{"id":28995,"date":"2018-11-12T13:00:22","date_gmt":"2018-11-12T09:00:22","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=28995"},"modified":"2018-11-12T14:52:09","modified_gmt":"2018-11-12T10:52:09","slug":"mikayil-musfiq","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=28995","title":{"rendered":"Mikay\u0131l M\u00dc\u015eF\u0130Q"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/11\/Mikayil-Musfiq.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/11\/Mikayil-Musfiq-300x200.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"200\" class=\"alignnone size-medium wp-image-29002\" srcset=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/11\/Mikayil-Musfiq-300x200.jpg 300w, http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/11\/Mikayil-Musfiq.jpg 600w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Do\u011fum tarixi\t<\/p>\n<p>5 iyun 1908<br \/>\nDo\u011fum yeri\tBak\u0131, Bak\u0131 q\u0259zas\u0131, Bak\u0131 quberniyas\u0131, Rusiya \u0130mperiyas\u0131<br \/>\nV\u0259fat\u0131\t6 yanvar 1938 (29 ya\u015f\u0131nda)<br \/>\nV\u0259fat yeri\tBak\u0131, Az\u0259rbaycan SSR, SSR\u0130<br \/>\nV\u0259fat s\u0259b\u0259bi\tRepressiya edilib<br \/>\nAtas\u0131\t\u018fbd\u00fclqadir \u0130smay\u0131lzad\u0259<br \/>\nAnas\u0131\tZ\u00fcleyxa \u0130smay\u0131lzad\u0259<br \/>\nH\u0259yat yolda\u015f\u0131\tDilb\u0259r Axundzad\u0259<br \/>\nV\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131\u011f\u0131\tFlag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Rusiya \u0130mperiyas\u0131<br \/>\nFlag of the Transcaucasian Federation.svg ZDFR<br \/>\nFlag of Azerbaijan 1918.svg AXC<br \/>\nFlag of the Soviet Union.svg SSR\u0130<br \/>\nMilliyy\u0259ti\tAz\u0259rbaycanl\u0131<br \/>\n\u0130xtisas\u0131\tDil-\u0259d\u0259biyyat m\u00fc\u0259llimli<br \/>\nT\u0259hsili\tAz\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Dar\u00fclf\u00fc<br \/>\nF\u0259aliyy\u0259ti\t\u015eair, pedaqoq<br \/>\nKaryera\t1926\u20131938<br \/>\nJanr\tLirika<br \/>\n\u0130lk \u0259s\u0259ri\t&#8220;Bir g\u00fcn&#8221;<br \/>\nCommons-logo.svg Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq Vikianbarda<br \/>\nMikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq (tam ad\u0131: Mikay\u0131l \u018fbd\u00fclqadir o\u011flu \u0130smay\u0131lzad\u0259; d. 5 iyun 1908, Bak\u0131, Bak\u0131 q\u0259zas\u0131, Bak\u0131 quberniyas\u0131, Rusiya \u0130mperiyas\u0131 \u2013 \u00f6. 6 yanvar 1938[1], Bak\u0131, Az\u0259rbaycan SSR, SSR\u0130) \u2014 Az\u0259rbaycan \u015fairi, t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7isi v\u0259 pedaqoqu, Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar Birliyinin \u00fczv\u00fc (1934), &#8220;Az\u0259rn\u0259\u015fr&#8221;in ke\u00e7mi\u015f redaktoru.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan poeziyas\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynam\u0131\u015f \u015fairl\u0259rd\u0259n biridir. Sevgi v\u0259 g\u00f6z\u0259lliyi t\u0259rifl\u0259y\u0259n bir \u00e7ox \u015feirl\u0259rin m\u00fc\u0259llifidir. Onun \u015feirl\u0259rind\u0259 sosial v\u0259 m\u0259d\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 fikirl\u0259r d\u0259 dil\u0259 g\u0259tirilirdi. Stalin repressiyas\u0131n\u0131n qurban\u0131 olub v\u0259 1938-ci ild\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259nmi\u015fdir. 1956-c\u0131 il may\u0131n 23-d\u0259 SSR\u0130 Ali M\u0259hk\u0259m\u0259sinin H\u0259rbi kollegiyas\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra b\u0259ra\u0259t alm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>M\u00fcnd\u0259ricat<br \/>\n1\tH\u0259yat\u0131<br \/>\n1.1\tErk\u0259n ill\u0259ri<br \/>\n1.2\tYarad\u0131c\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259ti<br \/>\n1.3\tT\u0259nqid olunmas\u0131<br \/>\n1.4\tRepressiya edilm\u0259si v\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fc<br \/>\n1.5\tAil\u0259 \u00fczvl\u0259rinin sonrak\u0131 taleyi<br \/>\n1.6\t\u015e\u0259xsi h\u0259yat\u0131<br \/>\n2\tMikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq bar\u0259d\u0259 olan fikirl\u0259r<br \/>\n3\t\u0130rsi<br \/>\n4\tBiblioqrafiya<br \/>\n4.1\t\u015eeirl\u0259r<br \/>\n4.1.1\t1926<br \/>\n4.1.2\t1927<br \/>\n4.1.3\t1928<br \/>\n4.1.4\t1930<br \/>\n4.1.5\t1931<br \/>\n4.1.6\t1932<br \/>\n4.1.7\t1932-1933<br \/>\n4.1.8\t1933<br \/>\n4.1.9\t1935<br \/>\n4.1.10\t1936<br \/>\n4.1.11\t1936-1937<br \/>\n4.1.12\t1937<br \/>\n4.2\tPoemalar<br \/>\n4.2.1\tM\u0259nzum o\u00e7\u0435r\u043a<br \/>\n4.2.2\tU\u015faqlar \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0435irl\u0259r<br \/>\n4.2.3\tM\u0259nzum na\u011f\u0131llar<br \/>\n4.3\tT\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259ri<br \/>\n4.4\tD\u00f6vri m\u0259tbuatda<br \/>\n4.5\tRedaktoru oldu\u011fu kitablar<br \/>\n4.6\tHaqq\u0131nda yaz\u0131lan kitablar<br \/>\n5\t\u015e\u0259c\u0259r\u0259<br \/>\n6\tFilmoqrafiya<br \/>\n7\tQalereya<br \/>\n8\t\u0130stinadlar<br \/>\n9\tXarici ke\u00e7idl\u0259r<br \/>\nH\u0259yat\u0131<br \/>\nErk\u0259n ill\u0259ri<\/p>\n<p>1910-cu ild\u0259 Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq<br \/>\nMikay\u0131l Mirz\u0259 \u018fbd\u00fclqadir o\u011flu \u0130smay\u0131lzad\u0259 (Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq) 1908-ci il iyun ay\u0131n\u0131n 5-d\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ziyal\u0131 ail\u0259sind\u0259 anadan olmu\u015fdur.[2] Atas\u0131 Mirz\u0259 \u018fbd\u00fclqadir \u0130smay\u0131lzad\u0259 d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn tan\u0131nm\u0131\u015f ziyal\u0131lar\u0131ndan idi.[3] O, m\u00fc\u0259llimlik f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 yana\u015f\u0131, yarad\u0131c\u0131l\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015f, \u015feirl\u0259r yazm\u0131\u015fd\u0131r.[3] U\u015faq ik\u0259n valideynl\u0259rini itir\u0259n M\u00fc\u015ffiq yax\u0131n qohumlar\u0131n\u0131n himay\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fcy\u00fcr.[3][4] A\u011f\u0131r v\u0259 f\u0259r\u0259hsiz u\u015faql\u0131q ill\u0259ri ke\u00e7ir\u0259n \u015fair h\u0259yat\u0131n\u0131n o ill\u0259rini xat\u0131rlayaraq yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n<p>&#8221;\tH\u0259l\u0259 atam\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda g\u00fczaran\u0131m\u0131z a\u011f\u0131r ke\u00e7diyi halda, lap u\u015faqk\u0259n anam v\u0259 atam v\u0259fat etdi. M\u0259n bir yetim hal\u0131nda da\u015fk\u0259s\u0259n \u0259mim v\u0259 bibimin yan\u0131nda qald\u0131m. Ac, yalavac, \u00e7\u0131lpaq bir u\u015faql\u0131q ke\u00e7irdim.[3]\t&#8221;<br \/>\nO ill\u0259rin a\u011fr\u0131-ac\u0131s\u0131n\u0131, anas\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015fair &#8220;Ana&#8221; (1927) \u015feirind\u0259 \u00fcr\u0259k yan\u011f\u0131s\u0131 il\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131r:<\/p>\n<p>Ana d\u0435dim, \u00fcr\u0259yim\u0259 yanar odlar sa\u00e7\u0131ld\u0131,<br \/>\nAna d\u0435dim, bir \u00fcrp\u0259ri\u015f hasil oldu can\u0131mda,<br \/>\nAna d\u0435dim, qar\u015f\u0131mda bir g\u00f6z\u0259l s\u0259hn\u0259 a\u00e7\u0131ld\u0131,<br \/>\nAna d\u0435dim, f\u0259q\u0259t onu g\u00f6rm\u0259z oldum yan\u0131mda.<\/p>\n<p>&#8220;Ana&#8221;, Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq[3]<br \/>\nM\u00fc\u015ffiqin b\u00f6y\u00fcy\u00fcb boya-ba\u015fa \u00e7atmas\u0131nda, \u015fair kimi yeti\u015fm\u0259sind\u0259 n\u0259n\u0259si Q\u0131zqay\u0131t xan\u0131m\u0131n b\u00f6y\u00fck z\u0259hm\u0259ti olmu\u015fdur.[3] N\u0259n\u0259sinin s\u00f6yl\u0259diyi na\u011f\u0131llar, atalar s\u00f6zl\u0259ri, bayat\u0131lar g\u0259l\u0259c\u0259k \u015fairin z\u0259ngin xalq yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 tan\u0131\u015f olmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.[3]<\/p>\n<p>T\u0259l\u0259b\u0259 ill\u0259rind\u0259 Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq (sonuncu pill\u0259d\u0259 soldan d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc). 1927-ci il<br \/>\n\u0130btidai t\u0259hsilini rus-Az\u0259rbaycan m\u0259kt\u0259bind\u0259 alan M\u00fc\u015ffiq humanitar elml\u0259r\u0259 b\u00f6y\u00fck maraq g\u00f6st\u0259rm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, rus dilini d\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l \u00f6yr\u0259nmi\u015fdir.[3][5] 1920-1927-ci ill\u0259rd\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259 Bak\u0131 dar\u00fclm\u00fc\u0259llimind\u0259, sonra 12 n\u00f6mr\u0259li II d\u0259r\u0259c\u0259li m\u0259kt\u0259bd\u0259 t\u0259hsil alm\u0131\u015f, 1927-1931-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Dar\u00fclf\u00fcnunun (indiki Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universiteti) dil v\u0259 \u0259d\u0259biyyat fak\u00fclt\u0259sini bitir\u0259r\u0259k Bak\u0131 m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259 m\u00fc\u0259llimlik etmi\u015fdir.[3]<\/p>\n<p>1930-cu ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rn\u0259\u015frd\u0259 redaktor v\u0259zif\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259yib.[6] Onun \u015fagirdl\u0259rd\u0259n biri Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqi bel\u0259 xat\u0131rlay\u0131r:<\/p>\n<p>&#8221;\tM\u00fc\u015ffiq m\u00fc\u0259llim d\u0259rs dey\u0259nd\u0259 z\u0259ng s\u0259sini e\u015fitm\u0259zdik. D\u0259rs zaman\u0131 \u015fagirdl\u0259r\u0259 \u015feir oxuma\u011f\u0131 \u00f6yr\u0259d\u0259nd\u0259 ba\u015fqa m\u00fc\u0259lliml\u0259rimiz d\u0259 g\u0259lib bizim s\u0131ralarda oturard\u0131. \u00c7oxumuza &#8220;q\u0131z\u0131m&#8221;, &#8220;o\u011flum&#8221; dey\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259rdi. \u018fslind\u0259 bu ifad\u0259 onun ya\u015f\u0131na uy\u011fun deyildi. Ancaq mehriban oldu\u011fu q\u0259d\u0259r t\u0259v\u0259z\u00f6kar olan M\u00fc\u015ffiq m\u00fc\u0259llim\u0259 bu s\u00f6zl\u0259r \u00e7ox yara\u015f\u0131rd\u0131\u2026[6]\t&#8221;<br \/>\nYarad\u0131c\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259ti<br \/>\nM\u00fc\u015ffiq \u00e7ox g\u0259nc ya\u015flar\u0131ndan yarad\u0131c\u0131l\u0131q al\u0259min\u0259 g\u0259lmi\u015f, h\u0259yat\u0131n\u0131, taleyini \u015feirl\u0259 ba\u011flam\u0131\u015f v\u0259 \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna kimi ondan ayr\u0131lmam\u0131\u015fd\u0131r.[3] O, poetik yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011fa 1926-c\u0131 ild\u0259 &#8220;G\u0259nc i\u015f\u00e7i&#8221; q\u0259zetind\u0259 \u00e7ap etdirdiyi &#8220;Bu g\u00fcn&#8221; \u015feiri il\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f v\u0259 sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 d\u00f6vri m\u0259tbuatda m\u00fcnt\u0259z\u0259m \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir.[3] 1927-ci ild\u0259n &#8220;Maarif v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t&#8221; v\u0259 &#8220;Komsomol&#8221; jurnallar\u0131nda v\u0259 &#8220;G\u0259nc i\u015f\u00e7i&#8221; q\u0259zetind\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015fdur.