{"id":31822,"date":"2019-08-01T09:00:54","date_gmt":"2019-08-01T05:00:54","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=31822"},"modified":"2019-08-01T10:04:00","modified_gmt":"2019-08-01T06:04:00","slug":"mustafa-kamal-ataturk-v%c9%99-n%c9%99riman-n%c9%99rimanov","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=31822","title":{"rendered":"MUSTAFA KAMAL ATAT\u00dcRK V\u018f N\u018fR\u0130MAN N\u018fR\u0130MANOV"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/11\/ONDERIM-ULU-ATATURK.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/11\/ONDERIM-ULU-ATATURK-300x200.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"200\" class=\"alignnone size-medium wp-image-28962\" srcset=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/11\/ONDERIM-ULU-ATATURK-300x200.jpg 300w, http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/11\/ONDERIM-ULU-ATATURK-768x512.jpg 768w, http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/11\/ONDERIM-ULU-ATATURK.jpg 800w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck t\u00fcrk xalq\u0131na m\u0259h\u0259bb\u0259td\u0259n qaynaqlanan qarda\u015fl\u0131q<br \/>\nN\u0259riman N\u0259rimanovun \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 Sovet Rusiyas\u0131 aras\u0131nda diplomatik \u0259laq\u0259l\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259ri olmu\u015fdur.<br \/>\nT\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 Sovet Rusiyas\u0131 aras\u0131nda diplomatik \u0259laq\u0259l\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131 N.N\u0259rimanovun siyasi f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 misilsiz hadis\u0259 &#8211; \u201cs\u0259n\u0259d v\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapsa da, tarixi d\u0259y\u0259rini almam\u0131\u015f\u201d, dem\u0259k olar ki, unudulmu\u015fdur. Bu bar\u0259d\u0259 t\u00fcrk t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 H\u00fcseyn Ad\u0131g\u00f6z\u0259l \u201cAtat\u00fcrk, N\u0259rimanov v\u0259 Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131m\u0131z\u201d m\u00f6vzusunu ilk olaraq t\u0259dqiqata c\u0259lb etm\u0259kl\u0259 T\u00fcrkiy\u0259-Az\u0259rbaycan m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 \u201cunudulmu\u015f s\u0259hif\u0259l\u0259rin\u201d &#8211; tarixi h\u0259qiq\u0259tin b\u0259rpa edilm\u0259si N\u0259rimanovun bir m\u00fcdrik \u015f\u0259xsiyy\u0259t kimi T\u00fcrk-Az\u0259rbaycan birliyin\u0259 s\u0259daq\u0259tini n\u00fcmayi\u015f etdirir. Onun m\u00fcdrik siyasi xadim kimi portretinin b\u0259rpas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.<br \/>\nH\u00fcseyn Ad\u0131g\u00f6z\u0259l tarix\u00e7i kimi toxundu\u011fu m\u00f6vzuda \u0259s\u0259r yazmas\u0131n\u0131n m\u0259qs\u0259dini \u015f\u0259rh ed\u0259rk\u0259n yaz\u0131r: \u201cQurtulu\u015f sava\u015f\u0131m\u0131z\u0131n \u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259li g\u00fcnl\u0259rind\u0259, bir qarda\u015f olaraq \u0259lini uzadan v\u0259 \u0259lind\u0259n g\u0259l\u0259n b\u00fct\u00fcn yard\u0131mlar\u0131 yapan Sovetl\u0259r Birliyind\u0259n T\u00fcrk Qurtulu\u015f Sava\u015f\u0131na b\u00f6y\u00fck d\u0259st\u0259k ver\u0259n N\u0259riman N\u0259rimanovun bir kommunist olsa da, T\u00fcrk oldu\u011fundan, T\u00fcrk mill\u0259t\u00e7isi oldu\u011fundan z\u0259rr\u0259 q\u0259d\u0259r \u015f\u00fcbh\u0259miz yoxdur. Onun Kommunist olmas\u0131 biz\u0259 yard\u0131m etm\u0259sin\u0259 \u0259ng\u0259l olmad\u0131\u011f\u0131 kimi, bizl\u0259r d\u0259 onun kommunist olmas\u0131na baxmayaraq, onun T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkl\u0259ri v\u0259 t\u00fcrk mill\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn etdikl\u0259rini \u0259sla unuda bilm\u0259rik. Tarix oldu\u011fu kimi, yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r ki, T\u00fcrk birliyinin t\u0259m\u0259li sa\u011flam olsun! (\u201cRespublika\u201d q\u0259zeti, 19 iyul 2019-cu il).<br \/>\nM\u0259lum oldu\u011fu kimi N\u0259riman N\u0259rimanovun T\u00fcrkiy\u0259li t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 ilk tan\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 1909-1913-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 H\u0259\u015ft\u0259rxanda olmu\u015fdur. S\u00fcrg\u00fcn ill\u0259ri n\u0259zar\u0259t alt\u0131nda olan N.N\u0259rimanov burada gizli inqilabi f\u0259aliyy\u0259tini leqal t\u0259dbirl\u0259rd\u0259 m\u0259har\u0259tl\u0259 davam etdirirdi. Onun \u201c\u015eurayi-islam c\u0259miyy\u0259ti\u201dnd\u0259 t\u0259\u015fkil olunan t\u0259dbirl\u0259rind\u0259 tatar, rus, qazax, q\u0131r\u011f\u0131z v\u0259 t\u00fcrk zabitl\u0259ri d\u0259 i\u015ftirak edirdil\u0259r.<br \/>\nH\u00fcseyn Ad\u0131g\u00f6z\u0259l yaz\u0131r:<br \/>\n\u201cBirinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sind\u0259 \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259n v\u0259 H\u0259\u015ft\u0259rxana g\u00f6nd\u0259ril\u0259n t\u00fcrk zabitl\u0259ri il\u0259 (N\u0259rimanov) orada qar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f v\u0259 onlardan ald\u0131\u011f\u0131 m\u0259lumatlarla T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin v\u0259ziyy\u0259tind\u0259n x\u0259b\u0259r tutmu\u015f, Qurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 m\u00fcdd\u0259tind\u0259 \u00e7\u0259tin durumda olan T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 \u0259lind\u0259n g\u0259ldiyind\u0259n d\u0259 daha art\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaparaq, yard\u0131m etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r\u201d (\u201cRespublika\u201d q\u0259zeti, 19 iyul 2019-cu il).<br \/>\nBirinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259si h\u0259r yerd\u0259 oldu\u011fu kimi, Az\u0259rbaycanda da ictimai-siyasi v\u0259 iqtisadi g\u0259rginlik yaratm\u0131\u015fd\u0131. Anadolu c\u0259bh\u0259sind\u0259 t\u00fcrk h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin u\u011fursuzlu\u011fu n\u0259tic\u0259sind\u0259 minl\u0259rl\u0259 h\u0259rbi v\u0259 m\u00fclki \u0259sir Rusiya \u0259razisind\u0259ki d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rilirdi.<br \/>\nVladiqafqaz d\u0259miryolunda qap\u0131lar\u0131 ba\u011fl\u0131 y\u00fck vaqonlar\u0131nda h\u0259ft\u0259l\u0259rl\u0259 ac, susuz v\u0259ziyy\u0259td\u0259 Urala, Sibir\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 S\u0259m\u0259rq\u0259nd, Krasnoyarsk, Tula, H\u0259\u015ft\u0259rxan v\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n h\u0259rbi \u0259sirl\u0259r aras\u0131nda y\u00fczl\u0259rc\u0259 insan d\u00f6z\u0259 bilmir, d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015firdi. \u018fsirl\u0259rin m\u0259skunla\u015fd\u0131qlar\u0131 h\u0259bsxanalardak\u0131 \u015f\u0259rait is\u0259 daha d\u00f6z\u00fclm\u0259z idi. Bak\u0131ya e\u015falonla g\u0259tiril\u0259n h\u0259rbi \u0259sirl\u0259r gec\u0259l\u0259r d\u0259niz liman\u0131ndan Nargin adas\u0131na ciddi rejimli \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rin\u0259 \u201cKnyaz Borodanski\u201d g\u0259misind\u0259 da\u015f\u0131n\u0131rd\u0131. N.N\u0259rimanovun r\u0259hb\u0259rlik etdiyi \u201cH\u00fcmm\u0259t\u201d t\u0259\u015fkilat\u0131 bundan x\u0259b\u0259rdar idi. Lakin qada\u011fan olunmu\u015f zonada n\u0259l\u0259r ba\u015f verdiyini bilmirdil\u0259r.