{"id":28152,"date":"2018-08-27T07:30:07","date_gmt":"2018-08-27T03:30:07","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=28152"},"modified":"2018-08-27T09:50:55","modified_gmt":"2018-08-27T05:50:55","slug":"mustafa-ceylan-orhun-abidelerindeki-guzellik","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=28152","title":{"rendered":"Mustafa CEYLAN.&#8221;ORHUN AB\u0130DELER\u0130NDEK\u0130 G\u00dcZELL\u0130K&#8221;"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/08\/0730.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/08\/0730-300x200.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"200\" class=\"alignnone size-medium wp-image-28160\" srcset=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/08\/0730-300x200.jpg 300w, http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/08\/0730.jpg 600w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p>&#8220;Ergenekon yurdun ad\u0131 \/ B\u00f6rte\u00e7ine kurt&#8217;un ad\u0131&#8221; diyerek yola \u00e7\u0131k\u0131p demir da\u011flar\u0131 eritti\u011fimiz zaman diliminden bu yana \u00d6t\u00fcken yak\u0131n\u0131nda bir \u0131rmakt\u0131r akar Orhun, \u00e7a\u011f\u0131lt\u0131s\u0131n\u0131 duyar\u0131m geceleri i\u00e7imin derinliklerinde, t\u00fcrk\u00fclerini, yan\u0131k yan\u0131k su sesini hissederim d\u00fc\u015flerimde. Cengiz Han&#8217;\u0131n Ba\u015fkenti Karakurum \u015fimdi harabeler i\u00e7inde h\u00fcz\u00fcnbaz saatleri ya\u015farken, tam onun kar\u015f\u0131s\u0131nda bulunan Baykal G\u00f6l\u00fc&#8217;n\u00fcn h\u0131\u00e7k\u0131r\u0131klar\u0131 yans\u0131r r\u00fcyal\u0131 ve ter dolu yast\u0131\u011f\u0131m\u0131n alaca g\u00f6lgesine. Yans\u0131r da ba\u015f\u0131m\u0131n i\u00e7inde bir \u00e7\u0131f\u0131t \u00e7ar\u015f\u0131s\u0131 kurulur tarihten yana, sabaha uzan\u0131r benimle yorgun, arg\u0131n&#8230;<br \/>\nBaykal G\u00f6l\u00fc&#8217;n\u00fcn g\u00fcney ucundan Mo\u011folistan\u2019\u0131n Ba\u015fkenti Urgan&#8217;a 160 km mesafedir \u015funun \u015furas\u0131. Boz yeleli atlara binerim gecenin bir yerinden, ay d\u00fc\u015fer gece ku\u015flar\u0131m\u0131n kanatlar\u0131 aras\u0131ndan ufkuma ve nefes nefese &#8220;Beng\u00fc Ta\u015flar&#8221; diyar\u0131na ula\u015f\u0131r\u0131m.<br \/>\n&#8220;Yulu\u011f Tekin&#8221; derim ben ona, dedim ve demeye de devam ederim, yazga\u00e7lar (Yollu\u011f Tigin) diye yazarlar. Vars\u0131n, yazs\u0131nlar.<br \/>\nY\u00fcrek sesi ile ta\u015f \u00fcst\u00fcne &#8220;\u00e7\u0131n \u00e7\u0131n&#8221; \u00e7\u0131nlamas\u0131na \u00e7ivilenen sesler i\u00e7inde kal\u0131r\u0131m bir anda&#8230;<br \/>\nAlaeddin Ata Melik C\u00fcveyni Tarih-i Cihank\u00fc\u015f\u00e2s\u0131nda bahsetmi\u015fken kimsenin fark\u0131na varmad\u0131\u011f\u0131 bu &#8220;Atam ta\u015flar\u0131&#8221; nice seneler sonra Bat\u0131l\u0131-Avrupal\u0131 bilim adamlar\u0131nca bulunup dili \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmeye ba\u015flay\u0131nca, fark\u0131na varm\u0131\u015f insanl\u0131k. Oysa bana sorsalard\u0131, bana dan\u0131\u015fsalard\u0131, uykusuz sanc\u0131l\u0131 gecelerimi anlatsayd\u0131m, doldururlard\u0131 avaz avaz g\u00f6kleri, sayfalar\u0131&#8230;<br \/>\nS\u0131rr\u0131n s\u0131rr\u0131yd\u0131 bu &#8220;Atam Ta\u015flar\u0131&#8221;&#8230;<\/p>\n<p>\u201cEn yukar\u0131da Tanr\u0131 ve g\u00f6k.