[3] 1930-cu ild\u0259 \u015fairin ilk &#8220;K\u00fcl\u0259kl\u0259r&#8221; adl\u0131 \u015feir kitab\u0131 i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcr.[3] Kitabda m\u00fc\u0259llifin \u0259lli \u00fc\u00e7 \u015feiri v\u0259 iki t\u0259rc\u00fcm\u0259si toplanm\u0131\u015fd\u0131r.[3]<\/p>\n<p>1932-ci il M\u00fc\u015ffiqin h\u0259yat\u0131nda m\u0259hsuldar olmu\u015f, &#8220;G\u00fcn\u00fcn s\u0259sl\u0259ri&#8221;, &#8220;Vuru\u015fmalar&#8221;, &#8220;Pamb\u0131q\u201d, &#8220;Buruqlar aras\u0131nda&#8221; kitablar\u0131, daha sonra bir-birinin ard\u0131nca &#8220;\u015eeirl\u0259r&#8221;, &#8220;\u00c7oban&#8221;, &#8220;M\u0259nim dostum&#8221;, &#8220;S\u0259h\u0259r&#8221;, &#8220;S\u0131nd\u0131r\u0131lan saz&#8221;, &#8220;Azadl\u0131q dastan\u0131&#8221;, &#8220;Buruq adam\u0131&#8221; \u0259s\u0259rl\u0259ri n\u0259\u015fr edilmi\u015fdir.[3] 1934-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131na \u00fczv se\u00e7ilmi\u015fdir.[7]<\/p>\n<p>H\u0259qiqi bir m\u00fc\u0259llim, \u0259sl v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r olan M\u00fc\u015ffiq \u00f6z yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda u\u015faqlar \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 yer ay\u0131rm\u0131\u015f, bir-birind\u0259n g\u00f6z\u0259l \u0259s\u0259rl\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131r.[3] &#8220;\u015e\u0259ng\u00fcl, \u015e\u00fcng\u00fcl, M\u0259ng\u00fcl&#8221;, &#8220;K\u0259ndli v\u0259 ilan&#8221; m\u0259nzum na\u011f\u0131llar\u0131, &#8220;Vuru\u015fmalar&#8221;, &#8220;Qaya&#8221; poemalar\u0131, &#8220;Co\u011frafiya&#8221;, &#8220;M\u0259kt\u0259bli \u015f\u0259rqisi&#8221;, &#8220;Z\u0259hra \u00fc\u00e7\u00fcn&#8221; v\u0259 dig\u0259r \u015feirl\u0259ri u\u015faqlar aras\u0131nda \u015fair\u0259 b\u00f6y\u00fck m\u0259h\u0259bb\u0259t qazand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.[3]<\/p>\n<p>Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda b\u0259dii t\u0259rc\u00fcm\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti d\u0259 x\u00fcsusi yer tuturdu.[3] 1930-1937-ci ill\u0259rd\u0259 onun t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdiyi Aleksandr Pu\u015fkinin &#8220;Qara\u00e7\u0131lar&#8221; (\u015e.Abbasovla birg\u0259), Taras \u015eev\u00e7enkonun &#8220;Kobzar&#8221; (\u018fhm\u0259d Cavadla birg\u0259), Yegi\u015fe \u00c7arensin &#8220;\u015eeirl\u0259r&#8221;, Samuil Mar\u015fak\u0131n &#8220;Hu\u015fsuza bax, hu\u015fsuza&#8221;, Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundovun &#8220;A.S.Pu\u015fkinin \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 \u015e\u0259rq poemas\u0131&#8221; \u0259s\u0259rl\u0259ri n\u0259\u015fr edilmi\u015fdir.[3] Bundan \u0259lav\u0259 M\u00fc\u015ffiq Mixail Lermontovun &#8220;Demon&#8221; poemas\u0131n\u0131 (R\u0259sul Rza il\u0259 birg\u0259), &#8220;Qafqaz&#8221; (Mikay\u0131l R\u0259fili il\u0259 birg\u0259), &#8220;\u015eairin \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259&#8221;, &#8220;T\u0259nha yelk\u0259n a\u011far\u0131&#8221; \u015feirl\u0259rini, A.S.Pu\u015fkinin &#8220;Yevgeni Onegin&#8221; m\u0259nzum roman\u0131ndan &#8220;Tatyanan\u0131n Onegen\u0259 m\u0259ktubu&#8221;nu (R.Rza il\u0259 birg\u0259), &#8220;Poltava&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259n bir par\u00e7an\u0131, &#8220;Dustaq&#8221; \u015feirini, \u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n r\u00fcbail\u0259rinin \u00e7ox hiss\u0259sini, Firdovsinin &#8220;\u015eahnam\u0259&#8221;sind\u0259n b\u0259zi par\u00e7alar\u0131 (Mirmehdi Seyidzad\u0259 il\u0259 birg\u0259) t\u0259rc\u00fcm\u0259 etmi\u015f, g\u00f6z\u0259l m\u00fct\u0259rcim kimi oxucular\u0131n r\u0259\u011fb\u0259tini qazanm\u0131\u015fd\u0131r.[3]<\/p>\n<p>1936-c\u0131 ild\u0259 Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin &#8220;S\u0259h\u0259r&#8221; poemas\u0131 Az\u0259rbaycanda Sovet hakimiyy\u0259tinin qurulmas\u0131n\u0131n 15 illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 ke\u00e7iril\u0259n m\u00fcsabiq\u0259d\u0259 &#8220;Yeddi yax\u015f\u0131 \u0259d\u0259bi \u0259s\u0259r&#8221; m\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.[7] 1937-ci ild\u0259 \u00e7apa haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 &#8220;\u00c7a\u011flayan&#8221; kitab\u0131na \u015fair on bir illik yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u0259rzind\u0259 yazm\u0131\u015f oldu\u011fu \u0259n qiym\u0259tli \u0259s\u0259rl\u0259rini, o c\u00fcml\u0259d\u0259n &#8220;S\u0259h\u0259r&#8221;, &#8220;Azadl\u0131q dastan\u0131&#8221;, &#8220;S\u0131nd\u0131r\u0131lan saz&#8221;, &#8220;\u018fb\u0259diyy\u0259t n\u0259\u011fm\u0259si&#8221;, &#8220;\u015eeirim&#8221;, &#8220;Yen\u0259 o ba\u011f olayd\u0131&#8221;, &#8220;Duy\u011fu yarpaqlar\u0131&#8221;, &#8220;T\u0259rt\u0259rhes n\u0259\u011fm\u0259l\u0259ri&#8221;, &#8220;Ming\u0259\u00e7evir h\u0259sr\u0259ti&#8221; v\u0259 dig\u0259r \u015feir v\u0259 poemalar\u0131n\u0131 daxil etmi\u015fdir. Lakin kitab\u0131 n\u0259\u015fr etdirm\u0259k \u015fair\u0259 qism\u0259t olmam\u0131\u015fd\u0131r.[3][8]<\/p>\n<p>Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin Az\u0259rbaycan poeziyas\u0131n\u0131n nadir incil\u0259rind\u0259n say\u0131lan &#8220;Oxu, tar, oxu tar&#8221;, &#8220;Qal, s\u0259n\u0259 qurban&#8221;, &#8220;S\u0259nin g\u00fcl\u00fc\u015fl\u0259rin&#8221;, &#8220;Maral\u0131m&#8221;, &#8220;Ana&#8221;, &#8220;K\u00fcl\u0259kl\u0259r&#8221;, &#8220;Yen\u0259 o ba\u011f olayd\u0131&#8221; v\u0259 dig\u0259r \u015feirl\u0259rin\u0259 b\u0259st\u0259l\u0259n\u0259n mahn\u0131lar dinl\u0259yici alq\u0131\u015f\u0131n\u0131, r\u0259\u011fb\u0259tini qazanm\u0131\u015f s\u0259n\u0259t \u0259s\u0259rl\u0259ridir.[3][9]<\/p>\n<p>T\u0259nqid olunmas\u0131<\/p>\n<p>1934-c\u00fc ild\u0259 Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq<br \/>\n1934-c\u00fc ild\u0259 M\u00fc\u015ffiq onun h\u0259yat\u0131na sevinc g\u0259tir\u0259n Yal\u00e7\u0131n adl\u0131 u\u015fa\u011f\u0131n q\u0259fil \u00f6l\u00fcm\u00fc onu \u00e7o\u0445 sars\u0131tm\u0131\u015fd\u0131.[10] Q\u0259l\u0259m dostlar\u0131 tez-tez yan\u0131na g\u0259l\u0259r, ona t\u0259s\u0259lli verm\u0259kl\u0259 \u0259l\u0259mini, k\u0259d\u0259rini unutdurma\u011fa, \u00e7al\u0131\u015fard\u0131lar.[10] H\u0259min ilin yay\u0131nda M.M\u00fc\u015ffiql\u0259 Mirmehdi Seyidzad\u0259 ail\u0259vi M\u0259rd\u0259kan ba\u011flar\u0131nda ev tutub bir yerd\u0259 dinc\u0259lirdil\u0259r.[10] H\u0259min yay g\u00fcnl\u0259rind\u0259 R\u0259sul Rza, \u018fnv\u0259r \u018flib\u0259yli, \u018fnv\u0259r M\u0259mm\u0259dxanl\u0131 ya\u0445\u0131nl\u0131qdak\u0131 ba\u011flarda dinc\u0259ldikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn dem\u0259k olar ki, h\u0259r g\u00fcn bir yerd\u0259 olurdular.[10] Buralara satirik \u015feirl\u0259ri v\u0259 meyxanalar\u0131 il\u0259 \u0445alq\u0131n q\u0259lbin\u0259 yol tapan \u018flia\u011fa Vahidd\u0259 t\u0259\u015frif g\u0259tir\u0259r, M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulid\u0259n, buzovnal\u0131 Az\u0259rd\u0259n, t\u00fcrk \u015ferinin g\u00f6rk\u0259mli \u015fairl\u0259rind\u0259n s\u00f6hb\u0259t a\u00e7ar, onlardan \u015feirl\u0259r dey\u0259r, b\u0259z\u0259n d\u0259 yaz\u0131b, lakin ham\u0131dan gizli sa\u0445lad\u0131\u011f\u0131 q\u0259z\u0259ll\u0259rini bu m\u0259clisd\u0259 o\u0445uyard\u0131.[10] Bu ki\u00e7ik m\u0259clisd\u0259 M\u00fc\u015ffiq v\u0259 onun yan\u0131ndak\u0131lar Vahidin q\u0259z\u0259ll\u0259rind\u0259n \u0445\u00fcsusi z\u00f6vq alard\u0131lar.[10] \u018ftraf seyr\u0259kl\u0259\u015f\u0259nd\u0259n sonra M\u00fc\u015ffiq Vahidl\u0259 bir t\u0259r\u0259f\u0259 \u00e7\u0259kil\u0259r \u00d6m\u0259r X\u0259yyamdan yenic\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdiyi r\u00fcbail\u0259ri ona o\u0445uyard\u0131.[10]<\/p>\n<p>Ba\u011fdan k\u00f6\u00e7\u0259nd\u0259n sonra M\u00fc\u015ffiqgild\u0259 \u015fadyanal\u0131q \u2015 h\u00f6km s\u00fcr\u00fcrd\u00fc.[10] Q\u0259hq\u0259h\u0259 v\u0259 alq\u0131\u015f s\u0259sl\u0259ri, bir-birinin ard\u0131nca s\u0259sl\u0259n\u0259n \u015feirl\u0259r m\u0259clis\u0259 \u0445\u00fcsusi bir \u015f\u0259nlik g\u0259tirirdi. Bad\u0259l\u0259rin cingiltisi, alq\u0131\u015flar\u0131n s\u0259si \u015feir dey\u0259nl\u0259ri daha da ilhamland\u0131r\u0131rd\u0131.[10] Bak\u0131 Sovetind\u0259n M\u00fc\u015ffiqin ail\u0259sin\u0259 ayr\u0131lm\u0131\u015f m\u0259nzilin t\u0259brikin\u0259 ya\u0445\u0131n qohumlar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 q\u0259l\u0259m dostlar\u0131 da g\u0259lmi\u015fdil\u0259r. Ham\u0131 g\u00fcl\u00fcb-dan\u0131\u015f\u0131r, sevinc i\u00e7ind\u0259 m\u0259nzil sahibin\u0259 g\u00f6zayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131 verir, ona evin d\u00fc\u015f\u0259rli olmas\u0131n\u0131 arzulay\u0131rd\u0131lar.[10] Gec\u0259d\u0259n ke\u00e7mi\u015f qonaqlar da\u011fl\u0131\u015fandan sonra sevimli m\u00fc\u0259llimi Abdulla \u015eaiq aya\u011fa qal\u0445\u0131r, \u0259lini M\u00fc\u015ffiqin \u00e7iynin\u0259 qoyub, k\u00fc\u00e7\u0259y\u0259 \u00e7\u0131\u0445ma\u011f\u0131 t\u0259klif edir.[10] Q\u0131sa s\u00f6hb\u0259td\u0259n sonra bu qar\u0131\u015f\u0131q z\u0259man\u0259d\u0259 ona ehtiyatl\u0131 olma\u011f\u0131 m\u0259sl\u0259h\u0259t bilir v\u0259 H\u00fcseyn Cavidin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 beytini \u0445at\u0131rlad\u0131r v\u0259 bu misralar\u0131 unutmama\u011f\u0131 t\u00f6vsiyy\u0259 edir:<\/p>\n<p>G\u00f6z, qulaq \u2013 g\u00f6rm\u0259k, e\u015fitm\u0259k al\u0259ti.<br \/>\nDaima aldatm\u0131\u015f insaniyy\u0259ti.<\/p>\n<p>H\u00fcseyn Cavid[10]<br \/>\nH\u0259min g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259n bir m\u00fcdd\u0259t sonra Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n plenumunda, d\u00f6vr\u00fc m\u0259tbuatda M\u00fc\u015ffiq\u0259 qar\u015f\u0131 k\u0259sgin, q\u0259r\u0259zli, h\u0259tta ifrat d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 s\u0259rt t\u0259nqidl\u0259r t\u0259\u015fkil olunurdu.[10] Bu t\u0259nqidl\u0259r b\u0259z\u0259n t\u0259hqirl\u0259r\u0259 d\u0259 ke\u00e7irdi.[11] Haqs\u0131z h\u00fccumlara m\u0259ruz qalan safq\u0259lbli, geni\u015f\u00fcr\u0259kli, fitri istedad sahibi olan M\u00fc\u015ffiq bu c\u00fcr s\u0259rt t\u0259nqidl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 b\u0259dbinliy\u0259 qap\u0131lsa da, \u00f6z\u00fcn\u00fc \u0259l\u0259 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fard\u0131.[10] Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n y\u0131\u011f\u0131ncaqlar\u0131n\u0131n birind\u0259 Seyfulla \u015eamilovun \u00e7\u0131\u0445\u0131\u015f ed\u0259rk\u0259n M\u00fc\u015ffiqi k\u0259skin t\u0259nqid etmi\u015fdir:<\/p>\n<p>&#8221;\tM\u00fc\u015ffiq n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0259m\u0259nd\u0259r kimi \u0259fsan\u0259vi bir qu\u015f il\u0259 maraqlan\u0131r, ancaq bizim sovet qurlu\u015fu il\u0259 maraqlanm\u0131r, bizim Sovet q\u0259hr\u0259manlar\u0131 il\u0259 maraqlanm\u0131r. Ba\u0445 bu S\u0259m\u0259nd\u0259r sizin fikriniz\u0259 haradan g\u0259lib? Biz demirik s\u0259nin flank\u0259sdir qohumun. B\u0259lk\u0259 ola bil\u0259r demi\u015fik ki, s\u0259nin qohumun m\u00fcsavat\u0131n qohumudur. Ancaq s\u0259n \u00f6z yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n haqq\u0131nda dan\u0131\u015fmal\u0131san. S\u0259n bu g\u00fcn Sovet \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n if\u015fa etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131rsansa b\u0259s bu S\u0259m\u0259nd\u0259ri n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn yazm\u0131san, kim s\u0259ni m\u0259cbur etmi\u015fdir bunu yaz\u0131rsan.