafa-kemal-ataturk","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=19292","title":{"rendered":"T\u00fcrkiye Cumhuriyetinin Kurucusu Say\u0131n Mustafa Kemal Atat\u00fcrk"},"content":{"rendered":"

\"SAYINMUSTAFAKEMALATAT\u00dcRK\"<\/a><\/p>\n

Mustafa Kemal Atat\u00fcrk (19 May\u0131s[Not 2] 1881, Selanik \u2013 10 Kas\u0131m 1938, \u0130stanbul), T\u00fcrk ordu subay\u0131, mare\u015fal ve T\u00fcrkiye’nin ilk cumhurba\u015fkan\u0131. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve \u00f6nderidir. 1934’te T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi taraf\u0131ndan kendisine ”T\u00fcrklerin atas\u0131” anlam\u0131na gelen Atat\u00fcrk soyad\u0131 verilmi\u015ftir.[1]<\/p>\n

Atat\u00fcrk, Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda bir ordu subay\u0131yd\u0131. Sava\u015f sonunda Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nun yenilgisini takiben T\u00fcrk Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131’ndaki T\u00fcrk Ulusal Hareketi’ne \u00f6nderlik etmi\u015ftir. Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 s\u00fcrecinde Ankara H\u00fck\u00fbmeti’ni kurmu\u015f, askeri eylemleriyle \u0130tilaf Devletleri taraf\u0131ndan g\u00f6nderilen askeri g\u00fc\u00e7leri bozguna u\u011fratm\u0131\u015f ve T\u00fcrkleri zafere g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Atat\u00fcrk daha sonra eski Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nu modern ve sek\u00fcler bir ulus devletine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek i\u00e7in politik, ekonomik, toplumsal ve k\u00fclt\u00fcrel reformlar ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. Liderli\u011fi alt\u0131nda binlerce yeni okul in\u015fa edildi. \u0130lk\u00f6\u011fretim \u00fccretsiz ve zorunlu hale getirildi. Kad\u0131nlara sivil e\u015fitlik ve politik haklar verildi. K\u00f6yl\u00fclerin s\u0131rt\u0131na y\u00fcklenen a\u011f\u0131r vergiler azalt\u0131ld\u0131.[2][3]<\/p>\n

T\u00fcrk Ordular\u0131 Ba\u015fkomutan\u0131 olarak Sakarya Meydan Muharebesi’ndeki ba\u015far\u0131s\u0131ndan dolay\u0131 19 Eyl\u00fcl 1921 tarihinde “Gazi” unvan\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f ve mare\u015falli\u011fe y\u00fckselmi\u015ftir.[3] Cumhuriyet Halk F\u0131rkas\u0131’ni kurmu\u015f ve ilk genel ba\u015fkan\u0131 olmu\u015ftur.[4] 1938 y\u0131l\u0131ndaki vefat\u0131na kadar arka arkaya 4 kez cumhurba\u015fkan\u0131 se\u00e7ilen Atat\u00fcrk, bu g\u00f6revi en uzun s\u00fcre y\u00fcr\u00fcten cumhurba\u015fkan\u0131 olmu\u015ftur.[3]<\/p>\n

Atat\u00fcrk tarihte oynad\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemli rolden dolay\u0131 pek \u00e7ok yazar ve tarih\u00e7i taraf\u0131ndan incelenmi\u015f ve hakk\u0131nda 379 eser yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu y\u00f6n\u00fcyle hakk\u0131nda en \u00e7ok eser yaz\u0131lan ilk 100 ki\u015fi aras\u0131nda yer almaktad\u0131r. Ayr\u0131ca d\u00fcnyada ilk kez ve tek \u00f6rnek olmak \u00fczere, Birle\u015fmi\u015f Milletler’in UNESCO \u00f6rg\u00fct\u00fc taraf\u0131ndan, kendisinin 100. do\u011fum y\u0131l\u0131 olmas\u0131 sebebiyle ve t\u00fcm \u00fclkelerin oy birli\u011fiyle 1981 “Atat\u00fcrk Y\u0131l\u0131” olarak kabul edilmi\u015ftir. Dergilerinin Kas\u0131m 1981 say\u0131s\u0131nda da, Atat\u00fcrk ve T\u00fcrkiye konusu ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.
\n<\/p>\n

\u00c7ocukluk ve gen\u00e7lik (1881-1904)<\/p>\n

1839’da Kocac\u0131k’ta do\u011fdu\u011fu san\u0131lan[5] babas\u0131 Ali R\u0131za Efendi, aslen Manast\u0131r’a ba\u011fl\u0131 Debre-i B\u00e2l\u00e2’dand\u0131r.[6] Babas\u0131n\u0131n ailesi Arnavutlardan[7][8][9][10] ya da 14-15. y\u00fczy\u0131lda Anadolu’dan b\u00f6lgeye g\u00f6\u00e7 etmi\u015f olan Y\u00f6r\u00fcklerdendir.[5][6][11][12][13] Ailesi ile Selanik’e g\u00f6\u00e7 eden Ali R\u0131za Bey,[14] burada g\u00fcmr\u00fck memurlu\u011fu ve kereste ticareti yapt\u0131.[15] Ali R\u0131za Bey, 93 Harbi (1877-78) esnas\u0131nda yerel birliklerde te\u011fmenlik yapm\u0131\u015ft\u0131. Bu durum, Atat\u00fcrk’\u00fcn ailesinin k\u0131smen de olsa Osmanl\u0131’daki egemen elitlerden oldu\u011funu g\u00f6sterir.[16]<\/p>\n

Ali R\u0131za Bey, 1871 y\u0131l\u0131nda, 1857 y\u0131l\u0131nda Selanik’in bat\u0131s\u0131ndaki Langaza’da \u00e7ift\u00e7i bir ailede do\u011fan[16][17] Z\u00fcbeyde Han\u0131m’la evlenmi\u015fti.[18] Mustafa Kemal Atat\u00fcrk, bu \u00e7iftin \u00e7ocu\u011fu olarak rum\u00ee 1296 (milad\u00ee 1881) y\u0131l\u0131nda Selanik’te do\u011fmu\u015ftur. Samsun’a \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 19 May\u0131s tarihini do\u011fum g\u00fcn\u00fc kabul etmi\u015ftir.[19] Fatma, \u00d6mer, Ahmet, Naciye ve Makbule adl\u0131 be\u015f karde\u015finin ilk d\u00f6rd\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015fta hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015ftir.[20][21]<\/p>\n

\u00d6\u011frenim \u00e7a\u011f\u0131na gelen Mustafa’n\u0131n hangi okula gidece\u011fi konusunda annesi ile babas\u0131 aras\u0131nda anla\u015fmazl\u0131k \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Annesi Mustafa’n\u0131n Haf\u0131z Mehmet Efendi’nin mahalle mektebine gitmesini istiyor, babas\u0131 ise o d\u00f6nemki yeni y\u00f6ntemlerle e\u011fitim yapan sek\u00fcler[16] Mektebi \u015eemsi \u0130btidai’nde (\u015eemsi Efendi Mektebi) okumas\u0131n\u0131 istiyordu. En sonunda \u00f6nce mahalle mektebine ba\u015flayan Mustafa, birka\u00e7 g\u00fcn sonra \u015eemsi Efendi Mektebi’ne ge\u00e7ti.[22] Atat\u00fcrk, okul se\u00e7imindeki bu karar\u0131 i\u00e7in hayat\u0131 boyunca babas\u0131na minnettarl\u0131k duymu\u015ftur.[16] 1888 y\u0131l\u0131nda babas\u0131n\u0131 kaybetti.[23] Bir s\u00fcre Rapla \u00c7iftli\u011fi’nde annesinin \u00fcvey karde\u015fi[16] H\u00fcseyin’in yan\u0131nda kal\u0131p hafif \u00e7iftlik i\u015fleriyle u\u011fra\u015ft\u0131ktan sonra -e\u011fitimsiz kalaca\u011f\u0131ndan endi\u015fe eden annesinin iste\u011fiyle-[16] Selanik’e d\u00f6n\u00fcp okulunu bitirdi.[24] Bu arada Z\u00fcbeyde Han\u0131m, Selanik’te g\u00fcmr\u00fck memuru olan Rag\u0131p Bey ile evlendi.[25]<\/p>\n

\u015eimdi m\u00fcze olan Koca Kas\u0131m Pa\u015fa Mahallesi, Islahhane Caddesi’ndeki ev 1870’te Rodoslu m\u00fcderris Hac\u0131 Mehmed Vakf\u0131 taraf\u0131ndan yapt\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve 1878’de yeni evlenen Ali R\u0131za Bey taraf\u0131ndan kiralanm\u0131\u015ft\u0131r ancak o \u00f6ld\u00fckten sonra Mustafa ve ailesi bu evden yan\u0131ndaki 2 katl\u0131, 3 odal\u0131 ve mutfakl\u0131 daha k\u00fc\u00e7\u00fck eve ta\u015f\u0131nm\u0131\u015flard\u0131r.[26]<\/p>\n

Mustafa, sek\u00fcler bir okul olan ve b\u00fcrokrat yeti\u015ftiren[16] Sel\u00e2nik M\u00fclkiye R\u00fc\u015ftiyesi’ne kaydoldu. Ancak muhitindeki asker\u00ee \u00f6\u011frencilerin \u00fcniformalar\u0131ndan da etkilenerek[16] -annesinin kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131na ra\u011fmen-[16] 1893 y\u0131l\u0131nda Sel\u00e2nik Asker\u00ee R\u00fc\u015ftiyesi’ne girdi. Bu okulda matematik \u00f6\u011fretmeni Y\u00fczba\u015f\u0131 \u00dcsk\u00fcpl\u00fc Mustafa Sabri Bey, ona anlam\u0131 m\u00fckemmellik, olgunluk olan “Kemal” ad\u0131n\u0131 verdi.[27] Frans\u0131zca \u00f6\u011fretmeni Y\u00fczba\u015f\u0131 Nakiy\u00fcddin Bey (Y\u00fccek\u00f6k), \u00f6zg\u00fcrl\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle gen\u00e7 Mustafa Kemal’in d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131n\u0131 etkiledi. Mustafa Kemal Kuleli Asker\u00ee \u0130dadisi’ne girmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcyse de ona a\u011fabeylik yapan Sel\u00e2nikli subay Hasan Bey’in tavsiyesine uyarak Manast\u0131r Asker\u00ee \u0130dadisi’ne kaydoldu. 1896-1899 y\u0131llar\u0131nda okudu\u011fu Manast\u0131r Asker\u00ee \u0130dadisi’nde tarih \u00f6\u011fretmeni Kola\u011fas\u0131 Mehmet Tevfik Bey (Bilge), Mustafa Kemal’in tarihe olan merak\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirdi.[28] Bu tarihte ba\u015flayan 1897 Osmanl\u0131-Yunan Sava\u015f\u0131’na g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak kat\u0131lmak istediyse de hem idadi \u00f6\u011frencisi oldu\u011fu i\u00e7in hem de 16 ya\u015f\u0131nda oldu\u011fundan dolay\u0131 cepheye gidememi\u015ftir. Bu okulu ikincilikle bitirdi.[29] 13 Mart 1899’da[30] [31] \u0130stanbul’da Mekteb-i Harbiye-i \u015eahane’ye girdi. Birinci s\u0131n\u0131f\u0131 27., ikinci s\u0131n\u0131f\u0131 11., \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131n\u0131f\u0131 1902’de m\u00fclaz\u0131m (bug\u00fcnk\u00fc ismiyle Te\u011fmen) r\u00fctbesiyle 549 ki\u015fi aras\u0131ndan piyade s\u0131n\u0131f sekizincisi (1317 – P.8) olarak bitirdi.[29] Akabinde Erkan-\u0131 Harbiye Mektebi’ne (Harp Akademisi) devam ederek 11 Ocak 1905’te ”kurmay y\u00fczba\u015f\u0131” r\u00fctbesiyle mezun oldu.[32]<\/p>\n

Askerlik (1905-1918)<\/p>\n

Erken d\u00f6nem<\/p>\n

K\u0131demli Y\u00fczba\u015f\u0131
\nKurmay Y\u00fczba\u015f\u0131 Mustafa Kemal, mezuniyetinin ard\u0131ndan merkezi \u015eam’da bulunan 5.Ordu’ya staj amac\u0131yla g\u00f6nderildi. Bu staj\u0131nda piyade, s\u00fcvari ve top\u00e7u s\u0131n\u0131flar\u0131nda g\u00f6rev ald\u0131.1905-1907 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda \u015eam’da L\u00fctfi M\u00fcfit Bey (\u00d6zde\u015f) 5. Ordu emrinde g\u00f6rev yapt\u0131. \u0130lk staj\u0131 5. Ordu’ya ba\u011fl\u0131 30’uncu S\u00fcvari Alay\u0131’nda ger\u00e7ekle\u015fti.[33] Bu d\u00f6nemde d\u00fc\u015f\u00fck r\u00fctbeli stajyer bir kurmay subay olarak Suriye’nin \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerindeki isyanlarla ilgilenen Mustafa Kemal, “k\u00fc\u00e7\u00fck sava\u015f” (gerilla sava\u015f\u0131) \u00fczerine tecr\u00fcbe kazand\u0131. \u0130syanlarla u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00f6rt aydan sonra \u015eam’a d\u00f6nd\u00fc. 1906 Ekim ay\u0131nda Binba\u015f\u0131 L\u00fctfi Bey, Dr. Mahmut Bey, L\u00fcfti M\u00fcfit (\u00d6zde\u015f) Bey ve asker\u00ee tabip Mustafa Cantekin ile ‘Vatan ve H\u00fcrriyet’ adl\u0131 bir cemiyeti kurduktan sonra ordudan izinsiz Sel\u00e2nik’e gitti. Sel\u00e2nik Merkez Komutan Muavini Y\u00fczba\u015f\u0131 Cemil Bey (Uybad\u0131n)’in yard\u0131m\u0131yla karaya \u00e7\u0131kt\u0131 ve orada cemiyetinin \u015fubesini a\u00e7t\u0131. Bir s\u00fcre sonra arand\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendi ve ona a\u011fabeylik yapan Albay Hasan Bey, Yafa’ya d\u00f6n\u00fcp oran\u0131n komutan\u0131 Ahmet Bey’e M\u0131s\u0131r s\u0131n\u0131r\u0131nda B\u00eer\u00fcssebi’ye g\u00f6nderildi\u011fini bildirmesini \u00f6nerdi. Ahmet Bey de Mustafa Kemal’i B\u00eer\u00fcssebi’ye tayin etti ve bir s\u00fcre sonra top\u00e7u staj i\u00e7in tekrar \u015eam’a g\u00f6nderildi.[34] 20 Haziran 1907’de Kola\u011fas\u0131 (k\u0131demli y\u00fczba\u015f\u0131) oldu ve 13 Ekim 1907’de 3.Ordu’ya kurmay olarak atand\u0131[32] ancak Sel\u00e2nik’e vard\u0131\u011f\u0131nda ‘Vatan ve H\u00fcrriyet’in \u015fubesinin \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti’ne ilhak edildi\u011fini \u00f6\u011frendi. Bu y\u00fczden kendisi de 1908 \u015eubat ay\u0131nda \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti’ne \u00fcye oldu (\u00dcye numaras\u0131: 322)[35]. 22 Haziran 1908’de Rumeli Do\u011fu B\u00f6lgesi Demiryollar\u0131 M\u00fcfetti\u015fli\u011fine atand\u0131.[32]<\/p>\n

23 Temmuz 1908’de Me\u015frutiyet’in ilan\u0131ndan sonra Aral\u0131k 1908 sonlar\u0131nda[36] \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti taraf\u0131ndan toplumsal ve siyasal sorunlar\u0131 ve g\u00fcvenlik problemlerini incelemek \u00fczere bug\u00fcnk\u00fc Libya’n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olan Trablusgarp’a g\u00f6nderildi. Burada 1908 Devrimi’nin fikirlerini Libyal\u0131lara yaymaya ve buradaki n\u00fcfusun farkl\u0131 kesimlerinden gelenleri J\u00f6n T\u00fcrk politikas\u0131na kazanmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.[37] Bu siyasi g\u00f6revin yan\u0131 s\u0131ra b\u00f6lge halk\u0131n\u0131n g\u00fcvenli\u011fi ile de ilgilendi. Kentin d\u0131\u015f\u0131nda yap\u0131lan bir sava\u015f tatbikat\u0131nda Bingazi Garnizonu’na \u00f6nderlik ederek askerlere modern taktikler \u00f6\u011fretti. Bu tatbikat s\u00fcresince isyana meyilli \u015eeyh Mansur’un evini sararak b\u00f6lgede sistem kar\u015f\u0131t\u0131 ba\u015fka g\u00fc\u00e7l\u00fc ki\u015filere \u00f6rnek olmas\u0131 amac\u0131yla onu kontrol alt\u0131na ald\u0131. Ayr\u0131ca hem kentli insanlar\u0131 hem de k\u0131rsal b\u00f6lge insanlar\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in bir yedek ordu planlamaya ba\u015flad\u0131.[36][38]<\/p>\n

13 Ocak 1909’da 3. Ordu’ya ba\u011fl\u0131 Sel\u00e2nik Redif F\u0131rkas\u0131’n\u0131n Kurmay Ba\u015fkan\u0131 oldu ve 13 Nisan 1909’da Me\u015frutiyet’e kar\u015f\u0131 3. Ordu’ya ba\u011fl\u0131 Ta\u015fk\u0131\u015fla’da konu\u015flanm\u0131\u015f 2. ve 4. Avc\u0131 Taburlar\u0131’n\u0131n isyan\u0131yla ba\u015flayan, di\u011fer birliklerin kat\u0131l\u0131m\u0131yla geni\u015fleyen 31 Mart Ayaklanmas\u0131’n\u0131 bast\u0131rmak \u00fczere Sel\u00e2nik ve Edirne’den yola \u00e7\u0131karak Mirliva Mahmut \u015eevket Pa\u015fa komutas\u0131nda 19 Nisan 1909’da \u0130stanbul’a girecek olan Hareket Ordusu’na ba\u011fl\u0131 birinci kademe birliklerinin kurmay ba\u015fkan\u0131 oldu. Daha sonra 3. Ordu Kurmayl\u0131\u011f\u0131, 3. Ordu Subay Talimg\u00e2h\u0131 Komutanl\u0131\u011f\u0131, 5. Kolordu Kurmayl\u0131\u011f\u0131, 38. Piyade Alay\u0131 Komutanl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6revlerinde bulundu.[32][36]<\/p>\n

Stuart Kline’\u0131n T\u00fcrk Havac\u0131l\u0131k Kronolojisi kitab\u0131na g\u00f6re[39], Mustafa Kemal, 1910 y\u0131l\u0131nda Fransa’da d\u00fczenlenen Picardie Manevralar\u0131’na kat\u0131ld\u0131. Burada yeni \u00fcretilen u\u00e7aklar\u0131n deneme u\u00e7u\u015fular\u0131 yap\u0131l\u0131yordu. Ali R\u0131za Pa\u015fa, bu u\u00e7u\u015flardan birine kat\u0131lmak isteyen Mustafa Kemal’i \u00f6nledi. Ve akabinde u\u00e7u\u015f yapan o u\u00e7ak d\u00f6n\u00fc\u015f esnas\u0131nda yere \u00e7ak\u0131ld\u0131.[40] Baz\u0131 kaynaklar taraf\u0131ndan, bu hik\u00e2yeye dayanarak Atat\u00fcrk’\u00fcn u\u00e7a\u011fa binmekten korktu\u011fu iddia edilse de kitab\u0131n yazar\u0131 Kline, Atat\u00fcrk’\u00fcn olaydan sonra 3 defa u\u00e7a\u011fa bindi\u011finden bahseder.[41]<\/p>\n

Mustafa Kemal, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ard\u0131ndan 27 Eyl\u00fcl 1911’de \u0130stanbul’da Genelkurmay Kararg\u00e2h\u0131’nda g\u00f6rev ald\u0131.[42]<\/p>\n

Trablusgarp Sava\u015f\u0131
\nAyr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: Trablusgarp Sava\u015f\u0131<\/p>\n

Trablusgarp Sava\u015f\u0131’nda, Mustafa Kemal
\n\u0130talyanlar’\u0131n Trablusgarp’a sald\u0131r\u0131s\u0131yla 19 Eyl\u00fcl 1911’de ba\u015flayan Trablusgarp Sava\u015f\u0131’nda, 27 Kas\u0131m 1911’de Binba\u015f\u0131[32] olan Mustafa Kemal, Binba\u015f\u0131 Enver Bey, Fuat (Bulca), Nuri (Conker) ve Binba\u015f\u0131 Fethi (Okyar) gibi di\u011fer \u0130ttihat\u00e7\u0131 subaylarla birlikte 18 Aral\u0131k 1911’de hareket etti.[43] Mustafa Kemal ile grubu, M\u0131s\u0131r’da Kahire[44] ve \u0130skenderiye \u00fczerinden Bingazi’ye gitti. 19 Ekimde \u0130skenderiye’den yola \u00e7\u0131kt\u0131ktan bir s\u00fcre sonra bir hastal\u0131k ge\u00e7irdi.[45] 22 Aral\u0131k’ta Tobruk yak\u0131n\u0131nda zafer kazand\u0131. Derne’deki 16 – 17 Ocak 1912 taarruzunda g\u00f6z\u00fcnden yaralan\u0131p bir ay hastanede tedavi g\u00f6rd\u00fc ve 6 Mart’ta Derne Komutanl\u0131\u011f\u0131’na getirildi.[46] Ayn\u0131 y\u0131l\u0131n eyl\u00fcl\u00fcnde ba\u015flayan bar\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fmelerine ra\u011fmen \u00e7at\u0131\u015fmalar s\u00fcrerken, Karada\u011f’\u0131n 8 Ekim’de Osmanl\u0131 Devleti’ne sava\u015f ilan etmesi ve Balkan Sava\u015flar\u0131’n\u0131n ba\u015flamas\u0131 nedeniyle bar\u0131\u015fa raz\u0131 olunmas\u0131yla Mustafa Kemal ve di\u011fer subaylar \u0130stanbul’a geri d\u00f6nd\u00fcler.<\/p>\n

