{"id":45999,"date":"2023-05-06T06:00:00","date_gmt":"2023-05-06T02:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=45999"},"modified":"2023-05-06T07:44:21","modified_gmt":"2023-05-06T03:44:21","slug":"yasar-qarayev-must%c9%99qillik-dovrunun-milli-ond%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=45999","title":{"rendered":"Ya\u015far QARAYEV.&#8221;M\u00dcST\u018fQ\u0130LL\u0130K D\u00d6VR\u00dcN\u00dcN M\u0130LL\u0130 \u00d6ND\u018fR\u0130&#8221;"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><a href=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/ayb-yq.jpg\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/ayb-yq-1024x1024.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-46001\"\/><\/a><\/figure>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>t\u0259nqid\u00e7i, \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas<br><br>Yaln\u0131z etibarl\u0131 v\u0259 sabit d\u00f6vl\u0259tin s\u0259n\u0259t\u0259, elm\u0259, \u0259d\u0259biyyata, m\u00fcq\u0259dd\u0259s m\u0259n\u0259vi v\u0259 \u0259xlaqi d\u0259y\u0259r\u0259 ehtiyac\u0131 var. Mill\u0259tin monolit milli d\u00f6vl\u0259td\u0259n, \u0259b\u0259di-\u0259z\u0259li safl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 halall\u0131\u011f\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259s, h\u0259mi\u015f\u0259 z\u0259d\u0259siz saxlanan milli mentalitetd\u0259n uca s\u0259rv\u0259ti yoxdur. Bel\u0259 s\u0259rv\u0259t istehsal\u0131 il\u0259 is\u0259 s\u0259n\u0259t v\u0259 d\u00f6vl\u0259t h\u0259mi\u015f\u0259 bir yerd\u0259, h\u0259mi\u015f\u0259 yana\u015f\u0131 m\u0259\u015f\u011ful olur v\u0259 torpa\u011f\u0131n da, yadda\u015f\u0131n da s\u0259rh\u0259dl\u0259ri yaln\u0131z bel\u0259 bir s\u0259rv\u0259tin oldu\u011fu yerd\u0259 \u2013 vahid, b\u00f6l\u00fcnm\u0259z, \u0259b\u0259di m\u0259n\u0259vi m\u0259kanda par\u00e7alanm\u0131r. \u0130stisnas\u0131z, b\u00fct\u00fcn dig\u0259r sah\u0259l\u0259rd\u0259 v\u0259 hallarda da u\u011fur v\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r ham\u0131s\u0131 yen\u0259 d\u0259 m\u0259hz bu b\u00fcn\u00f6vr\u0259nin \u2013 g\u00fccl\u00fc, m\u00fcst\u0259qil, suveren d\u00f6vl\u0259tin v\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u015f\u00fcurunun m\u00f6vcudlu\u011fu, m\u00f6hk\u0259mliyi z\u0259minind\u0259 m\u00fcmk\u00fcn olur.<br>M\u0259hz milli d\u0259y\u0259rl\u0259r n\u0259tic\u0259 etibar\u0131 il\u0259 milli d\u00f6vl\u0259tin (v\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin!) m\u0259n\u0259vi-\u0259xlaqi bax\u0131mdan t\u0259minat\u0131, ideya qarant\u0131 rolunu oynamaq \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olur. Ne\u00e7\u0259 y\u00fcz il, ne\u00e7\u0259 min il tarixi olan \u0259n q\u0259dim \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 sabitliyin \u0259sas s\u0259b\u0259bi el\u0259 o olub ki, burada milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259r h\u0259mi\u015f\u0259 d\u00f6vl\u0259tin v\u0259 d\u00f6vl\u0259t d\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rin ke\u015fiyind\u0259 ay\u0131q-say\u0131q dayan\u0131b. Mentalitet t\u0259rbiy\u0259sin\u0259, milli &#8220;m\u0259n&#8221; yadda\u015f\u0131na v\u0259 \u015f\u00fcuruna bigan\u0259 qalmamaq c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u0259b\u0259di, sabit m\u00fcst\u0259qilliyin, suverenliyin