[10]\t&#8221;<br \/>\nYaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n ba\u015fqa bir plenumunda Feyruz adl\u0131 \u015fair bir ne\u00e7\u0259 \u015fairin \u00fcnvan\u0131na k\u0259skin ifad\u0259l\u0259r i\u015fl\u0259tdikd\u0259n sonra M\u00fc\u015ffiqi &#8220;\u018fhm\u0259d Cavad\u0131n qanad\u0131 alt\u0131nda ya\u015fayan g\u0259nc \u015fair adland\u0131r\u0131r&#8221;.[10] H\u0259min plenumun s\u0259h\u0259rki iclas\u0131nda \u00e7\u0131\u0445\u0131\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00f6z veril\u0259n \u015fair Mikay\u0131l Rzaquluzad\u0259 M\u00fc\u015ffiqin Stalin\u0259 h\u0259sr etdiyi \u015feirin \u00fcz\u0259rind\u0259 durur.[10] O, Stalinin m\u00fcsb\u0259t c\u0259h\u0259tl\u0259rind\u0259n q\u0131sa \u0445\u00fclas\u0259 ver\u0259nd\u0259n sonra dolay\u0131s\u0131 yolla \u0259s\u0259r\u0259, \u015f\u0259\u0445s\u0259n M\u00fc\u015ffiq\u0259 qar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131q h\u00fccuma ke\u00e7m\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259lir.[10] O, M\u00fc\u015ffiqi rus dilini bilm\u0259m\u0259kd\u0259, k\u00f6hn\u0259 kitablar o\u0445umaqda v\u0259 ondan istifad\u0259 etm\u0259kd\u0259 d\u0259 su\u00e7land\u0131r\u0131rd\u0131.[10] B\u0259zi m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin fikrinc\u0259, Rzaquluzad\u0259 M\u00fc\u015ffiqi t\u0259nqid etm\u0259yi \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259kl\u0259, qar\u015f\u0131dan g\u0259l\u0259n repressiyalardan \u00f6z\u00fcn\u00fc s\u0131\u011fortalamaq ist\u0259yirdi.[10] Nasir Hac\u0131baba N\u0259z\u0259rli M\u00fc\u015ffiqi &#8220;k\u00f6hn\u0259 kitablar\u0131&#8221; o\u0445umaqda su\u00e7land\u0131r\u0131rd\u0131.[10]<\/p>\n<p>H\u0259min hadis\u0259d\u0259n bir ay ke\u00e7m\u0259mi\u015f \u018fd\u0259biyyat q\u0259zetind\u0259 Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq\u0259 h\u0259sr edilmi\u015f &#8220;Kontrrevolyusener, kontrabant\u00e7\u0131, o\u011fru\u2026&#8221; adl\u0131 \u00f6l\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r faizl\u0259 g\u0259nc q\u0259l\u0259m sahibl\u0259rin\u0259 pul ver\u0259n, qar\u0131\u015f\u0131q mill\u0259td\u0259n olan ail\u0259nin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olmu\u015f \u015fairin yaz\u0131s\u0131 d\u0259rc edilir.[10] \u015eair v\u0259 dramaturq M\u0259mm\u0259d Rahim \u00f6z yaz\u0131s\u0131nda prokuror rolunu oynayaraq M\u00fc\u015ffiqi, &#8220;zahir\u0259n sovet, lakin b\u00fct\u00fcn da\u0445ili qurulu\u0122u etibar\u0131 il\u0259 q\u0259ddar kontrrevolyuson ruhu il\u0259 dolu olan \u0259s\u0259rl\u0259rin m\u00fc\u0259llifi kimi; M\u00fc\u015ffiq dili v\u0259 \u015feirl\u0259rind\u0259ki kontrabanda yolu il\u0259 g\u0259tirdiyi fikirl\u0259ri etibar\u0131 il\u0259\u2015proletariata sadiq \u015fair olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcbut kimi; M\u00fc\u015ffiq sinfi qarda\u015f\u0131 \u00c7obanzad\u0259d\u0259n d\u0259 o\u011furluq etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259&#8221; iddialar\u0131 il\u0259 g\u00fcnahland\u0131r\u0131r.[10] Rahim M\u00fc\u015ffiqin &#8220;\u015eeirl\u0259r&#8221; kitab\u0131ndan &#8220;Buludlar&#8221;\u0131 o\u011furlayaraq &#8220;K\u00fcl\u0259kl\u0259r&#8221; kitab\u00e7as\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259sini iddias\u0131ndan \u0259l \u00e7\u0259kmir.[10]<\/p>\n<p>Repressiya edilm\u0259si v\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fc<\/p>\n<p>Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq h\u0259bsd\u0259. 5 iyun 1937-ci il<br \/>\n1937-ci il repressiyalar\u0131 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n, m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin g\u00f6rk\u0259mli simas\u0131 Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqd\u0259n d\u0259 yan ke\u00e7mir.[12] NKVD-nin 27 may 1937-ci ild\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik kapitan\u0131 \u00c7inman\u0131n t\u0259rtib etdiyi aray\u0131\u015fda qeyd olunmu\u015fdu ki, &#8220;Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq hal-haz\u0131rda &#8220;M\u00fcsavat g\u0259ncl\u0259r t\u0259\u015fkilat\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259 sa\u0445lay\u0131b, partiya v\u0259 h\u00f6kum\u0259tin \u00fcnvan\u0131na b\u00f6htanlar dem\u0259kd\u0259n \u00e7\u0259kinmir&#8221;.[10] Bundan \u0259lav\u0259 aray\u0131\u015fda M\u00fc\u015ffiqin &#8220;Az\u0259rbaycan\u0131n \u00f6z azadl\u0131\u011f\u0131 yo\u0445dur, o, Rusiyan\u0131n koloniyas\u0131nda ya\u015fay\u0131r&#8221; kimi q\u0131z\u0131\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 \u0445alq\u0131n aras\u0131nda naraz\u0131l\u0131q yaratmaq ist\u0259yi iddia olunurdu.[10] H\u0259bs olunmu\u015f m\u00fctt\u0259himl\u0259rin &#8220;k\u00f6n\u00fcll\u00fc&#8221; sur\u0259td\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 izahatlar da n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f v\u0259 m\u00fcst\u0259ntiq t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanan h\u0259min aray\u0131\u015fa \u0259sas\u0259n Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin ad\u0131na iyunun 3-d\u0259 508 n\u00f6mr\u0259li order yaz\u0131lm\u0131\u015f, c\u00fcm\u0259 g\u00fcn\u00fc, iyun ay\u0131n\u0131n 4-d\u0259 is\u0259 evind\u0259 h\u0259bs edilmi\u015fdi.[10][7]<\/p>\n<p>Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqi h\u0259bs ed\u0259nl\u0259r v\u0259 evind\u0259 axtar\u0131\u015f aparanlar D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi \u0130dar\u0259sinin \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 M.Mustafayev, N.Petrunin v\u0259 M\u0130K-nin (M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259si) s\u0259dri \u015eev\u00e7enko idi. Axtar\u0131\u015f zaman\u0131 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f 14 kitab, ba\u015fqa n\u0259\u015frd\u0259n olan 5 kitab, t\u00fcrk dilind\u0259 4 m\u00fcxt\u0259lif jurnal, 6 \u0130ran n\u0259\u015fri, 14 foto \u015f\u0259kil, pasport, h\u0259rbi bilet, \u0259lyazmalar v\u0259 dig\u0259r \u0259\u015fyalar m\u00fcsadir\u0259 olunmu\u015fdu. \u018flyazmalar\u0131n i\u00e7ind\u0259 Mirz\u0259 Q\u0259dir Visaqinin \u015feir divan\u0131, opera librettolar\u0131, m\u0259nzum na\u011f\u0131llar\u0131, m\u00fc\u015ffiqin y\u00fczl\u0259rc\u0259 \u015feiri, t\u00fcrk-dram tiyatrosu \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259diyi m\u0259nzum dram\u0131n \u0259lyazmas\u0131, m\u0259ktublar v\u0259 Dilb\u0259r Axundzad\u0259nin &#8220;Dilb\u0259rnam\u0259&#8221; yaz\u0131lm\u0131\u015f d\u0259ft\u0259ri d\u0259 var idi. M\u00fcsadir\u0259 olunmu\u015f \u0259\u015fyalar 13 oktyabr 1937-ci ild\u0259 yand\u0131r\u0131l\u0131d\u0131. [13]<\/p>\n<p>\u015eairin ilk istintaq\u0131 1937-ci il iyun ay\u0131n\u0131n 5-d\u0259 ba\u015f tutdu. \u0130stintaq\u0131 aparan 4-c\u00fc \u015f\u00f6b\u0259nin IV b\u00f6lm\u0259sinin \u0259m\u0259liyyat m\u00fcv\u0259kkili serjant Q.B.Platonov olmu\u015fdur. \u0130stintaq protokolunda qeyd olunmu\u015fdur:<\/p>\n<p>&#8221;\t1937-ci il iyunun ay\u0131n\u0131n 5-d\u0259, m\u0259n 4-c\u00fc \u015f\u00f6b\u0259nin IV b\u00f6lm\u0259sinin \u0259m\u0259liyyat m\u00fcv\u0259kkili serjant Q.B.Platonov m\u00fctt\u0259him \u0130smay\u0131lzad\u0259 Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq Qadir o\u011flunu istintaq etdim. Do\u011fum ili 1908-ci il, \u00fcnvan\u0131 Nijno Priyutskaya k\u00fc\u00e7\u0259si 108, milliyy\u0259ti az\u0259rbaycanl\u0131, pasport be\u015fillikdir, JAA N. 543214, m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259ti Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t N\u0259\u015friyyat\u0131nda redaktor v\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i, Az\u0259rbaycan Sovet Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fcd\u00fcr. Atas\u0131 m\u00fc\u0259llimdi, 1914-c\u00fc ild\u0259 \u00f6l\u00fcb. \u0130nqilabdan \u0259vv\u0259l v\u0259 sonra t\u0259hsil al\u0131b qulluq\u00e7udur \u2013 1927-ci ild\u0259n. Ail\u0259nin f\u0259aliyy\u0259td\u0259 olan \u00fczvl\u0259ri: arvad\u0131 Dilb\u0259r Axundzad\u0259 iyimi \u00fc\u00e7 ya\u015f\u0131nda, Az\u0259rbaycan Tibb \u0130nstitutunun t\u0259l\u0259b\u0259sidir. Qarda\u015f\u0131 Mirz\u0259 32 ya\u015f\u0131ndad\u0131r, hesabdard\u0131r. Ali t\u0259hsillidir, bit\u0259r\u0259fdir. \u0130nqilabdan qabaq v\u0259 sonra he\u00e7 bir istintaq v\u0259 ittihama c\u0259lb olunmay\u0131b. 1929-cu ild\u0259n respublika \u0259d\u0259biyyat m\u00fcsabiq\u0259sind\u0259 2 m\u00fckafat al\u0131b. Q\u0131z\u0131l Ordunun t\u0259l\u0259b\u0259 toplant\u0131s\u0131nda olub.[13]\t&#8221;<br \/>\n\u015eaird\u0259n sor\u011fu zaman\u0131 \u0259ksinqilab\u00e7\u0131 t\u0259\u015fkilat\u0131n \u00fczv\u00fc oldu\u011fu v\u0259 \u0259ksinqilabi mill\u0259t\u00e7i m\u00f6vqed\u0259 dayand\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 soru\u015fulmu\u015fdur. Lakin \u015fair \u0259ksinqilab\u00e7\u0131 mill\u0259t\u00e7i t\u0259\u015fkilat\u0131n \u00fczv\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 \u0259ksinqilabi mill\u0259t\u00e7i m\u00f6vqed\u0259 dayanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259mi\u015fdir.[13]<\/p>\n<p>H\u0259bsd\u0259 olark\u0259n \u015fair\u0259 olmaz\u0131n i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r verilir. \u018fvv\u0259lc\u0259 \u0259l v\u0259 ayaq d\u0131rnaqlar\u0131 \u00e7\u0131xard\u0131l\u0131r. Daha sonra onu quyusu olan x\u00fcsusi kamerada iki g\u00fcn qur\u015fa\u011facan i\u00e7ind\u0259 si\u00e7ovullar olan suda saxlay\u0131rlar. \u0130ki gec\u0259 yatmayandan sonra t\u0259kadaml\u0131q kamerada yer\u0259 \u015f\u00fc\u015f\u0259 q\u0131r\u0131nt\u0131lar\u0131 t\u00f6k\u00fcb onu ayaqyal\u0131n g\u0259zm\u0259y\u0259 m\u0259cbur edirl\u0259r. M.M\u00fc\u015ffiq\u0259 olmaz\u0131n i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r verib onu adamlarla \u00fczl\u0259\u015fdirs\u0259l\u0259r d\u0259, lakin \u015fair he\u00e7 k\u0259sin \u00fcz\u00fcn\u0259 durmur.[13]<\/p>\n<p>&#8220;\u018fd\u0259biyyat&#8221;, &#8220;G\u0259nc i\u015f\u00e7i&#8221;, &#8220;Yeni yol&#8221; q\u0259zetl\u0259ri, &#8220;H\u00fccum&#8221;, &#8220;\u0130nqilab v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t&#8221; jurnallar\u0131nda \u015fairin \u0259leyhin\u0259 yaz\u0131lar \u00e7ap olunurdu. M.M\u00fc\u015ffiq h\u0259bsd\u0259 olark\u0259n onun \u0259leyhin\u0259 yazanlar olur. Onlardan biri d\u0259 \u018f.