Balkan Sava\u015flar\u0131
\nAyr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: Balkan Sava\u015flar\u0131
\nBalkan Sava\u015flar\u0131 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda Trablusgarp’ta g\u00f6rev yapan Derne Komutan\u0131 Mustafa Kemal ve Binba\u015f\u0131 Nuri Bey, bu sava\u015flarda g\u00f6rev almak istediler.[47] Mustafa Kemal, d\u00f6nemin Osmanl\u0131 Harbiye Nezareti Enver Bey’in de izni ile 24 Ekim 1912’de Trablusgarp’tan ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[47] 24 Kas\u0131m 1912’de kararg\u00e2h\u0131 Bolay\u0131r’da bulunan Bahr-i Sefit Bo\u011faz\u0131 (Akdeniz Bo\u011faz\u0131) Kuvayi M\u00fcrettebesi Harek\u00e2t \u015eubesi M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc’ne atand\u0131.[48] Osmanl\u0131 ordusu burada general Stilian Georgiev Kovachev komutas\u0131ndaki Bulgar 4. Ordusuna yenildi. Haziran 1913’de ba\u015flayan \u0130kinci Balkan Sava\u015f\u0131’nda komutas\u0131 alt\u0131ndaki birliklerle Dimetoka ve Edirne’ye girdi.<\/p>\n

27 Ekim 1913’te Sofya asker\u00ee ata\u015feli\u011fine atanarak yak\u0131n arkada\u015f\u0131 Sofya sefiri (el\u00e7isi) Fethi Bey (Okyar)’in alt\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.[49] Ek g\u00f6rev olarak Belgrad ve \u00c7etine asker\u00ee ata\u015feli\u011fini de y\u00fcr\u00fctt\u00fc.[49] Bu g\u00f6revde iken 1 Mart 1914’te yarbayl\u0131\u011fa (kaymakam) y\u00fckseldi.[49]<\/p>\n

Asker\u00ee Ata\u015fe g\u00f6revi Ocak 1915’te sona erdi. Bu s\u0131rada 28 Temmuz 1914’de I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ba\u015flad\u0131, Osmanl\u0131 Devleti de 29 Ekim 1914’te sava\u015fa girdi. 20 Ocak 1915’de Mustafa Kemal 3. Kolordu emrinde Tekfurda\u011f’da kurulacak olan 19. F\u0131rka Komutanl\u0131\u011f\u0131na atand\u0131.[32]<\/p>\n

19. F\u0131rka, 23 Mart 1915’te M\u00fcstahkem Mevki Komutanl\u0131\u011f\u0131 emriyle Eceabat b\u00f6lgesinde ihtiyata al\u0131nd\u0131. 25 Nisan 1915’te Gelibolu Yar\u0131madas\u0131’na \u0130tilaf Devletleri’nin yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0131kartmalar\u0131yla \u00c7anakkale Sava\u015f\u0131 ba\u015flad\u0131. 3.Kolordu komutan\u0131 Mehmet Esat Pa\u015fa’n\u0131n emrinde sava\u015fan Kaymakam (Yarbay) Mustafa Kemal Ar\u0131burnu’na \u00e7\u0131kan ANZAC (Avustralya ve Yeni Zelanda Kolordusu) birliklerinin yar\u0131mada i\u00e7ine ilerlemesini Conkbay\u0131r\u0131’nda durdurdu.[50] Bu ba\u015far\u0131 \u00fczerine 5. Ordu komutan\u0131 Mare\u015fal Otto Liman von Sanders’in takdirini kazand\u0131 ve 1 Haziran 1915’te Miralayl\u0131\u011fa y\u00fckseldi.[32] \u0130ngilizlerin A\u011fustos ay\u0131nda Suvla K\u00f6rfezi’ne yapt\u0131\u011f\u0131 ikinci \u00e7\u0131kartmadan sonra, 8 A\u011fustos ak\u015fam\u0131 Otto Liman von Sanders Anafartalar mevkiinde bulunan birliklerinin komutas\u0131n\u0131 verdi ve 9-10 A\u011fustos’ta Anafartalar Zaferi’ni kazand\u0131. Bu zaferi 17 A\u011fustos’ta Kire\u00e7tepe ve 21 A\u011fustos’ta II. Anafartalar Zaferi takip etti. Miralay Mustafa Kemal, Ru\u015fen E\u015fref Bey (\u00dcnayd\u0131n) ba\u015fta olmak \u00fczere \u0130stanbul bas\u0131n\u0131 taraf\u0131ndan “Anafartalar Kahraman\u0131” olarak kamuoyuna tan\u0131t\u0131ld\u0131.<\/p>\n

14 Ocak 1916’da Gelibolu’dan Edirne’ye sevk edilmi\u015f olan 16. Kolordu komutanl\u0131\u011f\u0131na atand\u0131. Edirne’de bulundu\u011fu 2 ay kadar s\u00fcre boyunca 16. Kolordu’nun ikmali, toparlanmas\u0131 ve e\u011fitimi ile ilgilendi. Do\u011fu Cephesinde Rus birlikleri Osmanl\u0131 3. Ordusu’nu p\u00fcsk\u00fcrtm\u00fc\u015f 16 \u015eubatta Erzurum’u, 3 Martta Bitlis, Mu\u015f, Van ve Hakk\u00e2ri’yi i\u015fgal etmi\u015fti. Albay Mustafa Kemal 15 Mart tarihinde 3. Orduyu desteklemesi i\u00e7in emrindeki 16. Kolordu ile birlikte Diyarbak\u0131r’a g\u00f6nderildi. R\u00fctbesine g\u00f6re kendisine a\u011f\u0131r bir sorumluluk verilen 16. Kolordu Komutan\u0131 Mustafa Kemal 1 Nisan 1916’da Diyarbak\u0131r’da iken Tu\u011fgeneralli\u011fe (Mirliva) y\u00fckseltildi ve Pa\u015fa unvan\u0131n\u0131 ald\u0131. Mustafa Kemal taktik bir geri \u00e7ekilme emri verdi. Daha sonra beklenmedik bir sald\u0131r\u0131 ile Mu\u015f’u Ruslardan kurtararak Osmanl\u0131 birliklerine stratejik bir \u00fcst\u00fcnl\u00fck sa\u011flad\u0131. Kafkas Cephesindeki bu ba\u015far\u0131s\u0131ndan dolay\u0131 Alt\u0131n K\u0131l\u0131\u00e7 madalyas\u0131 ile \u00f6d\u00fcllendirildi. A\u011fustos ay\u0131nda Mu\u015f ve Bitlis t\u00fcm\u00fcyle Rus i\u015fgalinden kurtar\u0131ld\u0131.<\/p>\n

7 Mart 1917’de kararg\u00e2h\u0131 Diyarbak\u0131r’da bulunan 2. Ordu Komutan Vekilli\u011fine atand\u0131ktan sonra Hicaz Kuvve-i Seferiyesi Komutanl\u0131\u011f\u0131na getirilmek istendi. Ancak bunu kabul etmeyerek 5 Temmuz 1917’de Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular\u0131 Grubu emrindeki 7. Ordu Komutanl\u0131\u011f\u0131na atand\u0131.[32]<\/p>\n

Mustafa Kemal Diyarbak\u0131r’dayken, \u0130ttihat\u00e7\u0131 fedailerden Yakup Cemil bir h\u00fck\u00fbmet darbesi yapmaya karar vermi\u015ftir. Sava\u015f\u0131n kaybedildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Tek kurtulu\u015f yolunun Bab-\u0131 \u00c2li’yi bas\u0131p, h\u00fck\u00fbmeti devirerek Ba\u015fkomutan vekili ve Harbiye Naz\u0131r\u0131’n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek oldu\u011funa inanmaktad\u0131r. Yeni Ba\u015fkomutan vekili ve Harbiye Naz\u0131r\u0131 olarak da Mustafa Kemal’i d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Anla\u015ft\u0131\u011f\u0131 arkada\u015flar\u0131ndan biri komployu Enver Pa\u015fa’ya haber vermi\u015ftir. Bunun \u00fczerine Yakup Cemil kur\u015funa dizilerek \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Mustafa Kemal Falih R\u0131fk\u0131 Atay’a anlatt\u0131\u011f\u0131 hat\u0131ralar\u0131nda \u015f\u00f6yle demektedir: “O vakit t\u00fcmenlerimden birine komuta eden Ali Fuad (Cebesoy)’a : Yakup Cemil as\u0131lm\u0131\u015f. Sebebi de ben Ba\u015fkomutan vekili ve Harbiye naz\u0131r\u0131 olmad\u0131k\u00e7a kurtulu\u015f yoktur demi\u015f. Dedi\u011fini yapm\u0131\u015f bile olsayd\u0131 ben \u0130stanbul’a gitti\u011fimde ilk i\u015f olarak Yakup Cemil’i cezaland\u0131r\u0131rd\u0131m. E\u011fer ben, o ve onun gibiler taraf\u0131ndan iktidara getirilecek bir adamsam, adam de\u011filim!” demi\u015ftir.[51]<\/p>\n

15 Aral\u0131k 1917 ile 5 Ocak 1918 tarihleri aras\u0131nda Veliaht Vahdettin Efendi’nin maiyetinde Almanya’ya giderek Kayzer II. Wilhelm, Genel Kararg\u00e2h\u0131 ve Elsass b\u00f6lgesini ziyaret etti.<\/p>\n

1918’in Haziran ay\u0131nda Viyana ve (bug\u00fcnk\u00fc ad\u0131 Karlovy Vary olan) Karlsbad’a giderek tedavi g\u00f6rd\u00fc. Sultan Mehmed Re\u015fad’\u0131n vefat\u0131 ve Vahdettin’in c\u00fclusu \u00fczerine 2 A\u011fustos’ta \u0130stanbul’a d\u00f6nd\u00fc. 15 A\u011fustos’ta 7. Ordu Komutan\u0131 olarak Filistin Cephesi’ne atand\u0131[52] ve ard\u0131ndan Fahri Yaver Hazreti \u015eehriyari (Padi\u015fah\u0131n Onursal Yaveri) unvan\u0131 verildi. Mustafa Kemal Pa\u015fa, 20 Eyl\u00fcl 1918 tarihinde Vahdettin’in ba\u015fyaveri Naci (Eldeniz) Bey’e bir telgraf \u00e7ekerek Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular\u0131 Grubu’nun sava\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirerek m\u00fctareke istemesini \u00f6nerdi. Ayr\u0131ca yeni h\u00fck\u00fbmette kendisinin Harbiye Naz\u0131r\u0131 ve Ba\u015fkumandan Vekili olarak g\u00f6revlendirilmesini istedi[53]. Ard\u0131ndan 6 Ekim’de 7. Ordu komutanl\u0131\u011f\u0131ndan istifa etti.<\/p>\n

19 Eyl\u00fcl 1918’de Edmund Allenby komutas\u0131ndaki \u0130ngiliz kuvvetleri, genel taarruza ge\u00e7erek \u00fc\u00e7 ordudan olu\u015fan Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular\u0131 Grubu’nu a\u011f\u0131r bir hezimete u\u011fratt\u0131. 1 Ekim’de \u015eam, 25 Ekim’de Halep d\u00fc\u015ft\u00fc. Mustafa Kemal Pa\u015fa, \u0130ngiliz ordular\u0131n\u0131, Halep’te durdurarak, savunma hatt\u0131 kurmay\u0131 ba\u015fard\u0131.<\/p>\n

30 Ekim 1918’de Mondros M\u00fctarekesi imzaland\u0131 ve ertesi g\u00fcn \u00f6\u011fle vaktinde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdi. Mondros M\u00fctarekenamesi 19. maddesi gere\u011fince, Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular\u0131 Grubu kumandan\u0131 olan Otto Liman von Sanders Pa\u015fa’n\u0131n g\u00f6revden al\u0131nmas\u0131 \u00fczerine Mustafa Kemal Pa\u015fa bu g\u00f6reve getirildi. Ancak 7 Kas\u0131m’da Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular\u0131 Grubu ile 7. Ordu la\u011fvedildi.[54]<\/p>\n

10 Kas\u0131m 1918 tarihinde Y\u0131ld\u0131r\u0131m K\u0131t’alar\u0131n\u0131n komutas\u0131n\u0131 2. Ordu Komutan\u0131 Nihat Pa\u015fa’ya b\u0131rakarak Adana’dan \u0130stanbul’a hareket etti ve 13 Kas\u0131m’da \u0130stanbul’a Haydarpa\u015fa Gar\u0131’na ula\u015ft\u0131. Haydarpa\u015fa’dan \u0130stanbul’a ge\u00e7erken bo\u011faza demirli d\u00fc\u015fman sava\u015f gemilerini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde \u00fcnl\u00fc “Geldikleri gibi giderler” s\u00f6z\u00fcn\u00fc s\u00f6yledi. M\u00fctareke d\u00f6neminde Fethi Bey (Okyar) ile birlikte Ahmet \u0130zzet (Furga\u00e7) Pa\u015fa yanl\u0131s\u0131 ve Ahmet Tevfik Pa\u015fa (Okday) kar\u015f\u0131t\u0131 bir tavr\u0131 koyan Minber gazetesini \u00e7\u0131kararak siyasi giri\u015fimlerde bulundu.<\/p>\n

Milli M\u00fccadele (1919-1923)
\nAyr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: T\u00fcrk Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131
\n\u00d6rg\u00fctlenme
\nAyr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: Mustafa Kemal’in Samsun’a \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, Amasya Genelgesi, Erzurum Kongresi ve Sivas Kongresi<\/p>\n

9. Ordu M\u00fcfetti\u015fi Mustafa Kemal Pa\u015fa, 17 Nisan 1919
\n2 \u015eubat 1919 tarihinde Mersinli Cemal Pa\u015fa Do\u011fudaki Osmanl\u0131 ordular\u0131n\u0131 m\u00fctareke ko\u015fullar\u0131na g\u00f6re d\u00fczenlemek i\u00e7in m\u00fcfetti\u015f olarak Anadolu’ya g\u00f6nderilmi\u015fti. \u0130ngiliz Y\u00fcksek Komiseri Amiral Calthorpe ve Frans\u0131z Y\u00fcksek Komiseri Amiral Amet, 1918 y\u0131l\u0131 Kas\u0131m ay\u0131nda Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fbmetine nota verdiler. Do\u011fuda T\u00fcrklerin silahlan\u0131p Hristiyanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc buna kar\u015f\u0131 \u00f6nlem al\u0131nmas\u0131n\u0131 talep ettiler. Mustafa Kemal Pa\u015fa, Padi\u015fah Vahdettin taraf\u0131ndan i\u015fgal kuvvetlerinin Y\u00fcksek Komiserlerinin verdi\u011fi notalar gere\u011fince ola\u011fan\u00fcst\u00fc yetkilerle donat\u0131larak Vilayet-i Sitte (Alt\u0131 Vilayet)’deki Hristiyan ahaliyi korumak ve i\u015fgal kuvvetlerine kar\u015f\u0131 yap\u0131lan ufak \u00e7apl\u0131 isyanlar\u0131 bast\u0131rmak i\u00e7in g\u00f6revlendirildi. Baz\u0131 \u00e7evrelerce, Samsun’a hareket etmeden \u00f6nce kendisini ziyarete gelen Mustafa Kemal Pa\u015fa’ya “Pa\u015fa Pa\u015fa, \u015fimdiye kadar devlete \u00e7ok hizmet ettin, bunlar\u0131n hepsi art\u0131k bu kitaba girmi\u015ftir, tarihe ge\u00e7mi\u015ftir. Bunlar\u0131 unutun, as\u0131l \u015fimdi yapaca\u011f\u0131n hizmet hepsinden m\u00fchim olabilir. Pa\u015fa Pa\u015fa, devleti kurtarabilirsin!” dedi\u011fi iddia edilse de, ne Nutuk’ta ne de saray mabeyincilerinin kay\u0131tlar\u0131nda b\u00f6yle yahut buna benzer bir g\u00f6r\u00fc\u015fmeden bahsedilmemektedir.[55] Mustafa Kemal, 19 May\u0131s 1919’da Refet Bey (Bele), K\u00e2z\u0131m Bey (Dirik), ‘Ay\u0131c\u0131’ Mehmet Arif Bey, H\u00fcsrev Bey (Gerede)lerle beraber Samsun’a \u00e7\u0131kt\u0131.[56]<\/p>\n

Mondros M\u00fctarekesi’nden sonra Anadolu’da milisler (Kuvay\u0131 Milliye) \u015feklinde \u00f6rg\u00fctlenen direni\u015f hareketleri ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Kendisi son g\u00f6rev yeri Adana’dan ayr\u0131lmadan Uluk\u0131\u015fla’ya gelerek ilk \u00f6rg\u00fctlenmeyi ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. 22 Haziran 1919’da Rauf Bey (Orbay), K\u00e2z\u0131m Karabekir Pa\u015fa, Refet Bey (Bele) ve Ali Fuat Pa\u015fa (Cebesoy) ile birlikte Amasya’da yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 genelgeyle “Milletin istikl\u00e2lini yine milletin azim ve karar\u0131n\u0131n kurtaraca\u011f\u0131n\u0131” ilan etti. K\u00e2z\u0131m Karabekir Pa\u015fa taraf\u0131ndan Erzurum’da toplanan Do\u011fu \u0130lleri M\u00fcdafaa-i Hukuk Kongresine (Erzurum Kongresi) kat\u0131ld\u0131.[57] Kongre \u00fcyelerinin \u0131srar\u0131yla Osmanl\u0131 ordusundan istifa etti ve Kongre ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na se\u00e7ildi. 4 – 11 Eyl\u00fcl 1919 tarihleri aras\u0131nda toplanan Sivas Kongresi’nde al\u0131nan kararlar\u0131 uygulamak amac\u0131yla bir Temsil Heyeti olu\u015fturuldu ve ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na da Mustafa Kemal Pa\u015fa se\u00e7ildi.[58] 27 Aral\u0131k 1919’da Ankara’da heyecanla kar\u015f\u0131land\u0131. Bu d\u00f6nemde, Osmanl\u0131 topraklar\u0131n\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131 s\u00fcrecinin son a\u015famas\u0131 olup “Amerikan Mandas\u0131” olarak dile gelen d\u0131\u015f politika sorunu da tart\u0131\u015f\u0131larak reddedilmi\u015ftir. Aral\u0131k 1919 tarihini ta\u015f\u0131yan son ABD teklifinde[59] “geni\u015f bir Ermenistan yan\u0131nda bir T\u00fcrk Devleti” kurulmas\u0131] stratejik hedef olarak ortaya konmu\u015ftur. Osmanl\u0131 Meclis-i Mebusan’\u0131n Mart 1920’de i\u015fgal g\u00fc\u00e7lerince bas\u0131lmas\u0131 ve \u00f6nde gelen vatanperver mebuslar\u0131n tutuklanmas\u0131 \u00fczerine 23 Nisan 1920’de Ankara’da T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi’nin a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. Erzurum mebusu s\u0131fat\u0131yla Meclis ve H\u00fck\u00fbmet Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na se\u00e7ildi. TBMM bir kurucu meclis gibi \u00e7al\u0131\u015farak Milli M\u00fccadele’yi y\u00fcr\u00fctecek olan Anadolu h\u00fck\u00fcmetinin altyap\u0131s\u0131n\u0131 kurdu.<\/p>\n

H\u00e2kimiyetin sa\u011flanmas\u0131
\nAyr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: \u00c7erkez Ethem Ayaklanmas\u0131, \u0130n\u00f6n\u00fc Sava\u015flar\u0131, K\u00fctahya-Eski\u015fehir Muharebeleri, Sakarya Meydan Muharebesi ve B\u00fcy\u00fck Taarruz<\/p>\n

24 Mart 1923 tarihli Time dergisinin kapa\u011f\u0131
\nMerkezi denetimden uzak bulunan Kuva-yi Milliye \u00f6rg\u00fctleri da\u011f\u0131t\u0131larak d\u00fczenli bir ordu olu\u015fturuldu. Milli M\u00fccadele’nin en kanl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131, d\u00fczenli orduya kat\u0131lmay\u0131 kabul etmeyen Kuva-yi Milliye gruplar\u0131na kar\u015f\u0131 verildi.<\/p>\n