taleyin\u0259 v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259yin\u0259 d\u0259 bigan\u0259 qalmama\u011f\u0131n \u015f\u0259rti v\u0259 z\u0259mini olub\u2026<br>Yeni y\u00fczilin v\u0259 yeni minilliyin astanas\u0131nda Az\u0259rbaycanda m\u0259hz bel\u0259 miqyasda sabitlik v\u0259 \u0259min-amanl\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn xalq\u0131n m\u00fcdriklik g\u00f6st\u0259rib vaxt\u0131nda se\u00e7diyi prezidentin \u2013 Heyd\u0259r \u018flirza o\u011flu \u018fliyev adl\u0131 tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tin m\u00fcst\u0259sna milli xidm\u0259tl\u0259ri vard\u0131r.<br>\u018flb\u0259tt\u0259, doxsan\u0131nc\u0131 ill\u0259rd\u0259n \u0259vv\u0259ll\u0259r d\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev ozamank\u0131 \u0130ttifaq miqyas\u0131nda tan\u0131nm\u0131\u015f r\u0259hb\u0259r-ideoloq v\u0259 ictimai xadim idi; Sov.\u0130KP MK Siyasi B\u00fcrosunun \u00fczv\u00fc v\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti S\u0259drinin birinci m\u00fcavini idi. Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik t\u0259cr\u00fcb\u0259sini b\u00fct\u00fcn sovet m\u0259kan\u0131nda yaymaq \u00fc\u00e7\u00fcn Y.V.Andropov \u015f\u0259xs\u0259n H.\u018f.\u018fliyevi Moskvaya, Kreml\u0259 d\u0259v\u0259t etmi\u015fdi. Bu akt \u00f6z\u00fc milli mentalitetin (idar\u0259\u00e7ilikd\u0259 t\u00fcrk etnik geninin) beyn\u0259lmil\u0259l d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik v\u0259 imperiya lideri s\u0259viyy\u0259sind\u0259 etiraf\u0131 v\u0259 t\u0259sdiqi idi. Lakin h\u0259min m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m, miqyasl\u0131 on ili yox, b\u00f6hranl\u0131, a\u011f\u0131r v\u0259 \u00e7\u0259tin, lokal son be\u015f ili bir r\u0259hb\u0259r kimi H.\u018fliyev \u00f6z t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n\u0131n v\u0259 \u00f6nd\u0259rlik f\u0259aliyy\u0259tinin zirv\u0259 m\u0259qam\u0131 hesab edir. Tbilisid\u0259, \u00f6z t\u0259rc\u00fcmeyi-hal dostu v\u0259 yax\u0131n h\u0259mkar\u0131, G\u00fcrc\u00fcstan Prezidenti E.A.\u015eevardnadzenin 70 illiyin\u0259 h\u0259sr olunan t\u0259nt\u0259n\u0259li y\u0131\u011f\u0131ncaqda yubilyar\u0131n \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 s\u00f6yl\u0259diyi t\u0259brik nitqind\u0259 o, \u00f6z\u00fc bunu a\u00e7\u0131q-a\u015fkar etiraf edir: &#8220;Eduard \u015eevardnadzenin t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n\u0131n \u0259n m\u00fch\u00fcm hiss\u0259si, m\u0259n bunu \u00f6z\u00fcm\u0259 d\u0259 aid edir\u0259m, ona g\u00f6r\u0259 bel\u0259 deyir\u0259m, Eduard \u015eevardnadzenin h\u0259yat v\u0259 f\u0259aliyy\u0259tinin \u0259n parlaq hiss\u0259si, \u0259n m\u00fch\u00fcm hiss\u0259si G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n son d\u0259r\u0259c\u0259 \u00e7\u0259tin \u015f\u0259raitind\u0259 \u00f6z xalq\u0131n\u0131 bu \u015f\u0259raitd\u0259n \u00e7\u0131xarma\u011f\u0131 \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc d\u00f6vrd\u00fcr&#8221;.<br>\u00d6z s\u0259mimi v\u0259 h\u0259rar\u0259tli nitqind\u0259 H.\u018f.\u018fliyev n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259hz son ill\u0259ri E.A.