<br \/>\nN\u0259rimanov Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259r Dumas\u0131na se\u00e7il\u0259nd\u0259n sonra onu narahat ed\u0259n Nargin adas\u0131nda saxlanan t\u00fcrk \u0259sirl\u0259rinin v\u0259ziyy\u0259ti il\u0259 maraqlan\u0131r. O, h\u0259mfikirl\u0259ri il\u0259 Dumada bir komissiya se\u00e7ib Nargin adas\u0131na g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sini t\u0259l\u0259b edir. \u201cH\u00fcmm\u0259t\u201d 1917-ci il 28 noyabr tarixli say\u0131nda yaz\u0131r: \u201cDuma komissiya se\u00e7di. H\u0259m\u0259n komissiyada bol\u015fevikl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n yolda\u015f\u0131m\u0131z N\u0259rimanov bir ne\u00e7\u0259 adamla Nargin c\u0259zir\u0259sin\u0259 gedib \u0259sirl\u0259r bar\u0259sind\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l m\u0259lumat toplay\u0131bd\u0131r. Bu bar\u0259d\u0259 Dumada bir m\u0259ruz\u0259 oxuyacaqd\u0131r\u201d.<br \/>\nBak\u0131 \u015f\u0259h\u0259r Dumas\u0131n\u0131n \u201cT\u0259hqiqat komissiyas\u0131\u201dn\u0131n \u00fczvl\u0259ri-N\u0259riman b\u0259y N\u0259rimanov, \u018fbd\u00fclba\u011f\u0131 M\u0259mm\u0259dov, A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d \u0130brahimov, M\u00fcrs\u0259lov, el\u0259c\u0259 d\u0259, Almaniya, Danimarka v\u0259 \u0130sve\u00e7r\u0259 s\u0259firlikl\u0259rinin \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 Nargin c\u0259zir\u0259sind\u0259 m\u0259hbuslar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 saxlanma \u015f\u0259raiti il\u0259 tan\u0131\u015f olanda d\u0259h\u015f\u0259t\u0259 g\u0259ldil\u0259r.<br \/>\nBurada minl\u0259rl\u0259 h\u0259rbi v\u0259 m\u00fclki \u0259sir taxta baraklarda anti-sanitariya \u015f\u0259raitind\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131. Baraklar aras\u0131nda \u00e7ad\u0131rlarda v\u0259ziyy\u0259t daha d\u00f6z\u00fclm\u0259z idi. H\u0259r yerd\u0259 nat\u0259mizlik, \u00fcfun\u0259t 400 n\u0259f\u0259rlik x\u0259st\u0259xanada a\u011f\u0131r x\u0259st\u0259l\u0259r\u0259 tibbi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn dava-d\u0259rman \u00e7at\u0131\u015fm\u0131rd\u0131.<br \/>\nM\u0259hbuslar\u0131n b\u0259nizi sol\u011fun, k\u0259d\u0259rli idi. Onlar maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi s\u0131x\u0131nt\u0131 \u00e7\u0259kir, h\u0259ft\u0259l\u0259rl\u0259 i\u00e7m\u0259li suya h\u0259sr\u0259t qal\u0131rd\u0131lar.<br \/>\nRus v\u0259 erm\u0259ni m\u00fchafiz\u0259\u00e7il\u0259ri m\u0259hbuslar\u0131 ciddi rejimd\u0259 saxlay\u0131r, onlarla \u00e7ox kobud davran\u0131rd\u0131lar.<br \/>\n\u201cA\u00e7\u0131q s\u00f6z\u201d q\u0259zeti 1917-ci il 7 dekabr tarixli say\u0131nda \u201cT\u0259hqiqat komissiyas\u0131\u201d \u00fczvl\u0259rinin Nargin c\u0259zir\u0259sind\u0259 g\u00f6rd\u00fckl\u0259rini bel\u0259 \u015f\u0259rh edir:<br \/>\n\u201cC\u0259zir\u0259d\u0259 ya\u015fanan d\u0259h\u015f\u0259tli v\u0259ziyy\u0259tin izl\u0259rini g\u00f6r\u0259n komit\u0259 \u00fczvl\u0259ri h\u00f6nk\u00fcr-h\u00f6nk\u00fcr a\u011flamaqdan \u00f6zl\u0259rini saxlaya bilmirdil\u0259r. 400 adam yerl\u0259\u015f\u0259c\u0259k x\u0259st\u0259xanada 1200 x\u0259st\u0259 bal\u0131q kimi bir birinin \u00fcst\u00fcn\u0259 t\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc, b\u0259zisi can verirdi, b\u0259zisi \u201c\u018ff\u0259ndim, su\u201d, \u201c\u018ff\u0259ndim, yem\u0259k\u201d dey\u0259 q\u0131\u015fq\u0131r\u0131rd\u0131. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 o g\u00fcn \u00f6lm\u00fc\u015f 40 \u0259sir bir-birinin \u00fcst\u00fcn\u0259 y\u0131\u011f\u0131l\u0131b dururdu. G\u00fcnd\u0259 40-a q\u0259d\u0259r \u0259sir ac\u0131ndan, susuzluqdan, soyuqdan t\u0259l\u0259f olurdu. N\u0259 \u0259yinl\u0259rin\u0259 geyinm\u0259y\u0259 geyiml\u0259ri, n\u0259 bir d\u0259 yand\u0131rma\u011fa yanacaqlar\u0131 var idi. Bir \u00e7oxlar\u0131 ba\u015flar\u0131n\u0131n alt\u0131na k\u0259rpic qoymu\u015fdular. Quru taxta \u00fcst\u00fcnd\u0259 yatmaqdan \u00e7oxlar\u0131n\u0131n yanlar\u0131nda b\u00f6y\u00fck yaralar \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. M\u00fclki \u0259sirl\u0259r aras\u0131nda 80 ya\u015f\u0131nda qocalarla yana\u015f\u0131, 2 ya\u015f\u0131ndan 15 ya\u015f\u0131na q\u0259d\u0259r k\u00f6rp\u0259 u\u015faqlar da var idi.<br \/>\nDaha sonra N\u0259rimanov adada 700-\u0259 q\u0259d\u0259r s\u0259ks\u0259n ya\u015flar\u0131nda ah\u0131l\u0131n, 2 ya\u015f\u0131ndan 15 ya\u015f\u0131na q\u0259d\u0259r k\u00f6rp\u0259 u\u015faqlar\u0131n oldu\u011funu v\u0259 bunlar\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131n Qafqaz c\u0259bh\u0259sind\u0259n g\u0259ldikl\u0259rini bildir\u0259r\u0259k s\u00f6zl\u0259rini bu c\u00fcml\u0259l\u0259rl\u0259 tamamlam\u0131\u015fd\u0131r: \u201cBura bir c\u0259zir\u0259 deyil, m\u0259zard\u0131r. El\u0259 bir m\u0259zard\u0131r ki 1000 n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r adam q\u0131raqda oturub \u00f6z n\u00f6vb\u0259sini g\u00f6zl\u0259yir\u201d.<br \/>\nAx\u015fam\u00e7a\u011f\u0131 Nargin adas\u0131ndan \u015f\u0259h\u0259r\u0259 yor\u011fun qay\u0131dan N\u0259riman N\u0259rimanov evd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 aram tapa bilm\u0259di. Papirosu-papirosa calad\u0131, yaz\u0131 masas\u0131na dirs\u0259kl\u0259nib fikirl\u0259\u015fdi. O, Nargin adas\u0131nda \u0259sirl\u0259rin d\u00f6z\u00fclm\u0259z hal\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcb d\u0259h\u015f\u0259t\u0259 g\u0259lmi\u015fdi. Onlara t\u0259cili k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rm\u0259k fikri onu t\u0259rk etmirdi. O, otaqda bir q\u0259d\u0259r var-g\u0259l etdi. Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259r Dumas\u0131na \u0259sirl\u0259rin v\u0259ziyy\u0259ti, onlara t\u0259xir\u0259 salmadan k\u00f6m\u0259k bar\u0259d\u0259 m\u0259ruz\u0259 yazma\u011f\u0131 q\u0259rara ald\u0131.<br \/>\nN\u0259rimanov stolun \u00fcst\u00fcnd\u0259ki z\u0259if i\u015f\u0131ql\u0131 lampan\u0131n pilt\u0259sini qald\u0131rd\u0131, otaq i\u015f\u0131qland\u0131.