\u018fkb\u0259r idi. &#8220;Kommunist&#8221; q\u0259zetinin 20 iyun 1937-ci il, Bazar \u2116 141 (5069) burax\u0131l\u0131\u015f\u0131nda &#8220;\u018fd\u0259biyyatda d\u00fc\u015fm\u0259n qal\u0131qlar\u0131 ax\u0131rad\u0259k if\u015fa edilm\u0259li&#8221; adl\u0131 sifari\u015fli m\u0259qal\u0259 \u00e7ap olunur. M\u0259qal\u0259d\u0259 deyilir:<\/p>\n<p>&#8221;\t&#8230; M.M\u00fc\u015ffiq uzun ill\u0259r boyu sosializm qurulu\u015fumuza ist\u0259r a\u00e7\u0131q, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 gizli sur\u0259td\u0259 zidd olmu\u015f v\u0259 murdar i\u015fl\u0259rini davam etdirmi\u015fdir. \u018fd\u0259biyyatda xalq d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rinin b\u00fct\u00fcn qal\u0131qlar\u0131 ax\u0131rad\u0259k if\u015fa olunmal\u0131, b\u00f6y\u00fck sosializm qurulu\u015fumuza qar\u015f\u0131 az\u011f\u0131ncas\u0131na kin v\u0259 \u0259dav\u0259t b\u0259sl\u0259y\u0259n m\u00fcsavat\u00e7\u0131 v\u0259 trotskist quduzlar yox edilm\u0259lidir.\t&#8221;<br \/>\n&#8220;\u018fd\u0259biyyat&#8221; q\u0259zetinin 9 iyun 1937-ci il \u2116 25 (110) burax\u0131l\u0131\u015f\u0131nda M.M\u00fc\u015ffiql\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259r \u00e7ap olunmu\u015fdu. &#8220;S\u0131ralar\u0131m\u0131z\u0131 t\u0259mizl\u0259y\u0259lim&#8221; m\u0259qal\u0259sind\u0259 deyilirdi:<\/p>\n<p>&#8221;\tXalq d\u00fc\u015fm\u0259ni Cavid, Cavad, M\u00fc\u015ffiq, San\u0131l\u0131 v\u0259 b. iki\u00fczl\u00fc siyas\u0259ti bizi daha da say\u0131q olma\u011fa v\u0259 bu kimi \u00f6rt\u00fcl\u00fc d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 amans\u0131z olma\u011fa vadar edir.\t&#8221;<br \/>\n&#8220;S\u0131ralar\u0131m\u0131zda d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259r\u0259 yer yoxdur&#8221; m\u0259qal\u0259sind\u0259 deyilir:<\/p>\n<p>&#8221;\tH.Cavid, M.M\u00fc\u015ffiq, Simurq, Qant\u0259mir kibil\u0259ri \u00f6z\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif p\u0259rd\u0259l\u0259r, c\u00fcml\u0259p\u0259s\u0259ndliyin alt\u0131nda konttrevolyusyon mill\u0259t\u00e7iliyi t\u0259bli\u011f etmi\u015fl\u0259r.\t&#8221;<br \/>\n&#8220;Amans\u0131z olmal\u0131&#8221; adl\u0131 m\u0259qal\u0259nin m\u00fc\u0259llifi yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n<p>&#8221;\tFaktlar g\u00f6st\u0259rir ki, biz \u00f6z c\u0259bh\u0259mizi d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rd\u0259n v\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n t\u0259sirl\u0259rind\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259kd\u0259 \u00e7ox az i\u015f g\u00f6rm\u00fc\u015f\u00fck. Uzun m\u00fcdd\u0259t &#8220;Yenid\u0259n qurulmaq&#8221; p\u0259rd\u0259si alt\u0131nda gizl\u0259n\u0259n, bizi aldadan, yalan v\u0259 hiyl\u0259g\u0259r v\u0259dl\u0259rl\u0259 \u0259d\u0259biyyat c\u0259bh\u0259sind\u0259 ya\u015fayan konttrevolyusyener Cavid, Cavad, v\u0259 onlar\u0131n musavat\u00e7\u0131 \u015fagirdi M\u00fc\u015ffiq v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 sosializm i\u015fin\u0259 b\u00f6y\u00fck ziyan vurmu\u015flar. Bu konttrevolyusyenerl\u0259r h\u0259mi\u015f\u0259 \u00f6z h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ril\u0259, orijinal olmayan &#8220;\u0259s\u0259r&#8221;l\u0259ril\u0259 \u0259d\u0259biyyat m\u00fchitin\u0259 konttrevolyusion musavat\u00e7\u0131l\u0131q z\u0259h\u0259ri yayma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar.\t&#8221;<br \/>\nNKVD-nin r\u0259isi Sumbatovun v\u0259 SSR\u0130 prokuronun ba\u015f k\u00f6m\u0259k\u00e7isi Rozovskinin imzas\u0131 il\u0259 t\u0259sdiq olunan ittihamnam\u0259d\u0259 &#8220;1926-c\u0131 ild\u0259n 1930-cu il\u0259 q\u0259d\u0259r \u0259ksinqilab\u00e7\u0131lar\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259k n\u0259tic\u0259sind\u0259 Almaz \u0130ld\u0131r\u0131mzad\u0259 v\u0259 N\u0259sir Quluzad\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n \u0130smay\u0131lzad\u0259 Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq Q\u0259dir o\u011flu \u0259ksinqilabi m\u00fcsavat ruhlu \u015f\u0259kild\u0259 haz\u0131rlanmas\u0131nda&#8221; ittiham olunurdu.[10] \u0130ttihamnam\u0259d\u0259 qeyd olunurdu ki, M\u00fc\u015ffiq &#8220;1930-cu ild\u0259 N\u0259sirzad\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259v\u0259t alm\u0131\u015f v\u0259 qanunsuz g\u0259nc M\u00fcsavat t\u0259\u015fkilat\u0131na c\u0259lb edilmi\u015f; 1930-1935-ci ill\u0259rd\u0259 M\u00fc\u015ffiq q\u0259ddar \u0259ksinqilabi mill\u0259t\u00e7i M\u00fcsavat t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc idi. 1935-ci ilin ax\u0131r\u0131nda M\u00fc\u015ffiq \u0259ksinqilabi mill\u0259t\u00e7i h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 M\u0259mm\u0259dkaz\u0131m \u018fl\u0259kb\u0259rli t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259ksinqilabi mill\u0259t\u00e7i t\u0259\u015fkilata \u00fczv olunmu\u015fdur.[13] M\u00fc\u015ffiq M.\u018fl\u0259kb\u0259rli t\u0259r\u0259find\u0259n c\u0259lb olundu\u011funu, onun Sovet d\u00f6vl\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 i\u015f apard\u0131\u011f\u0131n\u0131 &#8220;boynuna alm\u0131\u015fd\u0131r&#8221;. Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq &#8220;boynuna alm\u0131\u015fd\u0131r&#8221; ki, o \u0259ksinqilabi t\u0259\u015fkilat\u0131n b\u00fct\u00fcn q\u0259rarlar\u0131n\u0131 dem\u0259k olar ki, yerin\u0259 yetirib. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, \u0130smay\u0131lzad\u0259 Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq Q\u0259dir o\u011flu Az\u0259rbaycan SSR cinay\u0259t m\u0259c\u0259ll\u0259sinin 64,70,73 madd\u0259l\u0259ri il\u0259 t\u0259qsirli bilinir&#8221;.[10]<\/p>\n<p>NKVD \u00f6mr\u00fcn\u00fcn son g\u00fcnl\u0259rini ya\u015fayan \u015fair Hac\u0131 K\u0259rim San\u0131l\u0131ya t\u0259zyiq edir.[10] San\u0131l\u0131 ona qar\u015f\u0131 edil\u0259n z\u00fclml\u0259r\u0259, m\u0259\u015f\u0259qq\u0259tl\u0259r\u0259 d\u00f6z\u0259 bilm\u0259y\u0259r\u0259k a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ifad\u0259ni verm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qal\u0131r:<\/p>\n<p>&#8221;\tMikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq qat\u0131 mill\u0259t\u00e7i olub. M\u0259nim i\u015ftirak\u0131mla h\u0259r d\u0259f\u0259 h\u0259v\u0259sl\u0259 M\u00fc\u015ffiq \u0259ksinqilabi fikirl\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131\u0445\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k deyirdi: Az\u0259rbaycan \u0259halisi ba\u0122qa mill\u0259tl\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq (rus,erm\u0259ni) g\u00f6zd\u0259n sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Ba\u015fqa mill\u0259tl\u0259r (rus,erm\u0259ni) Az\u0259rbaycana o \u00f6z m\u0259d\u0259niyy\u0259tini inki\u015faf etdirm\u0259y\u0259 imkan verm\u0259diyind\u0259n, n\u0259tic\u0259d\u0259 d\u0259 \u0445alq g\u00f6zd\u0259n d\u00fc\u0122m\u00fc\u0122 say\u0131l\u0131r.[10]\t&#8221;<br \/>\nH\u0259min ifad\u0259d\u0259n sonra a\u011f\u0131r i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r\u0259 d\u00f6z\u0259 bilm\u0259y\u0259n H.K.San\u0131l\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fir.[10]<\/p>\n<p>M\u00fc\u015ffiqin sonuncu istintaq\u0131 27 noyabr 1937-ci ild\u0259 ba\u015f tutdu. SSR Ali M\u0259hk\u0259m\u0259si h\u0259rbi kollegiyas\u0131n\u0131n s\u0259yyar sessiyas\u0131 5 yanvar 1938-ci ild\u0259, \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 g\u00fcn\u00fc g\u00fcll\u0259l\u0259nm\u0259 q\u0259rar\u0131 \u00e7\u0131xard\u0131.[13]<\/p>\n<p>1938-ci il yanvar ay\u0131n\u0131n 5-d\u0259 SSR\u0130 Ali M\u0259hk\u0259m\u0259sinin 20 d\u0259qiq\u0259lik m\u0259hk\u0259m\u0259 iclas\u0131 M\u00fc\u015ffiq bar\u0259sind\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259nm\u0259 q\u0259rar\u0131 verir.[14] H\u00f6km yanvar\u0131n 6-da Nargin adas\u0131nda yerin\u0259 yetirilir.[15][16][17]<\/p>\n<p>1956-c\u0131 il may\u0131n 23-d\u0259 SSR\u0130 Ali M\u0259hk\u0259m\u0259sinin H\u0259rbi kollegiyas\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n Mikay\u0131l Mirz\u0259 \u018fbd\u00fclq\u0259dir o\u011flu \u0130smay\u0131lzad\u0259 (Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq) \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra b\u0259ra\u0259t alm\u0131\u015fd\u0131r.[18][19]<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Nazirl\u0259r Soveti yan\u0131nda DTK-n\u0131n r\u0259isin\u0259 9d-471-56 n\u00f6mr\u0259li gizli m\u0259ktub g\u00f6n\u0259rildi. H\u0259min m\u0259ktubda yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131: [13]<\/p>\n<p>&#8221;\tSSR\u0130 Daxili \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyinin birinci x\u00fcsusi \u015f\u00f6b\u0259si, SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti yan\u0131nda DTK-n\u0131n qeydiyyat qeydiyyat-arxiv \u015f\u00f6b\u0259si. 23 may 1956-c\u0131 ild\u0259 SSR\u0130 Ali M\u0259hk\u0259m\u0259si Kollegiyas\u0131n\u0131n \u0130smay\u0131lzad\u0259 Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq Q\u0259dir o\u011flunun i\u015fi haqq\u0131ndak\u0131 g\u00f6nd\u0259ri\u015fini icra olunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6nd\u0259rir\u0259m. \u0130smay\u0131lzad\u0259nin yax\u0131n qohumlar\u0131n\u0131 tap\u0131b, g\u00f6nd\u0259ri\u015fin m\u0259tnin tap\u0131b tam elan etm\u0259d\u0259n, onlara ancaq i\u015fin bax\u0131lmas\u0131 v\u0259 tarixi bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat verilsin. H\u0259rbi kollegiya v\u0259 Ba\u015f H\u0259rbi Prokurorlu\u011fa da m\u0259lumat verilsin. DTK Az\u0259rbaycan \u015f\u00f6b\u0259si idar\u0259sinin r\u0259isind\u0259n xahi\u015f edir\u0259m ki, \u0130smay\u0131lzad\u0259nin qanuni varisl\u0259rin\u0259 m\u00fcsadir\u0259 olunmu\u015f \u0259mlak\u0131 v\u0259 ya onun d\u0259y\u0259rini qaytars\u0131n. \u0130cra bar\u0259d\u0259 H\u0259rbi kollegiyaya m\u0259lumat verilsin.\t&#8221;<br \/>\nM\u00fc\u015ffiqin qohumlar\u0131n\u0131 axtar\u0131b tapmaq i\u015fi Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131na h\u0259val\u0259 edilir. Qanuni varis olan Balacaxan\u0131m \u0130smay\u0131lzad\u0259 d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n ayr\u0131lm\u0131\u015f v\u0259saiti q\u0259bul etmir v\u0259 q\u0259bz yaz\u0131r:[13]<\/p>\n<p>&#8221;\tM\u0259n \u0130smay\u0131lova Balacaxan\u0131m Q\u0259dir q\u0131z\u0131 h\u0259min q\u0259bzi ondan \u00f6tr\u00fc verir\u0259m ki, m\u0259nim qarda\u015f\u0131m Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq Q\u0259dir o\u011flu \u0130smay\u0131lzad\u0259 b\u0259ra\u0259t alm\u0131\u015fd\u0131r. Bu bar\u0259d\u0259 m\u0259lum edir\u0259m ki, Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin he\u00e7 k\u0259si yoxdur, ail\u0259sind\u0259n ancaq bir m\u0259n qalm\u0131\u015fam. Onun yolda\u015f\u0131 Axundova Dilb\u0259r o vaxtdan \u0259r\u0259 getmi\u015f, Kirovabad \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fay\u0131r. Evd\u0259 qalan \u015feyl\u0259r Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqindir. Dilb\u0259rin evd\u0259 he\u00e7 bir \u015feyi yoxdur. Qalan \u015feyl\u0259r\u0259 m\u0259nim ehtiyac\u0131m yoxdur. \u0130smay\u0131lova.