\u015eevardnadzenin \u00e7oxmiqyasl\u0131 bir zaman v\u0259 m\u0259kan k\u0259siyind\u0259 ke\u00e7\u0259n b\u00f6y\u00fck t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n\u0131n zirv\u0259 qat\u0131 hesab etm\u0259sinin s\u0259b\u0259bini d\u0259 a\u00e7\u0131r v\u0259 bu a\u00e7\u0131m\u0131 da b\u00fct\u00fcn pafosu, h\u0259m h\u0259rfi, h\u0259m d\u0259 mahiyy\u0259ti il\u0259 birlikd\u0259 H.\u018fliyevin \u00f6z\u00fcn\u00fcn bioqrafiyas\u0131na aid edib, eynil\u0259 t\u0259krar etm\u0259k olar.<br>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Tbilisid\u0259 (vaxtil\u0259 Mirz\u0259 \u015e\u0259finin, Mirz\u0259 F\u0259t\u0259linin v\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lilin tale, zaman v\u0259 xalq haqda d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcy\u00fc bu m\u0259hr\u0259m, do\u011fma, sehrli co\u011frafi m\u0259kanda) natiqin \u015eevardnadzey\u0259 xitabla s\u00f6yl\u0259diyi s\u00f6zl\u0259rd\u0259 bu d\u0259f\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin d\u0259 &#8220;m\u0259n&#8221;i bar\u0259d\u0259 \u00f6z monoloqunu g\u00f6rm\u0259m\u0259k, onun \u00f6z &#8220;daxili nitqi&#8221;ni, etiraf s\u0259sini, ucadan d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini e\u015fitm\u0259m\u0259k qeyri-m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: &#8220;M\u0259n hesab edir\u0259m ki, G\u00fcrc\u00fcstana qay\u0131td\u0131qdan sonra Eduard \u015eevardnadzenin etdikl\u0259ri, G\u00fcrc\u00fcstan\u0131 bu a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xarma\u011f\u0131 \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259si \u0259sl q\u0259hr\u0259manl\u0131qd\u0131r. O, burada h\u0259rc-m\u0259rclik v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259si v\u0259ziyy\u0259ti yaratm\u0131\u015f q\u00fcvv\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131n\u0131 z\u0259r\u0259rsizl\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan\u0131 v\u0259 g\u00fcrc\u00fc xalq\u0131n\u0131 bu a\u011f\u0131r \u015f\u0259raitd\u0259n t\u0259dric\u0259n \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z xalq\u0131n\u0131n milli q\u0259hr\u0259man\u0131 kimi (kursiv bizimdir \u2013 Y.Q.) d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 girdi, m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131\u2026 Bu tarixi missiyan\u0131 \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259k asan deyildi. Bu missiyan\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k d\u0259 asan deyildi\u2026 Edurad \u015eevardnadze bu tarixi v\u0259zif\u0259nin \u00f6hd\u0259sind\u0259n \u00e7ox g\u00f6z\u0259l g\u0259lmi\u015fdir&#8221;.<br>M\u0259tnd\u0259ki &#8220;\u0259sl q\u0259hr\u0259manl\u0131q&#8221; v\u0259 &#8220;\u00f6z xalq\u0131n\u0131n milli q\u0259hr\u0259man\u0131&#8221; s\u00f6zl\u0259ri bu s\u00f6zl\u0259rin m\u00fc\u0259llifinin \u00f6z\u00fcn\u00fcn son be\u015f ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n tarixind\u0259 v\u0259 taleyind\u0259 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc &#8220;HEYD\u018fR \u018fL\u0130YEV \u0130\u015e\u0130&#8221;nin m\u0259zmun v\u0259 mahiyy\u0259tini \u00e7ox d\u0259qiq ifad\u0259 edir. \u00c7\u00fcnki Heyd\u0259r \u018fliyev d\u0259 \u0259lind\u0259n n\u0259 g\u0259lirs\u0259, onu ax\u0131ra q\u0259d\u0259r ona g\u00f6r\u0259 icra edib, ona g\u00f6r\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdib ki, &#8220;xalqlar\u0131m\u0131z, \u00f6lk\u0259l\u0259rimiz ke\u00e7mi\u015fd\u0259 bizim ba\u015f\u0131m\u0131za g\u0259l\u0259nl\u0259r\u0259 bir daha m\u0259ruz qalmas\u0131nlar, \u0259ld\u0259 etdiyimiz m\u00fcst\u0259qillik \u0259b\u0259di, d\u00f6nm\u0259z olsun&#8221; v\u0259 E.