<br \/>\nO, a\u011f v\u0259r\u0259ql\u0259ri qaba\u011f\u0131na \u00e7\u0259kdi, q\u0259l\u0259mi m\u00fcr\u0259kk\u0259b\u0259 bat\u0131r\u0131b xeyli d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc. H\u0259y\u0259candan fikrini toplaya bilmirdi: haradan ba\u015flas\u0131n? Bir q\u0259d\u0259r sonra g\u00f6rd\u00fckl\u0259rini t\u0259fsilat\u0131 il\u0259 yazma\u011fa ba\u015flad\u0131<br \/>\nN\u0259rimanov m\u0259ruz\u0259sini ba\u015fa \u00e7atd\u0131randa art\u0131q dan yeri s\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. P\u0259nc\u0259r\u0259y\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n \u015f\u0259f\u0259ql\u0259r ota\u011f\u0131 i\u015f\u0131qland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. O, lampan\u0131 s\u00f6nd\u00fcr\u00fcb, bir \u00e7imir yuxu almaq \u00fc\u00e7\u00fcn divana uzand\u0131.<br \/>\nErt\u0259si g\u00fcn N\u0259rimanovun \u201cH\u00fcmm\u0259t\u201d q\u0259zetind\u0259 (28 noyabr 1917-ci il) \u201cG\u00f6z ya\u015f\u0131 t\u00f6kd\u00fcr\u0259n C\u0259zir\u0259\u201d m\u0259qal\u0259si d\u0259rc olundu. N\u0259rimanov \u00fcr\u0259ka\u011fr\u0131s\u0131 il\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<br \/>\n\u201cKa\u015f m\u0259n bu c\u0259zir\u0259y\u0259 getm\u0259y\u0259ydim. Ka\u015f bir d\u0259ri, bir s\u00fcm\u00fck b\u0259d\u0259nl\u0259ri, sif\u0259tsiz g\u00f6zl\u0259ri, ah-zar ed\u0259n insanlar\u0131 g\u00f6rm\u0259y\u0259ydim. Ka\u015f \u201c\u0259f\u0259ndim, su!\u201d, \u201c\u0259f\u0259ndim, yem\u0259k!\u201d, \u201c\u0259f\u0259ndim, paltar!\u201d s\u00f6zl\u0259rini e\u015fitm\u0259y\u0259ydim. Ka\u015f \u00e7\u0131lpaq, dodaqlar\u0131 soyuqdan titr\u0259y\u0259n, \u00fczl\u0259ri bozarm\u0131\u015f atas\u0131z-anas\u0131z balaca balalarla s\u00f6yl\u0259\u015fm\u0259y\u0259ydim. Ka\u015f x\u0259st\u0259xanada ba\u015flar\u0131 k\u0259rpic \u00fcst\u0259 can ver\u0259n igidl\u0259r\u0259 rast g\u0259lm\u0259y\u0259ydim!<br \/>\nMin iki y\u00fcz insan balas\u0131 haz\u0131r \u00f6l\u00fcm n\u00f6vb\u0259sind\u0259 durubdur. Alt\u0131 min d\u0259 bu n\u00f6vb\u0259y\u0259 haz\u0131rla\u015f\u0131r. Tifmi, v\u0259bam\u0131 v\u0259 ya bir qeyri-siray\u0259tedici m\u0259r\u0259zmi bunlar\u0131 c\u0259zir\u0259y\u0259 qurban ed\u0259c\u0259kdir?<br \/>\nYox, yox!<br \/>\nAcl\u0131q! Susuzluq v\u0259 soyuq!<br \/>\nM\u00fcs\u0259lmanlar \u201c\u0259f\u0259ndim, su!..\u201d deyib g\u00f6zl\u0259riniz\u0259 baxd\u0131qda guya dem\u0259k ist\u0259yirl\u0259r: Siz insanm\u0131s\u0131n\u0131z? \u0130nsaniyy\u0259t\u0259 dair qanunlar\u0131n\u0131z varm\u0131? Siz mill\u0259t balas\u0131s\u0131n\u0131zm\u0131? Zavall\u0131 mill\u0259t balalar\u0131na cavab\u0131n\u0131z n\u0259dir?<br \/>\nSiz\u0259 baxan, sizi m\u00fchakim\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131ran bu g\u00f6zl\u0259rd\u0259 siz bu s\u00f6zl\u0259ri oxuyursunuz? Oxuyub da \u00fcr\u0259yiniz s\u0131x\u0131l\u0131r, g\u00f6zl\u0259riniz ixtiyars\u0131z ya\u015far\u0131r.<br \/>\nM\u0259n tab g\u0259tir\u0259 bilm\u0259yib ixtiyars\u0131z a\u011flad\u0131m&#8230;<br \/>\nA\u011flamamaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcrm\u00fc? Vaxt\u0131nda ata-anan\u0131n g\u00f6z i\u015f\u0131\u011f\u0131 v\u0259 sonra u\u015faqlar p\u0259r\u0259stdar\u0131 v\u0259 daha sonra v\u0259t\u0259n q\u0259hr\u0259man\u0131 bir insan indi ilanlar m\u0259sk\u0259ni olan susuz bir c\u0259zir\u0259d\u0259 can verirk\u0259n, quru, partlam\u0131\u015f dilini \u00e7\u0131xar\u0131b deyir: \u201c\u0259f\u0259ndim, su!\u201d, \u201c\u0259f\u0259ndim, yem\u0259k!\u201d, \u201cpaltar!\u201d. \u0130ndi m\u0259n d\u0259 qulaqlar\u0131 e\u015fid\u0259nl\u0259r\u0259, vicdanlar\u0131 oyanm\u0131\u015flara \u00fcz\u00fcm\u00fc tutub da o zavall\u0131 c\u0259zir\u0259 \u0259sirl\u0259rinin s\u00f6zl\u0259rini t\u0259krar edir\u0259m: \u201c\u0259f\u0259ndim, su!\u201d, \u201c\u0259f\u0259ndim, yem\u0259k!\u201d, \u201cpaltar!\u201d. Bu g\u00f6z ya\u015f\u0131 t\u00f6kd\u00fcr\u0259n c\u0259zir\u0259 sizi g\u00f6zl\u0259yir, siz\u0259 \u00fcmid ba\u011flay\u0131r. \u018fmin olunuz, siz d\u0259 m\u0259n g\u00f6rd\u00fcy\u00fcm\u00fc g\u00f6rs\u0259ydiniz v\u0259 \u0259linizd\u0259n bir \u015fey g\u0259lm\u0259diyini d\u00fc\u015f\u00fcns\u0259ydiniz, siz d\u0259 m\u0259nim kimi dey\u0259rdiniz: ka\u015f bu c\u0259zir\u0259y\u0259 getm\u0259y\u0259ydim!\u201d.<br \/>\n&#8230;1917-ci il dekabr\u0131n 5-d\u0259 s\u0259h\u0259r saat 11-d\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259r Dumas\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti iclas\u0131 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131. Ayr\u0131-ayr\u0131 fraksiyalar\u0131 t\u0259msil ed\u0259n Duma \u00fczvl\u0259ri v\u0259 qonaqlar \u00f6z yerl\u0259rini tutmu\u015fdular. N\u0259riman N\u0259rimanov \u00e7\u0131x\u0131\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00f6z ald\u0131, zalda oturanlara m\u00fcraci\u0259tl\u0259 dedi:<br \/>\n\u2014C\u0259nab Duma \u00fczvl\u0259ri, Nargin c\u0259zir\u0259sind\u0259 \u0259sirl\u0259rin v\u0259ziyy\u0259ti haqq\u0131nda m\u0259ruz\u0259m haz\u0131rd\u0131r. \u018fg\u0259r laz\u0131m bils\u0259niz, \u0259rz ed\u0259 bil\u0259r\u0259m.<br \/>\nZaldan \u201cXahi\u015f edirik\u201d\u2014s\u0259dalar\u0131 e\u015fidildi.<br \/>\nN\u0259riman N\u0259rimanov xitab\u0259t k\u00fcrs\u00fcs\u00fcn\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131. Zala tam s\u00fckut \u00e7\u00f6km\u00fc\u015fd\u00fc. N\u0259rimanovun yor\u011fun, k\u0259d\u0259rli, bir az da q\u0259z\u0259bli, ittihamedici s\u00f6zl\u0259ri ham\u0131n\u0131 sanki, sehirl\u0259mi\u015fdi. O dedi:<br \/>\n\u201cC\u0259zir\u0259nin hal\u0131 h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n f\u0259nad\u0131r. Buradak\u0131 evl\u0259r adamlar \u00fc\u00e7\u00fcn tikilm\u0259yibdir. Bu evl\u0259r qaranl\u0131q, \u00fcfun\u0259tli, soyuq daxmalardan ibar\u0259tdir. Bunlar\u0131n soyuqlu\u011funa s\u0259b\u0259b n\u0259inki soba yand\u0131r\u0131lmamas\u0131d\u0131r. Xeyr! Burada he\u00e7 vaxt soba yand\u0131rmazlar. \u00c7\u00fcnki odun yoxdur, bu daxmalar\u0131n soyuqlu\u011funa s\u0259b\u0259b taxtalar\u0131n aralar\u0131nda olan de\u015fikl\u0259r v\u0259 damlar\u0131n \u00fcst\u0259ki \u015f\u00fc\u015f\u0259siz p\u0259nc\u0259r\u0259l\u0259rdir\u201d.<br \/>\n\u201cM\u0259n sa\u011flamlar \u00fc\u00e7\u00fcn bi\u015f\u0259n \u015forban\u0131 g\u00f6rd\u00fcm: itini sev\u0259n ki\u015fi bunu itin\u0259 verm\u0259z\u201d, su da burada \u00e7ox vaxt tap\u0131lm\u0131r.<br \/>\n\u201cBurada insanlar susuzluqdan can verirl\u0259r\u201d.<br \/>\nBu zavall\u0131 \u0259sirl\u0259rin hallar\u0131n\u0131 daha a\u015fkar n\u0259z\u0259r\u0259 g\u0259tirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn burada bir ne\u00e7\u0259 sifralar s\u00f6yl\u0259m\u0259k ist\u0259rdim.<br \/>\nHaz\u0131r h\u0259r g\u00fcn 40-45 adam \u00f6lm\u0259kd\u0259dir.