\u0130ngiltere ba\u015fbakan\u0131 Lloyd George’a g\u00f6re Yunanistan b\u00fcy\u00fcmeli ve \u0130ngiltere ile menfaatleri birle\u015ftirilmeliydi. Yunanistan bo\u011fazlar\u0131 Avrupa’ya a\u00e7\u0131k tutmal\u0131, Akdeniz’de \u0130ngiltere’nin \u00e7\u0131karlar\u0131na uygun davranmal\u0131yd\u0131. E\u011fer b\u00f6yle davranmazsa \u0130ngiliz donanmas\u0131 onu usland\u0131rmak i\u00e7in yeterdi. Sevres Antla\u015fmas\u0131’n\u0131n kuvvet kullan\u0131lmadan uygulanamayaca\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u0130tilaf Devletleri ise kuvvet kullanacak halde de\u011fildi. \u0130tilaf Devletleri, Yunanlar\u0131 yaln\u0131z T\u00fcrk illerini al\u0131p kendi vatan\u0131na katmak i\u00e7in de\u011fil, kendi davalar\u0131n\u0131 da y\u00fcr\u00fctmek i\u00e7in Anadolu’ya \u00e7\u0131kard\u0131. Ancak \u0130tilaf Devletleri de T\u00fcrkiye’ye kar\u015f\u0131 uygulanacak politikalarda art\u0131k beraber de\u011fildir. \u0130talya Yunanlar\u0131n Anadolu’ya yerle\u015fmesini k\u0131skand\u0131. Fransa ise Suriye’deki toprak kazan\u00e7lar\u0131n\u0131 yeterli g\u00f6rmektedir. Art\u0131k Yunanlar kendi ordular\u0131yla Anadolu’ya boyun e\u011fdirmek zorundad\u0131r. Mustafa Kemal de Yunan ordusunu yenerse, T\u00fcrkiye’yi kurtarm\u0131\u015f olacakt\u0131r.[60] 6 Ocak 1921 g\u00fcn\u00fc Bursa\u2019dan Eski\u015fehir’e ve U\u015fak\u2019tan Afyon’a do\u011fru iki kol h\u00e2linde ileri harek\u00e2ta ba\u015flayan Yunan Ordusu, 9 Ocak’ta \u0130n\u00f6n\u00fc mevzilerine kadar ilerledi. Ancak T\u00fcrk Ordusu’nun savunmas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda ileri gidemeyeceklerini anlayarak, 11 Ocak 1921 sabah\u0131 \u0130n\u00f6n\u00fc mevzilerinden \u00e7ekilmek zorunda kald\u0131. Birinci \u0130n\u00f6n\u00fc Muharebesi d\u00fczenli ordunun ilk zaferi oldu\u011fundan Kuva-yi Milliye’den d\u00fczenli orduya ge\u00e7i\u015f h\u0131zlanm\u0131\u015f, halk\u0131n yeni kurulan orduya g\u00fcveni artm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ba\u015far\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n dikkatini \u00e7ekmi\u015f; \u0130tilaf Devletleri, 26 Ocak 1921’de Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin Londra\u2019ya bir heyet g\u00f6ndermesini ve bu toplant\u0131da Ankara H\u00fck\u00fbmetinden de temsilci bulundurulmas\u0131n\u0131 istemi\u015flerdir.[61]<\/p>\n

Birinci \u0130n\u00f6n\u00fc zaferinden sonra \u0130tilaf Devletleri Sevr Antla\u015fmas\u0131’nda T\u00fcrklerin yarar\u0131na bir de\u011fi\u015fiklik yap\u0131lmas\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmek i\u00e7in Londra\u2019da bir konferans toplanmas\u0131na karar vermi\u015flerdir. 21 \u015eubat\u201311 Mart 1921 tarihleri aras\u0131nda yap\u0131lan konferansta, T\u00fcrkler yarar\u0131na bir sonu\u00e7 \u00e7\u0131kmam\u0131\u015f, m\u00fccadele devam etmi\u015ftir. Yunanistan, Londra Konferans\u0131 bitmeden, Anadolu\u2019da yeni bir sald\u0131r\u0131 yapmak \u00fczere haz\u0131rl\u0131klara ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. 23 Mart 1921 g\u00fcn\u00fc sabah erken saatlerde, 3. Yunan Kolordusunun Bat\u0131 Cephesinden, 1. Yunan Kolordusunun da G\u00fcney Cephesinden ileri harekete ge\u00e7mesiyle muharebeler ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. 23 Mart\u20131 Nisan 1921 aras\u0131nda meydana gelen \u0130kinci \u0130n\u00f6n\u00fc Muharebesi tekrar T\u00fcrk Kuvvetlerinin zaferiyle sona ermi\u015ftir. Bu zaferden sonra Frans\u0131zlar Zonguldak’tan, \u0130talyanlar da G\u00fcney Anadolu’dan askerlerini \u00e7ekmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.[62]<\/p>\n

\u0130n\u00f6n\u00fc Sava\u015flar\u0131’nda savunma takti\u011fi uygulayan T\u00fcrk Ordusu, Asl\u0131hanlar-Dumlup\u0131nar \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131nda ise hen\u00fcz sald\u0131r\u0131 g\u00fcc\u00fcne ula\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015fti. Bu durumdan yararlanmaya karar veren Yunan Ordusu \u0130n\u00f6n\u00fc, Eski\u015fehir, Afyon ve K\u00fctahya aras\u0131ndaki \u00e7izgide yer alan T\u00fcrk mevzilerine y\u00fcklenerek buralar\u0131 i\u015fgal etmek ve Ankara’ya kadar ilerlemek istiyordu. Takviye birliklerle iyice g\u00fc\u00e7lenen Yunan Ordusu 10 Temmuz 1921’den itibaren sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7ti ve 20 Temmuz’a kadar yapt\u0131klar\u0131 sald\u0131r\u0131larla T\u00fcrk Ordusu’nu geri \u00e7ekilmeye zorlad\u0131. Mustafa Kemal Pa\u015fa T\u00fcrk Ordusunun Sakarya Irma\u011f\u0131’n\u0131n do\u011fusuna kadar \u00e7ekilmesini emretti. B\u00f6ylece vakit kazan\u0131lacakt\u0131. Bu sava\u015flar sonunda Eski\u015fehir, K\u00fctahya, Afyon gibi b\u00fcy\u00fck stratejik b\u00f6lgeler elden \u00e7\u0131kt\u0131. TBMM’de moral bozuklu\u011fu ya\u015fand\u0131 ve sert tart\u0131\u015fmalar meydana geldi. Ancak Yunan Ordusu b\u00fcy\u00fck ate\u015f ve silah \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne ra\u011fmen, T\u00fcrk Ordusunu yok edememi\u015fti. T\u00fcrk Ordusu, g\u00fcvenli bir \u015fekilde Sakarya’n\u0131n do\u011fusuna \u00e7ekilmi\u015fti.[63]<\/p>\n

K\u00fctahya-Eski\u015fehir Muharebeleri sonras\u0131nda B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi i\u00e7inde iktidara yani Mustafa Kemal Pa\u015fa’ya kar\u015f\u0131 tepkiler artmaya ba\u015flad\u0131. Bu muhalefeti y\u00f6neltenler ordunun ba\u015f\u0131na ge\u00e7mesi i\u00e7in Mustafa Kemal Pa\u015fa’ya bask\u0131 yapmaya ba\u015flad\u0131. Ger\u00e7ek niyetleri ise O’nu Ankara’dan uzakla\u015ft\u0131rmak ve Enver Pa\u015fa’n\u0131n iktidar\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131. Mustafa Kemal Pa\u015fa, 4 A\u011fustos 1921 g\u00fcn\u00fc B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi’nde yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmayla ba\u015fkomutan olmay\u0131 kabul etti\u011fini ancak ba\u015fkomutanl\u0131\u011f\u0131n faydal\u0131 olabilmesi i\u00e7in Meclis’in ordu ile ilgili yetkilerini \u00fc\u00e7 ay s\u00fcreyle kendisinde toplayacak bir kanun \u00e7\u0131kart\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131. Pa\u015fa’n\u0131n ba\u015fkomutanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 isteyenlerin bu \u015fekilde hayalleri suya d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f oldu. 5 A\u011fustos 1921 g\u00fcn\u00fc oy birli\u011fi ile \u00e7\u0131kart\u0131lan yasa ile Mustafa Kemal Pa\u015fa, TBMM Ordular\u0131 Ba\u015fkomutanl\u0131\u011f\u0131’na getirildi.[64]<\/p>\n

Ba\u015fkomutan Mare\u015fal Gazi Mustafa Kemal Pa\u015fa (1922)
\nMustafa Kemal Pa\u015fa, Ba\u015fkomutanl\u0131\u011fa ge\u00e7mesinin hemen ard\u0131ndan yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 Tek\u00e2lif-i Milliye Emirleri ile halk\u0131 ordunun donat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in seferberli\u011fe \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131. 12 A\u011fustos’ta Polatl\u0131’da tefti\u015f yaparken attan d\u00fc\u015ft\u00fc ve kaburga kemi\u011fi k\u0131r\u0131ld\u0131.[65] 23 A\u011fustos-13 Eyl\u00fcl 1921 tarihlerinde yap\u0131lan Sakarya Meydan Muharebesi’nde Yunan Ordusu’nun h\u00fccum g\u00fcc\u00fc t\u00fckendi.[66] T\u00fcrk Ordusu ani bir taarruzla Yunan Ordusu’nu Sakarya Nehri’nin do\u011fusundan \u00e7\u0131karmay\u0131 ba\u015fard\u0131. Bu zaferden sonra 19 Eyl\u00fcl 1921’de B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi Ba\u015fkomutan Mustafa Kemal Pa\u015fa’y\u0131 oy birli\u011fiyle Mare\u015fal r\u00fctbesine terfi ettirdi ve Gazi unvan\u0131 verdi.[67] Sakarya Meydan Muharebesi sonunda T\u00fcrk ordusunun zayiat\u0131; 5713 \u015fehit, 18.480 yaral\u0131, 828 esir ve 14.268 kay\u0131p olmak \u00fczere toplam 49.289’dur. Yunan ordusunun zarar\u0131; 3758 \u00f6l\u00fc, 18.955 yaral\u0131, 354 kay\u0131p olmak \u00fczere toplam 23.007’dir.[66]<\/p>\n

Sakarya Meydan Muharebesi’nden sonra, 13 Ekim 1921’de Ankara H\u00fck\u00fcmeti ile G\u00fcney Kafkas Cumhuriyetleri aras\u0131nda Kars Antla\u015fmas\u0131 imzaland\u0131. B\u00f6ylece T\u00fcrkiye’nin do\u011fu s\u0131n\u0131r\u0131 tamamen g\u00fcvenlik alt\u0131na al\u0131nd\u0131. Fransa ise TBMM H\u00fck\u00fcmeti ile 20 Ekim 1921\u2019de Ankara Antla\u015fmas\u0131’n\u0131 imzalad\u0131. Bu antla\u015fma ile Fransa TBMM H\u00fck\u00fcmeti’ni tan\u0131m\u0131\u015f ve Hatay-\u0130skenderun d\u0131\u015f\u0131nda, T\u00fcrkiye’nin bug\u00fcnk\u00fc g\u00fcney s\u0131n\u0131r\u0131 \u00e7izildi. Antla\u015fma sayesinde g\u00fcney cephesi g\u00fcvenli duruma geldi\u011finden buradaki T\u00fcrk birlikleri de Bat\u0131 Cephesi’ne kayd\u0131r\u0131ld\u0131. \u0130talyanlar ise, Sakarya Meydan Muharebesi’nden sonra G\u00fcney Ege ve Akdeniz b\u00f6lgelerinde tutunamayacaklar\u0131n\u0131 anlayarak 1921 y\u0131l\u0131 sonuna kadar i\u015fgal ettikleri yerlerden \u00e7ekildi. Sakarya Meydan Muharebesi sonras\u0131nda \u0130ngiltere de Ankara’y\u0131 tan\u0131yarak TBMM ile, 23 Ekim 1921 tarihinde tutsaklar\u0131n serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131 konusunda antla\u015fma yap\u0131ld\u0131.[66]<\/p>\n

Tam 1 y\u0131l s\u00fcren taarruz haz\u0131rl\u0131klar\u0131 sonucunda, 26 A\u011fustos 1922 sabah\u0131 b\u00fcy\u00fck bir dikkatle haz\u0131rlanan taarruz plan\u0131 uygulamaya konuldu. 26-30 A\u011fustos 1922\u2019de yap\u0131lan B\u00fcy\u00fck Taarruz, Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131’n\u0131n son a\u015famas\u0131d\u0131r. 30 A\u011fustos g\u00fcn\u00fc Ba\u015fkomutanl\u0131k Meydan Muharebesi’nde bir g\u00fcn i\u00e7inde Yunan Ordusunun b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc imha edildi. 31 A\u011fustos’ta Mustafa Kemal Pa\u015fa komutanlar\u0131n\u0131 \u00c7alk\u00f6y’deki kararg\u00e2h\u0131nda toplayarak ka\u00e7abilen Yunan kuvvetlerinin h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde takip edilmesini ve \u0130zmir ile civar\u0131ndaki kuvvetleriyle birle\u015fmemesi i\u00e7in \u00fc\u00e7 koldan Ege’ye do\u011fru ilerlenmesini emretti. 1 Eyl\u00fcl g\u00fcn\u00fc Ba\u015fkomutan Mustafa Kemal bir bildiri yay\u0131mlayarak ordulara \u015fu emrini verdi: \u201cB\u00fct\u00fcn arkada\u015flar\u0131m\u0131n Anadolu’da daha ba\u015fka meydan muharebeleri verilece\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alarak ilerlemesini ve herkesin ak\u0131l g\u00fcc\u00fcn\u00fc, yi\u011fitlik ve yurtseverlik kaynaklar\u0131n\u0131 yar\u0131\u015f\u0131rcas\u0131na esirgemeden vermeye devam eylemesini isterim. Ordular ilk hedefiniz Akdeniz’dir. \u0130leri!\u201d.[68]<\/p>\n

T\u00fcrk Ordusu 2 Eyl\u00fcl\u2019de U\u015fak\u2019\u0131 geri ald\u0131. Burada Yunan Ordusu Ba\u015fkomutan\u0131 General Nikolaos Trikupis esir edildi. 9 Eyl\u00fcl’de T\u00fcrk S\u00fcvarileri \u0130zmir’e girdi. 18 Eyl\u00fcl 1922’ye kadar yap\u0131lan Takip Harek\u00e2t\u0131yla t\u00fcm Bat\u0131 Anadolu\u2019daki Yunan birlikleri s\u0131n\u0131r d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. T\u00fcrk ordusunun kazand\u0131\u011f\u0131 bu ba\u015far\u0131, Mudanya Ate\u015fkes Antla\u015fmas\u0131\u2019na giden s\u00fcreci ba\u015flatt\u0131.[68]<\/p>\n

Kar\u015f\u0131yaka’da Mustafa Kemal’in kalmas\u0131 i\u00e7in yak\u0131nlar\u0131 Yunanlar\u0131n elinde esir olan bir baba-o\u011ful evlerini haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. Bu evde daha \u00f6nce Yunan Kral\u0131 Konstantin de kalm\u0131\u015f, eve merdivenlerde ayaklar\u0131 alt\u0131na serilen T\u00fcrk Bayra\u011f\u0131’n\u0131 \u00e7i\u011fneyerek girmi\u015ftir. Bu kez baba-o\u011ful merdivenlere Yunan Bayra\u011f\u0131’n\u0131 sermi\u015ftir. Mustafa Kemal Pa\u015fa eve girecekken “L\u00fctfedin, bu kar\u015f\u0131l\u0131kla bu lekeyi silin!” denilmi\u015ftir. Mustafa Kemal Pa\u015fa da “O, ge\u00e7mi\u015fse hata etmi\u015f; bir milletin onuru olan bayrak \u00e7i\u011fnenmez, ben onun hatas\u0131n\u0131 tekrar etmem. Bayra\u011f\u0131 kald\u0131r\u0131n yerden.” diyerek bayra\u011f\u0131 kald\u0131rtm\u0131\u015ft\u0131r.[69]<\/p>\n

\u0130zmir kurtar\u0131ld\u0131ktan sonra as\u0131l sorun, \u0130stanbul ve Bo\u011fazlar B\u00f6lgesi’nde s\u00fcrmekte olan m\u00fcttefik kuvvetler i\u015fgalinin sona erdirilmesidir. T\u00fcrk Kuvvetleri derhal \u00c7anakkale’ye y\u00f6nelerek buralar\u0131n Trakya dahil bo\u015falt\u0131lmas\u0131n\u0131 talebederler. \u0130ngiltere buna ek Donanma (ki i\u00e7lerinde zaman\u0131n en modern 2 adet U\u00e7ak Gemisi bulunmaktad\u0131r) ve Kara Kuvveti g\u00f6ndererek cevap verir.[70] Ayn\u0131 \u015fekilde ABD ba\u015fkan\u0131 da 28.9.1922 g\u00fcn\u00fc 13 yeni sava\u015f gemisinin denizlerimize g\u00f6nderilmesini emredecektir.[71] 1908-1923 aras\u0131nda komutan\u0131 Amiral Bristol olan USS Scorpion gemisinin, istihbarat yapmak suretiyle Lozan Antla\u015fmas\u0131 yap\u0131lana kadar devaml\u0131 \u0130stanbul’da bulundu\u011fu da anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bar\u0131\u015fa giden yol ancak bu ciddi askeri ve politik bask\u0131larla m\u00fccadeleye devam sonucu kazan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bar\u0131\u015f<\/p>\n

Ba\u015fkomutan Mare\u015fal Gazi Mustafa Kemal Pa\u015fa Kocatepe’de. (26 A\u011fustos 1922)
\nKurtulu\u015f Sava\u015f\u0131, 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antla\u015fmas\u0131’yla sonu\u00e7land\u0131.[72] Bu antla\u015fma ile Sevr Antla\u015fmas\u0131 y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kalkm\u0131\u015f, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Lozan Antla\u015fmas\u0131 temelleri \u00fczerine kurulmu\u015ftur.<\/p>\n

Milli M\u00fccadele sonras\u0131nda T\u00fcrkiye’de iki ba\u015fl\u0131 bir y\u00f6netim ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131.[73] TBMM 1 Kas\u0131m 1922’de Osmanl\u0131 saltanat\u0131n\u0131 la\u011fvedip Vahdettin’i tahttan indirerek \u0130stanbul h\u00fck\u00fbmetinin hukuki varl\u0131\u011f\u0131na son verdi. 16 Ocak 1923’te \u0130zmit H\u00fcnk\u00e2r Kasr\u0131’nda \u0130stanbul’dan gelen gazetecilerle m\u00fclakat yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Vakit ba\u015fyazar\u0131 Ahmet Emin Bey (Yalman)’in K\u00fcrt meselesi hakk\u0131nda sorusuna kar\u015f\u0131 ‘Ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir K\u00fcrtl\u00fck tasavvur etmektense, bizim Te\u015fkilat-\u0131 Esasiye Kanunu gere\u011fince zaten bir t\u00fcr mahalli muhtariyetler te\u015fekk\u00fcl edecektir’ diyerek K\u00fcrtlere \u00f6zel stat\u00fc tan\u0131mamak i\u00e7in ihtiyatl\u0131 davrand\u0131[74].<\/p>\n

8 Nisan 1923’te, yay\u0131mlanan Dokuz Umde ile Gazi Mustafa Kemal yeni rejimin temelini olu\u015fturacak olan Halk F\u0131rkas\u0131’n\u0131n temellerini att\u0131.[75] Nisan ay\u0131nda yap\u0131lan \u0130kinci Meclis se\u00e7imlerine sadece Halk F\u0131rkas\u0131’n\u0131n kat\u0131lmas\u0131na izin verildi. Mebus adaylar\u0131 f\u0131rkan\u0131n genel ba\u015fkan\u0131 s\u0131fat\u0131yla Gazi Mustafa Kemal taraf\u0131ndan belirlendi.<\/p>\n

25 Ekim 1923 g\u00fcn\u00fc ayn\u0131 anda hem Ba\u015fbakanl\u0131k hem de \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6revlerini y\u00fcr\u00fcten Fethi Bey, \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. Ayn\u0131 g\u00fcn Meclis \u0130kinci Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6revini yapan Ali Fuat Pa\u015fa’da ordu m\u00fcfetti\u015fli\u011fine atand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in g\u00f6revinden ayr\u0131ld\u0131. Bu iki bo\u015f koltuk i\u00e7in yap\u0131lan se\u00e7imleri Gazi Mustafa Kemal’e muhalif olan milletvekilleri kazand\u0131. Meclis \u0130kinci Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na Rauf Bey, \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131na Sabit Bey se\u00e7ildiler. Bu durumdan ho\u015fnut olmayan Gazi Mustafa Kemal, 26 Ekim 1923’te Ba\u015fbakan Fethi Bey’den “Erkan-\u0131 Harbiye Umumiye Riyaseti Vekili” Fevzi Pa\u015fa’n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda h\u00fck\u00fbmetin istifa etmesini ve istifa edenlerin yeniden se\u00e7ilirlerse g\u00f6revi kabul etmemesini istedi. B\u00f6ylece bir h\u00fck\u00fbmet krizi \u00e7\u0131km\u0131\u015f oldu. Yeni bakanlar kurulu \u00fcyelerinin 29 Ekim g\u00fcn\u00fc se\u00e7ilece\u011fi duyuruldu.<\/p>\n