\u015eevardnadze kimi, o da n\u0259 vaxt, n\u0259 i\u015f g\u00f6r\u00fcbs\u0259, &#8220;bunlar bel\u0259 \u015f\u0259raitd\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259 bil\u0259c\u0259k maksimum i\u015fl\u0259rdir&#8221; (yen\u0259 h\u0259min \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n m\u0259tnind\u0259n).<br>\u018fslind\u0259, son be\u015f il Az\u0259rbaycanda G\u00fcrc\u00fcstanda oldu\u011fundan daha m\u00fcr\u0259kk\u0259b, \u00e7\u0259tin, taley\u00fckl\u00fc ill\u0259r olmu\u015fdur v\u0259 h\u0259min ill\u0259rin \u00e7\u0259tinliyind\u0259n, s\u0131na\u011f\u0131ndan v\u0259t\u0259ni v\u0259 xalq\u0131 \u00e7\u0131xarmaq da G\u00fcrc\u00fcstanda oldu\u011fundan daha b\u00f6y\u00fck v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q \u0259zmi, enerji v\u0259 m\u00fcdriklik (&#8220;milli q\u0259hr\u0259manl\u0131q i\u015fi&#8221;) t\u0259l\u0259b etmi\u015fdir. \u00dcst\u0259lik, bu be\u015f ild\u0259n g\u00f6r\u00fcn\u0259n indiki on ilin v\u0259 ondan \u0259vv\u0259lki yetmi\u015f ilin d\u0259 \u00e7\u0259tin, dramatik, miqyasl\u0131 konteksti bu be\u015f ili v\u0259 h\u0259min be\u015f il\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xaran tarixi qanunauy\u011funlu\u011fu bir b\u00fct\u00f6vd\u0259, vahid tarixi m\u0259kanda d\u0259rk etm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rir.<br>Ke\u00e7id d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn &#8220;milli lider&#8221; problemi h\u0259ll olunana q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycanda sosial-siyasi xaos davam etdi. Xalq \u0259vv\u0259l \u00f6z d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyini, yaln\u0131z sonra \u0259razisini itirdi. Qeyri-pe\u015f\u0259kar hakimiyy\u0259t strukturlar\u0131, \u0259m\u0259ld\u0259, i\u015fd\u0259 t\u0259\u015fkilati (inzibati) utopiya v\u0259 siyasi romantizm, bir-birini \u0259m\u0259ld\u0259, i\u015fd\u0259 \u0259v\u0259z ed\u0259n v\u0259 \u0259n\u0259n\u0259d\u0259 davam etdir\u0259n populist, f\u0259rari, marionet \u00f6nd\u0259rl\u0259rin \u0259xlaq v\u0259 strategiyas\u0131 yaln\u0131z \u00fc\u00e7 il davam g\u0259tir\u0259 bildi. Sona q\u0259d\u0259r par\u00e7alanma perspektivi yaln\u0131z prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259si il\u0259 aradan qalxd\u0131, milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik xilas edildi v\u0259 bel\u0259likl\u0259, \u0259razinin d\u0259 b\u0259rpa olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ilkin \u015f\u0259rait, obyektiv-tarixi imkan yarand\u0131 v\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 miqyasl\u0131, strateji diplomatiya ba\u015flad\u0131.<br>Heyd\u0259r \u018fliyev \u00fc\u00e7\u00fcn r\u0259yas\u0259t he\u00e7 vaxt f\u00f6vq\u0259lm\u0259qs\u0259d olmay\u0131b; o he\u00e7 vaxt hakimiyy\u0259t\u0259 tankda g\u0259lm\u0259yib v\u0259 hakimiyy\u0259td\u0259n t\u0259yyar\u0259d\u0259 qa\u00e7may\u0131b, arxaik, populist iqtidar davas\u0131 v\u0259 bel\u0259 davalar\u0131n \u00e7evrili\u015f, q\u0259sd, piket, terror, bazar, k\u00fc\u00e7\u0259, va\u011fzal\u2026 kimi \u00fcsullar\u0131 \u0259vv\u0259ld\u0259n bu bioqrafiyaya yadd\u0131r. M\u00fcasir demokratik