<br \/>\nN\u0259 is\u0259 bu c\u0259zir\u0259 bir m\u0259zard\u0131r. Bu m\u0259zar\u0131n k\u0259nar\u0131nda haz\u0131r min adam n\u00f6vb\u0259d\u0259 durubdur v\u0259 7 min sa\u011flam adam da bu n\u00f6vb\u0259y\u0259 haz\u0131rla\u015f\u0131r. G\u0259r\u0259kdir da\u015f\u00fcr\u0259kli olasan da bu vicdans\u0131zl\u0131\u011fa davam ed\u0259s\u0259n: ac\u0131ql\u0131, hirsli hal\u0131nda insan insan bar\u0259sind\u0259 bu d\u0259r\u0259c\u0259 vicdans\u0131zl\u0131\u011fa meydan vers\u0259, b\u0259lk\u0259 d\u0259 t\u0259bii ola. F\u0259q\u0259t m\u00fcrur il\u0259 h\u0259r saat, h\u0259r g\u00fcn, h\u0259ft\u0259l\u0259r, aylar, ill\u0259rl\u0259 bu h\u0259r\u0259k\u0259td\u0259 bulunmaq insanl\u0131q h\u0259r\u0259k\u0259ti deyildir. \u0130nsan balas\u0131 il\u0259 bu t\u00f6vr r\u0259ftar n\u0259inki azad Rusiyada g\u0259r\u0259kdir g\u00f6r\u00fcnm\u0259sin, h\u0259tta v\u0259h\u015fil\u0259r aras\u0131nda g\u00f6r\u00fcnm\u0259yibdir\u201d (\u201cH\u00fcmm\u0259t\u201d q\u0259zeti, 11 dekabr 1917-ci il).<br \/>\nHam\u0131 b\u0259\u015f\u0259ri cinay\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 ittiham\u0131 dinl\u0259yirdi. Nec\u0259 olub ki, \u201cqulaqlar\u0131n\u0131n dibind\u0259\u201d Rusiya h\u00f6kum\u0259tinin yaratd\u0131\u011f\u0131 d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259n x\u0259b\u0259rsiz olublar. Y\u00fczl\u0259rl\u0259 insan ac, susuz, soyuqdan, x\u0259st\u0259likd\u0259n, zorak\u0131l\u0131qdan \u00f6l\u00fcb. Ham\u0131 x\u0259yan\u0259t qurbanlar\u0131n\u0131n ruhu qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00f6zl\u0259rini g\u00fcnahkar bilir, q\u0259z\u0259bl\u0259nirdi.<br \/>\nN\u0259rimanovun m\u0259ruz\u0259sind\u0259n sonra \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259nl\u0259r \u0259sirl\u0259r\u0259 yard\u0131m komit\u0259si yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 x\u00fcsusi komissiya qurulmas\u0131n\u0131 t\u0259klif edirl\u0259r. Komissiya N\u0259riman N\u0259rimanovun t\u0259kidli t\u0259l\u0259bin\u0259 g\u00f6r\u0259 q\u0259rara al\u0131r: C\u0259zir\u0259y\u0259 daha \u0259sir g\u00f6nd\u0259rilm\u0259sin; C\u0259zir\u0259d\u0259 saxlanan qocalar v\u0259 m\u00fcharib\u0259d\u0259 i\u015ftirak etm\u0259y\u0259n \u0259hali v\u0259 u\u015faqlar v\u0259t\u0259nl\u0259rin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilsin v\u0259 ya c\u0259miyy\u0259ti-xeyriyy\u0259nin himay\u0259sin\u0259 verilsin; X\u0259st\u0259l\u0259r tezlikl\u0259 c\u0259zir\u0259d\u0259n \u015f\u0259h\u0259r\u0259 m\u00fcalic\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilsin; C\u0259zir\u0259d\u0259 saxlananlar\u0131n yem\u0259k-i\u00e7m\u0259kl\u0259ri art\u0131r\u0131ls\u0131n v\u0259 alt-\u00fcst paltarlar\u0131na diqq\u0259t yetirilsin.<br \/>\nN\u0259riman N\u0259rimanovun Nargin c\u0259zir\u0259sind\u0259 \u0259sirl\u0259r problemini ortaya qoymas\u0131-\u201dB\u0259sir\u0259t\u201d (25 noyabr 1917), \u201cH\u00fcmm\u0259t\u201d (28 noyabr 1917), \u201cA\u00e7\u0131q s\u00f6z\u201d (7 dekabr 1917), \u201cBakinski rabo\u00e7iy\u201d (8 dekabr 1917) v\u0259 dig\u0259r q\u0259zetl\u0259rd\u0259 ictimaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131, Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259r Dumas\u0131nda tarixi \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 t\u0259sirsiz qalmad\u0131. Sanki ild\u0131r\u0131m \u00e7axd\u0131, yatanlar oyand\u0131. Bu b\u00f6y\u00fck tarixi hadis\u0259 Rusiya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n T\u00fcrk xalqlar\u0131na qar\u015f\u0131 x\u0259yan\u0259tkar siyas\u0259tini if\u015fa etdi. Eyni zamanda Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n t\u00fcrk soyda\u015flar\u0131na do\u011fma m\u00fcnasib\u0259tini, s\u0259daq\u0259tini, qeyr\u0259t v\u0259 d\u0259yan\u0259tini a\u00e7\u0131b g\u00f6st\u0259rdi.<br \/>\nBak\u0131 \u015f\u0259h\u0259r Dumas\u0131 N\u0259rimanovun r\u0259hb\u0259rlik etdiyi komissiyan\u0131n t\u0259klifl\u0259rini t\u0259sdiql\u0259yib Tiflis\u0259, Qafqaz\u0131n M\u0259rk\u0259zi \u0130nzibati \u0130dar\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi t\u0259cili teleqram\u0131n cavab\u0131nda Nargin h\u0259rbi d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259n \u0259n a\u011f\u0131r x\u0259st\u0259l\u0259rin \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131na v\u0259 c\u0259zir\u0259d\u0259 ya\u015fayan \u0259sirl\u0259r\u0259 xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259tl\u0259rinin k\u00f6m\u0259yin\u0259 icaz\u0259 verilirdi.<br \/>\nM\u00fcs\u0259lman Milli Komit\u0259si v\u0259 Bak\u0131 M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259ti Nargin h\u0259rbi d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 komissiyan\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n etdiyi \u00fc\u00e7 y\u00fcz x\u0259st\u0259\u2014t\u00fcrk, alman, avstriyal\u0131 h\u0259rbi \u0259siri \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 16-c\u0131 lazaretd\u0259 yerl\u0259\u015fdirdi.<br \/>\nRusiyan\u0131n m\u00fcs\u0259lman b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 Bak\u0131 v\u0259 G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 m\u00fcharib\u0259 b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 h\u0259rbi d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rd\u0259 ac\u0131nacaql\u0131 \u015f\u0259raitd\u0259 \u0259zab \u00e7\u0259k\u0259n qocalara, qad\u0131n v\u0259 u\u015faqlara k\u00f6m\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 xeyriyy\u0259 t\u0259dbirl\u0259ri g\u00f6r\u00fcld\u00fc. U\u015faq evl\u0259ri yarad\u0131ld\u0131. \u201cA\u00e7\u0131q s\u00f6z\u201d q\u0259zeti (7 yanvar 1917) yaz\u0131rd\u0131: \u201c&#8230;Nargind\u0259 \u0259sir sif\u0259ti il\u0259 ya\u015famaqda olan 130 n\u0259f\u0259r k\u00f6rp\u0259 t\u00fcrk balalar\u0131 \u015f\u0259h\u0259r\u0259 g\u0259tirilib \u00c7\u0259mb\u0259r\u0259k\u0259ndin qaba\u011f\u0131ndak\u0131 m\u00fclkd\u0259 yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi. Bu balalara baxma\u011f\u0131 \u201cM\u00f6htaclara k\u00f6m\u0259k\u201d C\u0259miyy\u0259ti \u00f6z \u00f6hd\u0259sin\u0259 al\u0131b v\u0259 h\u0259r bir m\u0259xarici boynuna g\u00f6t\u00fcr\u00fcb. Bu yetiml\u0259r evini saxlamaq c\u0259miyy\u0259t\u0259 h\u0259r ay 10 min manata ba\u015fa g\u0259l\u0259c\u0259kdir\u201d.<br \/>\nN\u0259rimanov t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n d\u00fc\u00e7ar oldu\u011fu a\u011f\u0131r g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u0259m\u0259li f\u0259aliyy\u0259tini bu istiqam\u0259t\u0259 y\u00f6n\u0259ldir. O, r\u0259hb\u0259rlik etdiyi \u201cH\u00fcmm\u0259t\u201d sosial-demokrat t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n \u0259n f\u0259al \u00fczvl\u0259rini t\u00fcrk \u0259sirl\u0259rin qa\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131, g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si, x\u0259st\u0259l\u0259r\u0259 yard\u0131m olunmas\u0131 i\u015fin\u0259 s\u0259f\u0259rb\u0259r edir.