Bu geli\u015fmeler \u00fczerine “Cumhuriyet \u0130lan\u0131” ile i\u015fi k\u00f6k\u00fcnden \u00e7\u00f6zmeye karar veren Gazi Mustafa Kemal 28 Ekim 1923 gecesi \u00c7ankaya’da \u0130smet Pa\u015fa ve baz\u0131 kimseleri toplant\u0131ya \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131 ve “Yar\u0131n Cumhuriyeti ilan edece\u011fiz.” diyerek karar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. Misafirlerin ayr\u0131lmas\u0131ndan sonra \u0130smet Pa\u015fa’y\u0131 al\u0131koydu ve birlikte, Te\u015fkilat-\u0131 Esasiye Kanunu’nda gerekli de\u011fi\u015fikli\u011fi sa\u011flayacak \u00f6nergeyi haz\u0131rlad\u0131lar. 29 Ekim 1923 Pazartesi g\u00fcn\u00fc Halk F\u0131rkas\u0131 Meclis Grubunda, Bakanlar Kurulunun olu\u015fturulmas\u0131 konusunda tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Sorun \u00e7\u00f6z\u00fclemeyince, Gazi Mustafa Kemal’den d\u00fc\u015f\u00fcncelerini a\u00e7\u0131klamas\u0131 istendi. Gazi Mustafa Kemal, bunal\u0131mdan \u00e7\u0131k\u0131\u015f yolunu Anayasan\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi zorunlulu\u011fu ile a\u00e7\u0131klad\u0131. Cumhuriyetin ilan\u0131n\u0131 hedefleyen tasar\u0131y\u0131 da grubun bilgisine sundu. Tasar\u0131n\u0131n parti grubunda kabul\u00fcnden sonra ayn\u0131 ak\u015fam saat 18.45’te TBMM Genel kurul toplant\u0131s\u0131 ba\u015flad\u0131. Anayasa Komisyonu’nun de\u011fi\u015fiklik ile ilgili rapor ve \u00f6nergesi genel kurulun onay\u0131na sunuldu ve 29 Ekim 1923 Pazartesi ak\u015fam\u0131 saat 20.30’da milletvekillerinin alk\u0131\u015flar\u0131 ve “Ya\u015fas\u0131n Cumhuriyet” sesleri ile T\u00fcrkiye Cumhuriyeti ilan edildi.[76]<\/p>\n

Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 (1923-1938)
\nCumhuriyet \u0130lan\u0131 ard\u0131ndan ge\u00e7ilen cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7iminde oylamaya kat\u0131lan 158 milletvekilinin tamam\u0131n\u0131n oylar\u0131 ile Bal\u00e2, Ankara milletvekili[77][78] Gazi Mustafa Kemal, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurba\u015fkan\u0131 se\u00e7ildi.[79] Atat\u00fcrk kendi deyi\u015fiyle T\u00fcrkiye’yi “muas\u0131r medeniyet seviyesine \u00e7\u0131karmak” amac\u0131yla bir dizi k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fime imza att\u0131.<\/p>\n

1924 Anayasas\u0131 gere\u011fince TBMM 29 Ekim 1923’teki cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7iminden sonra \u00fc\u00e7 defa daha (1927, 1931, 1935 y\u0131llar\u0131nda) Gazi Mustafa Kemal’i tekrar cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na se\u00e7ti.[80] Atat\u00fcrk’\u00fcn cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc, Fethi Okyar ve Cel\u00e2l Bayar ba\u015fbakanl\u0131k yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nem i\u00e7erisinde en fazla s\u00fcre g\u00f6revde kalan ve en fazla h\u00fck\u00fbmet kuran isim \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc’d\u00fcr. Atat\u00fcrk’\u00fcn cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 s\u00fcresince kurulan h\u00fck\u00fbmetler s\u0131ras\u0131 ile 1. T.C. H\u00fck\u00fbmeti, 2. T.C. H\u00fck\u00fbmeti, 3. T.C. H\u00fck\u00fbmeti, 4. T.C. H\u00fck\u00fbmeti, 5. T.C. H\u00fck\u00fbmeti, 6. T.C. H\u00fck\u00fbmeti, 7. T.C. H\u00fck\u00fbmeti ve 8. T.C. H\u00fck\u00fbmeti’dir.<\/p>\n

\u0130\u00e7 politika<\/p>\n

20 Eyl\u00fcl 1928 Ba\u015f\u00f6\u011fretmen Gazi Mustafa Kemal Kayseri’de halka yeni T\u00fcrk alfabesini tan\u0131t\u0131rken<\/p>\n

T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurba\u015fkan\u0131 Mustafa Kemal Atat\u00fcrk, yan\u0131nda \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc, Fevzi \u00c7akmak ve kadrosunun di\u011fer \u00fcyeleriyle birlikte TBMM’den \u00e7\u0131k\u0131yor. (29 Ekim 1930)<\/p>\n

Tokat’ta bir yurtta\u015f\u0131n derdini dinleyen Cumhurba\u015fkan\u0131 Gazi Mustafa Kemal (21 Kas\u0131m 1930)
\nAyr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: Atat\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck ve Atat\u00fcrk Devrimleri
\nAtat\u00fcrk s\u0131k s\u0131k yurt gezilerine \u00e7\u0131karak devlet \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yerinde denetledi.[81]<\/p>\n

Devrimler<\/p>\n

Atat\u00fcrk Kastamonu’da \u015fapkay\u0131 tan\u0131t\u0131rken (24 A\u011fustos 1925)
\nTBMM’de 3 Mart 1924 tarihinde Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edilerek, medreseler kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve T\u00fcrkiye Cumhuriyeti s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7indeki b\u00fct\u00fcn okullar, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131’na ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131n bir \u00e7at\u0131 alt\u0131nda toplanmas\u0131yla e\u011fitim mill\u00ee bir nitelik kazanm\u0131\u015ft\u0131r.[82]<\/p>\n

3 Mart 1924’te TBMM’de kabul edilen bir kanunla halifelik kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[83] 3 Mart 1924 tarihinde Osmanl\u0131 hanedan\u0131 \u00fcyeleri vatanda\u015fl\u0131ktan \u00e7\u0131kar\u0131larak yurt d\u0131\u015f\u0131na s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.[84]<\/p>\n

17 \u015eubat 1925 tarihinde a\u015far vergisi kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. A\u015far\u0131n getirdi\u011fi gelir devletin giderlerinin y\u00fczde otuzuna yakla\u015fmas\u0131na ra\u011fmen, k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn rahatlat\u0131lmas\u0131 ve \u00fcretimin artt\u0131r\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla bu vergi kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[85]<\/p>\n

25 Kas\u0131m 1925’te \u015eapka Kanunu kabul edildi. Bu kanunla TBMM \u00fcyelerine ve memurlar\u0131na \u015fapka giyme mecburiyeti getirildi ve T\u00fcrk halk\u0131 da buna ayk\u0131r\u0131 bir davran\u0131\u015ftan men edildi.[86]<\/p>\n

30 Kas\u0131m 1925’te tekkelerin, zaviyelerin ve t\u00fcrbelerin kapat\u0131lmas\u0131 kanunu TBMM’de kabul edildi ve 13 Aral\u0131k 1925 tarihli Resm\u00ee Gazete\u2019de yay\u0131nlanarak y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdi.[87]<\/p>\n

Osmanl\u0131 Devleti’nde kullan\u0131lan saat, takvim ve \u00f6l\u00e7\u00fcler, Avrupa’daki devletlerden de\u011fi\u015fik oldu\u011fundan, sosyal, ticari ve resm\u00ee ili\u015fkileri zorla\u015ft\u0131r\u0131yordu. Osmanl\u0131 Devleti’nin son d\u00f6nemlerinde farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 gidermek i\u00e7in baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lsa da yetersizdi. Cumhuriyet d\u00f6neminde bu s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 gidermek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalara ba\u015fland\u0131. 26 Aral\u0131k 1925’te \u00e7\u0131kar\u0131lan bir kanunla Hicri ve Rumi takvimlerin yerine Miladi Takvim kabul edildi ve 1 Ocak 1926’dan itibaren kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Bunun yan\u0131 s\u0131ra g\u00fcne\u015fin bat\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re ayarlanan alaturka saat yerine, \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fcnyan\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 saat sistemi \u00f6rnek al\u0131nd\u0131. Bir g\u00fcn 24 saate b\u00f6l\u00fcnerek g\u00fcnl\u00fck hayat d\u00fczenlendi.[88]<\/p>\n

1928 y\u0131l\u0131nda milletleraras\u0131 rakamlar kabul edildi. 1931 y\u0131l\u0131nda \u00e7\u0131kar\u0131lan bir kanunla \u00f6nceden kullan\u0131lan ar\u015f\u0131n, endaze, okka gibi \u00f6l\u00e7\u00fc birimleri kald\u0131r\u0131larak, bu \u00f6l\u00e7\u00fclerin yerine uzunluk \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc olarak metre, a\u011f\u0131rl\u0131k \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc olarak kilo kabul edildi. Yap\u0131lan de\u011fi\u015fikliklerle \u00fclkede \u00f6l\u00e7\u00fc birli\u011fi sa\u011fland\u0131.[88]<\/p>\n

1935 y\u0131l\u0131nda \u00e7\u0131kar\u0131lan bir kanunla, cuma g\u00fcn\u00fc olan hafta tatili yerine cumartesi \u00f6\u011fleden sonra ve pazar g\u00fcn\u00fc hafta tatili olarak belirlenmi\u015ftir.[88]<\/p>\n

17 \u015eubat 1926 tarihinde \u0130svi\u00e7re Medeni Kanunu’ndan terc\u00fcme edilip d\u00fczenlenerek olu\u015fturulan Medeni Kanun kabul edilmi\u015f ve 4 Ekim 1926’da y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir. Bu kanunla T\u00fcrk aile hayat\u0131 yeniden d\u00fczenlenmi\u015f; tek kad\u0131nla evlilik, resm\u00ee nik\u00e2h esas\u0131 getirilmi\u015f, miras konusunda e\u015fitlik sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.[89]<\/p>\n

1 Mart 1926 tarihinde 1889 \u0130talyan Zanerdelli Kanunu \u00f6rnek al\u0131narak haz\u0131rlanan 765 say\u0131l\u0131 T\u00fcrk Ceza Kanunu TBMM taraf\u0131ndan kabul edilerek y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konuldu.[90]<\/p>\n

1 Kas\u0131m 1928’de, T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi yeni T\u00fcrk harflerinin kabul\u00fcne ili\u015fkin kanunu kabul etti. Kanunun kabul\u00fcnden sonra halka okuma yazma \u00f6\u011fretmek amac\u0131yla Millet Mektepleri kuruldu. 24 Kas\u0131m 1928’de de Atat\u00fcrk Millet Mektepleri Ba\u015f\u00f6\u011fretmeni olarak ilan edildi.[91]<\/p>\n

Kad\u0131nlara 1930 y\u0131l\u0131nda yerel, 1934 y\u0131l\u0131nda ise genel se\u00e7imlerde se\u00e7me ve se\u00e7ilme hakk\u0131 verilmi\u015ftir.[92]<\/p>\n

12 Temmuz 1932’de Atat\u00fcrk’\u00fcn talimat\u0131yla T\u00fcrk Dili Tetkik Cemiyeti kurulmu\u015ftur. 1934 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan kurultayda cemiyetin ad\u0131, T\u00fcrk Dili Ara\u015ft\u0131rma Kurumu; 1936’daki kurultayda ise T\u00fcrk Dil Kurumu olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir.[93]<\/p>\n

Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn talimat\u0131yla kurulan kurumlardan bir di\u011feri T\u00fcrk Tarih Kurumu’dur. T\u00fcrk tarih ve medeniyetini ara\u015ft\u0131rmak amac\u0131yla olu\u015fturulan T\u00fcrk Tarihi Tedkik Heyeti 4 Haziran 1930 tarihinde ilk toplant\u0131s\u0131n\u0131 yapm\u0131\u015f ve y\u00f6netim kurulunu se\u00e7mi\u015ftir. 29 Mart 1931 tarihinde T\u00fcrk Ocaklar\u0131\u2019n\u0131n 7. Kurultay\u0131\u2019nda kapat\u0131lma karar\u0131 al\u0131nmas\u0131ndan sonra, 12 Nisan 1931\u2019de T\u00fcrk Tarihi Tedkik Cemiyeti ismiyle yeniden \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na devam etmi\u015ftir. Kurumun ad\u0131 1935 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrk Tarihi Ara\u015ft\u0131rma Kurumu olarak daha sonra ise T\u00fcrk Tarih Kurumu olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir.[94]<\/p>\n

21 Haziran 1934’te \u00e7\u0131kar\u0131lan Soyad\u0131 Kanunu’na g\u00f6re her T\u00fcrk, kendi ad\u0131ndan ba\u015fka, ailesinin ortak olarak kullanaca\u011f\u0131 bir soyad\u0131na sahip olacakt\u0131. Bu soyadlar\u0131 T\u00fcrk\u00e7e olacak, ahl\u00e2ka ayk\u0131r\u0131 ve g\u00fcl\u00fcn\u00e7 adlar soyad\u0131 olarak al\u0131namayacakt\u0131. Soyad\u0131 Kanunu’nun kabul\u00fcnden sonra 24 Kas\u0131m 1934 tarihinde TBMM taraf\u0131ndan, Mustafa Kemal’e “Atat\u00fcrk” soyad\u0131 verilmi\u015ftir.[95][96] 26 Kas\u0131m 1934 tarihinde \u00e7\u0131kar\u0131lan kanunla ise; A\u011fa, Hac\u0131, Haf\u0131z, Hoca, Molla, Efendi, Bey, Beyefendi, Pa\u015fa, Han\u0131m, Han\u0131mefendi ve Hazretleri gibi lakap ve unvanlar kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[97]<\/p>\n

3 Aral\u0131k 193]’te \u00e7\u0131kar\u0131lan Baz\u0131 kisvelerin giyilemeyece\u011fine dair kanun ile hangi din ve mezhebe mensup olurlarsa olsunlar ruhanilerin mabet ve ayinler haricinde ruhani giysi ta\u015f\u0131malar\u0131 yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r. H\u00fck\u00fcmet her din ve mezhepten uygun g\u00f6rece\u011fi tek bir ruhaniye mabet ve ayin haricinde ruhani k\u0131yafetini ta\u015f\u0131yabilmek i\u00e7in m\u00fcsaade verebilecektir.[98]<\/p>\n

Laiklik, Cumhuriyet\u00e7ilik, Milliyet\u00e7ilik, Halk\u00e7\u0131l\u0131k, Devlet\u00e7ilik, \u0130nk\u0131lap\u00e7\u0131l\u0131k ilkeleri 10 May\u0131s 1931 tarihinde Cumhuriyet Halk F\u0131rkas\u0131’n\u0131n program\u0131nda yer alm\u0131\u015f, 5 \u015eubat 1937’de ise anayasaya girmi\u015ftir.[99]<\/p>\n

Siyasi Olaylar<\/p>\n

Tek partili d\u00f6nemde milletvekillerinin Atat\u00fcrk taraf\u0131ndan se\u00e7ilmesini ele\u015ftiren, 1920’lerin sonlar\u0131nda yay\u0131nlanm\u0131\u015f bir karikat\u00fcr. Atat\u00fcrk’\u00fcn kolunda eski yaz\u0131 ile Halk F\u0131rkas\u0131, binada ise Millet Meclisi yazmaktad\u0131r.
\nCumhuriyetin ilan\u0131ndan sonra, Milli M\u00fccadele’yi ba\u015flatan be\u015f ki\u015filik kadronun Mustafa Kemal Pa\u015fa d\u0131\u015f\u0131ndaki d\u00f6rt \u00fcyesi (Rauf Bey, Kaz\u0131m Karabekir Pa\u015fa, Refet Pa\u015fa ve Ali Fuat Pa\u015fa) muhalefete ge\u00e7erek Terakkiperver Cumhuriyet F\u0131rkas\u0131’n\u0131 kurdular. 1925 Mart’\u0131nda \u00e7\u0131kan Gen\u00e7 H\u00e2disesi (\u015eeyh Sait \u0130syan\u0131, Do\u011fu \u0130syan\u0131) \u00fczerine s\u0131k\u0131y\u00f6netim ilan edilerek Terakkiperver Cumhuriyet F\u0131rkas\u0131 kapat\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Eski \u0130ttihat\u00e7\u0131lar Terakkiperver Cumhuriyet F\u0131rkas\u0131’n\u0131n kapat\u0131lmas\u0131ndan sonra, iktidara gelebilmek i\u00e7in tek yolun Mustafa Kemal’i \u00f6ld\u00fcrmek oldu\u011funa karar verdiler ve suikast planlar\u0131 haz\u0131rlamaya ba\u015flad\u0131lar. Suikast i\u00e7in en uygun yerin \u0130zmir oldu\u011funa karar verildi. Mustafa Kemal’in \u0130zmir’e gelece\u011fi 16 Haziran 1926 g\u00fcn\u00fc suikast\u0131 yapmaya karar verdiler. Plana g\u00f6re suikast, Ba\u015foturak’la Yemi\u015f\u00e7ar\u015f\u0131s\u0131’ndan gelen sokaklar\u0131n, Kemeralt\u0131’ndaki H\u00fck\u00fcmet Caddesi’yle birle\u015fti\u011fi yerde yap\u0131lacakt\u0131. Bu noktada Mustafa Kemal’in otomobili d\u00f6neme\u00e7 nedeniyle yava\u015flayacak, \u00f6nce L\u00e2z \u0130smail ile G\u00fcrc\u00fc Yusuf tabancalar\u0131 ile ate\u015f edecek gerekirse bomba da kullanacakt\u0131. \u0130lk sald\u0131r\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131z olursa Ziya Hur\u015fit de arkadan ate\u015f edecekti. Sonra kalabal\u0131\u011fa kar\u0131\u015f\u0131p otomobile binecek ve giritli motorcu \u015eevki’nin motoruyla Sak\u0131z Adas\u0131’na ka\u00e7acaklard\u0131. Ancak suikast\u0131 planlayanlardan Sar\u0131 Efe Edip’in \u0130stanbul’a gitmesi ve Mustafa Kemal’in bir g\u00fcn gecikmesi nedeniyle motorcu \u015eevki \u0130zmir Valisine giderek Mustafa Kemal’e bir ihbar mektubu yazd\u0131. Ayn\u0131 g\u00fcn Ziya Hur\u015fit, Laz \u0130smail, G\u00fcrc\u00fc Yusuf ve \u00c7opur Hilmi yakaland\u0131. Sar\u0131 Efe Edip ve Aleaddin Bey de \u0130stanbul’da yakaland\u0131. \u0130zmir’de kurulan \u0130stiklal Mahkemeleri’nde 13 ki\u015fi idama mahkum edildi.[100]<\/p>\n

Daha sonra \u0130stiklal Mahkemeleri Ankara’ya geldi. Eski Maliye Naz\u0131r\u0131 Cavit Bey, Doktor N\u00e2z\u0131m, eski Ardahan milletvekili Hilmi, \u0130ttihat ve Terakki Partisi\u2019nin sorumlu sekreterlerinden Nail Bey idama, baz\u0131 ittihat\u00e7\u0131lar ise on y\u0131l hapse mahk\u00fbm olmu\u015ftu. Yurtd\u0131\u015f\u0131nda bulunan Rauf Orbay 10 y\u0131l s\u00fcrg\u00fcne mahkum edilmi\u015fti. Soru\u015fturmalarda su\u00e7suz oldu\u011fu anla\u015f\u0131lan Kaz\u0131m Karabekir ve Ali Fuat Cebesoy serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131. Giritli motorcu \u015eevki’ye de 6500 lira m\u00fckafat verildi.[101]<\/p>\n

1927’de kabul edilen Cumhuriyet Halk F\u0131rkas\u0131 T\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc ile Atat\u00fcrk partinin “de\u011fi\u015fmez genel ba\u015fkan\u0131” ilan edildi ve milletvekili adaylar\u0131n\u0131 se\u00e7me yetkisi, kayd\u0131, hayat\u0131 boyunca kendisine tan\u0131nd\u0131. 15-20 Ekim 1927 tarihleri aras\u0131nda Ankara’da toplanan CHF ikinci kurultay\u0131nda Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131’n\u0131 ve Cumhuriyet’in kurulu\u015funu anlatan Nutuk’u (S\u00f6ylev) okudu.[102] Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131’n\u0131n Gazi’nin bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla anlat\u0131m\u0131n\u0131 i\u00e7eren Nutuk, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin Milli M\u00fccadele’ye ili\u015fkin resm\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn esas\u0131n\u0131 olu\u015fturur ve Milli M\u00fccadele’yi Mustafa Kemal Pa\u015fa ile birlikte ba\u015flatan ve y\u00fcr\u00fcten asker\u00ee ve siyasi \u015feflere kar\u015f\u0131 (Rauf, Karabekir, Refet Bele, Mersinli Cemal Pa\u015fa, Cafer Tayyar E\u011filmez, “Sakall\u0131” Nurettin Pa\u015fa, Celalettin Arif Bey vb.) bir tart\u0131\u015fma konusu niteli\u011fi de ta\u015f\u0131r.[103] Atat\u00fcrk 1927 y\u0131l\u0131nda askerlikten Mare\u015fal r\u00fctbesiyle emekli oldu.<\/p>\n