d\u0259y\u0259rl\u0259r, parlament yolu, siyasi intellekt v\u0259 unikal irad\u0259, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, m\u00fcbariz\u0259d\u0259 ibtidai, kustar, primitiv &#8220;c\u0259bb\u0259xana&#8221;ya ehtiyac\u0131 aradan qald\u0131r\u0131b. El\u0259 b\u00fct\u00fcn bu keyfiyy\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259 m\u0259hz Heyd\u0259r \u018fliyev mill\u0259tin co\u015fub-da\u015fan enerjisin\u0259 d\u0259qiq m\u0259cra, u\u011furlu axar t\u0259min ed\u0259 bildi. Onun arxas\u0131nca getm\u0259di, onu \u00f6z arxas\u0131nca apard\u0131. \u00dcmummilli \u00f6nd\u0259r, vahid lider statusunun bundan qabar\u0131q d\u0259lilini, \u0259yani atributunu ni\u015fan verm\u0259k, t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u0259 g\u0259tirm\u0259k \u00e7\u0259tindir.<br>Taleyin \u0259n \u00e7\u0259tin an\u0131nda, tarixi intixab v\u0259 s\u0131naq m\u0259qam\u0131nda dot\u0259l\u0259b, c\u0259ngav\u0259r, m\u00fcdrik \u00f6nd\u0259ri \u0259m\u0259ld\u0259, i\u015fd\u0259 ham\u0131 etiraf v\u0259 t\u0259sdiq etdi: opponent d\u0259, h\u0259mfikir v\u0259 h\u0259mkar da! T\u0259s\u0259vv\u00fcr edin: indiki m\u00fcxalif\u0259t k\u00f6n\u00fcll\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 hakimiyy\u0259td\u0259n \u0259l \u00e7\u0259kdi, \u0259vv\u0259l spiker k\u00fcrs\u00fcs\u00fcn\u00fc, sonra prezident masas\u0131n\u0131 t\u0259rk etdi ki, vakansiyan\u0131 yeni lider tutsun. Bu \u2013 Heyd\u0259r \u018fliyev \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 v\u0259 intellektin\u0259 inam\u0131n, etibar v\u0259 ehtiram\u0131n ifad\u0259si idi. O n\u0259y\u0259 nail olubsa, bel\u0259 sivil a\u00e7arda v\u0259 \u00fcslubda nail olub, Orta \u0259srl\u0259r, Asiya v\u0259 rus yolu, \u00fcsulu, piket, \u00e7evrili\u015f, q\u0259sd\u2026 yaln\u0131z ona qar\u015f\u0131 m\u00fcqabil, m\u00fcxalif t\u0259r\u0259fin bioqrafiyas\u0131nda olub v\u0259 bel\u0259 arsenala qar\u015f\u0131 da o he\u00e7 vaxt g\u00fcz\u0259\u015ft g\u00f6st\u0259rm\u0259yib. \u00d6mr\u00fcnd\u0259 t\u0259k bir d\u0259f\u0259 diz \u00e7\u00f6k\u00fcb: bir prezident kimi \u0259yilib milli bayra\u011f\u0131 \u00f6p\u0259nd\u0259\u2026<br>Lakin Heyd\u0259r \u018fliyev\u0259 bir ideoloq v\u0259 ictimai xadim kimi \u00f6mr\u00fcn, g\u00fcz\u0259ran\u0131n h\u0259m \u015firinini, h\u0259m d\u0259 ac\u0131s\u0131n\u0131 dadmaq n\u0259sib olub, h\u0259m xo\u015fb\u0259xt, h\u0259m d\u0259 tragik \u015f\u0259xsiyy\u0259tin h\u0259yat\u0131n\u0131 v\u0259 taleyini ya\u015famaq qism\u0259t olub.<br>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, bu t\u0259rc\u00fcmeyi-hal \u00e7ox ziqzaql\u0131d\u0131r: o, imperiya lideri d\u0259 olub, f\u0259rdi t\u0259qa\u00fcd\u00e7\u00fc d\u0259; istiqlal lideri d\u0259 olub, DTK general\u0131 da. \u018fn b\u00f6y\u00fck t\u0259qdirin d\u0259 h\u0259d\u0259fi olub, \u0259n k\u0259skin t\u0259nqidin d\u0259; l\u0259yaq\u0259tin\u0259 \u015f\u0259r atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259, \u015f\u0259nin\u0259 m\u0259dhiyy\u0259 dem\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 mikrofonda n\u00f6vb\u0259y\u0259 d\u00fcz\u00fcl\u0259nl\u0259r h\u0259mi\u015f\u0259 tap\u0131l\u0131b. Amma bu d\u0259yi\u015f\u0259n m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rin d\u0259 ham\u0131s\u0131nda t\u0259kc\u0259 bir \u015fey d\u0259yi\u015fm\u0259yib: eyni bir daxili, fitri ideala xidm\u0259t \u0259zmi, milli Az\u0259rbaycan ideyas\u0131! \u018fn b\u00f6y\u00fck, \u0259b\u0259di sabitliyi o, m\u0259hz milliliy\u0259, m\u00fcst\u0259qilliy\u0259, suverenliy\u0259 s\u0259daq\u0259td\u0259 g\u00f6st\u0259rib.