<br \/>\n\u201cH\u00fcmm\u0259t\u201d q\u0259zetinin 12 dekabr 1917-ci il tarixli n\u00f6mr\u0259sind\u0259 Doktor N\u0259riman b\u0259y N\u0259rimanovun m\u00fcraci\u0259ti onun xalq \u0259h\u0259miyy\u0259tli problemin h\u0259llin\u0259, k\u00fctl\u0259vi xarakter almas\u0131na nec\u0259 h\u0259ssasl\u0131qla yana\u015fmas\u0131n\u0131 s\u00fcbut edir:<br \/>\n\u201cBununla camaata elan edir\u0259m ki, Nargin c\u0259zir\u0259sind\u0259 \u0259sirl\u0259rl\u0259 bir yerd\u0259 ya\u015fayan u\u015faqlara v\u0259 \u0259sir hesab olmayan qoca ki\u015fil\u0259r\u0259 h\u0259r n\u00f6vil\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259yi icraiyy\u0259 komiteti t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259n\u0259 m\u00fch\u0259vv\u0259l olunubdur. Ona bina\u0259n h\u0259r kim n\u0259 yol il\u0259 bunlara v\u0259 \u00fcmum \u0259sirl\u0259r\u0259 k\u00f6m\u0259klik etm\u0259k ist\u0259s\u0259 m\u0259n\u0259 r\u00fccu etm\u0259lidir.<br \/>\nAdres: \u0130smailiyy\u0259 binas\u0131, \u201cH\u00fcmm\u0259t\u201din idar\u0259si, s\u0259h\u0259r saat 9-dan ax\u015fam saat 6-yad\u0259k. X\u00fcsusi g\u00f6r\u00fc\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn ax\u015fam saat 5-8-d\u0259k q\u0259bul edir\u0259m.<br \/>\nDoktor N.N\u0259rimanov.<br \/>\nTelefon 37-34\u201d.<br \/>\nG\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, N\u0259rimanov Nargin c\u0259zir\u0259sind\u0259ki m\u0259hbuslar\u0131n taleyi m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 ictimaiyy\u0259tin diqq\u0259tini c\u0259lb etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, \u0259halinin k\u00fctl\u0259vi halda onlara maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259sin\u0259 g\u00fcn\u00fcn \u0259n vacib, t\u0259xir\u0259sal\u0131nmaz v\u0259zif\u0259si kimi bax\u0131rd\u0131.<br \/>\nN\u0259rimanovun bu y\u00f6nd\u0259 t\u0259bli\u011fat\u0131 v\u0259 t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259ti b\u00f6y\u00fck \u0259ks-s\u0259da do\u011furur, t\u0259sirsiz qalm\u0131rd\u0131. H\u0259tta t\u00fcrk \u0259sirl\u0259ri d\u0259 N\u0259rmanovun n\u0259cib t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcn\u00fc, f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259qdir edir, ona \u00f6z minn\u0259tdarl\u0131qlar\u0131n\u0131 bildirirdil\u0259r. Hafiz Feyzulla v\u0259 Mustafa H\u0259mdi \u201cH\u00fcmm\u0259t\u201d q\u0259zetinin 1918-ci il 31 may tarixli say\u0131nda d\u0259rc etdikl\u0259ri \u201c\u018frzi t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr\u201d\u00fcnd\u0259 minn\u0259tdarl\u0131q hissi il\u0259 yaz\u0131rd\u0131lar:<br \/>\n\u201cNargin adas\u0131nda ya\u015fayan \u0259sirl\u0259r aras\u0131nda, ana, ata, qohum v\u0259 ev-e\u015fiyind\u0259n ayr\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f be\u015fd\u0259n on be\u015f ya\u015f\u0131nad\u0259k t\u00fcrk u\u015faqlar\u0131n\u0131n qiym\u0259tli h\u0259yatlar\u0131n\u0131n m\u0259hv olmas\u0131n\u0131, istiqballar\u0131n\u0131n t\u0259mini \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259fq\u0259tli bir ata kimi diqq\u0259ti-q\u0259lb\u0259 malik olan N\u0259riman b\u0259y c\u0259nablar\u0131n\u0131n adada, u\u015faqlar aras\u0131nda g\u00f6z ya\u015flar\u0131 t\u00f6k\u0259r\u0259k g\u0259zdiyini, bu yetiml\u0259rin ba\u015flar\u0131n\u0131 s\u0131\u011fallayaraq \u201cbalalar\u0131m, sizi Bak\u0131ya aparaca\u011fam\u201d dey\u0259 v\u0259di il\u0259 bu m\u0259sumlar\u0131n ahu zarlar\u0131n\u0131 t\u0259skin etdiyini g\u00f6r\u00fcnc\u0259, ona dualar etdik&#8230; Son zamanlarda hadis\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00f6ht\u0259r\u0259m N\u0259riman b\u0259y N\u0259rimanovun idar\u0259sin\u0259 al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn getmi\u015fdik&#8230; Bir n\u0259tic\u0259 \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259yib adaya qaytar\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan x\u0259b\u0259rdar olan N\u0259riman b\u0259y c\u0259nablar\u0131 t\u0259krar adadan \u015f\u0259h\u0259r\u0259 apar\u0131b \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u0259f\u0259 t\u0259drisata ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131za, onun \u0259h\u0259miyy\u0259tin\u0259 minn\u0259tdar oldu\u011fumuzu v\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fc bildiririk&#8230;\u201d.<br \/>\nT\u00fcrkl\u0259rin m\u00fcharib\u0259d\u0259 d\u00fc\u00e7ar oldu\u011fu faci\u0259 \u00fcmumm\u00fcs\u0259lman d\u0259rdin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. \u201cQarda\u015f k\u00f6m\u0259yi\u201d, \u201cT\u00fcrk \u0259sirl\u0259rin\u0259 yard\u0131m komit\u0259si\u201d , \u201cM\u00f6htaclara k\u00f6m\u0259k\u201d, \u201cBak\u0131 \u0130slam C\u0259miyy\u0259ti-Xeyriyy\u0259si\u201d, \u201cM\u00fcs\u0259lman Qad\u0131nlar\u0131n\u0131n Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259ti\u201d v\u0259 \u201cQ\u0131rm\u0131z\u0131 Xa\u00e7 C\u0259miyy\u0259ti\u201d c\u0259bh\u0259 b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259, h\u0259rbi d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rd\u0259 k\u00f6m\u0259ksiz qalan u\u015faqlara, qad\u0131nlara, qocalara maddi, tibbi yard\u0131m etm\u0259kl\u0259 v\u0259 \u0259sirl\u0259ri h\u0259bsxanalardan qa\u00e7\u0131r\u0131b v\u0259t\u0259nl\u0259rin\u0259 yola salmaqla m\u0259\u015f\u011ful olma\u011fa ba\u015flad\u0131.<br \/>\nH\u00fcseyn Cavid (\u201cH\u0259rb v\u0259 f\u0259lak\u0259t\u201d, \u201cT\u00fcrk \u0259sirl\u0259ri\u201d), \u018fli N\u0259zmi (\u201cAr\u015f ir\u0259li\u201d), \u018fli Razi Yusifzad\u0259 (\u201cQonaqlara\u201d), \u018fhm\u0259d Cavad (\u201cYaz\u0131q\u201d), \u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259 (\u201cB\u0259n kim\u0259m?\u201d), X\u0259lil \u0130brahim (\u201cM\u00fcharib\u0259 v\u0259 qad\u0131nlar\u201d), R\u0259\u015fid Yusifzad\u0259 (\u201cRuhanil\u0259rimiz\u201d), Sultan M\u0259cid Q\u0259nizad\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 dig\u0259r yaz\u0131\u00e7\u0131 v\u0259 publisistl\u0259r m\u00fcharib\u0259nin t\u00f6r\u0259tdiyi faci\u0259l\u0259r\u0259, t\u00fcrk mill\u0259tinin, g\u00fcnahs\u0131z insanlar\u0131n ba\u015f\u0131na g\u0259tiril\u0259n m\u00fcsib\u0259tl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 etiraz s\u0259sl\u0259rini ucald\u0131rd\u0131lar.<br \/>\nBak\u0131 v\u0259 Bak\u0131\u0259traf\u0131 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 ham\u0131 m\u00fcs\u0259lman qarda\u015flar\u0131na k\u00f6m\u0259k etm\u0259y\u0259 namus v\u0259 \u015f\u0259r\u0259f i\u015fi kimi bax\u0131rd\u0131lar.