T\u00fcrk Ordusu Ba\u015fkomutan\u0131 ve Cumhurba\u015fkan\u0131 Mare\u015fal Gazi Mustafa Kemal Pa\u015fa, Ferik Ali Sait Pa\u015fa ve Mirliva Mehmed Emin Pa\u015fa ile \u0130nebolu’da (1925).
\n10 Nisan 1928 tarihinde yap\u0131lan anayasa de\u011fi\u015fikli\u011fiyle anayasadan devletin dininin \u0130slam oldu\u011fu h\u00fckm\u00fc ve TBMM\u2019nin g\u00f6rev ve yetkilerinden s\u00f6z eden 26. maddeden din\u00ee h\u00fck\u00fcmlerin yerine getirilmesi ibaresi \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca, milletvekillerinin ve cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n yeminlerinden \u201cvallahi\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Cumhuriyet Halk Partisi\u2019nin 1931 y\u0131l\u0131ndaki program\u0131nda, laiklik partinin ana unsurlar\u0131ndan biri olarak belirtilmi\u015ftir.[104]<\/p>\n

12 A\u011fustos 1930’da \u0130smet Pa\u015fa’n\u0131n h\u00fck\u00fbmetine alternatifleri sunmak amac\u0131yla \u00e7ok partili demokratik hayata kavu\u015fmak i\u00e7in Gazi Mustafa Kemal Pa\u015fa’n\u0131n yak\u0131n arkada\u015f\u0131 Fethi Bey (Okyar)’e Serbest Cumhuriyet F\u0131rkas\u0131’n\u0131 kurdurarak k\u0131z karde\u015fi Makbule Han\u0131m (Boysan, Atadan),[105] \u00e7ocukluk ve okul arkada\u015f\u0131 Nuri Bey (Conker)’leri de \u00fcye yapt\u0131rd\u0131. Ancak 17 Kas\u0131m 1930’da gericilerin partiyi kullanmalar\u0131 korkusu[106] ve partinin Mustafa Kemal’i hedef almas\u0131ndan[107] dolay\u0131 partiyi fesih etti.<\/p>\n

Bu demokrasi denemesinden biraz \u00f6nce, ordunun siyasete m\u00fcdahale etmesinin demokrasiye zarar verebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnerek Asker\u00ee Ceza Kanunu’nu (22 May\u0131s 1930 tarih ve 1632 Say\u0131l\u0131 Kanun) meclisten ge\u00e7irdi. Bu kanunun 148. maddesine ordu mensubunun siyasi toplant\u0131lar ve g\u00f6sterilere kat\u0131lmas\u0131n\u0131 siyasi partiye \u00fcyesi olmas\u0131n\u0131, siyasi maksatlarla \u015fifahi telkinlerde bulunmas\u0131n\u0131, siyasi makale yazmas\u0131n\u0131 ve siyasi nutuk s\u00f6ylemesini yasaklanan h\u00fckm\u00fc koydurdu.<\/p>\n

23 Aral\u0131k 1930 g\u00fcn\u00fc sabah\u0131 Menemen\u2019de \u015feriat istediklerini belirten bir grup eyleme ge\u00e7mi\u015ftir ve toplad\u0131klar\u0131 insanlarla beraber belediye binas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne kadar gelmi\u015ftir. Olay\u0131 haber alan jandarma, grubu da\u011f\u0131tmak i\u00e7in Yedek Subay Mustafa Fehmi Kubilay, emrindeki bir m\u00fcfrezeyi b\u00f6lgeye g\u00f6ndermi\u015ftir. Eylemciler aras\u0131ndan a\u00e7\u0131lan ate\u015f neticesinde Kubilay yaralanm\u0131\u015f ve cami avlusuna do\u011fru ko\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Cami avlusunda a\u00e7\u0131lan ikinci el ate\u015f sonucu yere d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Daha sonra eylemciler b\u0131\u00e7akla Kubilay’\u0131n ba\u015f\u0131n\u0131 kesmi\u015ftir. Bu s\u0131rada alaydan yeti\u015fen kuvvetler b\u00f6lgeye gelmi\u015ftir ve eylemcilerin ate\u015f a\u00e7mas\u0131 \u00fczerine \u00e7at\u0131\u015fma \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Eylemcilerden Mehdi Mehmet, \u015eamdan Mehmet ve S\u00fct\u00e7\u00fc Mehmet \u00f6l\u00fc, Emrullah o\u011flu Mehmet Emin yaral\u0131 olarak ele ge\u00e7irilmi\u015ftir. Olay\u0131n ertesinde s\u0131k\u0131y\u00f6netim ilan edilmi\u015f ve yap\u0131lan yarg\u0131lamalarda 32 ki\u015fi idama, 73 ki\u015fi de \u00e7e\u015fitli hapis cezalar\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[108]<\/p>\n

29 Ekim 1933’te Atat\u00fcrk T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin onuncu kurulu\u015f y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fc nedeniyle yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada \u00fclkenin kurulu\u015f temelini ve gelecek vizyonunu yal\u0131n bir dille t\u00fcm d\u00fcnyaya ve T\u00fcrk milletine anlatm\u0131\u015ft\u0131r.[109]<\/p>\n

Ekonomi
\nAtat\u00fcrk, Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde, sadece b\u00fcrokratlar\u0131n de\u011fil t\u00fcm vatanda\u015flar\u0131n m\u00fclkiyet hakk\u0131n\u0131 tan\u0131m\u0131\u015f ve 1923-1938 d\u00f6neminde T\u00fcrkiye ekonomisi ortalama y\u0131ll\u0131k %7,5 oran\u0131nda b\u00fcy\u00fcyerek T\u00fcrkiye’nin GSMH’si d\u00fcnya toplam\u0131n\u0131n binde 3,62’sinden binde 6,52’sine y\u00fckselmi\u015ftir.[110] Atat\u00fcrk’\u00fcn d\u00f6neminde T\u00fcrkiye Cumhuriyeti d\u00fcnyan\u0131n en h\u0131zl\u0131 kalk\u0131nan \u00fclkelerinden biri olmu\u015ftur.[111]<\/p>\n

D\u0131\u015f politika<\/p>\n

\u00dcrd\u00fcn Kral\u0131 I. Abdullah ile (1937)<\/p>\n

T\u00fcrkiye’yi ziyaret eden Birle\u015fik Krall\u0131k Kral\u0131 VIII. Edward ile (4 Eyl\u00fcl 1936)<\/p>\n

Atat\u00fcrk ve Afganistan Kral\u0131 Amanullah Han, Ankara (1928). Amanullah Han olduk\u00e7a etkilendi\u011fi Atat\u00fcrk reformlar\u0131n\u0131n benzerlerini kendi \u00fclkesinde uygulamaya koymaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.[112] Atat\u00fcrk d\u00f6neminde T\u00fcrkiye, Afganistan\u2019\u0131n modernle\u015fmesi s\u00fcrecine aktif bir \u015fekilde destek verdi.[113]
\nAtat\u00fcrk’\u00fcn cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemindeki d\u0131\u015f politika konular\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131klar\u0131n\u0131 Musul sorunu, T\u00fcrkiye-Yunanistan N\u00fcfus M\u00fcbadelesi, T\u00fcrkiye’nin Milletler Cemiyeti’ne giri\u015fi, Balkan Antant\u0131, Montr\u00f6 Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi, Sadabat Pakt\u0131 ve Hatay Sorunu olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n

Atat\u00fcrk d\u0131\u015f politikas\u0131nda ger\u00e7ek\u00e7i davranm\u0131\u015ft\u0131r.[114] Atat\u00fcrk d\u0131\u015f ili\u015fkilerde dinamik ve g\u00f6z\u00fc pektir; ama macerac\u0131 de\u011fildir.[114] Atat\u00fcrk d\u0131\u015f politikada kendisini hangi ilkenin y\u00f6netti\u011fine dair \u201cBiz kendimizi bilen kimseleriz. Olmayacak isteklerimiz yoktur[115]\u201d olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r.[114] Atat\u00fcrk \u0130slamc\u0131l\u0131k, T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck ve Turanc\u0131l\u0131k ak\u0131mlar\u0131n\u0131n zararl\u0131 boyutlar\u0131na kar\u015f\u0131 Mis\u00e2k-\u0131 Mill\u00ee ile \u00e7izmi\u015f olan s\u0131n\u0131rlarda kal\u0131nmas\u0131n\u0131 benimsemi\u015ftir.[114] 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antla\u015fmas\u0131’n\u0131 Atat\u00fcrk d\u0131\u015f politikada belirleyici bir unsur olarak tutmu\u015f, bu antla\u015fmada \u00e7izilen T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin s\u0131n\u0131rlar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde (Hatay sorunu d\u0131\u015f\u0131nda) belirleyici olarak saptanm\u0131\u015f, ekonomi a\u00e7\u0131s\u0131ndan Lozan’\u0131n kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 kapit\u00fclasyonlardan taviz verilmemi\u015ftir.[114] Atat\u00fcrk’\u00fcn Lozan’\u0131 temel almas\u0131n\u0131n \u00f6nemi ge\u00e7en zaman i\u00e7inde bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda daha iyi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n ma\u011fluplar\u0131 aras\u0131nda yer alan bir ulusun \u00e7izdi\u011fi kavramlar o d\u00f6nemden bug\u00fcne y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte olan tek antla\u015fma olarak durmaktad\u0131r.[114]<\/p>\n

Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn sa\u011flam ki\u015fili\u011finin ve kararl\u0131 mizac\u0131n\u0131n damgas\u0131n\u0131 vurdu\u011fu ve tamamen mill\u00ee bir karakter ta\u015f\u0131yan d\u0131\u015f politika uygulamalar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcz i\u00e7in \u00f6rnek al\u0131nacak pek \u00e7ok temel niteli\u011fe sahiptir.[116] Orta \u00f6\u011fretimden itibaren askeri terbiye g\u00f6ren ve sava\u015flara kat\u0131lan Atat\u00fcrk’\u00fcn askerlik sonras\u0131 hayat\u0131nda bar\u0131\u015f\u0131n idamesine u\u011fra\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca bu yolda \u00f6rnek tutum ve davran\u0131\u015flar sergilemi\u015ftir. Bunlar\u0131 Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn; \u201c Bizim kanaatimizce beynelmilel siyasi g\u00fcvenli\u011fin geli\u015fmesi i\u00e7in ilk ve en m\u00fchim \u015fart milletlerin hi\u00e7 olmazsa bar\u0131\u015f\u0131 koruma fikrinde samimi olarak birle\u015fmesidir\u201d s\u00f6z\u00fcnde a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6rebiliyoruz.[117]<\/p>\n

Musul Sorunu
\nLozan Antla\u015fmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda T\u00fcrkiye-Irak s\u0131n\u0131r\u0131 \u00e7izilmemi\u015fti. Musul-Kerk\u00fck b\u00f6lgesinde zengin petrol yataklar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 \u0130ngiltere ba\u015fta olmak \u00fczere bir\u00e7ok \u00fclkenin dikkatini \u00e7ekiyordu. Zengin petrol yataklar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu b\u00f6lge, Mondros Ate\u015fkes Antla\u015fmas\u0131’n\u0131n imzalanmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u0130ngiltere taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmi\u015fti. I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n bitmesinden sonra Irak’ta \u0130ngilizlere ba\u011fl\u0131 bir y\u00f6netim kurulmu\u015f, bu \u00fclke \u0130ngiliz mandas\u0131 alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Musul, n\u00fcfusunun \u00e7o\u011funun T\u00fcrk olmas\u0131 sebebiyle Misak-\u0131 Milli d\u00e2hilindeydi. Ancak \u0130ngilizler zengin petrol yataklar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu b\u00f6lgeyi b\u0131rakmaya yana\u015fm\u0131yorlard\u0131. Lozan Bar\u0131\u015f Antla\u015fmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda bu konuda bir sonu\u00e7 al\u0131namam\u0131\u015f, sorunun daha sonra T\u00fcrkiye ve \u0130ngiltere aras\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fclmesine karar verilmi\u015fti. 1924 y\u0131l\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015fmelere ba\u015flanm\u0131\u015f fakat sonu\u00e7 al\u0131namam\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra sorun Milletler Cemiyeti’ne g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. 1924 y\u0131l\u0131n\u0131n Ekim ay\u0131nda toplanan Milletler Cemiyeti de T\u00fcrkiye-Irak s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 \u00e7izmi\u015f ve Musul b\u00f6lgesini Irak taraf\u0131nda b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. 13 \u015eubat 1925’te ise \u015eeyh Sait \u0130syan\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.15 Nisan’da tamamen bast\u0131r\u0131lan ayaklanma \u0130ngilizlerin i\u015fine yaram\u0131\u015ft\u0131r. Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131’ndan yeni \u00e7\u0131kan T\u00fcrk ordusu h\u0131rpalanm\u0131\u015f, Musul-Kerk\u00fck \u00fczerine askeri harek\u00e2t yapma imk\u00e2n\u0131 ortadan kalkm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durumda T\u00fcrkiye, 5 Haziran 1926 tarihinde \u0130ngilizlerle imzalanan Ankara Antla\u015fmas\u0131 gere\u011fince baz\u0131 maddi \u00e7\u0131karlar kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131, Milletler Cemiyeti’nin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc s\u0131n\u0131r\u0131 kabul etmi\u015ftir.[118]<\/p>\n

T\u00fcrk-Yunan \u0130li\u015fkileri
\nT\u00fcrk Yunan yak\u0131nla\u015fmas\u0131 i\u00e7in 1930 y\u0131l\u0131nda Yunan ba\u015fbakan\u0131 Elefterios Venizelos’u T\u00fcrkiye’ye davet ederek Milli M\u00fccadele’nin d\u00fc\u015fman\u0131 Yunanistan’la bar\u0131\u015f\u0131n temellerini att\u0131. T\u00fcrkiye-Yunanistan N\u00fcfus M\u00fcbadelesi 1923 y\u0131l\u0131nda Lozan Antla\u015fmas\u0131’na ek protokol uyar\u0131nca T\u00fcrkiye’deki Rumlar\u0131n Yunanistan’a, Yunanistan’daki T\u00fcrklerin T\u00fcrkiye’ye zorunlu g\u00f6\u00e7\u00fcne karar verilmi\u015ftir. T\u00fcrkiye’de sadece \u0130stanbul kenti ile G\u00f6k\u00e7eada ve Bozcaada’da, Yunanistan’da ise sadece Bat\u0131 Trakya T\u00fcrkleri m\u00fcbadeleden muaf tutulmu\u015flard\u0131r[119]. De\u011fi\u015fimin \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc 1923-1924 y\u0131llar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f, ancak geriye kalan az say\u0131da olayda 1930 \u0130n\u00f6n\u00fc-Venizelos s\u00f6zle\u015fmesine dek zorunlu g\u00f6\u00e7 uygulamas\u0131na devam edilmi\u015ftir. 1934’de Venizelos taraf\u0131ndan Nobel Bar\u0131\u015f \u00d6d\u00fcl\u00fc’ne aday g\u00f6sterildi. Ancak Nobel \u00d6d\u00fcl Komitesi de\u011ferlendirmeye almad\u0131.<\/p>\n

Milletler Cemiyeti
\nT\u00fcrkiye 13 Nisan 1932 tarihinde yap\u0131lan Cenevre Silahs\u0131zlanma Konferans\u0131\u2019nda Milletler Cemiyeti ile i\u015fbirli\u011fi yapmaya haz\u0131r oldu\u011funu belirtmi\u015ftir. Bunun \u00fczerine \u0130spanya ve Yunanistan T\u00fcrkiye\u2019nin Milletler Cemiyeti’ne kabul edilmesini teklif etmi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019nin bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 siyasetini g\u00f6zlemleyen Milletler Cemiyeti bu teklifi 6 Temmuz 1932’de genel kurulda oy birli\u011fi ile kabul etmi\u015ftir. T\u00fcrkiye 18 Temmuz 1932’de bu cemiyete \u00fcye olmu\u015ftur. Milletler Cemiyeti’nin yerini 1945 y\u0131l\u0131ndan itibaren Birle\u015fmi\u015f Milletler alm\u0131\u015ft\u0131r.[120]<\/p>\n

Balkan Antant\u0131
\nAna madde: Balkan Antant\u0131<\/p>\n

Balkan Antant\u0131n\u0131 imzalayan devletler
\nBalkan Anla\u015fma Yasas\u0131, 9 \u015eubat 1934 tarihinde Atina’da T\u00fcrkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya aras\u0131nda imzalanan anla\u015fmad\u0131r.[121]<\/p>\n

1933\u2019te Almanya\u2019da Nazi Partisi’nin iktidara gelmesi, \u0130talya\u2019n\u0131n Akdeniz\u2019de ve Balkanlar’da geni\u015fleme \u00e7abas\u0131 ve Avrupa devletlerinin silahlanma yar\u0131\u015f\u0131na girmesi d\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131n\u0131 tehdit etmeye ba\u015flad\u0131. Bu geli\u015fmeler sonucunda Balkan devletleri aras\u0131nda bir yak\u0131nla\u015fma meydana geldi. 14 Eyl\u00fcl 1933 tarihinde Ankara’da T\u00fcrkiye ile Yunanistan Aras\u0131nda \u0130\u00e7ten Anla\u015fma Yasas\u0131[122], 17 Ekim 1933 tarihinde Ankara’da T\u00fcrkiye ile Romanya aras\u0131nda Dostluk, Sald\u0131rmazl\u0131k, Hakemlik ve Uzla\u015ft\u0131rma Antla\u015fmas\u0131[123], 27 Kas\u0131m 1933 tarihinde Belgrad’da T\u00fcrkiye – Yugoslavya Dostluk, Sald\u0131rmazl\u0131k, Yarg\u0131sal \u00c7\u00f6z\u00fcm, Hakemlik ve Uzla\u015ft\u0131rma Antla\u015fmas\u0131 imzaland\u0131.[124]<\/p>\n

Montr\u00f6 Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi
\nLozan Konferans\u0131’nda T\u00fcrkiye ve \u0130tilaf Devletleri aras\u0131nda Bo\u011fazlar rejimiyle ilgili Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi imzalanm\u0131\u015ft\u0131. 1923 y\u0131l\u0131nda imzalanan anla\u015fman\u0131n taraflar\u0131 \u0130ngiltere, Fransa, \u0130talya, Japonya, Bulgaristan, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya, Sovyetler Birli\u011fi ve T\u00fcrkiye\u2019dir. Bu s\u00f6zle\u015fme sayesinde sava\u015f ve bar\u0131\u015f zaman\u0131nda ticaret ve sava\u015f gemilerinin Bo\u011fazlardan ge\u00e7i\u015fi serbest olacakt\u0131.[125]<\/p>\n

\u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n yakla\u015fmas\u0131yla birlikte Avrupa’da bir\u00e7ok siyasi de\u011fi\u015fiklik oldu. Bo\u011fazlar\u0131n herhangi bir sald\u0131r\u0131ya kar\u015f\u0131 korunmas\u0131n\u0131 \u00fcstlenen devletlerden \u0130talya, Habe\u015fistan’a sald\u0131rd\u0131. Japonya ise kendi iste\u011fiyle Milletler Cemiyeti\u2019nden ayr\u0131ld\u0131. D\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131n\u0131n korunmas\u0131 i\u00e7in toplanan konferanslar neticesiz kalm\u0131\u015f, t\u00fcm devletler silahlanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.[125]<\/p>\n

Siyasi ortam\u0131n bozuldu\u011funu g\u00f6ren Atat\u00fcrk, Bo\u011fazlar meselesini kesin olarak \u00e7\u00f6zmeye karar verdi. T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti, Milletler Cemiyeti\u2019ne ba\u015fvurarak Lozan Antla\u015fmas\u0131’ndaki Bo\u011fazlara ait h\u00fck\u00fcmlerin de\u011fi\u015ftirilmesini talep etti. Bunun \u00fczerine \u0130svi\u00e7re’nin Montreux \u015fehrinde bir konferans toplanm\u0131\u015f ve 20 Temmuz 1936’da T\u00fcrkiye, \u0130ngiltere, Fransa, Bulgaristan, Romanya, Yugoslavya, Yunanistan, Japonya ve Sovyetler Birli\u011fi aras\u0131nda Montreux Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Konferansa kat\u0131lmam\u0131\u015f olan \u0130talya daha sonra 2 May\u0131s 1938’de Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi’ne kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Montreux Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi’nin ana maddeleri \u015funlard\u0131r:[125]<\/p>\n

Bo\u011fazlar kay\u0131ts\u0131z \u015farts\u0131z T\u00fcrk h\u00e2kimiyetine b\u0131rak\u0131lacak, tahkimat yapmak hakk\u0131 tan\u0131nacakt\u0131r.[125]
\nBar\u0131\u015f zaman\u0131nda her devletin ticaret gemileri serbest\u00e7e ge\u00e7ebilecek, ancak sava\u015fta ve bar\u0131\u015fta asker ve sivil hava kuvvetlerinin ge\u00e7mesine izin verilmeyecektir.[125]
\nSava\u015f zaman\u0131nda e\u011fer T\u00fcrkiye tarafs\u0131z kalm\u0131\u015fsa ticaret gemileri ge\u00e7ebilecektir.[125]
\nBar\u0131\u015f zaman\u0131nda denizalt\u0131 gemileri m\u00fcstesna olmak \u015fart\u0131yla sava\u015f gemileri on be\u015f g\u00fcn evvel T\u00fcrkiye H\u00fck\u00fcmeti’ne haber verecek, gidecekleri yer, isim, tip ve adetleri bildirilecek ve u\u00e7ak kullanmamak \u015fart\u0131yla Bo\u011fazlardan ge\u00e7ebileceklerdir.[125]
\nE\u011fer T\u00fcrkiye sava\u015fa girmi\u015fse yaln\u0131z tarafs\u0131z devletlere mensup ticaret gemileri, d\u00fc\u015fmana hi\u00e7bir surette yard\u0131mda bulunmamak \u015fart\u0131yla g\u00fcnd\u00fcz\u00fcn serbest\u00e7e ge\u00e7ebileceklerdir.[125]
\nMontreux S\u00f6zle\u015fmesi 20 y\u0131l y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte kalacakt\u0131. Ancak bu s\u00fcrenin dolmas\u0131ndan 2 y\u0131l \u00f6nce antla\u015fman\u0131n taraflar\u0131ndan hi\u00e7birisi s\u00f6zle\u015fmenin iptalini istemezse, s\u00f6zle\u015fme y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte kalmaya devam edecekti. Montreux S\u00f6zle\u015fmesi’nin 1956’da s\u00fcresi doldu\u011fu halde b\u00f6yle bir iptal iste\u011fi hi\u00e7bir \u00fclke taraf\u0131ndan yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in h\u00e2len y\u00fcr\u00fcrl\u00fcktedir.[125]<\/p>\n