\t&#8221;<br \/>\nMikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin \u0259mlak\u0131 bar\u0259d\u0259 arxiv materiallar\u0131ndan g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, &#8220;arvad\u0131 Dilb\u0259r Hac\u0131 q\u0131z\u0131 Axundzad\u0259nin h\u0259bsind\u0259n sonra onlar\u0131n m\u0259nzili Baksovet t\u0259r\u0259find\u0259n Ro\u015fevkin familiyal\u0131 v\u0259t\u0259nda\u015fa t\u0259hvil verilmi\u015fdi&#8221;.[13]<\/p>\n<p>Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin q\u0259tlind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259nl\u0259r:<\/p>\n<p>Sumbatov-Topuridze Yuvalian Davidovi\u00e7 Az\u0259rbaycan SSR-nin ke\u00e7mi\u015f daxili i\u015fl\u0259r \u00fczr\u0259 xalq komissar\u0131. \u0130stintaq i\u015find\u0259 saxtakarl\u0131\u011fa, h\u0259bs olunanlar\u0131n d\u00f6y\u00fclm\u0259sin\u0259, g\u00fcnahs\u0131z adamlar\u0131n k\u00fctl\u0259vi repressiyas\u0131na g\u00f6r\u0259 1953-c\u00fc ild\u0259 h\u0259bs edil\u0259r\u0259k cinay\u0259t m\u0259suliyy\u0259tin\u0259 c\u0259lb olunub.<br \/>\nGerasimov Vladimir \u0130vanovi\u00e7-Az\u0259rbaycan SSR Daxili i\u015fl\u0259r \u00fczr\u0259 xalq komissar\u0131n\u0131n ke\u00e7mi\u015f m\u00fcavini 16 iyun 1938-ci ild\u0259 RFFSR-CM-nin 58-2, 58-8 v\u0259 58-11 madd\u0259l\u0259rl\u0259 ittiham olunmu\u015fdur.<br \/>\nTsinman Lev Abramovi\u00e7 Az\u0259rbaycan Daxili \u0130\u015fl\u0259r \u00fczr\u0259 Xalq Komissarl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u015f\u00f6b\u0259sinin r\u0259isi Moskva vilay\u0259ti h\u0259rbi tribunalalr\u0131n\u0131n q\u0259rar\u0131 il\u0259 20 illik m\u00fcdd\u0259t\u0259 azadl\u0131qdan m\u0259hrum edilmi\u015fdir.<br \/>\nKlinmen\u00e7i\u00e7 \u0130van Petrovi\u00e7 Az\u0259rbaycan Daxili \u0130\u015fl\u0259r \u00fczr\u0259 Xalq Komissarl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u015f\u00f6b\u0259sinin birinci \u015f\u00f6b\u0259 r\u0259isi 8 may 1939-cu ild\u0259 istintaq i\u015find\u0259 saxtakarl\u0131\u011fa g\u00f6r\u0259 SSR\u0130 Ali M\u0259hk\u0259m\u0259sinin H\u0259rbi kollegiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n 15 illik h\u0259bs c\u0259zas\u0131na m\u0259hkum edilmi\u015fdir.<br \/>\nPlatov Az\u0259rbaycan Daxili \u0130\u015fl\u0259r \u00fczr\u0259 Xalq Komissarl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u015f\u00f6b\u0259sinin h\u0259bs i\u015fl\u0259ri idar\u0259sinin \u0259m\u0259liyyat m\u00fcv\u0259kkilinin taleyi haqq\u0131nda m\u0259lumat yoxdur.<br \/>\n14 mart 1956-c\u0131 ild\u0259 h\u0259rbi prokuror, podpolkovnik Plexanovun imzalad\u0131\u011f\u0131 s\u0259n\u0259dd\u0259n \u0259lav\u0259 ba\u015fqa bir aray\u0131\u015fda Platonov Vladimir Nikolayevi\u00e7in 1955-ci ilin mart\u0131nda DTK orqanlar\u0131ndan saxtakarl\u0131q i\u015fl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, azad edildiyi bar\u0259d\u0259 qeyd var.[13]<br \/>\n2018-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r \u015fairin c\u0259s\u0259dinin d\u0259niz\u0259 at\u0131lmas\u0131 ehtimal edilirdi.[20] Az\u0259rbaycan \u0259silli rusiyal\u0131 milyarder F\u0259rhad \u018fhm\u0259dov atas\u0131 Teymur \u018fhm\u0259dovun qal\u0131qlar\u0131n\u0131 axtarark\u0259n Stalin repressiyas\u0131 ill\u0259rind\u0259 c\u0259zaland\u0131r\u0131lanlar\u0131n bir \u00e7oxunun qal\u0131qlar\u0131n\u0131n da uyudu\u011fu Qarada\u011f rayonunun Puta q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan \u015fairi Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin qal\u0131qlar\u0131n\u0131 a\u015fkar etdiyini bildirmi\u015fdi.[20] Hal-haz\u0131rda qal\u0131qlar\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259 DNK ekspertizas\u0131 apar\u0131l\u0131r.[21]<\/p>\n<p>Ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin sonrak\u0131 taleyi<br \/>\nSovet rejimi t\u0259kc\u0259 ziyal\u0131lar\u0131 deyil, onlar\u0131n ail\u0259 \u00fczvl\u0259rini d\u0259 c\u0259zaland\u0131r\u0131rd\u0131. Bel\u0259 ki, \u015fairin b\u00f6y\u00fck bac\u0131s\u0131 B\u00f6y\u00fckxan\u0131m\u0131 tutma\u011fa g\u0259l\u0259nd\u0259 o, \u00fc\u00e7 litrlik nefti ba\u015f\u0131na t\u00f6k\u0259r\u0259k \u00f6z\u00fcn\u00fc yand\u0131r\u0131r.[13]<\/p>\n<p>\u0130dar\u0259 i\u015f\u00e7il\u0259ri M\u00fc\u015ffiqin ki\u00e7ik bac\u0131s\u0131n\u0131 v\u0259 arvad\u0131n\u0131 h\u0259bs etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yollar axtar\u0131rlar. M\u00fc\u015ffiqin h\u0259bsind\u0259n sonra ail\u0259nin n\u00f6vb\u0259ti qurban\u0131 8 sayl\u0131 m\u0259kt\u0259bd\u0259 m\u00fc\u0259llim i\u015fl\u0259y\u0259n bac\u0131s\u0131 \u0130smay\u0131lzad\u0259 (\u015e\u00fck\u00fcrl\u00fc) Balaca\u0445an\u0131m Q\u0259dir q\u0131z\u0131 olur.[10][13] \u018fvv\u0259lc\u0259 Balacaxan\u0131m\u0131n h\u0259bsind\u0259n \u00f6tr\u00fc f\u0259nd qurulur. Alt\u0131 ay\u0131n g\u0259lini olan Balacaxan\u0131m\u0131n h\u0259yat yolda\u015f\u0131 \u015e\u00fck\u00fcr \u015e\u00fck\u00fcrl\u00fc bir b\u0259han\u0259 il\u0259 h\u0259bs olunur. Ancaq ondan d\u0259qiq bir s\u00f6z \u00f6yr\u0259n\u0259 bilm\u0259yib burax\u0131rlar.[13]<\/p>\n<p>Daha sonra M.M\u00fc\u015ffiq 25 oktyabr 1937-ci ild\u0259 istintaqa \u00e7\u0259kilir. \u0130stintaq zaman\u0131 \u015fair bac\u0131s\u0131 Balacaxan\u0131m\u0131n h\u0259yat yolda\u015f\u0131 \u015e\u00fck\u00fcr \u015e\u00fck\u00fcrl\u00fcn\u00fc \u0259ksinqilabi mill\u0259t\u00e7i t\u0259\u015fkilata c\u0259lb etm\u0259kd\u0259 ittiham olunur. Lakin M\u00fc\u015ffiq bunu r\u0259dd etdi v\u0259 bildirir ki, onunla he\u00e7 vaxt \u0259ksinqilabi s\u00f6hb\u0259tl\u0259r aparmay\u0131b. \u0130stintaq\u0131 aparan \u015f\u0259xs \u015fairin n\u0259z\u0259rin\u0259 \u018fl\u0259kb\u0259rlinin 1937-ci ilin 15-17 sentyabr\u0131nda verdiyi izahat\u0131 \u00e7atd\u0131r\u0131r. H\u0259min izahatda \u018fl\u0259kb\u0259rli M.M\u00fc\u015ffiqin c\u0259lb etdiyi adamlar\u0131n aras\u0131nda \u015fairin bac\u0131s\u0131n\u0131n \u0259rini tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirmi\u015fdi. Ancaq \u015fair bu ittihamlar\u0131n he\u00e7 birini q\u0259bul etmir.[13]<\/p>\n<p>Sovet rejimi Balaca\u0445an\u0131m m\u00fc\u0259llim\u0259ni m\u0259hz qarda\u015f\u0131na g\u00f6r\u0259 \u015f\u0259rl\u0259yib i\u015fd\u0259n \u0445aric edir.[10] Balacaxan\u0131m \u015e\u00fck\u00fcrl\u00fc 9 sentyabr 1937-ci ild\u0259 m\u0259kt\u0259b\u0259 d\u0259rs dem\u0259y\u0259 ged\u0259nd\u0259 d\u0259rs hiss\u0259 m\u00fcdiri Sultan Murad ona i\u015fd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 deyir. [13]<\/p>\n<p>&#8220;G\u00f6yl\u0259rin laciv\u0259rd \u0259t\u0259kl\u0259rind\u0259&#8221; adl\u0131 kitabda qeyd olunur ki, i\u015fd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n Balaca\u0445an\u0131m \u015e\u00fck\u00fcrl\u00fc h\u0259min g\u00fcn Voro\u015filov Rayon Xalq Maarif \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri S\u0259kin\u0259 Axundovaya m\u00fcraci\u0259t edir. O, Axundovadan i\u015fd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bini soru\u015fan Balacaxan\u0131m \u015e\u00fck\u00fcrl\u00fc Axundovan\u0131n ona olan s\u0259rt reaksiyasndan q\u0259z\u0259bl\u0259n\u0259r\u0259k stolun \u00fcst\u00fcnd\u0259ki m\u00fcr\u0259kk\u0259bqab\u0131n\u0131 yer\u0259 \u00e7\u0131rp\u0131r. Bundan istifad\u0259 el\u0259y\u0259n S\u0259kin\u0259 Axundova Balacaxan\u0131m\u0131 Voro\u015filov rayonunun katibi, Odessa y\u0259hudisi olan Okin\u015fevi\u00e7\u0259 \u015fikay\u0259t el\u0259yir. \u015eikay\u0259t el\u0259m\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 \u015f\u0259r ataraq s\u00f6yl\u0259yir ki, xalq d\u00fc\u015fm\u0259ninin bac\u0131s\u0131n\u0131 i\u015fd\u0259n \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fam v\u0259 o da g\u0259lib xuliqanl\u0131q ed\u0259r\u0259k m\u00fcr\u0259kk\u0259bqab\u0131n\u0131 \u00fcz\u0259rim\u0259 atm\u0131\u015f, d\u00f6vl\u0259t \u0259mlak\u0131na ziyan vurmu\u015fdur. Bununla da Balacaxan\u0131m\u0131 h\u0259bs edib Bay\u0131l t\u0259cridxanas\u0131na g\u0259tirirl\u0259r. Dindirilm\u0259 zaman\u0131 Balacaxan\u0131m \u015e\u00fck\u00fcrl\u00fcd\u0259n Okin\u015fevi\u00e7\u0259 hans\u0131 s\u00f6zl\u0259ri s\u00f6yl\u0259diyi soru\u015fulur. O is\u0259 bel\u0259 cavab verir:[13]<\/p>\n<p>&#8221;\tOkin\u015fevi\u00e7\u0259 dedim, madam ki, m\u0259nim s\u00f6zl\u0259rimi ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259yirsiniz o zaman buradan siz durun, bir az\u0259rbaycanl\u0131 otursun, \u00e7\u00fcnki bura Az\u0259rbaycand\u0131r. Bura turetski \u015f\u0259h\u0259rdir, burda az\u0259rbaycanl\u0131 olmal\u0131d\u0131r, n\u0259inki siz. Eyni zamanda m\u0259nim dediyim &#8220;turetski \u015f\u0259h\u0259rini&#8221; raykomda m\u0259nim \u00fcz\u0259rim\u0259 &#8220;Trostki&#8221; ad\u0131 qoydular. Bu s\u00f6zl\u0259rin \u0259sas\u0131nda m\u0259n d\u0259 hidd\u0259tl\u0259nib Okin\u015fevi\u00e7in stolunun \u00fcst\u00fcnd\u0259n su qrafinkas\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb stolun \u00fcst\u00fcn\u0259 vurdum. M\u0259nim b\u00fct\u00fcn bu s\u00f6zl\u0259rim yaln\u0131z i\u015fimd\u0259n \u00f6t\u0259ri olub.<br \/>\nG\u00f6st\u0259rm\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, Okin\u015fevi\u00e7in bir d\u0259 qabin\u0259sind\u0259 s\u00f6z soru\u015fanda o, m\u0259n\u0259 dedi ki, s\u0259n xalq d\u00fc\u015fm\u0259nis\u0259n. M\u0259n d\u0259 onun s\u00f6zl\u0259rind\u0259n hidd\u0259tl\u0259nib dedim ki, s\u0259n d\u0259 &#8220;vraq narodasan&#8221;, \u00e7\u00fcnki siz\u0259 \u015fikay\u0259t olanda he\u00e7 \u0259h\u0259miyy\u0259t verm\u0259yirsiniz. Eyni zamanda az\u0259rbaycanl\u0131lara \u0259h\u0259miyy\u0259t verm\u0259yirsiniz.<\/p>\n<p>&#8221;<br \/>\nAxundova S\u0259kin\u0259 R\u00fcst\u0259m q\u0131z\u0131, Stepen\u015fikov Vasiliy Pavlovi\u00e7, H\u00fcseynov S\u0259m\u0259d H\u00fcseyn o\u011flu, Qas\u0131mov \u00c7\u0259lbi \u0130brahimovi\u00e7, Tarasova Mariya Yevlamovna, Qolumb Yakov \u0130osifovi\u00e7, Abramovna Nataliya Afanasiyevna, Y\u00fczba\u015fev Simon Manarovi\u00e7, Ayriyan Ruben Cum\u015fudovi\u00e7-rus, y\u0259hudi, erm\u0259ni, t\u00fcrk daxil olmaqla, c\u0259mi 9 n\u0259f\u0259r Balacaxan\u0131m\u0131n \u00fcz\u00fcn\u0259 durur, dem\u0259diyini boynuna qoyurlar.[13]<\/p>\n<p>&#8220;XX \u0259srd\u0259 repressiyaya m\u0259ruz qalanlar&#8221; adl\u0131 kitabda is\u0259 qeyd olunur ki, i\u015fd\u0259n azad olundu\u011funu bil\u0259n Balaca\u0445an\u0131m \u015e\u00fck\u00fcrl\u00fc h\u0259min g\u00fcn Voro\u015filov Rayon Xalq Maarif \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri olmu\u015f A\u0445undovaya m\u00fcraci\u0259t edir. Lakin ondan bir m\u00fcsb\u0259t cavab ala bilm\u0259y\u0259n m\u00fc\u0259llim\u0259 Voro\u015filov rayon partiya komit\u0259sinin katibi Anki\u015fevi\u00e7\u0259 m\u00fcraci\u0259t edir.[10] Anki\u015fevi\u00e7 m\u00fc\u0259llim\u0259nin M\u00fc\u015ffiqin bac\u0131s\u0131 oldu\u011funu bilib, onu \u0445alq d\u00fc\u015fm\u0259ni, \u0259ksinqilab\u00e7\u0131, antisovet\u00e7i kimi t\u0259hqir edib kabinetind\u0259n qovur.