<br>Bunun s\u0259b\u0259bi bir d\u0259 odur ki, h\u0259m \u0259n adi, h\u0259m d\u0259 \u0259n ali (m\u00fcq\u0259dd\u0259s!) bir h\u0259qiq\u0259ti Heyd\u0259r \u018fliyev xalq \u00fc\u00e7\u00fcn, mill\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn tarixi m\u0259suliyy\u0259ti \u00e7iynin\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 ilk g\u00fcnd\u0259n d\u0259rk etmi\u015f v\u0259 istisnas\u0131z, h\u0259mi\u015f\u0259, h\u0259r yerd\u0259 uca tutmu\u015fdur. D\u00f6vl\u0259t, c\u0259miyy\u0259t miqyas\u0131nda sabit, qlobal ictimai \u0259xlaq, t\u0259f\u0259kk\u00fcr v\u0259 ideologiya yaln\u0131z onda sabitl\u0259\u015fir v\u0259 etibarl\u0131 olur ki, milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 g\u00fcv\u0259nir. Yer\u00fcst\u00fc s\u0259rv\u0259t\u0259 (m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259!) g\u00fcv\u0259nm\u0259y\u0259nd\u0259 is\u0259 h\u0259tta yeralt\u0131 s\u0259rv\u0259tl\u0259r d\u0259 istiqlala yox, istiqlalla da alver\u0259, ehtikarl\u0131q vasit\u0259sin\u0259 \u00e7evrilir. Bunsuz h\u0259m suverenliyin, h\u0259m d\u0259 torpa\u011f\u0131n \u0259razisi gec-tez itkiy\u0259 m\u0259ruz qal\u0131r, h\u0259m co\u011frafi, h\u0259m d\u0259 milli-m\u0259n\u0259vi m\u0259kan \u00f6z b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc (v\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn sabitliyini!) itirir.<br>M\u0259hz bu m\u0259nada Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik tarixind\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck \u00f6nd\u0259rl\u0259rin v\u0259siyy\u0259t v\u0259 \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 sadiq qal\u0131r.<br>Bu bir d\u0259 ona g\u00f6r\u0259 m\u00fcmk\u00fcn olur ki, Heyd\u0259r \u018fliyevin ifas\u0131nda v\u0259 icras\u0131nda h\u0259mi\u015f\u0259 siyas\u0259t d\u0259 s\u0259n\u0259t, siyas\u0259t\u00e7i d\u0259 s\u0259n\u0259tkar s\u0259viyy\u0259sin\u0259 qalxa bilir. Daha do\u011frusu, m\u0259hz &#8220;siyas\u0259t \u0259m\u0259ld\u0259, h\u0259r\u0259k\u0259td\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259y\u0259 \u00e7evril\u0259nd\u0259&#8221; (yaln\u0131z bu zaman!) siyas\u0259t\u00e7i d\u0259 s\u0259n\u0259tkara \u00e7evrilir, filosof t\u0259c\u0259ss\u00fcm\u00fc, m\u00fct\u0259f\u0259kkir obraz\u0131, alim statusu ala bilir. B\u00fct\u00fcn bunlar &#8220;Heyd\u0259r \u018fliyev&#8221; fenomenind\u0259n h\u0259m d\u0259 bir s\u0259n\u0259t v\u0259 s\u0259n\u0259tkarl\u0131q hadis\u0259si kimi dan\u0131\u015fma\u011fa biz\u0259 \u0259sas verir. Bel\u0259 bir s\u00f6hb\u0259tin t\u0259kc\u0259 siyasi ideya \u0259sas\u0131 yox, h\u0259m d\u0259 konkret \u0259d\u0259bi predmeti var: son iki ild\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin be\u015f fundamental kitab\u0131 \u00e7apdan \u00e7\u0131x\u0131b v\u0259 elmi ictimaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131b.