Sadabat Pakt\u0131
\nAna madde: Sadabat Pakt\u0131
\n\u0130talya’n\u0131n do\u011fu \u00fclkelerini hedef alan istila politikas\u0131 nedeniyle T\u00fcrkiye, \u0130ran, Irak ve Afganistan aras\u0131nda, 8 Temmuz 1937’de hran’da Sadabat Saray\u0131’nda imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Devletler antla\u015fma ile dostluk ili\u015fkilerini s\u00fcrd\u00fcreceklerini, Milletler Cemiyeti Pakt\u0131 ve Briand-Kellog Pakt\u0131’na ba\u011fl\u0131 kalacaklar\u0131n\u0131, birbirinin i\u00e7 i\u015flerine kar\u0131\u015fmayacaklar\u0131n\u0131, birbirlerine sald\u0131rmayacaklar\u0131n\u0131, ortak \u00e7\u0131karlar\u0131yla ilgili konularda birbirlerine dan\u0131\u015facaklar\u0131n\u0131 ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n korunmas\u0131na sayg\u0131 g\u00f6stereceklerini belirtmi\u015flerdir.[126]<\/p>\n

Hatay Sorunu
\nMondros Ate\u015fkes Antla\u015fmas\u0131’ndan sonra \u0130skenderun Sanca\u011f\u0131, Suriye\u2019den Anadolu\u2019ya ilerleyen Frans\u0131zlarca i\u015fgal edilmi\u015ftir. B\u00f6ylece, bir\u00e7ok yerde oldu\u011fu gibi, Hatay\u2019da da bir Mill\u00ee M\u00fccadele cephesi olu\u015fmu\u015ftur.[127]<\/p>\n

Yerel yasama meclisi Atat\u00fcrk taraf\u0131ndan \u00f6nerilen Hatay Devleti Bayra\u011f\u0131’n\u0131 kabul ettikten sonra Atat\u00fcrk’\u00fcn g\u00f6nderdi\u011fi telgraf
\n20 Ekim 1921’de, Fransa ile imzalanan, Ankara Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n 7. maddesine g\u00f6re \u0130skenderun, Suriye s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde kalacak; burada \u00f6zel bir idare kurulup, T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc geli\u015ftirmek i\u00e7in her t\u00fcrl\u00fc kolayl\u0131ktan yararlan\u0131lacakt\u0131r, resm\u00ee dil T\u00fcrk\u00e7e olacak ve T\u00fcrk paras\u0131 ge\u00e7erli olacakt\u0131r.[128]<\/p>\n

Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019nda ise Suriye ile T\u00fcrkiye aras\u0131nda \u00e7izilen s\u0131n\u0131ra g\u00f6re Hatay, T\u00fcrk s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kald\u0131.[129]<\/p>\n

1936 y\u0131l\u0131nda Suriye\u2019ye ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k veren ve Suriye ile Fransa aras\u0131nda ittifak kuran anla\u015fmada \u0130skenderun Sanca\u011f\u0131 hakk\u0131nda hi\u00e7bir h\u00fck\u00fcm yer alm\u0131yordu. Fransa, Suriye\u2019den \u00e7ekilirken, sancak \u00fczerindeki yetkilerini Suriye\u2019ye terk etmekteydi. T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti durumu kabul etmedi. Cenevre\u2019deki Milletler Cemiyeti toplant\u0131s\u0131nda Fransa ile yap\u0131lan g\u00f6r\u00fc\u015fmeler netice vermeyince 9 Ekim 1936\u2019da Fransa\u2019ya resm\u00ee bir nota vererek, Suriye\u2019ye yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi \u0130skenderun Sanca\u011f\u0131\u2019na da ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k verilmesini istedi.[130] Atat\u00fcrk, 1 Kas\u0131m 1936 tarihinde T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi\u2019ni a\u00e7\u0131\u015f konu\u015fmas\u0131nda: \u201c… Bu s\u0131rada, milletimizi gece g\u00fcnd\u00fcz me\u015fgul eden ba\u015fl\u0131ca b\u00fcy\u00fck bir mesele, hakiki sahibi \u00f6z T\u00fcrk olan, \u0130skenderun \u2014 Antakya ve \u00e7evresinin mukadderat\u0131d\u0131r. Bunun \u00fczerinde ciddiyet ve kesinlikle durmaya mecburuz. Daima kendisi ile dostlu\u011fa \u00e7ok ehemmiyet verdi\u011fimiz Fransa ile aram\u0131zda, tek ve b\u00fcy\u00fck mesele budur. Bu i\u015fin hakikatini bilenler ve hakk\u0131 sevenler, al\u00e2kam\u0131z\u0131n \u015fiddetini ve samimiyetini iyi anlarlar ve tabii g\u00f6r\u00fcrler\u201d diyordu.[131] Frans\u0131z b\u00fcy\u00fckel\u00e7isi ile olan bir konu\u015fmas\u0131nda ise: \u201cHatay benim \u015fahs\u00ee davamd\u0131r. \u015eakaya gelmeyece\u011fini bilmelisiniz\u201d dedi.[132] 27 Ocak 1937\u2019de Cenevre\u2019de toplanan Milletler Cemiyeti, Hatay\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmi\u015f ve bir se\u00e7imle n\u00fcfus \u00e7o\u011funlu\u011funun tespit edilmesine karar verdi.[133] Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Hatay\u2019\u0131 sil\u00e2h zoruyla alabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnen Frans\u0131zlar asker\u00ee bir anla\u015fma yapmay\u0131 istediler; bu anla\u015fma yap\u0131ld\u0131. Anla\u015fma ile Hatay\u2019da tarafs\u0131z bir se\u00e7im kabul edilerek, bunun i\u00e7in de bir k\u0131s\u0131m asker g\u00fcc\u00fcn\u00fcn Hatay\u2019a girmesine karar verildi. Kurmay Albay, \u015e\u00fckr\u00fc Kanatl\u0131 komutas\u0131ndaki T\u00fcrk birlikleri, Hatay\u2019a girdi. 13 A\u011fustos\u2019ta se\u00e7imler yap\u0131ld\u0131 ve Meclis \u00e7o\u011funlu\u011funu T\u00fcrkler kazand\u0131. B\u00f6ylece ba\u011f\u0131ms\u0131z Hatay Cumhuriyeti 12 Eyl\u00fcl 1938\u2019de kuruldu. Bu Cumhuriyet ise, 30 Haziran 1939\u2019da T\u00fcrkiye\u2019ye kat\u0131lma karar\u0131n\u0131 ald\u0131.[134]<\/p>\n

Askeriye
\nAna madde: Trakya Manevralar\u0131
\n1937 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan Trakya Manevralar\u0131n\u0131 bizzat denetlemi\u015ftir.[135]<\/p>\n

\u00d6zel Hayat\u0131
\nDo\u011fum tarihi<\/p>\n

1940 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Posta \u0130daresi’nce bast\u0131r\u0131lan ve Atat\u00fcrk’\u00fcn do\u011fum tarihinin 1880 olarak g\u00f6z\u00fckt\u00fc\u011f\u00fc posta pulu.
\nAtat\u00fcrk’\u00fcn kesin do\u011fum tarihi bilinmemektedir. Kendisi de bilmiyordu. Gregoryen takvimi 26 Aral\u0131k 1925’ten sonra T\u00fcrkiye’de kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r, do\u011fum tarihi konusundaki kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k ise Osmanl\u0131 d\u00f6neminde kullan\u0131lan iki takvimden do\u011fmu\u015ftur. Bu d\u00f6nemde kullan\u0131lan Hicri takvim ve Rumi takvimin ortak noktalar\u0131, Atat\u00fcrk’\u00fcn kaydedilen do\u011fum y\u0131l\u0131 olan 1296’n\u0131n yan\u0131nda hicri veya rumi oldu\u011funun belirtilmemesi, gregoryen takvimde ay ve y\u0131la ba\u011fl\u0131 olarak 1880 veya 1881 y\u0131l\u0131ndan hangisine denk geldi\u011finin kesin olarak bulunmas\u0131n\u0131 zor hale getirmi\u015ftir.[136] Faik Re\u015fit \u00dcnat ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda Z\u00fcbeyde Han\u0131m’\u0131n Selanik’teki kom\u015fular\u0131n\u0131 ziyaret etmi\u015f ve bu konuda sorular sormu\u015ftur. Ald\u0131\u011f\u0131 cevaplar \u00e7eli\u015fmektedir, baz\u0131 kom\u015fular Atat\u00fcrk’\u00fcn bir ilkbahar g\u00fcn\u00fcnde do\u011fdu\u011funu s\u00f6ylerken baz\u0131 kom\u015fular ise k\u0131\u015f g\u00fcn\u00fc (Ocak veya \u015eubat) oldu\u011funu iddia etmi\u015flerdir. Atat\u00fcrk’\u00fcn kendisi, annesinin ona bir bahar g\u00fcn\u00fcnde do\u011fdu\u011funu s\u00f6yledi\u011fini, k\u0131z karde\u015fi Makbule Atadan ise annesinin ona Mustafa Kemal’in f\u0131rt\u0131nal\u0131 bir gecede do\u011fdu\u011funu s\u00f6yledi\u011fini ifade etmi\u015flerdir. Enver Behnan \u015eapolyo Z\u00fcbeyde Han\u0131m’\u0131n 23 K\u00e2nunievvel 1296’da do\u011fdu\u011funu s\u00f6yledi\u011fini belirterek Atat\u00fcrk’\u00fcn 23 Aral\u0131k 1880’de do\u011fdu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015f, \u015eevket S\u00fcreyya Aydemir ise bu tarihin 4 Ocak 1881 oldu\u011funu iddia etmi\u015ftir. \u015ei\u015fli Atat\u00fcrk M\u00fczesi’nde g\u00f6sterimde bulunan Atat\u00fcrk’\u00fcn son n\u00fcfus c\u00fczdan\u0131n\u0131n \u00fczerinde do\u011fum tarihi k\u0131sm\u0131nda 1881 g\u00f6r\u00fclebilir haldedir.[136] 1882 do\u011fumlu olan Ali Fuat Cebesoy \u015ei\u015fli’deki evinde kendisinin “Rauf Bey’le ben senin a\u011fabeyin say\u0131l\u0131r\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc ikimiz de senden birer ya\u015f b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcz.” diye konu\u015fmas\u0131n\u0131 kaynak g\u00f6stererek “1881 tevell\u00fctl\u00fc” oldu\u011funu yazm\u0131\u015ft\u0131r.[137]<\/p>\n

Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131’n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 kabul edilen 19 May\u0131s tarihinin Atat\u00fcrk’\u00fcn do\u011fum g\u00fcn\u00fc olarak kabul\u00fc tarih\u00e7i Re\u015fit Saffet Atabinen’in bir jestinin sonucudur. Atabinen’in ulusun do\u011fu\u015fu \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 bir jest 19 May\u0131s’\u0131n \u00f6nemini iyi \u015fekilde yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Atat\u00fcrk’\u00fcn takdirini kazanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130zleyen g\u00fcnlerde bir \u00f6\u011fretmenin, planlad\u0131klar\u0131 \u201cGazi G\u00fcn\u00fc\u201d i\u00e7in Atat\u00fcrk’\u00fcn do\u011fum g\u00fcn\u00fcn\u00fc sormas\u0131 \u00fczerine Atat\u00fcrk tam tarihi bilmedi\u011fini s\u00f6ylemi\u015f ve Gazi G\u00fcn\u00fc i\u00e7in 19 May\u0131s’\u0131 \u00f6nermi\u015ftir. Tevfik R\u00fc\u015ft\u00fc Aras, Atat\u00fcrk ile yapt\u0131klar\u0131 g\u00fcnler s\u00fcren bir ara\u015ft\u0131rmadan sonra do\u011fum tarihi aral\u0131\u011f\u0131n\u0131 10 May\u0131s ve 20 May\u0131s aras\u0131na daraltt\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Atat\u00fcrk bu ara\u015ft\u0131rmadan sonra \u201cNeden 19 May\u0131s olmas\u0131n?\u201d demi\u015ftir. Bu tarih resm\u00ee olarak halka ve diplomatik kanallarca di\u011fer \u00fclkelere bildirilmi\u015ftir. Ancak bu tarih ilgin\u00e7 bir durum yaratm\u0131\u015ft\u0131r, 1881 y\u0131l\u0131n\u0131n 19 May\u0131s g\u00fcn\u00fc, Rumi takvimde 1297 y\u0131l\u0131na denk gelmektedir, ancak kaydedilmi\u015f do\u011fum tarihi Rumi 1296 y\u0131l\u0131d\u0131r. Rumi 1296 y\u0131l\u0131 13 Mart 1880 ile 12 Mart 1881 aras\u0131nda s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr, bu sebeple alternatif olarak Atat\u00fcrk’\u00fcn do\u011fum tarihi 19 May\u0131s 1880 olabilir. Bu sebeplerle ne tarih ne de y\u0131l genel kabul g\u00f6rmemi\u015ftir. Mustafa Kemal Derne\u011fi eski ba\u015fkan\u0131 Muhtar Kumral 13 Mart 1958’deki bir bas\u0131n konferans\u0131nda Atat\u00fcrk’\u00fcn do\u011fum tarihini Atat\u00fcrk’\u00fcn k\u0131z karde\u015fi Makbule Atadan’\u0131n s\u00f6zlerine dayanarak 13 Mart 1881 olarak belirlediklerini s\u00f6ylemi\u015ftir. Ancak Gregoryen 13 Mart 1881, Rumi 1 Mart 1297’ye denktir, Atat\u00fcrk’\u00fcn do\u011fum y\u0131l\u0131 ise 1296 olarak kayda ge\u00e7mi\u015ftir, bu sebeple ge\u00e7erlilik iddias\u0131 zan alt\u0131ndad\u0131r.[136]<\/p>\n

Atat\u00fcrk’\u00fcn Rumi 1296’da do\u011fdu\u011funa ili\u015fkin kay\u0131t bulunsa da, Atat\u00fcrk’\u00fcn do\u011fum g\u00fcn\u00fcn\u00fc net olarak s\u00f6yleyebilmek i\u00e7in gerekli miktarda kay\u0131t bulunmamaktad\u0131r. Atat\u00fcrk’\u00fcn do\u011fum g\u00fcn\u00fc Gregoryen 1880 veya 1881’e denk geliyor olabilir. Atat\u00fcrk’\u00fcn do\u011fum g\u00fcn\u00fc, kendi onay\u0131yla resm\u00ee olarak 19 May\u0131s olarak belirlenmi\u015ftir. Bu g\u00fcn T\u00fcrk Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131’n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 olmas\u0131 sebebiyle \u00f6nem verdi\u011fi bir g\u00fcnd\u00fcr.[136]<\/p>\n

N\u00fcfus c\u00fczdan\u0131<\/p>\n

993.815-B seri ve 51 s\u0131ra numaral\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 ikinci kimli\u011fi. Bir \u00f6nceki kimli\u011finden farkl\u0131 olarak, ikinci n\u00fcfus h\u00fcviyet c\u00fczdan\u0131nda Kam\u00e2l ad\u0131 dikkat \u00e7ekmektedir.
\n27 Mart 1923 tarihinde Ankara N\u00fcfus M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcnce verilen n\u00fcfus c\u00fczdan\u0131na g\u00f6re, Boy: Orta, Sa\u00e7: Sar\u0131, Ka\u015f: Sar\u0131, G\u00f6z: Mavi, Burun: Adeta, A\u011f\u0131z: Adeta, B\u0131y\u0131k: Sar\u0131, kesik, Sakal: T\u0131ra\u015f, \u00c7ene: Uzunca, \u00c7ehre: Uzunca, Renk: Beyaz, Alamet-i farika-i tabiiye: Tam, \u0130sim ve \u015f\u00f6hreti: M\u00fc\u015fir Gazi Mustafa Kemal Pa\u015fa Hazretleri, Tarih ve mahall-i veladeti: Selanik, 1296, Pederinin ismiyle mahall-i ikameti: T\u00fcccardan m\u00fcteveffa Ali R\u0131za Efendi, Validesinin ismiyle mahall-i ikameti: M\u00fcteveffiye Z\u00fcbeyde Han\u0131mefendi, Sanat ve s\u0131fat ve hizmet ve intihab selahiyeti: TBMM Reisi ve Ba\u015fkumandan, M\u00fcteehhil ve zevcesi m\u00fcteaddid olup olmad\u0131\u011f\u0131: Bir zevcesi vard\u0131r, Derecat ve sunuf-\u0131 askeriyesi: M\u00fc\u015fir, \u0130kametg\u00e2h ise Hac\u0131 Bayram Mahallesi 161\/1 idi.[138]<\/p>\n

Yeni alfabenin kabul\u00fcnden sonra yenilenmi\u015f n\u00fcfus c\u00fczdanlar\u0131ndan “993.814-B seri ve 51 s\u0131ra numaral\u0131” c\u00fczdanda ad\u0131: Kemal, soyad\u0131 Atat\u00fcrk, “993.815-B seri ve 51 s\u0131ra numaral\u0131” c\u00fczdanda ad\u0131 Kam\u00e2l, soyad\u0131 Atat\u00fcrk, Meslek ve \u0130\u00e7timai vaziyeti: Reisicumhur, Medeni hali: Evli de\u011fildir, n\u00fcfus k\u00fct\u00fc\u011f\u00fcne yaz\u0131l\u0131 oldu\u011fu yeri ise Ankara Vil\u00e2yeti \u00c7ankaya Mahallesi Hane No. 139, Cilt: No. 56 ve Sahile No. 49 olarak yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ayr\u0131ca Atat\u00fcrk’\u00fcn n\u00fcfus kayd\u0131 27 Ocak 1933 tarihinde “Gaziantep Bey Mahallesi” olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir.[139][kaynak g\u00fcvenilir mi?]<\/p>\n

Do\u011fum yeri<\/p>\n

“Atat\u00fcrk’\u00fcn evi” Apostolu Pavlu Cad. No: 71, Aya Dimitriya Mah., Selanik, Yunanistan[140]
\nAtat\u00fcrk; Islahhane Caddesi, Koca Kas\u0131m Pa\u015fa Mahallesi, Selanik, Osmanl\u0131 Devleti’nde (Bug\u00fcnk\u00fc Apostolu Pavlu Caddesi No: 75, Aya Dimitriya Mahallesi, Selanik, Yunanistan) bug\u00fcn m\u00fcze olan 3 katl\u0131, 3 odal\u0131 ve pembe boyal\u0131 evde do\u011fdu. \u015eerafettin Turan’\u0131n kitab\u0131nda “Ahmet Suba\u015f\u0131 ya da Hatuniye Koca Kas\u0131mpa\u015fa Semti” olarak ge\u00e7mektedir.[141]<\/p>\n

Ancak Atat\u00fcrk’\u00fcn \u00fcvey k\u0131z karde\u015fi Ruhiye Han\u0131m’\u0131n torunu Ferhat Bab\u00fcr’\u00fcn aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re Atat\u00fcrk’\u00fcn do\u011fdu\u011fu ev olarak bilinen ve yandaki foto\u011frafta da g\u00f6sterilen evdeki Selanik Konsoloslu\u011fu binas\u0131, Atat\u00fcrk’\u00fcn do\u011fdu\u011fu ev de\u011fildir. O ev, Z\u00fcbeyde Han\u0131m’\u0131n ikinci kocas\u0131, yani Atat\u00fcrk’\u00fcn \u00fcvey babas\u0131 Rag\u0131p Bey’in evidir.[142]<\/p>\n

\u0130smi
\nMustafa’ya neden Kemal isminin verildi\u011fine y\u00f6nelik \u00e7e\u015fitli iddialar vard\u0131r. Afet \u0130nan, bu ismi ona matematik \u00f6\u011fretmeni \u00dcsk\u00fcpl\u00fc Mustafa Efendi’nin Kemal ad\u0131n\u0131n anlam\u0131nda oldu\u011fu gibi onun “m\u00fckemmel ve olgun” oldu\u011funu g\u00f6stermek i\u00e7in verdi\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftir.[143] Ali Fuat Cebesoy ise bu ad\u0131 matematik \u00f6\u011fretmeninin onu kendisinden ay\u0131rt etmek i\u00e7in koydu\u011funu belirtir.[144] Atat\u00fcrk’\u00fcn bir biyografisini yazm\u0131\u015f olan yazar Andrew Mango ise Mustafa’n\u0131n bu ad\u0131 Nam\u0131k Kemal’in ad\u0131nda “Kemal” bulundu\u011fu i\u00e7in kendisi koydu\u011funu iddia etmektedir.[145]<\/p>\n