<br \/>\nOnun a\u015fa\u011f\u0131s\u0131nda ya\u011f\u0131z yer&#8230;<br \/>\nVe bu ikisinin aras\u0131nda insano\u011flu&#8230;<br \/>\n\u0130nsano\u011flunun \u00fczerinde de \u201cT\u00fcrk ka\u011fan\u0131\u201d&#8230;<br \/>\n\u0130\u015fte sistematik yap\u0131, i\u015fte toplumsal doku&#8230;<br \/>\n\u0130\u015fte i\u00e7tim\u00e2i ve sosyal geometri&#8230;<br \/>\nY\u00f6netim &#8220;\u0130l\u201d denen yap\u0131yla ve bug\u00fcnk\u00fc modern devlet anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layan bir yap\u0131yla y\u00f6netim i\u015fte&#8230;<br \/>\n\u0130l devlet&#8230;<br \/>\nSonra,<br \/>\nSonradan sonra veya ilkin ilki bir s\u00f6z d\u00fc\u015fer ufkumun g\u00fcne\u015finden.<br \/>\nBu s\u00f6z, Bilge Ka\u011fan s\u00f6z\u00fcd\u00fcr.<br \/>\nT\u00fcrk devlet ve istiklalinin devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 i\u015faret ederek der ki:<br \/>\n\u201cEy T\u00fcrk Milleti,<br \/>\n\u00dcstte mavi g\u00f6k \u00e7\u00f6kmedik\u00e7e, altta ya\u011f\u0131z yer delinmedik\u00e7e<br \/>\nSenin ilini ve t\u00f6re&#8217;ni kim bozabilir?\u201d<br \/>\nEvet, il ve t\u00f6re&#8230;<br \/>\nBizi var eden varl\u0131k i\u00e7inde varl\u0131k, s\u0131rr\u0131n s\u0131rr\u0131 bu i\u015fte&#8230;<br \/>\n\u0130l ve t\u00f6re yan yana iki m\u00fckemmel mimari ki, anlatmakla bitmez&#8230;<br \/>\nT\u00f6re kelimesi Orhun Abidelerinde 11 yerde ge\u00e7iyor ve bunun da 6\u2019s\u0131 il ile birlikte kullan\u0131l\u0131yor&#8230;<br \/>\n\u201c\u0130l Gider, T\u00f6re Kal\u0131r\u201d s\u00f6z\u00fc dilimde ezberlemesine oturanda,&#8221;\u0130lteri\u015f&#8221; olur \u00e7\u0131kard\u0131m gecemin bir yerinde&#8230;<br \/>\n\u0130lteri\u015f,&#8221;ili derleyip toparlayan&#8221;, yeniden yeni olup yeni devleti kuran demektir elbette&#8230;<\/p>\n<p>Bilirdi ya\u011f\u0131lar, \u00e7a\u015f\u0131tlar, \u00c7inliler&#8230; T\u00f6resi y\u0131k\u0131lmadan, y\u0131k\u0131lmazd\u0131 T\u00fcrk.<br \/>\nT\u00f6re, yaz\u0131l\u0131 de\u011fil, genel kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f kurallar manzumesi, yani \u00f6rf&#8230;<br \/>\nBizi biz yapan, s\u0131rr\u0131n s\u0131rr\u0131, ortak inan\u00e7lar \u00e7a\u011flayan\u0131&#8230;<\/p>\n<p>K\u00fcltigin Abidesine bakar\u0131m baz\u0131 d\u00fc\u015flerimde s\u0131n\u0131rs\u0131z zamanlar\u0131mda hep.<br \/>\nOkurum:<br \/>\n\u201cDo\u011fuda g\u00fcn do\u011fusuna, g\u00fcneyde g\u00fcn ortas\u0131na,<br \/>\nBat\u0131da g\u00fcn bat\u0131s\u0131na, kuzeyde gece ortas\u0131na kadar;<br \/>\nOnun i\u00e7indeki millet hep bana tabidir.<br \/>\nBunca milleti hep d\u00fczene soktum.\u201d<\/p>\n<p>\u0130\u015fte D\u00fcnyan\u0131n bar\u0131\u015f ve sevgi nizam\u0131&#8230;<br \/>\nT\u00fcrk olmazsa, batar D\u00fcnya&#8230;<br \/>\nS\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn buras\u0131na g\u00fcl&#8217;den bir virg\u00fcl atal\u0131m da; sonsuzlu\u011fun Atam Ta\u015flar\u0131 hakk\u0131nda bilgiler aktaray\u0131m, olur mu?<br \/>\n*<br \/>\nY\u00fcce T\u00fcrk Milleti ve Onun dil ve edebiyat\u0131n\u0131n en \u00f6nemli eserlerinden birisi de &#8220;Yaz\u0131l\u0131 ta\u015flar-Orhun abideleri&#8221;dir.