<br>H\u0259min kitablar\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 ixtisasl\u0131, professional auditoriyaya t\u0259nt\u0259n\u0259li t\u0259qdimi m\u0259rasimind\u0259ki \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda Az\u0259rbaycan Yazarlar Birliyinin S\u0259dri Anar bu qal\u0131n cildl\u0259rin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131 fakt\u0131n\u0131 h\u0259m d\u0259 &#8220;\u0259d\u0259biyyat, publisistika, n\u0259sr hadis\u0259si&#8221; hesab etdiyini a\u00e7\u0131qlad\u0131. (Heyd\u0259r \u018fliyev. M\u00fcst\u0259qilliyimiz \u0259b\u0259didir, I-IV kitablar. Bak\u0131, 1997-1998: &#8220;Qay\u0131d\u0131\u015f&#8221;. Bak\u0131, 1997). Odur ki, Heyd\u0259r \u018fliyevin d\u0259 son be\u015f ild\u0259 Az\u0259rbaycanda s\u0259n\u0259t, \u0259d\u0259biyyat v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t quruculu\u011fu sah\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tinin \u015f\u0259rhin\u0259 el\u0259 bu kitablardan ba\u015flamaq m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fun olard\u0131.<br>Do\u011frudan da, bu be\u015f kitab\u0131n h\u0259r s\u0259hif\u0259sind\u0259 elm, s\u0259n\u0259t v\u0259 \u0259d\u0259biyyat siyas\u0259tl\u0259, \u0259d\u0259bi \u00fcslub v\u0259 fikir d\u00f6vl\u0259t t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc il\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 bir yerd\u0259, bir b\u00fct\u00f6vd\u0259dir. M\u00fc\u0259llif Mustafa b\u0259y Top\u00e7uba\u015fovdan dan\u0131\u015fanda m\u00fct\u0259x\u0259ssis h\u0259kimd\u0259n, Yusif M\u0259mm\u0259d\u0259liyevd\u0259n dan\u0131\u015fanda pe\u015f\u0259kar kimya\u00e7\u0131dan, H\u00fcseyn Cavidd\u0259n dan\u0131\u015fanda filoloqdan v\u0259 s\u0259n\u0259t\u015f\u00fcnasdan daha miqyasl\u0131 v\u0259 ixtisasl\u0131 qiym\u0259tl\u0259r verir. \u00c7\u00fcnki b\u00f6y\u00fck f\u0259rdl\u0259r, \u00e7e\u015fidc\u0259 m\u00fcxt\u0259lif, lakin miqyasca eyni olan, istedadda v\u0259 intellektd\u0259 bir-birin\u0259 yax\u0131n f\u0259rdl\u0259r b\u0259rab\u0259r s\u0259viyy\u0259d\u0259n bir-birini daha yax\u015f\u0131 (yax\u0131ndan!) g\u00f6r\u00fcr v\u0259 bir-birin\u0259 daha d\u0259qiq t\u0259hlill\u0259r verirl\u0259r.<br>Elitar pe\u015f\u0259karl\u0131\u011f\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259, \u0259n \u00e7ox is\u0259 tibbd\u0259 v\u0259 siyas\u0259td\u0259 m\u00fcst\u0259sna rolu v\u0259 m\u0259nas\u0131 var: h\u0259kimin s\u0259hvi f\u0259rdin, siyasi r\u0259hb\u0259rin, \u00f6nd\u0259rin s\u0259hvi v\u0259t\u0259nin, mill\u0259tin taleyi (s\u0259hh\u0259ti v\u0259 sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131) bahas\u0131na ba\u015fa g\u0259lir. Kitablardan h\u0259r birind\u0259 bu h\u0259qiq\u0259tin canl\u0131 ger\u00e7\u0259kliyini \u00e7ox ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259r\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259r var; Az\u0259rbaycan\u0131n taleyin\u0259 v\u0259 torpa\u011f\u0131na m\u00fcnasib\u0259td\u0259 h\u0259m Bak\u0131da, h\u0259m d\u0259 Moskvada yol veril\u0259n \u0259yintil\u0259r\u0259 d\u00fcz \u00fc\u00e7 il Nax\u00e7\u0131vanda t\u0259shihl\u0259r verilib. Bu t\u0259shihl\u0259r vaxt\u0131nda n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nsa idi, faci\u0259 v\u0259 f\u0259lak\u0259tl\u0259r indikind\u0259n n\u0259 q\u0259d\u0259r az ola bil\u0259rdi\u2026<br>Be\u015f fundamental kitabda, h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l, m\u0259hz elitar pe\u015f\u0259karl\u0131\u011f\u0131n v\u0259 qeyri-adi, unikal