[10] Anki\u015fevi\u00e7 bir qrup \u00f6yr\u0259dilmi\u015f \u015f\u0259\u0445sl\u0259ri yan\u0131na \u00e7a\u011f\u0131r\u0131b Balaca\u0445an\u0131m \u015e\u00fck\u00fcrl\u00fcy\u0259 qar\u015f\u0131 akt t\u0259rtib edir.[10] H\u0259min \u015f\u0259\u0445sl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n rayon milis (polis) \u015f\u00f6b\u0259sin\u0259 m\u00fc\u0259llim\u0259nin \u2015 \u0445uliqanl\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u00fcraci\u0259t edilir.[10] Akta rayon Xalq Maarif \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri S\u0259kin\u0259 R\u00fcst\u0259m q\u0131z\u0131 A\u0445undova, in\u015faatda f\u0259hl\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n Vasiliy Pavlovi\u00e7 Stra\u00e7ennikov, 13 sayl\u0131 m\u0259kt\u0259bin metodisti Sahib H\u00fcseyn o\u011flu H\u00fcseynov, 10 sayl\u0131 m\u0259kt\u0259bin d\u0259rs hiss\u0259 m\u00fcdiri \u00c7\u0259l\u0259bi \u0130brahim o\u011flu Qas\u0131mov, teleqrafda te\u0445nik i\u015fl\u0259y\u0259n Mariya Yevlamkovna Tarasova, rayon partiya komit\u0259sinin t\u0259limat\u00e7\u0131s\u0131 Yakov \u0130osifovi\u00e7 Qolumb, b\u00f6lm\u0259 m\u00fcdiri Natalya Afanasevna Abramova, Voro\u015filov rayonunda t\u0259bli\u011fat\u00e7\u0131 i\u015fl\u0259y\u0259n, \u015ftatl\u0131\u2015danosbaz Ruben C\u00fcm\u015f\u00fcdovi\u00e7 Ayriyan imza at\u0131rlar.[10] H\u0259min hadis\u0259nin bilavasit\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 olan Anki\u015fevi\u00e7 n\u0259d\u0259ns\u0259 akta imza atm\u0131r.[10] Lakin bu hadis\u0259d\u0259n he\u00e7 \u0445\u0259b\u0259ri olmayanlar\u0131 akta imza atma\u011fa c\u0259lb edirl\u0259r. 13 sentyabr 1937-ci ild\u0259 3 sayl\u0131 \u015f\u0259h\u0259r milis (polis) \u015f\u00f6b\u0259si Balaca\u0445an\u0131m \u015e\u00fck\u00fcrl\u00fcn\u00fc Anki\u015fevi\u00e7i t\u0259hqir etmi\u015f, \u0259ksinqilabi, antisovet s\u00f6zl\u0259r dem\u0259kl\u0259 kifay\u0259tl\u0259nm\u0259mi\u015f, m\u00fcr\u0259kk\u0259bqab\u0131n\u0131 onlara t\u0259r\u0259f atma iddias\u0131 il\u0259 h\u0259bs edir.[10] Balaca\u0445an\u0131m \u015e\u00fck\u00fcrl\u00fcn\u00fc alt\u0131 il m\u00fcdd\u0259tind\u0259 azadl\u0131qdan m\u0259hrum edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259rar \u00e7\u0131\u0445ar\u0131r.[10]<\/p>\n<p>\u015eahverdiyan\u0131n s\u0259drliyi il\u0259 ke\u00e7iril\u0259n m\u0259hk\u0259m\u0259d\u0259 Balacaxan\u0131ma 72-ci madd\u0259 il\u0259 6 il i\u015f k\u0259silir [10][13] v\u0259 Arxangelsk\u0259 s\u00fcrg\u00fcn olunur. O, 1943-c\u00fc ild\u0259 s\u00fcrg\u00fcnd\u0259n qay\u0131tmamaq \u015f\u0259rtil\u0259 Plisetskaya stansiyas\u0131ndak\u0131 m\u0259hb\u0259s d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 tibb bac\u0131s\u0131 i\u015fl\u0259yir. H\u0259bs m\u00fcdd\u0259ti bit\u0259nd\u0259n sonra qospitalda \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Az\u0259rbaycana qay\u0131tma\u011f\u0131na icaz\u0259 verm\u0259dikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00d6zb\u0259kistan\u0131n Kokand \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 1 may 1947-ci il\u0259d\u0259k 4 il m\u00fcdd\u0259tind\u0259 \u015f\u0259h\u0259r ticar\u0259ti \u015f\u0259b\u0259k\u0259sind\u0259ki atelyed\u0259 d\u0259rzi kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.[13]<\/p>\n<p>Balacaxan\u0131m \u015e\u00fck\u00fcrl\u00fcy\u0259 1948-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan g\u0259lm\u0259y\u0259 icaz\u0259 verirl\u0259r. O, \u015eamax\u0131da iki illik tibb bac\u0131s\u0131 ixtisas\u0131 ver\u0259n m\u0259kt\u0259b\u0259 daxil olur. Balacaxan\u0131m\u0131 1950-ci ild\u0259 M\u0259r\u0259z\u0259y\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rirl\u0259r. 24 avqust 1956-c\u00fc il\u0259d\u0259k \u015eamax\u0131n\u0131n m\u00fcxt\u0259lif rayonlar\u0131nda tibb bac\u0131s\u0131 kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n Balacaxan\u0131m h\u0259bs olundu\u011fu \u015f\u0259h\u0259r\u0259 qay\u0131tma\u011fa icaz\u0259 al\u0131r. Bak\u0131ya g\u0259lib Ortepediya v\u0259 C\u0259rrahi b\u0259rpa \u0130nstitutuna tibb bac\u0131s\u0131 v\u0259zif\u0259sin\u0259 i\u015f\u0259 d\u00fcz\u0259lir.[13]<\/p>\n<p>Balaca\u0445an\u0131m \u0130smay\u0131lzad\u0259 5 iyun 1954-c\u00fc ild\u0259 25 \u2116-li protokolun 9-cu paraqraf\u0131 il\u0259 (Az\u0259rbaycan SSR Ali Sovetin prezidiumunun q\u0259rar\u0131) b\u0259ra\u0259t al\u0131r.[13][10]<\/p>\n<p>1938-ci ild\u0259 Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin G\u0259nc\u0259d\u0259ki dostu olan S\u0259lman \u018fhm\u0259dli onun \u00f6lm\u00fcn\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u015feir\u0259 g\u00f6r\u0259 ail\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 d\u00f6rd illiyin\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n Krasnovodsk \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 s\u00fcrg\u00fcn edilmi\u015fdi.[22]<\/p>\n<p>\u015e\u0259xsi h\u0259yat\u0131<br \/>\nMikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259n birinci v\u0259zif\u0259sini insanlar\u0131 t\u0259hsil\u0259, elm\u0259 y\u00f6n\u0259ltm\u0259kd\u0259, \u015fagirdl\u0259rd\u0259 \u0259d\u0259biyyata maraq oyatmada g\u00f6r\u00fcrd\u00fc.[6] M\u00fc\u015ffiq nadir hafiz\u0259 sahibi idi. O \u00f6z hafiz\u0259sin\u0259 arxay\u0131n olub, \u00e7ox vaxt qo\u015fdu\u011fu \u015feiri uzun m\u00fcdd\u0259t v\u0259r\u0259q\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259yib, \u015feirl\u0259rini, el\u0259c\u0259 d\u0259 bir \u00e7ox klassik \u015fairl\u0259rin \u0259s\u0259rl\u0259rini \u0259zb\u0259rd\u0259n bilirmi\u015f.[6]<\/p>\n<p>Sosializm quruculu\u011fu ill\u0259rind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n bir s\u0131ra reformalardan M\u00fc\u015ffiq \u00e7ox raz\u0131 olub. \u018fr\u0259b \u0259lifbas\u0131n\u0131n lat\u0131n \u0259lifbas\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z olunmas\u0131 haqda \u015fair h\u0259tta \u015feir d\u0259 yaz\u0131b.[6] Amma h\u0259min ill\u0259rd\u0259 tar\u0131n qada\u011fan olunmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u00f6z-s\u00f6hb\u0259t M\u00fc\u015ffiqi d\u0259, yax\u0131n dostu tarz\u0259n Qurban Pirimovu da b\u0259rk sars\u0131d\u0131b.[6][23] M\u00fc\u015ffiq evl\u0259rin\u0259 qonaq g\u0259l\u0259n Pirimova tar\u0131n qada\u011fan olunmas\u0131n\u0131n xalqa ancaq ziyan vuraca\u011f\u0131n\u0131 deyib.[6] M\u00fc\u015ffiqin h\u0259yat yolda\u015f\u0131 Dilb\u0259r Axundzad\u0259 qeyd edirdi:<\/p>\n<p>&#8221;\tO, ustaddan tar\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb \u00e7almas\u0131n\u0131 xahi\u015f etdi. Qurban m\u00fc\u0259llim tar\u0131 sin\u0259sin\u0259 s\u0131x\u0131b &#8220;Yetim segah\u0131&#8221; \u00e7alma\u011fa ba\u015flad\u0131. Tar dil\u0259 g\u0259ldi, tar inild\u0259di, tar h\u00f6nk\u00fcrd\u00fc\u2026 Tar\u0131n qopard\u0131\u011f\u0131 nal\u0259l\u0259r an\u0131nda M\u00fc\u015ffiq \u00f6z\u00fcn\u00fc \u00e7\u0259kdiyi papirosun dumanlar\u0131na b\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015fd\u00fc. Bird\u0259n onu g\u00f6rd\u00fcm ki, M\u00fc\u015ffiqin yan\u0131ql\u0131 s\u0259si tar\u0131n nal\u0259sin\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 h\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;Oxu tar&#8221; \u015feirini s\u00f6yl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Xo\u015fb\u0259xtlikd\u0259n, onlar\u0131n h\u0259y\u0259can\u0131 uzun s\u00fcrm\u0259di. Tar qada\u011fan edilm\u0259di\u2026[6]\t&#8221;<\/p>\n<p>Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq h\u0259yat yolda\u015f\u0131 Dilb\u0259r Axundzad\u0259 il\u0259. 1936-c\u0131 il<br \/>\n1931-ci ilin may\u0131nda M\u00fc\u015ffiq Geoloji \u0130nstitutun burax\u0131l\u0131\u015f gec\u0259sind\u0259 Dilb\u0259r Axundzad\u0259 il\u0259 tan\u0131\u015f olur.[6] Dilb\u0259r xan\u0131m M\u00fc\u015ffiqin \u0259misi arvad\u0131 F\u0259ramu\u015fla t\u0259l\u0259b\u0259 yolda\u015f\u0131 olub.[6] Tan\u0131nmaqda olan g\u0259nc \u015fairl\u0259 Dilb\u0259ri \u0259misi arvad\u0131 tan\u0131\u015f edib.[6] T\u0259sad\u00fcfi bir ne\u00e7\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259n sonra M\u00fc\u015ffiq Dilb\u0259r xan\u0131ma sevgi m\u0259ktublar\u0131 g\u00f6nd\u0259rib, h\u0259r g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 yeni \u015feirl\u0259 g\u0259lib. M\u00fc\u015ffiq n\u00f6vb\u0259ti g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rin birind\u0259 Dilb\u0259r xan\u0131ma el\u00e7i g\u00f6nd\u0259rm\u0259k v\u0259 tez vaxtda ni\u015fanlanmaq ist\u0259diyini bildirib.[6] 1932-ci ilin aprel ay\u0131nda c\u00fctl\u00fck ni\u015fanlan\u0131b.[24] Onlar\u0131n k\u0259bini is\u0259 t\u0259xmin\u0259n bir il sonra, 1933-c\u00fc il iyun ay\u0131n\u0131n 20-d\u0259 k\u0259silib.[6]<\/p>\n<p>1937-ci il noyabr ay\u0131n\u0131n 1-d\u0259 art\u0131q NKVD inspektoru Kolqinan\u0131n t\u0259qdimat\u0131 il\u0259 M.M\u00fc\u015ffiqin h\u0259yat yolda\u015f\u0131 Dilb\u0259r Axundzad\u0259nin h\u0259bsi \u00fc\u00e7\u00fcn r\u0259is m\u00fcavini Bor\u015fev q\u0259rar \u00e7\u0131\u0445ar\u0131r.[10] Noyabr ay\u0131n\u0131n 2-d\u0259 is\u0259 Dilb\u0259r A\u0445undzad\u0259 h\u0259bsi \u00fc\u00e7\u00fcn order yaz\u0131l\u0131r.[10] M.M\u00fc\u015ffiqin g\u00fcll\u0259l\u0259nm\u0259sin\u0259 d\u00f6rd g\u00fcn qalm\u0131\u015f Dilb\u0259r A\u0445undzad\u0259 v\u0259t\u0259n \u0445ainin h\u0259yat yolda\u015f\u0131 kimi h\u0259bs edilir.[10]<\/p>\n<p>H\u0259yat yolda\u015f\u0131n\u0131n g\u00fcll\u0259l\u0259nm\u0259sind\u0259n bir ay ke\u00e7m\u0259mi\u015f t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik leytenant\u0131 Q.B.Avanesov t\u0259r\u0259find\u0259n ilk dindirilm\u0259 apar\u0131l\u0131r.[10] Dilb\u0259r \u0445an\u0131m iki ayl\u0131q \u0259zab-\u0259ziyy\u0259tli ing\u0259nc\u0259l\u0259r\u0259 d\u00f6zm\u0259y\u0259r\u0259k psi\u0445i g\u0259rginlik ke\u00e7irir.[10] O, 28 fevral 1938-ci ild\u0259 1 sayl\u0131 \u018fs\u0259b \u0445\u0259st\u0259likl\u0259ri \u0445\u0259st\u0259\u0445anas\u0131na m\u00fcalic\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilir.[10] H\u0259min \u0445\u0259st\u0259\u0445anan\u0131n ba\u015f h\u0259kimi \u0130.\u0130.Antonov v\u0259 qad\u0131n \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri A.A.\u018fsg\u0259rovun 19 fevral 1939-cu il tari\u0445d\u0259 t\u0259rtib etdiyi aktda Dilb\u0259r A\u0445undzad\u0259nin m\u00fcalic\u0259 olundu\u011fu zaman g\u0259ldiyl\u0259ri n\u0259tic\u0259d\u0259n ayd\u0131n olur ki, \u0445\u0259st\u0259 m\u00fcalic\u0259 olunan zaman sistemsiz dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131, suallara cavab\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fclm\u0259zdir.[10] Onun he\u00e7 n\u0259 il\u0259 maraqlanmad\u0131\u011f\u0131, suallara \u00f6t\u0259ri cavab verdiyi qeyd olunur.[10] 1938-ci ilin oktyabr ay\u0131ndan o sakitl\u0259\u015f\u0259nd\u0259n sonra hallusinasiya hallar\u0131 ke\u00e7irir.[10]<\/p>\n<p>7 mart 1939-cu ild\u0259 Respublika prokurorlu\u011funun \u0445\u00fcsusi i\u015fl\u0259r \u015f\u00f6b\u0259si D.A\u0445undzad\u0259nin h\u0259bsd\u0259n azad olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qdimat yaz\u0131r.