<br \/>\nYaz\u0131l\u0131 edebiyat\u0131m\u0131z\u0131n en eski \u00f6rneklerini te\u015fkil eden bu abideler, varl\u0131\u011f\u0131, \u00fczerindeki dil ve \u00fcslup bak\u0131m\u0131ndan da yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn, insanl\u0131k tarihinin e\u015fsiz eserleridir. Bu ta\u015flara &#8220;Beng\u00fc Ta\u015flar&#8221; da denilmektedir.<br \/>\nG\u00f6kt\u00fcrk Alfabesi veya Orhun Alfabesi ad\u0131 verilen bir alfabe ile yaz\u0131lan bu eserlerdeki canl\u0131 s\u00f6ylev, as\u0131rlar\u0131n ac\u0131mas\u0131z s\u00fczgecinden s\u00fcz\u00fclerek, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelmi\u015f ve daha nice y\u00fczy\u0131llar boyunca gelecek as\u0131rlar\u0131 a\u015farak sonsuzlu\u011fa da gidecektir. G\u00f6kt\u00fcrk (K\u00f6kt\u00fcrk)lerin ikinci d\u00f6nemi olan &#8220;yaz\u0131l\u0131 edebiyat&#8221; d\u00f6nemine ait eserlerdir ki birinci d\u00f6nem s\u00f6zl\u00fc edebiyat (destan d\u00f6nemidir) ve yaz\u0131l\u0131 de\u011fildir.<br \/>\nOrhun abidelerinde, Do\u011fu G\u00f6kt\u00fcrklerin tarihinden, sava\u015flar\u0131ndan, kom\u015fular\u0131yla olan ili\u015fkilerinden, devlet ve millet y\u00f6netiminden s\u00f6z edilmektedir.<br \/>\nAbideler, 1889 y\u0131l\u0131nda Mo\u011folistan\u2019da Orhun Vadisi&#8217;nde bulunmu\u015ftur.<br \/>\n1893 y\u0131l\u0131nda Danimarkal\u0131 dilbilimci Vilhelm Thomsen ve Rus T\u00fcrkolog Vasili Radlof birlikte \u00e7al\u0131\u015farak bu beng\u00fc ta\u015flar\u0131n dilini \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Her iki bilim adam\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, 15 Aral\u0131k g\u00fcn\u00fc Danimarka Kraliyet Bilimler Akademisi&#8217;nde b\u00fct\u00fcn bilim d\u00fcnyas\u0131na a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131r.<br \/>\nOrhun abidelerinde uygulanan yaz\u0131 sistemi T\u00fcrk Milletinin a\u011f\u0131z yap\u0131s\u0131na, dil ve haf\u0131zas\u0131na uygun bir yaz\u0131 sistemidir. Adeta, mill\u00ee veznimiz hecenin raks\u0131d\u0131r diyebiliriz. Hece yaz\u0131s\u0131 ile alfabetik sistemin muhte\u015fem bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 gibidir.<br \/>\n&#8220;\u00dcnl\u00fc i\u015faretlerinin kullan\u0131l\u0131\u015f\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 olup belirli yaz\u0131m kurallar\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00dcns\u00fcz i\u015faretleri de \u00e7o\u011fu kez \u00fcnl\u00fc ile ba\u015flay\u0131p ilgili \u00fcns\u00fczle sona eren heceleri veya ses gruplar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Belirli baz\u0131 durumlarda ise \u00fcns\u00fcz i\u015faretleri yaln\u0131zca \u00fcnl\u00fc veya \u00fcns\u00fcz \u00e7ifti de\u011ferindedir.&#8221;<br \/>\nDini hem de din d\u0131\u015f\u0131 konular i\u015flendi\u011fi abidelerimiz, tarih, co\u011frafya ve edebiyata kaynak olacak niteliktedir.<br \/>\nTarihimizi, toplumun ya\u015fama bi\u00e7imini, d\u00fcnyaya bak\u0131\u015f tarz\u0131n\u0131 anlatmaktad\u0131r.<br \/>\nKitabelerde halk\u0131 y\u00f6netenlerin halk\u0131 ayd\u0131nlatmas\u0131, yapt\u0131klar\u0131n\u0131n hesab\u0131n\u0131 da halka vermesi gerekti\u011fi belirtilir.