<br \/>\n\u201cBak\u0131 M\u00fcs\u0259lman Xeyriyy\u0259 C\u0259miyy\u0259ti\u201d milyon\u00e7ular\u0131n maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi k\u00f6m\u0259yi say\u0259sind\u0259 m\u0259hbuslar\u0131 paltar, \u0259rzaq, su il\u0259 t\u0259min edirdi. C\u0259miyy\u0259tin \u00fczvl\u0259ri ictimaiyy\u0259tin arzusunu n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131b b\u00fct\u00fcn \u0259halini \u00fcmumxalq i\u015fin\u0259 c\u0259lb etmi\u015fdi. Onlar \u00e7ayxanalarda, klublarda, evl\u0259rd\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r t\u0259\u015fkil edib ian\u0259 toplay\u0131rd\u0131lar.<br \/>\nHac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yevin a\u00e7d\u0131\u011f\u0131 m\u0259kt\u0259bin m\u00fc\u0259llim v\u0259 \u015fagirdl\u0259ri t\u00fcrk \u0259sirl\u0259rin\u0259 yard\u0131m m\u0259qs\u0259dil\u0259 m\u0259kt\u0259bin iclas zal\u0131nda 3 p\u0259rd\u0259lik \u201cB\u0259db\u0259xt bala\u201d dram \u0259s\u0259rini s\u0259hn\u0259y\u0259 qoymu\u015fdular.<br \/>\nC\u0259miyy\u0259t m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n maddi k\u00f6m\u0259yi il\u0259 Novruz bayram\u0131nda n\u0259\u015fr etdiyi \u201cQarda\u015f k\u00f6m\u0259yi\u201d q\u0259zetinin sat\u0131\u015f\u0131ndan toplanan 1300 manata t\u00fcrk \u0259sirl\u0259rin\u0259 d\u0259rman, tibbi l\u0259vazimat v\u0259 adyal al\u0131b g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi.<br \/>\n1917-ci il aprelin 15-d\u0259 Bak\u0131da \u201c\u0130smailiyy\u0259\u201d binas\u0131nda Qafqaz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n I qurultay\u0131 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131. R\u0259yas\u0259t hey\u0259tind\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov, N\u0259riman b\u0259y N\u0259rimanov, F\u0259t\u0259li xan Xoyski, \u0130brahim b\u0259y Heyd\u0259rov, N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yov v\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hacinski \u0259yl\u0259\u015fmi\u015fdi. Zalda T\u00fcrk\u00fcstandan Da\u011f\u0131stana q\u0259d\u0259r \u00fcmum Qafqaz\u0131n h\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r vard\u0131. Rusiyada t\u0259hsil alan az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r d\u0259 i\u015ftirak edirdil\u0259r.<br \/>\nTarixi qurultayda ictimai-siyasi v\u0259ziyy\u0259t v\u0259 qar\u015f\u0131da duran v\u0259zif\u0259l\u0259r m\u00fczakir\u0259 olunurdu.<br \/>\nAz\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r g\u0259ncl\u0259r \u00f6lk\u0259nin taleyi il\u0259 ciddi maraqlan\u0131rd\u0131lar. Onlar \u201cQafqaz M\u00fcs\u0259lman T\u0259l\u0259b\u0259l\u0259ri C\u0259miyy\u0259ti\u201d yaratm\u0131\u015f, gizli f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ke\u00e7mi\u015fdil\u0259r. \u0130stiqlaliyy\u0259t t\u0259\u015fn\u0259si olan g\u0259ncl\u0259r milli orduya k\u00f6n\u00fcll\u00fc \u0259sg\u0259r toplama\u011f\u0131 v\u0259 Nargin c\u0259zir\u0259sind\u0259ki h\u0259rbi \u0259sirl\u0259ri qa\u00e7\u0131rma\u011f\u0131 qar\u015f\u0131lar\u0131na m\u0259qs\u0259d qoymu\u015fdular.<br \/>\nRusiyada ictimai-siyasi, iqtisadi b\u00f6hran, \u00f6lk\u0259d\u0259 ba\u015f ver\u0259n prosesl\u0259r el\u0259 v\u0259ziyy\u0259t yaratm\u0131\u015fd\u0131 ki, h\u0259rbi \u0259sirl\u0259rin ciddi n\u0259zar\u0259t alt\u0131nda saxlanmas\u0131 yet\u0259rli deyildi. Rusiyan\u0131n \u201cf\u0259hl\u0259 batalyonlar\u0131\u201d v\u0259 h\u0259bs d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rind\u0259n t\u00fcrk, alman v\u0259 avstriyal\u0131 h\u0259rb\u00e7il\u0259r qa\u00e7\u0131b Az\u0259rbaycana p\u0259nah g\u0259tirirdil\u0259r. Rusiya hakim dair\u0259l\u0259ri ciddi axtar\u0131\u015f-\u0259m\u0259liyyat t\u0259dbirl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k iqtidar\u0131nda olmasa da, h\u0259bs d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rind\u0259n \u0259sirl\u0259rin qa\u00e7mas\u0131ndan narahat olur, inzibati idar\u0259l\u0259r\u0259 bu ax\u0131n\u0131n qaba\u011f\u0131n\u0131 t\u0259cili alma\u011f\u0131 tap\u015f\u0131r\u0131rd\u0131. X\u0259fiyy\u0259l\u0259r h\u0259r yerd\u0259 vurnuxurdu, \u0259ld\u0259n-ayaqdan d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.<br \/>\nBak\u0131da xeyriyy\u0259 c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri sahibkarlar\u0131n maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi k\u00f6m\u0259yi say\u0259sind\u0259 h\u0259bs d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rind\u0259n \u0259sirl\u0259rin qa\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131, qay\u011f\u0131 il\u0259 qorunmas\u0131, v\u0259t\u0259nl\u0259rin\u0259 yola sal\u0131nmas\u0131 i\u015fini m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259\u015fkil etmi\u015fdi. X\u0259st\u0259 v\u0259 yaral\u0131 \u0259sirl\u0259r evl\u0259rd\u0259 m\u00fcalic\u0259 edil\u0259nd\u0259n sonra o biri soyda\u015flar\u0131 kimi paltarlar\u0131 d\u0259yi\u015fdirilir, saxta \u0130ran pasportu cibind\u0259 arxay\u0131nca \u015f\u0259h\u0259r \u015f\u0259raiti il\u0259 tan\u0131\u015f olurdular. \u201c\u0130smailiyy\u0259\u201d binas\u0131 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda x\u00fcsusi bir yem\u0259kxanada \u201c\u0130ran m\u00fcsafirl\u0259ri\u201d h\u0259r g\u00fcn \u00e7ay i\u00e7\u0259r, yem\u0259k yey\u0259r, pul verm\u0259k b\u0259han\u0259si il\u0259 kassaya yax\u0131nla\u015far, \u201cverdiyi pulun qal\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d al\u0131rm\u0131\u015f kimi kassird\u0259n x\u0259rclik alard\u0131lar. D\u00fckan\u00e7\u0131lar t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 alver ed\u0259rk\u0259n onlara qar\u015f\u0131 qay\u011f\u0131 il\u0259 davranar, b\u0259z\u0259n pul g\u00f6t\u00fcrm\u0259zdil\u0259r.<br \/>\n***<br \/>\n1920-1921-ci ill\u0259rd\u0259 Mustafa Kamal Pa\u015fa il\u0259 N\u0259riman N\u0259rimanov aras\u0131nda \u201cm\u00fcxt\u0259lif tarixl\u0259rd\u0259ki yaz\u0131\u015fma v\u0259 m\u0259ktublardak\u0131 s\u00f6hb\u0259t, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 ortaq fikirl\u0259r\u201d \u0259sas\u0131nda yaranm\u0131\u015f dostluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri sars\u0131lmaz qarda\u015fl\u0131q \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir.*<br \/>\n1920-ci ild\u0259 N.N\u0259rimanovun \u201cm\u00fcst\u0259qil sovet Az\u0259rbaycan\u0131na\u201d Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin s\u0259dri kimi ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etm\u0259si Mustafa Kamal\u0131 m\u0259mnun etmi\u015fdi. O, Az\u0259rbaycanla dostluq \u0259laq\u0259l\u0259ri qurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn tan\u0131nm\u0131\u015f \u015fair v\u0259 diplomat Memduh \u015eevket Esenda\u011f\u0131 s\u0259fir g\u00f6nd\u0259rir. Bir ild\u0259n sonra T\u00fcrkiy\u0259d\u0259, Ankara \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan s\u0259firliyi a\u00e7\u0131lark\u0259n ilk s\u0259fir \u0130brahim \u018fbilovun d\u0259v\u0259t\u0259ni q\u0259bul edib a\u00e7\u0131l\u0131\u015fda \u015f\u0259xs\u0259n i\u015ftirak ed\u0259n Mustafa Kamal Pa\u015fa \u201cAz\u0259rbaycan bayra\u011f\u0131n\u0131 \u00f6z \u0259ll\u0259ri il\u0259 qald\u0131r\u0131r\u201d v\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k deyir: \u201cMilli h\u00fcdudumuz i\u00e7ind\u0259 azad m\u00fcst\u0259qil ya\u015famaq ist\u0259yirik. Mill\u0259timiz bu ist\u0259yimizin qarda\u015f Az\u0259rbaycan xalq\u0131 v\u0259 h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259ndiyi \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck q\u00fcrur hissi duyur. T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Anadolu t\u00fcrkl\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131 qarda\u015flar\u0131n\u0131n onlara b\u0259sl\u0259dikl\u0259ri xo\u015f v\u0259 g\u00f6z\u0259l duy\u011fulara b\u00f6y\u00fck d\u0259y\u0259r verirl\u0259r. Ya\u015fas\u0131n T\u00fcrkiy\u0259-Az\u0259rbaycan qarda\u015fl\u0131\u011f\u0131\u201d. (H\u00fcseyn Ad\u0131g\u00f6z\u0259l \u201cAtat\u00fcrk, N\u0259rimanov v\u0259 T\u00fcrk Qurtulu\u015f Sava\u015f\u0131\u201d. \u201cRespublika\u201d q\u0259zeti 19 iyul, 2019-cu il).<br \/>\nT\u00fcrkiy\u0259-Az\u0259rbaycan dostluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri Mustafa Kamal Atat\u00fcrk\u00fcn \u00f6lk\u0259d\u0259 T\u00fcrk Qurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 apard\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u0259 t\u0259sad\u00fcf edirdi. T\u00fcrk t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 H\u00fcseyn Ad\u0131g\u00f6z\u0259lin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131na g\u00f6r\u0259, Mustafa Kamal Pa\u015fa \u201cQ\u0259rbin b\u00f6y\u00fck g\u00fccl\u0259rinin d\u00fc\u015fm\u0259ni olan Sovetl\u0259r Birliyind\u0259n imperializm\u0259 qar\u015f\u0131 sava\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259st\u0259k v\u0259 yard\u0131m\u201d almaq niyy\u0259ti il\u0259 Moskvaya g\u00f6nd\u0259rdiyi n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti \u201che\u00e7 kims\u0259 il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259d\u0259n geri d\u00f6nm\u0259k m\u0259cburiy\u0259tind\u0259 qal\u0131r\u201d. Hakim r\u0259smi dair\u0259l\u0259r T\u00fcrkiy\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tini q\u0259bul etmir.<br \/>\nMoskvan\u0131n etinas\u0131zl\u0131\u011f\u0131 N.N\u0259rimanovun inand\u0131\u011f\u0131 prinsip v\u0259 qanunlara zidd idi. Yenic\u0259 uyu\u015fmaqda olan \u201cson d\u0259r\u0259c\u0259 g\u0259r\u0259kli v\u0259 \u00f6n\u0259mli\u201d diplomatik m\u00fcnasib\u0259t\u0259 son qoyula bil\u0259rdi.<br \/>\nH\u00fcseyn Ad\u0131g\u00f6z\u0259lin dediyi kimi, N.N\u0259rimanov T\u00fcrk Qurtulu\u015f sava\u015f\u0131n\u0131n u\u011furla, qalibiyy\u0259tl\u0259 ba\u015fa \u00e7atmas\u0131n\u0131n \u015e\u0259rq xalqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yax\u015f\u0131 bir \u00f6rn\u0259k olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fc\u201d.<br \/>\nT\u00fcrkiy\u0259 B\u00f6y\u00fck Mill\u0259t M\u0259clisinin 1921-ci il fevral\u0131n \u0259vv\u0259lind\u0259 Moskvaya g\u00f6nd\u0259rdiyi n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti Mustafa Kamal Atat\u00fcrk\u00fcn t\u00f6vsiy\u0259si il\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259 Bak\u0131da N.N\u0259rimanovun d\u0259v\u0259tind\u0259 olmas\u0131 t\u0259sad\u00fcfi deyildi. N\u0259rimanov Lenin\u0259 m\u0259ktub yaz\u0131b Behbud \u015eahtaxtinskini d\u0259 T\u00fcrk n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti il\u0259 Moskvaya g\u00f6nd\u0259rir. Lenin tutarl\u0131 arqumentl\u0259rl\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f N.N\u0259rimanovun m\u0259ktubunu 1921-ci il fevral\u0131n 19-da M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259nin \u00fczvl\u0259ri il\u0259 d\u0259 tan\u0131\u015f edir. N.N\u0259rimanov m\u0259ktubun bir yerind\u0259 Lenin\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cErm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si t\u00fcrkl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6l\u00fcm-qal\u0131m m\u0259s\u0259l\u0259sidir. Bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 T\u00fcrkl\u0259rin yan\u0131nda yer almasan\u0131z, b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131 itir\u0259 bil\u0259rik v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 \u0259ld\u0259 saxlamaq m\u00fcmk\u00fcn olmaz! (\u201cRespublika\u201d q\u0259zeti, 10 iyul 2019-cu il).<br \/>\nHadis\u0259nin axar\u0131ndan g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, g\u00f6zl\u0259nil\u0259n n\u0259tic\u0259d\u0259n anla\u015f\u0131l\u0131r ki, Lenin xarici i\u015fl\u0259r naziri erm\u0259nip\u0259r\u0259st \u00c7i\u00e7e\u00e7rin kimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n, t\u00fcrk hey\u0259tini soyuq qar\u015f\u0131layan v\u0259 t\u0259klifl\u0259rini diqq\u0259t\u0259 almayan r\u0259hb\u0259rl\u0259rin m\u00fcnasib\u0259t\u0259lrini n\u0259z\u0259r\u0259 almadan N\u0259rimanovun m\u0259ktubundak\u0131 x\u0259b\u0259rdarl\u0131qlar\u0131na diqq\u0259t yetirmi\u015f, \u201ct\u0259r\u0259fl\u0259r aras\u0131ndak\u0131 anla\u015fman\u0131n g\u0259r\u0259kli olmas\u0131 q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u0259lmi\u015fdir\u201d.<br \/>\nOna g\u00f6r\u0259 d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin Rusiya Federasiyas\u0131 il\u0259 anla\u015fmas\u0131nda u\u011fur \u0259ld\u0259 edilir: \u201cT\u00fcrkiy\u0259 bir milyon q\u0131z\u0131l pul borc al\u0131r. Nax\u00e7\u0131van\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 qalmas\u0131 raz\u0131la\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. Rusiya Federasiyas\u0131 il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 ortaq d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri \u0130ngilt\u0259r\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 i\u015f birliyind\u0259 olma\u011f\u0131 q\u0259rarla\u015fd\u0131r\u0131rlar\u201d.<br \/>\nN.N\u0259rimanov T\u00fcrkiy\u0259nin a\u011f\u0131r durumunda onun b\u00f6y\u00fck bir d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259sin\u0259 nail olur.<br \/>\nH\u00fcseyn Ad\u0131g\u00f6z\u0259l yaz\u0131r: \u201cAnkara h\u00f6kum\u0259tinin Sovet \u0130ttifaq\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmas\u0131 beyn\u0259lxalq siyasi m\u00fcst\u0259vid\u0259 \u00e7ox \u00f6n\u0259mli hadis\u0259 idi. Bu u\u011furun memarlar\u0131ndan biri, he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259 yoxdur ki, o d\u00f6n\u0259md\u0259 Az\u0259rbaycan \u015eura h\u00f6kum\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 N\u0259riman N\u0259rimanov idi\u201d.