[10] 10 mart 1939-cu ild\u0259 NKVD-nin r\u0259is m\u00fcavini K\u0259rimovun imza qoydu\u011fu q\u0259rara \u0259sas\u0259n D.A\u0445undzad\u0259 h\u0259bsd\u0259n azad edilir v\u0259 istintaq i\u015fi ar\u0445iv\u0259 verilir.[10] D.A\u0445undzad\u0259 h\u0259bs\u0445anadan azad olandan sonra o yen\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259qsirli bilm\u0259mi\u015f v\u0259 bel\u0259ki n\u00f6vb\u0259ti sor\u011fuda g\u00fcnahs\u0131z oldu\u011f\u0131n\u0131 bir daha bildirmi\u015fdir.[10]<\/p>\n<p>Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq bar\u0259d\u0259 olan fikirl\u0259r<br \/>\nD\u00fcnyan\u0131n v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f ictimai v\u0259 siyasi xadiml\u0259rinin Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq bar\u0259d\u0259 dedikl\u0259ri fikirl\u0259r maraql\u0131d\u0131r. H\u0259min fikirl\u0259rin bir ne\u00e7\u0259si a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimidir:<\/p>\n<p>&#8220;B\u00f6y\u00fck \u015fair Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq milli folklordan v\u0259 klassik \u0259d\u0259bi \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rd\u0259n layiqinc\u0259 b\u0259hr\u0259l\u0259nm\u0259kl\u0259 yaratd\u0131\u011f\u0131 d\u0259rin lirizm\u0259 malik v\u0259 do\u011fma dilin b\u00fct\u00fcn g\u00f6z\u0259llikl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva ed\u0259n b\u0259nz\u0259rsiz poetik n\u00fcmun\u0259l\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u00e7ox\u0259srlik b\u0259dii fikir x\u0259zin\u0259sini daha da z\u0259nginl\u0259\u015fdirmi\u015fdir. Forma yeniliyi, m\u0259zmun geni\u015fliyi, romantik \u0259hval v\u0259 y\u00fcks\u0259k h\u0259yat e\u015fqi bu s\u00f6z s\u0259n\u0259ti incil\u0259rinin ba\u015fl\u0131ca keyfiyy\u0259tl\u0259ridir. M\u00fc\u015ffiqin ad\u0131 1930-cu ill\u0259r totalitarizminin qurban\u0131na \u00e7evrilmi\u015f m\u0259sum insanlar\u0131n xatir\u0259sinin r\u0259mzi v\u0259 nakam \u015fair obraz\u0131 kimi xalq\u0131n yadda\u015f\u0131nda ya\u015famaqdad\u0131r.&#8221; &#8211; \u0130lham \u018fliyev[3]<br \/>\n&#8220;Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqi biz ham\u0131m\u0131z sevirdik. Amma H\u00fcseyn Cavid onu daha \u00e7ox sevirdi. Onun poeziyas\u0131n\u0131 \u00e7ox y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirirdi. Bir d\u0259f\u0259 m\u0259n\u0259 &#8220;poeziyan\u0131n n\u0259h\u0259ngi&#8221; yeti\u015fm\u0259kd\u0259dir, \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc y\u0131\u011f\u0131\u015fd\u0131rmal\u0131y\u0131q \u015eaiq!&#8221; dediyi s\u00f6zl\u0259rini he\u00e7 unuda bilmir\u0259m.&#8221; &#8211; Abdulla \u015eaiq[3]<br \/>\n&#8220;M\u00fc\u015ffiql\u0259 1930-cu ild\u0259 Maarif \u0130\u015f\u00e7il\u0259ri evi kitabxanas\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m zaman yax\u0131ndan tan\u0131\u015f oldum. \u015e\u0259rqin dahi \u015fairi Firdovsinin min illik yubileyi zaman\u0131 onun \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n Az\u0259rbaycan dilind\u0259 M\u00fc\u015ffiql\u0259 b\u0259rab\u0259r t\u0259rc\u00fcm\u0259 etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131q. Firdovsini t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdiyimiz zaman M\u00fc\u015ffiq yorulmaq bilmirdi. O, b\u00f6y\u00fck inadla \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, mahir bir \u00fczg\u00fc\u00e7\u00fc kimi&#8221; &#8211; Mirmehdi Seyidzad\u0259[3]<br \/>\n&#8220;Geni\u015f salon a\u011fz\u0131na q\u0259d\u0259r adamla dolmu\u015fdur. Alq\u0131\u015f s\u0259sl\u0259ri d\u0259r\u0259l\u0259rd\u0259n \u015faqq\u0131lday\u0131b g\u0259l\u0259n gurultulu sell\u0259ri xat\u0131rlad\u0131rd\u0131. Qarabu\u011fday\u0131 o\u011flan sa\u011f \u0259lini qald\u0131r\u0131b adamlar\u0131 sakit etm\u0259k ist\u0259yir, lakin alq\u0131\u015f s\u0259sl\u0259ri susmaq bilmir. K\u00fcrsid\u0259 bir an s\u0259ssiz dayanan bu cavan M\u00fc\u015ffiqdir. Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq!&#8230; G\u0259nc \u015fair Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq \u015feir oxuyur. B\u0259li o g\u0259nc idi. O, oldu\u011fundan daha art\u0131q q\u00fcdr\u0259tli, daha g\u00f6z\u0259l bir \u015fair ola bil\u0259rdi.&#8221; &#8211; R\u0259sul Rza[3]<br \/>\n&#8220;M\u00fc\u015ffiq az ya\u015fad\u0131, q\u0131sa s\u00fcr\u0259n h\u0259yat\u0131nda xalq\u0131na s\u0259daq\u0259tl\u0259 xidm\u0259t etdi.&#8221; &#8211; Nigar R\u0259fib\u0259yli[3]<br \/>\n&#8220;Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq az ya\u015fad\u0131. Lakin bu az m\u00fcdd\u0259td\u0259 \u00e7ox i\u015f g\u00f6rd\u00fc. O, \u00f6z \u00f6lm\u0259z \u0259s\u0259rl\u0259ri il\u0259 b\u0259rab\u0259r d\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n incil\u0259rini d\u0259 do\u011fma dilimiz\u0259 \u00e7evirm\u0259y\u0259 macal tapd\u0131.&#8221; &#8211; Mirvarid Dilbazi[3]<br \/>\n&#8220;M\u00fc\u015ffiqd\u0259 son d\u0259r\u0259c\u0259 inc\u0259, \u015fair ruhu vard\u0131. Kobud zarafat\u0131, baya\u011f\u0131 zarafatlar\u0131 sevm\u0259zdi. Dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda da, yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda da z\u0259rif yumor hiss olunurdu. Bu yumor, y\u0259ni \u0259sl z\u0259riflik m\u0259nas\u0131nda zarafat m\u0259niml\u0259 onun aras\u0131ndak\u0131 dostlu\u011fun m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn, el\u0259 bil sement rolunu oynay\u0131rd\u0131. M\u00fc\u015ffiq \u00fcr\u0259kd\u0259n g\u00fclm\u0259yi sevirdi.&#8221; &#8211; Sabit R\u0259hman[3]<br \/>\n&#8220;M\u00fc\u015ffiq bir oddur ki, \u00f6z-\u00f6z\u00fcn\u00fc yand\u0131racaq.&#8221; &#8211; H\u00fcseyn Cavid[25]<br \/>\n&#8220;Oxumaq, \u00f6yr\u0259nm\u0259k, d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k, axtarmaq, tapmaq, i\u015fl\u0259m\u0259k, yazmaq, t\u00fc\u011fyan ed\u0259n duy\u011fular selini, ba\u015f al\u0131b ged\u0259n fikirl\u0259r silsil\u0259sini \u015feir\u0259 \u00e7evirm\u0259k, bir an\u0131n\u0131 bel\u0259 bo\u015f ke\u00e7irm\u0259d\u0259n xalqa, onun inki\u015faf\u0131na xidm\u0259t etm\u0259k! Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq h\u0259yat\u0131n\u0131n m\u0259nas\u0131n\u0131 bunda g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Lakin q\u0259lbini, beynini, b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 h\u00fcceyr\u0259-h\u00fcceyr\u0259, gil\u0259-gil\u0259 \u0259ridib t\u0259z\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259r yazma\u011fa, xalqa, c\u0259miyy\u0259t\u0259 g\u00f6z\u00fc dolusu, kam\u0131nca xidm\u0259t etm\u0259y\u0259 onu qoymad\u0131lar. \u015eairin z\u0259rif r\u00fcbab\u0131n\u0131 qaba \u0259ll\u0259r s\u0259rt da\u015flara \u00e7\u0131rp\u0131b s\u0131nd\u0131rd\u0131lar, onun g\u00f6z\u0259l \u015feirl\u0259r dey\u0259n \u015firin dili \u0259b\u0259di susduruldu.&#8221; &#8211; X\u0259lil Rza Ulut\u00fcrk[25]<br \/>\n&#8220;M\u00fc\u015ffiq poeziya al\u0259min\u0259 t\u0259sad\u00fcfi g\u0259lm\u0259mi\u015fdir. Onun xalqa dem\u0259y\u0259 h\u0259m s\u00f6z\u00fc vard\u0131, h\u0259m d\u0259 ehtiyac\u0131.&#8221; &#8211; Mehdi H\u00fcseyn[25]<br \/>\n&#8220;M\u00fc\u015ffiq haqq\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259rk\u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259n\u0259tkar\u0131m\u0131z N\u0259simini xat\u0131rlay\u0131ram. Alt\u0131 \u0259sr \u0259vv\u0259l N\u0259siminin ba\u015f\u0131na g\u0259l\u0259nl\u0259r, alt\u0131 \u0259sr sonra ayr\u0131 qiyaf\u0259d\u0259, ayr\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 onun layiqli \u00f6vlad\u0131, s\u0259n\u0259t v\u0259 tale balas\u0131 Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin ba\u015f\u0131na g\u0259ldi.&#8221; &#8211; Cabir Novruz[25]<br \/>\n&#8220;M\u00fc\u015ffiq xalq\u0131n b\u00fct\u00fcn t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rini: ist\u0259r \u0259kin\u00e7i, ist\u0259r f\u0259hl\u0259, ist\u0259r ziyal\u0131, ist\u0259r d\u00f6vl\u0259t xadimi, diplomat olsun, f\u0259rqi yoxdur, ah\u0259nruba kimi \u00f6z\u00fcn\u0259 \u00e7\u0259k\u0259n, \u00e7o\u015fduran \u015fairdir.&#8221; &#8211; Zeyn\u0259b Xanlarova[25]<br \/>\n&#8220;Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq fitr\u0259n \u015fair yaranm\u0131\u015fd\u0131. O, b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259d\u0259biyyata, s\u0259n\u0259t\u0259 ba\u011fl\u0131 idi. M\u00fc\u015ffiq h\u0259yat\u0131nda bir g\u00fcn d\u0259 olsun ilhams\u0131z ya\u015fam\u0131rd\u0131.&#8221; &#8211; Mirmehdi Seyidzad\u0259[25]<br \/>\n&#8220;M\u00fc\u015ffiq el\u0259 bir parlaq \u015f\u0259x\u015fiyy\u0259t v\u0259 nadir istedad sahibi olan \u015fairdir ki, n\u0259inki yeddi il m\u00fcdd\u0259tind\u0259, he\u00e7 yetmi\u015f il d\u0259 kifay\u0259t etm\u0259zdi. Onun bir \u015fair kimi \u0259n qabar\u0131q x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri h\u0259qiq\u0259ti yazmas\u0131d\u0131r. M\u00fc\u015ffiqin el\u0259 bir ciddi \u0259s\u0259ri yoxdur ki, orada \u015f\u0259xs\u0259n h\u0259yatda tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 adamlar\u0131n sur\u0259tini, m\u0259n\u0259viyyat\u0131n\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 almam\u0131\u015f olsun.&#8221; &#8211; Dilb\u0259r Axundzad\u0259[25]<br \/>\n&#8220;M\u00fc\u015ffiq bizim n\u0259sil \u00fc\u00e7\u00fcn do\u011frudan da bir m\u0259kt\u0259b idi. \u015eeir m\u0259kt\u0259bi, qeyr\u0259t m\u0259kt\u0259bi v\u0259 h\u0259qiq\u0259t m\u0259kt\u0259bi.&#8221; &#8211; Fikr\u0259t Sad\u0131q[25]<br \/>\n&#8220;\u00d6mr\u00fcm\u00fcz\u00fcn h\u0259r \u00e7a\u011f\u0131nda M\u00fc\u015ffiqin b\u00fcllur kimi saf, ax\u0131c\u0131 misralar\u0131n\u0131 xat\u0131rlayacaq, n\u0259\u011fm\u0259l\u0259rini dinl\u0259y\u0259c\u0259k, amma i\u00e7\u0259ri d\u00fcnyam\u0131zda daimi onun t\u00fck\u00fcrp\u0259dici haray\u0131n\u0131 da e\u015fid\u0259c\u0259yik, \u201cnec\u0259 \u0259l \u00e7\u0259kim\u201d r\u0259difi q\u0259lbimizd\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 qubar ed\u0259c\u0259k, d\u00f6y\u00fcn\u0259c\u0259kdir. Bu r\u0259difin, bu misralar\u0131n \u00e7\u0131x\u0131lmaz k\u0259d\u0259rini, yan\u011f\u0131s\u0131n\u0131, h\u0259sr\u0259tini \u00f6m\u00fcr boyu duyacay\u0131q.&#8221; &#8211; Anar[25]<br \/>\n&#8220;Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq, H\u00fcseyn Cavid, \u018fhm\u0259d Cavad v\u0259 o d\u00f6vrd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f ba\u015fqa s\u0259n\u0259tkarlar \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 xalq\u0131m\u0131z\u0131n milli azadl\u0131q fikirl\u0259rini \u0259ks etdirmi\u015fl\u0259r. Onlar \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259ri, elmi f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n elm v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin y\u00fcks\u0259lm\u0259sin\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f v\u0259 bel\u0259likl\u0259 d\u0259 xalq\u0131 g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259, milli azadl\u0131\u011fa, m\u00fcst\u0259qilliy\u0259 do\u011fru aparm\u0131\u015flar.