<br \/>\nBug\u00fcn \u00c7in s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalan ve d\u00fcnyadan gizlenen &#8220;T\u00fcrk Piramitleri&#8221;ni bir yana b\u0131rakacak olur isek, d\u00fcnyan\u0131n yaz\u0131l\u0131 miras\u0131n\u0131n ve T\u00fcrk Milleti varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n benzersiz abideleri olan bu eserler:<br \/>\n1. Tonyukuk abidesi<br \/>\n2. K\u00fcltigin abidesi<br \/>\n3. Bilge Ka\u011fan abidesi<br \/>\nolarak bilinmektedir.<\/p>\n<p>Bunlardan:<br \/>\nTonyukuk abidesi<br \/>\n1. 720 y\u0131l\u0131nda G\u00f6kt\u00fcrk devleti veziri Tonyukuk ad\u0131na dikilmi\u015ftir.<br \/>\n2. Kitabede Tonyukuk, an\u0131lar\u0131n\u0131 ve d\u00f6nemin tarihini anlatm\u0131\u015ft\u0131r.<br \/>\n3. Anlat\u0131mda, atas\u00f6zlerine bolca yer verilmi\u015ftir.<\/p>\n<p>K\u00fcltigin abidesi<br \/>\n1. 732 y\u0131l\u0131nda dikilmi\u015ftir.<br \/>\n2. An\u0131t Yulu\u011f Tigin taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<br \/>\n3. An\u0131tta K\u00fcltigin\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fc ve yas t\u00f6reni anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Bilge Ka\u011fan abidesi<br \/>\n1. 735 y\u0131l\u0131nda dikilmi\u015ftir.<br \/>\n2. An\u0131t Yulu\u011f Tigin taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<br \/>\n3. Bilge Ka\u011fan\u2019\u0131n yi\u011fitlikleri ve T\u00fcrk milletine iletmek istedi\u011fi mesajlar bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>G\u00f6kt\u00fcrklerden kalan di\u011fer yaz\u0131tlar da \u015funlard\u0131r:<br \/>\n1. \u00c7oyr (687-692)<br \/>\n2. Hoytu Tamir (717-720)<br \/>\n3. Ongin (I\u015fbara Tamgan Tarkan) (719-720)<br \/>\n4. \u0130he-Hu\u015fotu (K\u00f6l \u0130\u00e7 \u00c7or) (723-725)<br \/>\n5. \u0130he-A\u015fete (Altun Tamgan Tarkan) (724)<br \/>\n6. \u0130he Nur<br \/>\n7. Hangiday<\/p>\n<p>*<br \/>\nVe son s\u00f6z olsun bu yaz\u0131m\u0131za bu m\u0131sralar\u0131m\u0131z da&#8230;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&#8220;Ergenekon yurdun ad\u0131 \/ B\u00f6rte\u00e7ine kurt&#8217;un ad\u0131&#8221; diyerek yola \u00e7\u0131k\u0131p demir da\u011flar\u0131 eritti\u011fimiz zaman diliminden bu yana \u00d6t\u00fcken yak\u0131n\u0131nda bir \u0131rmakt\u0131r akar Orhun, \u00e7a\u011f\u0131lt\u0131s\u0131n\u0131 duyar\u0131m geceleri i\u00e7imin derinliklerinde, t\u00fcrk\u00fclerini, yan\u0131k yan\u0131k su sesini hissederim d\u00fc\u015flerimde. Cengiz Han&#8217;\u0131n Ba\u015fkenti Karakurum \u015fimdi harabeler i\u00e7inde h\u00fcz\u00fcnbaz saatleri ya\u015farken, tam onun kar\u015f\u0131s\u0131nda bulunan Baykal G\u00f6l\u00fc&#8217;n\u00fcn h\u0131\u00e7k\u0131r\u0131klar\u0131 yans\u0131r r\u00fcyal\u0131 ve [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[33],"tags":[],"class_list":["post-28152","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kumbet"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28152","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=28152"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28152\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":28162,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28152\/revisions\/28162"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=28152"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=28152"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=28152"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}