<br \/>\nT\u00fcrkiy\u0259 ordusunun Qurtulu\u015f Sava\u015f\u0131nda i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 qo\u015funlar\u0131na vurdu\u011fu z\u0259rb\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycanda b\u00f6y\u00fck sevincl\u0259 qar\u015f\u0131lan\u0131rd\u0131. N.N\u0259rimanovun tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n xarici i\u015fl\u0259r komissar\u0131 Davud H\u00fcseynov T\u00fcrk xalq\u0131n\u0131, T\u00fcrkiy\u0259 B\u00f6y\u00fck Mill\u0259t M\u0259clisini v\u0259 onun r\u0259hb\u0259ri Mustafa Kamal Pa\u015fan\u0131 Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131 ad\u0131ndan t\u0259brik edir. Bu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 1921-ci il may ay\u0131n\u0131n ortalar\u0131ndan h\u0259r ay Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 62 sistern neft v\u0259 \u00fc\u00e7 vaqon kerosin g\u00f6nd\u0259rm\u0259yi q\u0259rara alm\u0131\u015fd\u0131.<br \/>\n&#8230;1922-ci ilin iyul ay\u0131na q\u0259d\u0259r 9 min tondan \u00e7ox kerosin v\u0259 350 ton benzin g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdir. 1921-ci il mart\u0131n 17-d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin s\u0259firi Memduh \u015eovk\u0259t b\u0259y Mustafa Kamal Pa\u015fan\u0131n t\u0259qdim etdiyi m\u0259ktuba \u0259sas\u0259n N.N\u0259rimanov \u201ch\u00f6kum\u0259t \u00fczvl\u0259rind\u0259n b\u0259zil\u0259rinin qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xmas\u0131na r\u0259\u011fm\u0259n\u201d d\u0259rhal x\u0259zin\u0259d\u0259 olan 500 kilo q\u0131z\u0131l\u0131 Ankaraya g\u00f6nd\u0259rdi. \u018flav\u0259 d\u0259 30 sistern neft, iki sistern benzin v\u0259 8 sistern m\u0259d\u0259n ya\u011f\u0131 g\u00f6nd\u0259rdi.<br \/>\n1921-ci il mart\u0131n 23-d\u0259 Mustafa Kamal Pa\u015faya cavab m\u0259ktubunda T\u00fcrk ordusunun z\u0259f\u0259rini t\u0259brik etdikd\u0259n sonra ona s\u0259mimiyy\u0259tl\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cPa\u015fam, T\u00fcrk mill\u0259tind\u0259 bir \u0259n\u0259n\u0259 vard\u0131r, qarda\u015f qarda\u015fa borc verm\u0259z, qarda\u015f qarda\u015f\u0131n h\u0259r \u00e7\u0259tin durumunda \u0259lind\u0259n tutar. Biz qarda\u015f xalq\u0131q, h\u0259r zaman v\u0259 h\u0259r \u015f\u0259rtl\u0259r alt\u0131nda bir-birimizin \u0259lind\u0259n tutaca\u011f\u0131q. Bu g\u00fcn etdikl\u0259rimiz bir qarda\u015f\u0131n qarda\u015f\u0131na etdikl\u0259rind\u0259n ba\u015fqa bir \u015fey deyildir\u201d (Do\u011fan Avc\u0131o\u011flu. \u201cMilli Qurtulu\u015f tarixi\u201d III-cild, s\u0259h. 438. Sitat H\u00fcseyn Ad\u0131g\u00f6z\u0259lin m\u0259qal\u0259sind\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr).<br \/>\nT\u0259dqiqat\u00e7\u0131 alim H\u00fcseyn Ad\u0131g\u00f6z\u0259l dediyi kimi: \u201cTarixi m\u0259nb\u0259 v\u0259 qaynaqlar t\u0259sdiq edir ki, N\u0259rimanov Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259tinin ba\u015f\u0131nda qald\u0131\u011f\u0131 iki il boyunca Moskvaya ba\u011fl\u0131 olmas\u0131na baxmayaraq, m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 kimi h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259r\u0259k, T\u00fcrkiy\u0259 h\u00f6kum\u0259ti il\u0259 olan \u0259laq\u0259l\u0259ri daha y\u00fcks\u0259k \u00f6l\u00e7\u00fc v\u0259 miqyaslara da\u015f\u0131m\u0131\u015f v\u0259 h\u0259r \u015feyd\u0259n \u00f6n\u0259mlisi, \u00e7ox \u00e7\u0259tin durumda olan Anadoludak\u0131 qarda\u015flar\u0131na d\u00f6vl\u0259tinin b\u00fct\u00fcn imkanlar\u0131n\u0131 s\u0259f\u0259rb\u0259r ed\u0259r\u0259k, he\u00e7 kims\u0259d\u0259n \u00e7\u0259kinm\u0259d\u0259n \u0259lind\u0259n g\u0259l\u0259n h\u0259r c\u00fcr yard\u0131m etmi\u015fdir. B\u00fct\u00fcn bunlar s\u0259n\u0259d v\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapsa da, tarixi d\u0259y\u0259rini almam\u0131\u015fd\u0131r\u201d.<br \/>\nH\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259, 1970-ci il\u0259d\u0259k Sovetl\u0259r Birliyind\u0259 bel\u0259 olmu\u015fdur. \u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyev b\u00f6y\u00fck N\u0259riman N\u0259rimanov ad\u0131n\u0131n, f\u0259aliyy\u0259tinin, \u0259d\u0259bi irsinin mill\u0259tin salnam\u0259sind\u0259 m\u00f6vqeyini, tarixi d\u0259y\u0259rini qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259y\u0259 nail oldu, h\u0259qiq\u0259ti barpa etdi. Bak\u0131n\u0131n \u0259n g\u00f6rk\u0259mli yerind\u0259 onun \u0259z\u0259m\u0259tli heyk\u0259lini ucaltd\u0131. Bel\u0259likl\u0259, xalq\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flu N\u0259riman N\u0259rimanovun \u0259b\u0259diya\u015farl\u0131q haqq\u0131n\u0131n t\u0259m\u0259li qoyuldu. \u015e\u00fck\u00fcrl\u0259r olsun!&#8230;<br \/>\nTeymur \u018fhm\u018fdov.<\/p>\n<p>*M\u0259qal\u0259 H\u00fcseyn Ad\u0131g\u00f6z\u0259lin t\u0259dqiqat\u0131 \u0259sas\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. H\u00f6rm\u0259tli h\u0259mkar\u0131ma t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr edir\u0259m &#8211; M\u00fc\u0259llif.<\/p>\n<p><strong>M\u0259nb\u0259:http:\/\/respublica-news.az<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>B\u00f6y\u00fck t\u00fcrk xalq\u0131na m\u0259h\u0259bb\u0259td\u0259n qaynaqlanan qarda\u015fl\u0131q N\u0259riman N\u0259rimanovun \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 Sovet Rusiyas\u0131 aras\u0131nda diplomatik \u0259laq\u0259l\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259ri olmu\u015fdur. T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 Sovet Rusiyas\u0131 aras\u0131nda diplomatik \u0259laq\u0259l\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131 N.N\u0259rimanovun siyasi f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 misilsiz hadis\u0259 &#8211; \u201cs\u0259n\u0259d v\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapsa da, tarixi d\u0259y\u0259rini almam\u0131\u015f\u201d, dem\u0259k olar ki, unudulmu\u015fdur. Bu bar\u0259d\u0259 t\u00fcrk t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 H\u00fcseyn Ad\u0131g\u00f6z\u0259l \u201cAtat\u00fcrk, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-31822","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31822","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=31822"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31822\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":31823,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31822\/revisions\/31823"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=31822"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=31822"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=31822"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}