&#8221; &#8211; Heyd\u0259r \u018fliyev[25]<br \/>\n\u0130rsi<br \/>\nMikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin xatir\u0259sin\u0259 \u00e7oxlu sayda \u0259s\u0259rl\u0259r h\u0259sr olunmu\u015fdur. Bunlardan Hikm\u0259t Ziyan\u0131n &#8220;Bu d\u0259rdi kim unudar&#8221;, M\u0259din\u0259 G\u00fclg\u00fcn\u00fcn &#8220;\u00d6lm\u0259z M\u00fc\u015ffiq \u00fc\u00e7\u00fcn&#8221;, H\u00fcseyn Arifin &#8220;Bir g\u00fcl a\u00e7d\u0131, sar\u0131 g\u00fcl&#8221;, Bala\u015f Az\u0259ro\u011flunun &#8220;Yen\u0259 o ba\u011f olayd\u0131&#8221;, \u018fli K\u0259rimin &#8220;M\u00fc\u015ffiq\u0259&#8221;, \u018flia\u011fa K\u00fcr\u00e7ayl\u0131n\u0131n &#8220;M\u00fc\u015ffiqi ya\u015f\u0131d\u0131ndan sordum&#8221;, N\u00fcsr\u0259t K\u0259s\u0259m\u0259nlinin &#8220;M\u00fc\u015ffiqin tar\u0131&#8221; \u0259s\u0259rl\u0259rini qeyd etm\u0259k olar.[3]<\/p>\n<p>\u015e\u0259ms\u0259ddin Abbasovun n\u0259\u015friyyatdan M\u00fc\u015ffiqin sonuncu &#8220;\u00c7a\u011flayan&#8221; poemas\u0131n\u0131n qovlu\u011funu 1937-ci ild\u0259 xilas edib g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc sonradan m\u0259lum oldu. Kitabdak\u0131 \u015feirl\u0259r \u00e7ap edildi. 1957-ci ild\u0259 \u015fairin b\u0259ra\u0259td\u0259n sonra ikicildliyi \u00e7ap edildi.[13]<\/p>\n<p>\u018fmir Hac\u0131yev, Altay Hac\u0131yev, Sara Vlasova, Adil K\u0259rimov \u015fairin r\u0259sml\u0259rini, Hac\u0131a\u011fa N\u0259z\u0259rov, M\u00fcn\u0259vv\u0259r Rzayeva, Minay\u0259 D\u0259yan\u0259t q\u0131z\u0131, R\u0259c\u0259b M\u00fcsl\u00fcmov kimi heyk\u0259lt\u0259ra\u015flar is\u0259 \u015fairin heyk\u0259lini i\u015fl\u0259yib haz\u0131rlad\u0131lar.[13]<\/p>\n<p>M.M\u00fc\u015ffiqin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 Cahangir Cahangirov, \u015e\u0259fiq\u0259 Axundova, \u018fl\u0259kb\u0259r Ta\u011f\u0131yev, Ramiz Miri\u015fli, \u018flibaba M\u0259mm\u0259dov, Vasif Ad\u0131g\u00f6z\u0259lov, Eldar Mansurov, Oktay Kaz\u0131mi, Xan\u0131m \u0130smay\u0131lq\u0131z\u0131, El\u00e7in \u0130manov v\u0259 b. mahn\u0131lar b\u0259st\u0259l\u0259dil\u0259r.[13]<\/p>\n<p>Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 Zeyn\u0259b Xanlarovan\u0131n ifas\u0131nda &#8220;Qal s\u0259n\u0259 Qurban&#8221; v\u0259 &#8220;S\u0259nin \u00fc\u00e7\u00fcn&#8221;, \u015e\u00f6vk\u0259t \u018fl\u0259kb\u0259rovan\u0131n &#8220;Qurban oldu\u011fum&#8221; v\u0259 &#8220;Ne\u00e7in g\u0259lm\u0259din&#8221;, G\u00fcla\u011fa M\u0259mm\u0259dov &#8220;Oxu Tar&#8221;, Eyyub Yaqubovun &#8220;Yen\u0259 o ba\u011f olayd\u0131&#8221;, &#8220;K\u00fcl\u0259kl\u0259r&#8221; v\u0259 &#8220;Ana Dedim&#8221;, N\u01ddzak\u01ddt M\u01ddmm\u01dddovan\u0131n &#8220;Oxu sevdiciyim&#8221;, Alim Qas\u0131movun &#8220;S\u00f6yl\u0259&#8221; mahn\u0131lar\u0131n\u0131 qeyd etm\u0259k olar.<\/p>\n<p>Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki heyk\u0259li<br \/>\n1968-ci ild\u0259 heyk\u0259lt\u0259ra\u015f M\u00fcn\u0259vv\u0259r Rzayeva v\u0259 memar \u015e\u0259fiq\u0259 Rzayeva t\u0259r\u0259find\u0259n Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin heyk\u0259li i\u015fl\u0259nib haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r.[7] 1970-ci il iyun ay\u0131n\u0131n 9-da Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri, Yasamal rayonu \u0130n\u015faat\u00e7\u0131lar prospekti v\u0259 N\u0259riman N\u0259rimanov k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rinin k\u0259si\u015fm\u0259sind\u0259 abid\u0259sinin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olmu\u015fdur.[7] 27 fevral 2017-ci ild\u0259 abid\u0259 &#8220;Az\u0259ravtoyol&#8221; ASC t\u0259r\u0259find\u0259n M\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 Turizm Nazirliyi v\u0259 Bak\u0131 \u015e\u0259h\u0259r \u0130cra Hakimiyy\u0259ti il\u0259 raz\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmadan da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.[26] Az\u0259rbaycan c\u0259miyy\u0259tinin t\u0259yziqind\u0259n sonra, 27 mart 2017-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Memarlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n \u0130dar\u0259 Hey\u0259tinin s\u0259dri Elb\u0259y Qas\u0131mzad\u0259 heyk\u0259lin \u0259vv\u0259lki yerind\u0259 b\u0259rpa edilm\u0259si haqq\u0131nda m\u0259lumat yay\u0131b.[27][28][29]<\/p>\n<p>1977-ci ild\u0259 ad\u0131n\u0131n \u0259d\u0259dil\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 X\u0259z\u0259r G\u0259mi\u00e7iliyi \u0130dar\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n &#8220;Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq&#8221; quru y\u00fck g\u0259misi suya burax\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.[7]<\/p>\n<p>1988-ci ild\u0259 aprel ay\u0131n\u0131n 20-d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Ali Sovetinin 1096-XI sayl\u0131 f\u0259rman\u0131 il\u0259 M\u00fc\u015ffiqabad &#8211; yeni \u015f\u0259h\u0259r tipli q\u0259s\u0259b\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.[7] H\u0259min ild\u0259 80 illik yubileyi \u00e7\u0259rciv\u0259sind\u0259 Tofiq Novruzovun, Cabir Novruzun, Ayd\u0131n Zeynalovun, N\u0259bi X\u0259zrinin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 X\u0131z\u0131 rayonunun Sayadlar k\u0259ndind\u0259 \u015fairin atas\u0131 \u018fbd\u00fclq\u0259dirin ba\u011f evinin yerind\u0259 &#8220;Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq oca\u011f\u0131&#8221; \u2013 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.[3] Muzeyd\u0259 \u015fair\u0259 simvolik m\u0259zar qoyulmu\u015fdur.[3] 2004-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan M\u0259d\u0259niyy\u0259t Nazirliyinin s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 X\u0131z\u0131dak\u0131 &#8220;Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq oca\u011f\u0131&#8221; &#8220;Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiq xatir\u0259 muzeyi&#8221; statusu alm\u0131\u015fd\u0131r.[7] 2008-ci il iyun ay\u0131n\u0131n 23-d\u0259 100 illik yubileyi il\u0259 \u0259laq\u0259dar X\u0131z\u0131 rayonunun Sayadlar k\u0259ndind\u0259 \u015fairin yeni b\u0259rpa olunmu\u015f evinin t\u0259t\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olmu\u015fdur.[7]<\/p>\n<p>1988-ci ild\u0259 Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 \u015fairin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan tam orta m\u0259kt\u0259b 1988-ci ild\u0259 t\u0259sis edilmi\u015fdir.[30] Binan\u0131n \u00f6n\u00fcnd\u0259 Mikay\u0131l M\u00fc\u015fviqin b\u00fcst\u00fc qoyulmu\u015fdur.[30]<\/p>\n<p>1989-cu ild\u0259 Sayadlar k\u0259ndind\u0259 xeyriyy\u0259\u00e7i polkovnik \u018fb\u00fclh\u0259s\u0259n \u018fhm\u0259dovun \u015f\u0259xsi t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 b\u00fcst\u00fc qoyulmu\u015fdur.[7] B\u00fcst memar M\u00fcn\u0259vv\u0259r Rzayeva t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r.[7] H\u0259min ild\u0259 xatir\u0259sinin \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 Bak\u0131da ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 binaya (S.R\u0259himov k\u00fc\u00e7\u0259si, 108) xatir\u0259 l\u00f6vh\u0259si vurulmu\u015fdur.[3] 1993-c\u00fc ild\u0259 Qarada\u011f rayonunda \u015fairin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan q\u0259s\u0259b\u0259d\u0259 abid\u0259sinin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olmu\u015fdur.[7] 1998-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyev &#8220;Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin 90 illik yubileyinin ke\u00e7irilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; S\u0259r\u0259ncam imzalam\u0131\u015fd\u0131r.[7]<\/p>\n<p>Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin 100 illik yubileyin\u0259 h\u0259sr olunan po\u00e7t markas\u0131<br \/>\n2005-ci ild\u0259 &#8220;M\u00fc\u015ffiqli g\u00fcnl\u0259rim&#8221; kitab\u0131n\u0131n son geni\u015fl\u0259ndirilmi\u015f n\u0259\u015fri &#8220;G\u0259nclik&#8221; n\u0259\u015friyyat\u0131nda i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcr. 2007-ci il 16 apreld\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyev &#8220;Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin 100 illik yubileyinin ke\u00e7irilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; S\u0259r\u0259ncam imzalam\u0131\u015fd\u0131r.[31] 2008-ci il Qarada\u011f Rayon \u0130cra Hakimiyy\u0259tinin v\u0259 &#8220;M\u00fc\u015ffiqsev\u0259rl\u0259r&#8221; C\u0259miyy\u0259tinin t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan \u015fairi Mikayil M\u00fc\u015ffiqin 100 illik yubileyi t\u0259nt\u0259n\u0259 il\u0259 qeyd edilmi\u015fdir. H\u0259min ild\u0259 onun anadan olmas\u0131n\u0131n 100 illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya Texnologiyalar\u0131 Nazirliyinin &#8220;Az\u0259rpo\u00e7t&#8221; birliyi marka buraxm\u0131\u015fd\u0131r.[7]<\/p>\n<p>Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin 110 illik yubileyinin ke\u00e7irilm\u0259si haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti \u0130lham \u018fliyev Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Konstitusiyas\u0131n\u0131n 109-cu madd\u0259sinin 32-ci b\u0259ndin\u0259 \u0259sas\u0259n 17 may 2018-ci il tarixind\u0259 S\u0259r\u0259ncam imzalam\u0131\u015fd\u0131r.[31][32][33]<\/p>\n<p>Hal-haz\u0131rda Mikay\u0131l M\u00fc\u015ffiqin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na Rusiya Milli Kitabxanas\u0131, Rusiya D\u00f6vl\u0259t Kitabxanas\u0131, AB\u015e Konqres Kitabxanas\u0131, Belarus Milli Kitabxanas\u0131, T\u00fcrkiy\u0259 Milli Kitabxanas\u0131, Estoniya Milli Kitabxanas\u0131 kimi d\u00fcnya kitabxanlar\u0131nda rast g\u0259lm\u0259k olar.[34<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Do\u011fum tarixi 5 iyun 1908 Do\u011fum yeri Bak\u0131, Bak\u0131 q\u0259zas\u0131, Bak\u0131 quberniyas\u0131, Rusiya \u0130mperiyas\u0131 V\u0259fat\u0131 6 yanvar 1938 (29 ya\u015f\u0131nda) V\u0259fat yeri Bak\u0131, Az\u0259rbaycan SSR, SSR\u0130 V\u0259fat s\u0259b\u0259bi Repressiya edilib Atas\u0131 \u018fbd\u00fclqadir \u0130smay\u0131lzad\u0259 Anas\u0131 Z\u00fcleyxa \u0130smay\u0131lzad\u0259 H\u0259yat yolda\u015f\u0131 Dilb\u0259r Axundzad\u0259 V\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131\u011f\u0131 Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Rusiya \u0130mperiyas\u0131 Flag of the Transcaucasian Federation.svg ZDFR [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-28995","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-edeb"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28995","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=28995"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28995\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":29005,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28995\/revisions\/29005"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=28995"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=28995"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=28995"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}