1921-1934 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Gazi Mustafa Kemal unvan ve ad\u0131yla veya sadece Gazi unvan\u0131yla an\u0131lan Mustafa Kemal’e Soyad\u0131 Kanunu ile birlikte TBMM taraf\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lan 24 Kas\u0131m 1934 tarihli ve 2587 say\u0131l\u0131 kanun ile “T\u00fcrklerin atas\u0131” anlam\u0131na gelen Atat\u00fcrk soyad\u0131 verilmi\u015ftir.[146] Yine ayn\u0131 kanuna g\u00f6re “Atat\u00fcrk” soyad\u0131 veya \u00f6z ad\u0131 ba\u015fka kimse taraf\u0131ndan al\u0131namaz, kullan\u0131lamaz.[147]<\/p>\n

Atat\u00fcrk, 1935’te, Arap\u00e7a bir ad olan “Kemal”i milliyet\u00e7i tavr\u0131 do\u011frultusunda “Kam\u00e2l”[148] olarak de\u011fi\u015ftirdi. Kam\u00e2l ad\u0131n\u0131n Eski T\u00fcrk\u00e7ede “b\u00fcy\u00fck kale” anlam\u0131na geldi\u011fi iddia edilmektedir.[149]<\/p>\n

Din\u00ee inanc\u0131<\/p>\n

Atat\u00fcrk, 23 Nisan 1920’de TBMM’nin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda dua ediyor.
\nAtat\u00fcrk’\u00fcn din\u00ee inanc\u0131 hakk\u0131nda onun s\u00f6ylemi\u015f oldu\u011fu \u00f6zdeyi\u015fler ile ya\u015fam\u0131ndaki sosyal ve politik uygulamalar esas al\u0131narak farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler ortaya at\u0131lmaktad\u0131r. Kimi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu durumun d\u00f6nemsel oldu\u011funu vurgulamakta ve Atat\u00fcrk’\u00fcn din ile ilgili olumlu g\u00f6r\u00fc\u015flerinin 1920’lerin ba\u015flar\u0131yla k\u0131s\u0131tl\u0131 oldu\u011funu belirtmektedirler.[150]<\/p>\n

Bir s\u00f6z\u00fcnde dini “l\u00fczumlu bir m\u00fcessese” olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade eden Atat\u00fcrk, ba\u015fka s\u00f6zlerinde de \u0130slam i\u00e7in “bizim dinimiz” ve “b\u00fcy\u00fck dinimiz” gibi ifadeler kullanm\u0131\u015ft\u0131r.[151] Ayr\u0131ca Kur’an i\u00e7in “\u015fan\u0131 b\u00fcy\u00fck” ve “en eksiksiz kitap”, Muhammed i\u00e7in “peygamberimiz efendimiz hazretleri” ve “Allah’\u0131n birinci ve en b\u00fcy\u00fck kulu” demi\u015ftir.[151] 1922 ve 1923’te yapt\u0131\u011f\u0131 iki konu\u015fmada “Allah birdir, b\u00fcy\u00fckt\u00fcr.” demi\u015ftir.[152] 1923 y\u0131l\u0131nda kendisine arma\u011fan olarak Kur’an g\u00f6nderilmesine “Bence k\u0131ymetini takdire imk\u00e2n olmayan bu hediyeyi, en derin ve h\u00fcrmetk\u00e2r din duygular\u0131mla muhafaza edece\u011fim.” s\u00f6z\u00fcyle te\u015fekk\u00fcr etmi\u015ftir.[151] Kur’an’\u0131n anla\u015f\u0131larak okunmas\u0131na verdi\u011fi \u00f6nemden \u00f6t\u00fcr\u00fc T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilmesi emrini vermi\u015ftir.[151][153] Atat\u00fcrk’\u00fcn manevi k\u0131z\u0131 \u00dclk\u00fc Adatepe, onun sava\u015fa giderken ellerini a\u00e7\u0131p “Allah’\u0131m sen T\u00fcrk milletini hi\u00e7bir zaman esir etme.” diye dua etti\u011fini belirtmi\u015ftir.[154] Atat\u00fcrk, T\u00fcrk milletinin din\u00ee inanc\u0131 ile ilgili bir s\u00f6z\u00fcnde \u015fu ifadeleri kullanm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n

T\u00fcrk milleti daha dindar olmal\u0131d\u0131r, yani b\u00fct\u00fcn sadeli\u011fi ile dindar olmal\u0131d\u0131r demek istiyorum. Dinime, bizzat hakikate nas\u0131l inan\u0131yorsam, buna da \u00f6yle inan\u0131yorum. Bilince ayk\u0131r\u0131, ilerlemeye m\u00e2ni hi\u00e7bir \u015fey i\u00e7ermiyor. Halbuki T\u00fcrkiye\u2019ye ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 veren bu Asya milletinin i\u00e7inde daha kar\u0131\u015f\u0131k, sun\u2019i, b\u00e2t\u0131l itikatlardan ibaret bir din daha vard\u0131r. Fakat bu konuda yeterli bilgisi olmayanlar, bu \u00e2cizler s\u0131ras\u0131 gelince, ayd\u0131nlanacaklard\u0131r. Onlar \u0131\u015f\u0131\u011fa yakla\u015famazlarsa, kendilerini yitirmi\u015f ve mahk\u00fbm etmi\u015fler demektir; onlar\u0131 kurtaraca\u011f\u0131z.[151]<\/p>\n

Atat\u00fcrk’\u00fcn, dini “l\u00fczumlu bir m\u00fcessese” olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtti\u011fine ili\u015fkin s\u00f6z\u00fcne kar\u015f\u0131n “dini olanlar\u0131n fakir kalmaya mahk\u00fbm olduklar\u0131” ve bu nedenle “\u00f6ncelikle din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 kald\u0131rmak” gerekti\u011fine inand\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015fleri i\u00e7in de kaynaklar mevcuttur. Kaz\u0131m Karabekir’in belirtti\u011fine g\u00f6re, Atat\u00fcrk ona din ile ilgili olarak “dini olanlar\u0131n kazanamayaca\u011f\u0131n\u0131” ve “fakir kalmaya mahk\u00fbm olduklar\u0131n\u0131” s\u00f6yleyip netice olarak \u00f6nce din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 kald\u0131rmak gerekti\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftir.[155] Ayr\u0131ca \u0130slam dinine ili\u015fkin olumsuz s\u00f6zleri de bulunmaktad\u0131r. Kaz\u0131m Karabekir’in anlatt\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, Atat\u00fcrk Bal\u0131kesir’de hutbe okumas\u0131na kar\u015f\u0131n daha sonra Kur’an ve Muhammed ile ilgili olumsuz s\u00f6zler etmi\u015ftir.[156][157]<\/p>\n

Farkl\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, 1926-27 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Atat\u00fcrk ile r\u00f6portaj yapan Grace Ellison, 1928 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan Turkey Today adl\u0131 kitab\u0131n\u0131n 24. sayfas\u0131nda Atat\u00fcrk’\u00fcn kendisine \u015funlar\u0131 s\u00f6yledi\u011fini yazm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n

“Benim bir dinim yok ve bazen b\u00fct\u00fcn dinlerin denizin dibini boylamas\u0131n\u0131 istiyorum. H\u00fck\u00fcmetini ayakta tutmak i\u00e7in dini kullanmaya gerek duyanlar zay\u0131f y\u00f6neticilerdir. \u00c2det\u00e2 halk\u0131 bir kapana k\u0131st\u0131r\u0131rlar. Benim halk\u0131m demokrasi ilkelerini, ger\u00e7e\u011fin emirlerini ve bilimin \u00f6\u011fretilerini \u00f6\u011frenecektir. Bat\u0131l inan\u00e7lardan vazge\u00e7ilmelidir. \u0130steyen istedi\u011fi gibi ibadet edebilir. Herkes kendi vicdan\u0131n\u0131n sesini dinler. Ama bu davran\u0131\u015f ne sa\u011fduyulu mant\u0131kla \u00e7eli\u015fmeli ne de ba\u015fkalar\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7mal\u0131d\u0131r.”[158]<\/p>\n

Atat\u00fcrk ortaokul ve liselerde ders kitab\u0131 olarak okutulmas\u0131 i\u00e7in kendi el yaz\u0131s\u0131yla kaleme ald\u0131\u011f\u0131 Medeni Bilgiler adl\u0131 kitab\u0131n ilk ve en uzun b\u00f6l\u00fcm\u00fc olan Millet b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u015funlar\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n

“…T\u00fcrkler Araplar\u0131n dinini kabul etmeden evvel de b\u00fcy\u00fck bir millet idi. Arap dinini kabul ettikten sonra bu din, ne Araplar\u0131n, ne ayn\u0131 dinde bulunan Acemlerin ve ne de M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n ve s\u00e2irenin T\u00fcrklerle birle\u015fip bir millet te\u015fkil etmelerine hi\u00e7bir tesir etmedi. Bilakis, T\u00fcrk milletinin milli rab\u0131talar\u0131n\u0131 gev\u015fetti; milli hislerini, milli heyecanlar\u0131n\u0131 uyu\u015fturdu.”
\n“T\u00fcrk milleti bir\u00e7ok as\u0131rlar, bir kelimesinin manas\u0131n\u0131 bilmedi\u011fi halde Kur’an’\u0131 ezberlemekten beyni sulanm\u0131\u015f haf\u0131zlara d\u00f6nd\u00fc.”
\n“T\u00fcrk milletini Allah i\u00e7in, Peygamber i\u00e7in topraklar\u0131n\u0131, menfaatlerini, benli\u011fini unutturacak, Allah’la m\u00fctevekkil k\u0131lacak derin bir gaflet ve yorgunluk be\u015fi\u011finde uyuttular.”
\n“…din hissi, d\u00fcnyan\u0131n ac\u0131s\u0131 duyulan tokad\u0131yla derhal T\u00fcrk milletinin vicdan\u0131ndaki \u00e7ad\u0131r\u0131n\u0131 y\u0131kt\u0131, davetlileri, T\u00fcrk d\u00fc\u015fmanlar\u0131 olan Arap \u00e7\u00f6llerine gitti. Art\u0131k T\u00fcrk, cenneti de\u011fil, son T\u00fcrk ellerinin m\u00fcdafaa ve muhafazas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. \u0130\u015fte dinin, din hissinin T\u00fcrk milletinde b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 hat\u0131ra…”
\n\u00d6te yandan 1937 y\u0131l\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 meclis konu\u015fmas\u0131nda \u015fu s\u00f6zleri s\u00f6ylemi\u015ftir:<\/p>\n

“Bizim devlet idaresindeki ana program\u0131m\u0131z Cumhuriyet Halk Partisi program\u0131d\u0131r. Bunun kapsad\u0131\u011f\u0131 prensipler bizi idarede ve siyasette ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 ana hatlard\u0131r. Fakat bu prensipleri g\u00f6kten indi\u011fi san\u0131lan kitaplar\u0131n dogmalar\u0131 ile asla bir tutmamal\u0131d\u0131r.”[159]<\/p>\n

Din\u00ee inanc\u0131na ili\u015fkin yorumlar
\nAra\u015ft\u0131rmac\u0131-yazar ve gazeteci Murat Bardak\u00e7\u0131, Atat\u00fcrk’\u00fcn din\u00ee meselelerdeki \u015fahsi g\u00f6r\u00fc\u015flerini anlamak i\u00e7in Medeni Bilgiler eserinin okunmas\u0131n\u0131 i\u015faret etmektedir.[160]<\/p>\n

Taha Akyol ise Atat\u00fcrk’\u00fcn dini ile ilgili olarak “Atat\u00fcrk’\u00fcn ideolojisi, J\u00f6n T\u00fcrklerin pozitivist, materyalist ideolojisidir. Bu y\u00fczden Atat\u00fcrk’\u00fcn laiklik tatbikat\u0131 \u00e7ok sert oldu.” demi\u015ftir.[150]<\/p>\n

Ya\u015far Nuri \u00d6zt\u00fcrk bir sohbetinde[161] deist oldu\u011fu de\u011ferlendirmesinde bulunmu\u015ftur. Prof. Dr. Zafer Toprak ise Atat\u00fcrk’\u00fcn dine kar\u015f\u0131 mesafeli ve dinle ilgili sorunlar\u0131 oldu\u011funu ifade etmi\u015ftir.[162]<\/p>\n

Medeni Bilgiler kitab\u0131n\u0131 k\u00f6\u015fe yaz\u0131s\u0131nda de\u011ferlendiren Can D\u00fcndar, ilgili yerlerin 1969 ve 1988’de T\u00fcrk Tarih Kurumu taraf\u0131ndan sans\u00fcrlendi\u011fi belirterek “Nas\u0131l oluyor da din konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri bu kadar net olan bir lider h\u00e2l\u00e2 yanl\u0131\u015f yorumlan\u0131yor?” demi\u015ftir.[163]<\/p>\n

Tarih profes\u00f6r\u00fc Mete Tun\u00e7ay, bu konuyla ilgili \u0130n\u00f6n\u00fc \u00dcniversitesi’nde verdi\u011fi bir konferansta “Atat\u00fcrk’\u00fcn bir deist oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Agnostik ya da ateist de\u011fildi.” demi\u015ftir.[164] Ak\u015fam gazetesine verdi\u011fi bir r\u00f6portajda ise “T\u00fcrkiye’de din, devletin denetimi alt\u0131nda. Bu hi\u00e7 kimseyi memnun etmeyen bir durum. Mesela \u0130mam Hatipler’de, \u015fimdi \u00f6yle mi bilmiyorum ama kitaplar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda Atat\u00fcrk’\u00fcn portresi ve en b\u00fcy\u00fck M\u00fcsl\u00fcman Atat\u00fcrk yaz\u0131l\u0131yd\u0131. Bu do\u011fru de\u011fil tabii. \u00c7\u00fcnk\u00fc bana ‘deist’ gibi geliyor. Di\u011fer yandan Prof. \u015e\u00fckr\u00fc Hanio\u011flu ‘ateist’ oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Tanr\u0131’y\u0131 reddetmek yerine Atat\u00fcrk’\u00fcn ‘herh\u00e2lde bir Yaradan var’ inanc\u0131 i\u00e7inde oldu\u011fu kan\u0131s\u0131nday\u0131m.” a\u00e7\u0131klamas\u0131nda bulunmu\u015ftur.[165]<\/p>\n

Atat\u00fcrk: Modern T\u00fcrkiye’nin Kurucusu kitab\u0131n\u0131n yazar\u0131 Andrew Mango, Grace Ellison’tan al\u0131nt\u0131lad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6zleri kitab\u0131ndan aktararak Atat\u00fcrk’\u00fcn deist oldu\u011fu de\u011ferlendirmesini yapm\u0131\u015ft\u0131r.[166]<\/p>\n

Evening Standard gazetesinin Atat\u00fcrk’\u00fcn \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131 dizisinin sonuncusu “Atat\u00fcrk \u0130slam Gelene\u011fini Reddetti” ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yordu.[167]<\/p>\n

\u0130lgi alanlar\u0131<\/p>\n

Atat\u00fcrk \u00c7ankaya K\u00f6\u015fk\u00fc’ndeki k\u00fct\u00fcphanede, 16 Temmuz 1929
\nKitap okumay\u0131, m\u00fczik dinlemeyi, dans etmeyi, ata binmeyi ve y\u00fczmeyi severdi. Tavla ve bilardo oynamak ho\u015funa giderdi. Zeybek oyunlar\u0131na, g\u00fcre\u015fe, Rumeli t\u00fcrk\u00fclerine ilgi duyuyordu. Sakarya ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi at\u0131na ve k\u00f6pe\u011fi Foks’a \u00e7ok de\u011fer verirdi. Bir yaveri zengin bir kitapl\u0131k olu\u015fturan Atat\u00fcrk’\u00fc bo\u015f zamanlar\u0131nda elinden tarihle ilgili kitaplar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrmeyen biri olarak anlat\u0131r. Ba\u015fka meselelerle ilgilenmek yerine gere\u011finden fazla tarihi kitap okuyor olmas\u0131na bozulan bir politikac\u0131n\u0131n ona “kitap okuyarak m\u0131 Samsun’a \u00e7\u0131kt\u0131n?” demesi \u00fczerine Atat\u00fcrk \u015fu yan\u0131t\u0131 verir: “Ben \u00e7ocukken fakirdim. \u0130ki kuru\u015f elime ge\u00e7ince bunun bir kuru\u015funu kitaba verirdim. E\u011fer b\u00f6yle olmasayd\u0131, bu yapt\u0131klar\u0131m\u0131n hi\u00e7 birini yapamazd\u0131m.”[168] \u00c7ankaya K\u00f6\u015fk\u00fc’nde s\u0131k s\u0131k devlet adamlar\u0131n\u0131n, sanat\u00e7\u0131lar\u0131n, bilim adamlar\u0131n\u0131n, dostlar\u0131n davet edildi\u011fi, \u00fclke sorunlar\u0131n\u0131n da konu\u015fuldu\u011fu ak\u015fam yemekleri verilirdi. Temiz ve d\u00fczenli giyinmeye \u00f6nem verirdi. Do\u011fay\u0131 \u00e7ok severdi. S\u0131k\u00e7a Atat\u00fcrk Orman \u00c7iftli\u011fi’ne gider, modern tar\u0131ma ge\u00e7i\u015f amac\u0131yla y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u00e7al\u0131\u015fmalara bizzat kat\u0131l\u0131rd\u0131. \u0130leri derecede Frans\u0131zca ve az Almanca biliyordu.[169]<\/p>\n

Afet \u0130nan; \u00f6\u011fretmeni olan \u0130svi\u00e7reli antropolog Profes\u00f6r Eug\u00e8ne Pittard’\u0131n, kendisine doktora tezi olarak verdi\u011fi “T\u00fcrk Milleti\u2019nin \u00d6zellikleri” konusunda Atat\u00fcrk’ten yard\u0131m istedi. Atat\u00fcrk; Afet \u0130nan’\u0131n \u00f6nce kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerini yazmas\u0131n\u0131 ve fikirlerini daha sonra belirtece\u011fini s\u00f6yledi. Afet \u0130nan’\u0131n uzun \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, Atat\u00fcrk kur\u015fun kalemle, iki k\u00fc\u00e7\u00fck not k\u00e2\u011f\u0131d\u0131 \u00fczerine kendi tan\u0131m\u0131n\u0131 yapt\u0131.[140]<\/p>\n

1939\u2019da d\u00f6nemin antropoloji alan\u0131nda en sayg\u0131n akademik yay\u0131n organlar\u0131ndan Revue anthropologique’de Pittard\u2019\u0131n Atat\u00fcrk hakk\u0131ndaki uzun bir makalesi \u00e7\u0131kt\u0131. Derginin bu say\u0131s\u0131 b\u00f6ylece Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn an\u0131s\u0131na ayr\u0131lm\u0131\u015f ve makale kapakta yer etmi\u015fti. Frans\u0131zca yaz\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u201cAntropolojiyi ve Tarih\u00f6ncesini Canland\u0131ran Devlet Adam\u0131: Kemal Atat\u00fcrk\u201d idi. Bu makale Eugene Pittard\u2019\u0131n y\u0131llarca T\u00fcrkiye\u2019de g\u00f6zlemledi\u011fi bilimin evrimi ve Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn bilime olan derin tutkusu \u00fczerineydi.[170] Atat\u00fcrk Hitit uygarl\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131ndaki kaz\u0131lar\u0131n tutkulu bir takip\u00e7isiydi. Eugene Pittard, Atat\u00fcrk’\u00fcn direktifleri ile Anadolu\u2019nun bir\u00e7ok yerinde kaz\u0131lara ba\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u00e7ok \u00f6nemli bulgular ortaya konuldu\u011funu kaydediyordu.[171] Tarih\u00e7i \u0130lber Ortayl\u0131’ya g\u00f6re her ne kadar zaman zaman Mustafa Necati gibi e\u011fitimci kimseler \u00e7\u0131ksa da milli e\u011fitim konusuyla CHP’de ilgilenen tek ki\u015fi Mustafa Kemal idi.[172]<\/p>\n

\u015eahsi ili\u015fkileri<\/p>\n

Fikriye Han\u0131m<\/p>\n

Mustafa Kemal ve Latife Han\u0131m
\nAli R\u0131za Bey ve Z\u00fcbeyde Han\u0131m’\u0131n Fatma (1872-1875), Ahmet (1874-1883), \u00d6mer (1875-1883), Mustafa (Kemal Atat\u00fcrk) (1881-1938), Makbule (Boysan, Atadan) (1885-1956) ve Naciye (1889-1901) ad\u0131nda alt\u0131 \u00e7ocuklar\u0131 oldu.[173] Fatma d\u00f6rt, Ahmet dokuz, \u00d6mer sekiz ya\u015flar\u0131nda iken o senelerde salg\u0131n olan difteri, o zamanki ad\u0131yla ku\u015fpalaz\u0131 hastal\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6ld\u00fcler. En k\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015f Naciye, Mustafa Kemal’in Harp Okulu’nu bitirdi\u011fi sene, on iki ya\u015f\u0131ndayken verem hastal\u0131\u011f\u0131na yakalan\u0131p hayat\u0131n\u0131 kaybetti. Makbule Han\u0131m 1956 y\u0131l\u0131na kadar ya\u015fad\u0131.<\/p>\n

Makbule Atadan ve Salih Bozok’a g\u00f6re, k\u00fc\u00e7\u00fck Mustafa 12 ya\u015f\u0131ndayken Binba\u015f\u0131 R\u00fcknettin’in 8 ya\u015f\u0131ndaki k\u0131z\u0131 M\u00fcjg\u00e2n’a \u00e2\u015f\u0131k olmu\u015ftur. Makbule Atadan’a g\u00f6re ikinci a\u015fk\u0131 Hatice olmu\u015f ve Hatice’nin annesi m\u00fcdahale ederek ili\u015fkisini kesmi\u015ftir. Ard\u0131ndan Selanik Askeri komutan\u0131 \u015eevki Pa\u015fa’n\u0131n 12 ya\u015f\u0131ndaki k\u0131z\u0131 Emine (Emine Ar\u0131k)’ye matematik dersi verirken \u00e2\u015f\u0131k olmu\u015ftur. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda Selanik’teyken Rum as\u0131ll\u0131 t\u00fcccar Eftim Karinte’nin k\u0131z\u0131 Eleni Kriyas’a \u00e2\u015f\u0131k oldu\u011fu s\u00f6ylendiyse de kan\u0131tlanmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Milli M\u00fccadele d\u00f6neminde Ankara \u0130stasyon Binas\u0131’nda ve eski \u00c7ankaya K\u00f6\u015fk\u00fc’nde Z\u00fcbeyde Han\u0131m’\u0131n ikinci e\u015fi Rag\u0131p Bey’in ye\u011feni Fikriye Han\u0131m ile birlikte ya\u015f\u0131yordu.[174] Verem hastas\u0131 olan Fikriye han\u0131m tedavi olmas\u0131 i\u00e7in Almanya’ya gittikten sonra 29 Ocak 1923’te \u0130zmir’in say\u0131l\u0131 zenginlerinden U\u015fakizade Muammer Bey’in k\u0131z\u0131 Latife Han\u0131m ile evlendi. Mustafa Kemal’e \u00e2\u015f\u0131k olan Fikriye Han\u0131m, Atat\u00fcrk’\u00fcn Latife Han\u0131m’la evlili\u011fini \u00f6\u011frenince T\u00fcrkiye’ye geri d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fcr ve ilk i\u015fi k\u00f6\u015fke gitmek olmu\u015ftur. Ancak Latife Han\u0131m onun geldigini g\u00f6r\u00fcnce Atat\u00fcrk’e haber vermeden yavere emir verir ve onu k\u00f6\u015fkten yaka pa\u00e7a att\u0131r\u0131r. Bunun \u00fczerine Fikriye Han\u0131m’\u0131n K\u00f6\u015fk’\u00fcnde tabanca ile intihar etti\u011fi s\u00f6ylenir. 1924’de yap\u0131lan Sonbahar Seyahati s\u0131ras\u0131nda Latife Han\u0131m’la kavga eden Mustafa Kemal Pa\u015fa Erzurum’dan \u0130smet Pa\u015fa’ya telgraf \u00e7ekerek bo\u015fanaca\u011f\u0131n\u0131 bildirdi. Ancak az sonra yaverleri Salih Bey (Bozok) ve K\u0131l\u0131\u00e7 Ali Bey’in arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bo\u015fanmas\u0131ndan vazge\u00e7ti.[175][176] Bu evlilik 5 A\u011fustos 1925 tarihine dek s\u00fcrd\u00fc.[177]<\/p>\n

Zehra Aylin, Rukiye Erkin, ve Sabiha G\u00f6k\u00e7en.
\nAtat\u00fcrk’\u00fcn manevi evlatlar\u0131 Abdurrahim Tuncak, Afife, Zehra Aylin, Rukiye Erkin, Nebile \u0130rdelp, Sabiha G\u00f6k\u00e7en, Afet \u0130nan, S\u0131\u011f\u0131rtma\u00e7 Mustafa ve \u00dclk\u00fc Adatepe’dir.[178]<\/p>\n

1916 y\u0131l\u0131nda Bitlis Rus i\u015fgalinden kurtar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 y\u0131llarda 16. Kolordu Komutan\u0131 Mirliva (Tu\u011fgeneral) Mustafa Kemal Pa\u015fa, sava\u015fta b\u00fct\u00fcn aile fertlerini kaybeden ve kimsesi kalmayan Abdurrahim’i evlatl\u0131k edindi. Abdurrahim bak\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u0130stanbul’a annesi Z\u00fcbeyde Han\u0131m ve k\u0131z karde\u015fi Makbule’nin yan\u0131na g\u00f6nderildi.[179][180] Zehra Aylin veya Zehra Mehmet; (Amasyal\u0131 Mehmet’in k\u0131z\u0131), 1936 y\u0131l\u0131nda Londra’dan ekspres treniyle Paris’e yolculuk ederken Amiens yak\u0131nlar\u0131nda trenden d\u00fc\u015ferek hayat\u0131n\u0131 kaybetti. Sabiha G\u00f6k\u00e7en ise ilk T\u00fcrk kad\u0131n pilot[181] ve d\u00fcnyan\u0131n ilk kad\u0131n sava\u015f pilotu[182] oldu.<\/p>\n

\u00d6l\u00fcm\u00fc<\/p>\n

Atat\u00fcrk’\u00fcn \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra \u00e7ekilen bir foto\u011fraf\u0131, Dolmabah\u00e7e Saray\u0131.
\nAyr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: Atat\u00fcrk’\u00fcn son g\u00fcnleri ve \u00f6l\u00fcm\u00fc
\nAtat\u00fcrk’\u00fcn sa\u011fl\u0131k durumu 1937 y\u0131l\u0131ndan itibaren bozulmaya ba\u015flad\u0131. Kendisine 1938 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda siroz te\u015fhisi konuldu. Avrupa’dan doktorlar getirildi. T\u00fcrk ve yabanc\u0131 doktorlar\u0131n tedavileri sonu\u00e7 vermedi. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve ilk cumhurba\u015fkan\u0131 Atat\u00fcrk, 10 Kas\u0131m 1938 Per\u015fembe sabah\u0131 saat 09.05’te \u0130stanbul Dolmabah\u00e7e Saray\u0131’nda hayat\u0131n\u0131 kaybetti. Cenazesi b\u00fcy\u00fck bir t\u00f6renle Ankara’ya u\u011furland\u0131 ve Atat\u00fcrk 21 Kas\u0131m 1938 g\u00fcn\u00fc Ankara’da yap\u0131lan b\u00fcy\u00fck bir t\u00f6renle Ankara Etnografya M\u00fczesi’ndeki ge\u00e7ici kabrine konuldu. Bundan 15 y\u0131l sonra da 10 Kas\u0131m 1953’te kendisi i\u00e7in yapt\u0131r\u0131lan An\u0131tkabir’deki ebedi istirahatg\u00e2h\u0131nda topra\u011fa verildi. Vasiyetinde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 T\u00fcrk Tarih Kurumu’na ve T\u00fcrk Dil Kurumu’na b\u0131rakt\u0131, Makbule Atadan’\u0131n \u00c7ankaya’da oturmas\u0131n\u0131 istedi, Makbule Atadan’a ve manevi k\u0131zlar\u0131na maa\u015f verilmesini istedi, ayr\u0131ca \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc’n\u00fcn \u00e7ocuklar\u0131na yurt d\u0131\u015f\u0131 e\u011fitimleri i\u00e7in gerekli olan deste\u011fin verilmesini istemi\u015ftir.[183][184]<\/p>\n

Hat\u0131ras\u0131<\/p>\n

T\u00fcrkiye’nin her \u015fehrinde Atat\u00fcrk heykelleri dikilmi\u015ftir. \u0130talyan heykelt\u0131ra\u015f Pietro Canonica taraf\u0131ndan \u0130stanbul’da Taksim Meydan\u0131’nda yap\u0131lm\u0131\u015f olan Cumhuriyet An\u0131t\u0131
\nT\u00fcrkiye genelinde an\u0131s\u0131n\u0131n ya\u015fat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in kimi yap\u0131lara, adreslere ve kurumlara kendisinin ismi ve unvanlar\u0131n\u0131 i\u00e7eren isimler verilmi\u015ftir. Bunlardan baz\u0131lar\u0131; Atat\u00fcrk Havaliman\u0131, Atat\u00fcrk Olimpiyat Stad\u0131, Atat\u00fcrk Baraj\u0131, Atat\u00fcrk K\u00f6pr\u00fcs\u00fc, Atat\u00fcrk \u00dcniversitesi, Atat\u00fcrk Orman \u00c7iftli\u011fi \u015feklindedir. Bunun yan\u0131 s\u0131ra Atat\u00fcrk’\u00fcn 100. Do\u011fum y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fcne ithafen Y\u00fcz\u00fcnc\u00fc Y\u0131l \u00dcniversitesi gibi hat\u0131rlat\u0131c\u0131 isimler de kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye’nin her il ve il\u00e7e merkezinde Atat\u00fcrk an\u0131tlar\u0131 ve resm\u00ee kurumlar\u0131n\u0131n giri\u015finde Atat\u00fcrk heykeli, b\u00fcst\u00fc veya mask\u0131 vard\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra b\u00fct\u00fcn resm\u00ee makam odalar\u0131nda ve bir\u00e7ok resm\u00ee \u00e7al\u0131\u015fma ofisinde Atat\u00fcrk b\u00fcst\u00fc, mask\u0131, portreleri veya foto\u011fraflar\u0131, takvimleri, kalemlikleri vb. s\u00fcs e\u015fyalar\u0131 vard\u0131r. Ayr\u0131ca T\u00fcrkiye’de Atat\u00fcrk rozeti, Atat\u00fcrk imzas\u0131 bulunan etiket, kravat i\u011fnesi, y\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc vb. Atat\u00fcrk temal\u0131 s\u00fcs e\u015fyas\u0131 ta\u015f\u0131yan bir\u00e7ok vatanda\u015f g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

T\u00fcrkiye’deki b\u00fct\u00fcn resm\u00ee ve \u00f6zel okullarda bir Atat\u00fcrk k\u00f6\u015fesi bulundurulmas\u0131 zorunludur. Ayr\u0131ca ilk\u00f6\u011fretim ve lise kitaplar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda ve her s\u0131n\u0131fta da Atat\u00fcrk portresi bulunmal\u0131d\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra \u00f6rg\u00fcn e\u011fitimin b\u00fct\u00fcn a\u015famas\u0131nda Atat\u00fcrk sevgisi ve ink\u0131laplar\u0131 ayr\u0131 bir ders olarak ya da baz\u0131 derslerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc olarak i\u015flenir.<\/p>\n

19 May\u0131s tarihi T\u00fcrkiye Cumhuriyeti, Kuzey K\u0131br\u0131s T\u00fcrk Cumhuriyeti ile T\u00fcrkiye’nin yurt d\u0131\u015f\u0131 temsilciliklerinde Atat\u00fcrk’\u00fc Anma Gen\u00e7lik ve Spor Bayram\u0131 olarak her y\u0131l kutlanan bir mill\u00ee bayramd\u0131r.<\/p>\n

Atat\u00fcrk’\u00fcn \u00f6l\u00fcm y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fc olan 10 Kas\u0131m tarihinde \u00f6l\u00fcm saati olan sabah 09.05’te T\u00fcrkiye Cumhuriyeti, Kuzey K\u0131br\u0131s T\u00fcrk Cumhuriyeti ve T\u00fcrkiye’nin yurt d\u0131\u015f\u0131 temsilciliklerinde bir dakika boyunca halk\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc sayg\u0131 duru\u015funda bulunur, ara\u00e7lar durur ve kesintisiz korna \u00e7alarlar.<\/p>\n

Artvin y\u00f6resine ait bir halk oyunu olan ve eskiden “Artvin Bar\u0131” olarak bilinen, 1936 y\u0131l\u0131nda Atat\u00fcrk’\u00fcn kar\u015f\u0131s\u0131nda oynanan y\u00f6resel oyun Atat\u00fcrk’\u00fcn \u00e7ok be\u011fenmesi \u00fczerine Atabar\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[185][186][187]<\/p>\n

Ayr\u0131ca D\u00fcnya’n\u0131n farkl\u0131 \u00fclkelerinde de Mustafa Kemal Atat\u00fcrk an\u0131s\u0131na an\u0131tlar\u0131 dikilmi\u015ftir. Avustralya Canberra’da, Romanya B\u00fckre\u015f’te, K\u00fcba Havana’da ve \u015eili’nin ba\u015fkenti Santiago’da bu an\u0131tlar g\u00f6r\u00fclebilmektedir.<\/p>\n

31 Temmuz 1951 tarihinde Demokrat Parti h\u00fck\u00fcmeti d\u00f6neminde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren Atat\u00fcrk’\u00fc Koruma Kanunu ile Atat\u00fcrk’\u00fcn hat\u0131ras\u0131na alenen hakaret etmek ve Atat\u00fcrk’\u00fc temsil eden heykel, b\u00fcst, abide vb. objeleri tahrip etmek veya kirletmek su\u00e7 say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[188] Bu kanun ayn\u0131 zamanda ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc konusunda ele\u015ftirilere de maruz kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1927’de dola\u015f\u0131ma \u00e7\u0131kar\u0131lan, \u00f6n y\u00fcz\u00fcnde Atat\u00fcrk’\u00fcn portresinin yer ald\u0131\u011f\u0131 banknot.
\nCumhuriyet d\u00f6nemindeki ilk k\u00e2\u011f\u0131t paralar 1927’de \u0130ngiltere’de bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu y\u0131lda bas\u0131lan 1, 5 ve 10 lirada Atat\u00fcrk’\u00fcn portresi filigranda g\u00f6z\u00fckmekteydi. Di\u011fer paralarda ise Atat\u00fcrk hem filigranda hem de \u00f6n y\u00fczdeki portre yerle\u015ftirmeye uygun alanda g\u00f6z\u00fckmektedir. 1937’de tedav\u00fcle giren ilk Latin harfli paralar\u0131n hepsinde ise Atat\u00fcrk portreleri bulunmaktayd\u0131.[189]<\/p>\n

1925’te \u00e7\u0131kar\u0131lan yasa gere\u011fi mevcut reis-i cumhur portreleri paralarda yer al\u0131yordu.[190] Atat\u00fcrk’\u00fcn \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra paralarda yer alan portreler yeni reis-i cumhur \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc’n\u00fcn portreleri ile de\u011fi\u015ftirildi. \u0130n\u00f6n\u00fc’n\u00fcn bu icraat\u0131 baz\u0131 kesimler taraf\u0131ndan Atat\u00fcrk’e sayg\u0131s\u0131zl\u0131k olarak yorumland\u0131.[190]<\/p>\n

1951 y\u0131l\u0131nda \u00e7\u0131kar\u0131lan bir kanunla ya\u015fayan ki\u015filerin paraya portrelerinin bas\u0131lmas\u0131 durdurulmu\u015f ve tekrar b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk paralar\u0131n\u0131n \u00f6n y\u00fcz\u00fcne Atat\u00fcrk portresi bas\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.[191] Bunun yan\u0131 s\u0131ra Cumhuriyet alt\u0131nlar\u0131n\u0131n \u00f6n y\u00fcz\u00fcnde Atat\u00fcrk kabartmas\u0131 bulunur.<\/p>\n

Atat\u00fcrk’\u00fcn g\u00fcn\u00fcm\u00fcz k\u00fclt\u00fcr\u00fcne sinema, televizyon, m\u00fczik ve \u015fiir gibi alanlarda k\u00fclt\u00fcrel etkileri olmu\u015ftur.<\/p>\n

Eserleri
\nT\u00e2biye Meselesinin Halli ve Emirlerin Sureti Tahririne Dair Nesayih
\nTak\u0131m\u0131n Muharebe Talimi (Almancadan \u00e7eviri – 1908)
\nCumal\u0131 Ordug\u00e2h\u0131 – S\u00fcvari: B\u00f6l\u00fck, Alay, Liva Talim ve Manevralar\u0131 (1910)[192]
\nT\u00e2biye ve Tatbikat Seyahati (1911)
\nB\u00f6l\u00fc\u011f\u00fcn Muharebe Talimi (Almancadan \u00e7eviri – 1912)
\nZabit ve Kumandan ile Hasbihal (1918)
\nNutuk (1927)
\nVatanda\u015f \u0130\u00e7in Medeni Bilgiler (Manevi k\u0131z\u0131 Afet \u0130nan ile haz\u0131rlad\u0131) (1930)[193]
\nGeometri (isimsiz yay\u0131mland\u0131) (1937)
\nT\u00fcrk Gen\u00e7li\u011fine Hitabe
\nOnuncu Y\u0131l Nutku (Dinle)
\nBursa Nutku
\nBal\u0131kesir Hutbesi
\nAtat\u00fcrk’\u00fcn ayr\u0131ca, 1915-1918 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Anafartalar, Do\u011fu Cephesi ve Karlsbad’daki hat\u0131ralar\u0131n\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnl\u00fckleri de bulunmaktad\u0131r. Bunlardan Anafartalar Muharebat\u0131’na Ait Tarih\u00e7e, T\u00fcrk Tarih Kurumu taraf\u0131ndan kitap olarak yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. 1908-1938 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Atat\u00fcrk’\u00fcn imza att\u0131\u011f\u0131, yazd\u0131\u011f\u0131, s\u00f6yledi\u011fi ki\u015fisel notlar\u0131 dahil her \u015feyin topland\u0131\u011f\u0131 Atat\u00fcrk’\u00fcn B\u00fct\u00fcn Eserleri adl\u0131 bir ansiklopedi de Kaynak Yay\u0131nlar\u0131 taraf\u0131ndan haz\u0131rlanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Atat\u00fcrk’\u00fcn ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131n ve kaleme ald\u0131\u011f\u0131 eserlerin en \u00f6nemli dayanaklar\u0131ndan biri de kitap okuma tutkusudur. \u00d6rne\u011fin, sonralar\u0131 d\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131 ve insan haklar\u0131 konular\u0131nda \u00f6nderler aras\u0131nda yer alacak bir kimse olan H. G. Wells, 1921 y\u0131l\u0131nda \u0130ngilizce olarak 1208 sayfal\u0131k \u0130nsanl\u0131k Tarihi adl\u0131 bir kitap yay\u0131mlar. Bu kitap Atat\u00fcrk taraf\u0131ndan k\u0131sa s\u00fcrede okunur, de\u011ferlendirilir ve T\u00fcrkiye’de yay\u0131mland\u0131ktan sonra Nutuk’ta yer al\u0131r.[194] Yine 1756 y\u0131l\u0131nda toplam 5 cilt olarak Frans\u0131zca bas\u0131lan Hunlar, T\u00fcrkler ve Mo\u011follar kitab\u0131 da onun okudu\u011fu kitaplar aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n

Atat\u00fcrk taraf\u0131ndan kurulan kurumlar
\nAtat\u00fcrk taraf\u0131ndan kurulan kurumlar a\u015fa\u011f\u0131daki gibidir.[195]<\/p>\n

Anadolu Ajans\u0131
\nAnkara Hukuk Fak\u00fcltesi
\nAnkara Orman \u00c7iftli\u011fi
\nAnadolu Sigorta
\nBursa Merinos Hal\u0131 Fabrikas\u0131
\n\u00c7ocuk Esirgeme Kurumu
\nDil ve Tarih-Co\u011frafya Fak\u00fcltesi
\nDiyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131
\nDemiryollar\u0131 ve Limanlar Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc
\nDevlet Havayollar\u0131
\nDevlet \u0130statistik Enstit\u00fcs\u00fc
\nElektrik \u0130\u015fleri Et\u00fct \u0130daresi
\nEtibank
\nHalkevleri
\n\u0130\u015f Bankas\u0131
\nMaden Tetkik Arama Enstit\u00fcs\u00fc (MTA)
\nMerkez Bankas\u0131
\nMerkez H\u0131fz\u0131ss\u0131ha Enstit\u00fcs\u00fc
\nSa\u011fl\u0131k ve Sosyal Yard\u0131m Bakanl\u0131\u011f\u0131
\nSanayi ve Maadin Bankas\u0131
\nS\u00fcmerbank
\nT\u00fcrk Dil Kurumu
\nT\u00fcrkku\u015fu
\nT\u00fcrk Tarih Kurumu
\nT\u00fcrkiye \u015eeker Fabrikalar\u0131
\nUluslararas\u0131 \u0130zmir Fuar\u0131
\nZiraat Okullar\u0131 ve Y\u00fcksek Ziraat Enstit\u00fcs\u00fc<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mustafa Kemal Atat\u00fcrk (19 May\u0131s[Not 2] 1881, Selanik \u2013 10 Kas\u0131m 1938, \u0130stanbul), T\u00fcrk ordu subay\u0131, mare\u015fal ve T\u00fcrkiye’nin ilk cumhurba\u015fkan\u0131. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve \u00f6nderidir. 1934’te T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi taraf\u0131ndan kendisine ”T\u00fcrklerin atas\u0131” anlam\u0131na gelen Atat\u00fcrk soyad\u0131 verilmi\u015ftir.[1] Atat\u00fcrk, Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda bir ordu subay\u0131yd\u0131. Sava\u015f sonunda Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nun yenilgisini takiben T\u00fcrk […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-19292","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-turkiy-dbiyyati"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19292","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=19292"}],"version-history":[{"count":2,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19292\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19301,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19292\/revisions\/19301"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=19292"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=19292"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=19292"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}