t\u0259ht\u0259l\u015f\u00fcurun intuisiyan\u0131n stixiyas\u0131 cisml\u0259\u015fir v\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259\u015fir. M\u00fcst\u0259qillikd\u0259 d\u00f6nm\u0259zliyin n\u0259z\u0259ri t\u0259limi, elmi-strateji \u0259sas\u0131, intizam v\u0259 icra kodeksi v\u0259 b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n canl\u0131 t\u0259f\u0259rr\u00fcat\u0131, h\u0259yat t\u0259cr\u00fcb\u0259si, g\u00fcnd\u0259lik d\u0259rsl\u0259ri verilir. M\u00fcst\u0259qillikd\u0259n v\u0259 onun t\u0259minat\u0131ndan bu haqda dan\u0131\u015fma\u011fa m\u0259n\u0259vi haqq\u0131 v\u0259 h\u00fcququ olan bir adam dan\u0131\u015f\u0131r. Bu haqq\u0131n arxas\u0131nda \u2013 Az\u0259rbaycanda v\u0259 ke\u00e7mi\u015f sovet m\u0259kan\u0131nda yar\u0131m \u0259sr\u0259 yax\u0131n r\u0259hb\u0259rliyin s\u0131naqdan \u00e7\u0131xan tarixi t\u0259cr\u00fcb\u0259si durur. Heyd\u0259r \u018fliyev \u015f\u0259xsiyy\u0259tinin qlobal miqyas\u0131 v\u0259 epoxal v\u00fcs\u0259ti v\u0259hd\u0259td\u0259 ifad\u0259 v\u0259 t\u0259sdiq edilir. H\u0259tta o q\u0259d\u0259r ki, be\u015f kitabda \u0259hat\u0259 olunan d\u00f6rd ild\u0259n \u0259vv\u0259lki d\u00f6rd-be\u015f onilliyin d\u0259, ondan sonrak\u0131 \u00fc\u00e7 ilin d\u0259 alt qat\u0131 v\u0259 arxa plan\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, yax\u0131nla\u015fan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc eran\u0131n astanas\u0131nda h\u0259m \u0259n q\u0259dim t\u00fcrk v\u0259 islam d\u0259y\u0259rl\u0259rini, h\u0259m d\u0259 Avropa mentalitetinin \u0259n modern siyasi d\u0259y\u0259rl\u0259rini i\u00e7in\u0259 alan miqyasl\u0131 fon, m\u0259cra v\u0259 m\u0259kan m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fir.<br>\u00d6z \u015fifahi nitq \u00fcslubu, improvizasiya t\u0259biiliyi il\u0259 d\u0259 m\u00fc\u0259llifin dil-ifad\u0259 t\u0259rzi \u0259n\u0259n\u0259vi r\u0259smi \u0259dadan (konselyariya v\u0259 protokopsiya) \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259rql\u0259nir, fikrin dinamizmi, s\u00f6z\u00fcn enerjisi, k\u0259lm\u0259nin b\u0259dii z\u0259rb\u0259 g\u00fcc\u00fc \u2013 bunlar ham\u0131s\u0131 tribunadan g\u0259lir, auditoriya il\u0259 birba\u015fa \u00fcnsiyy\u0259td\u0259n g\u0259lir. U\u00e7u\u015fqaba\u011f\u0131 veril\u0259n m\u00fcsahib\u0259l\u0259r, s\u0259f\u0259rb\u0259rlik an\u0131nda xalqa xitablar, \u0259cn\u0259bi opponentl\u0259 t\u0259kb\u0259t\u0259k dialoqlar, d\u00fcnya liderl\u0259ri il\u0259 m\u00fcsahib\u0259l\u0259r m\u0259qam\u0131nda mikrofona deyilmi\u015f improvizasiyalar\u2026 Onlarda fitriliyin t\u0259biiliyi, s\u00f6zd\u0259, t\u0259l\u0259ff\u00fczd\u0259, ah\u0259ngd\u0259 v\u0259 ritmd\u0259 etnik ilkinliyin, ozan-\u0259cdad stixiyas\u0131n\u0131n durulu\u011fu v\u0259 diriliyi var.<br>&#8220;Daha susa bilmir\u0259m&#8221;, &#8220;Son damla qan\u0131ma q\u0259d\u0259r xalq\u0131mla bir\u0259m&#8221;, &#8220;M\u0259n \u00f6z taleyimi xalqa tap\u015f\u0131rm\u0131\u015fam&#8221;, &#8220;\u00d6mr\u00fcm\u00fcn bundan sonrak\u0131 hiss\u0259sini yaln\u0131z v\u0259 yaln\u0131z Az\u0259rbaycan respublikas\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t kimi inki\u015faf etm\u0259sin\u0259 s\u0259rf ed\u0259c\u0259y\u0259m&#8221; \u2013 bu andlar v\u0259 b\u0259yanatlar romantik-tarixi dramda b\u0259dii f\u0259ls\u0259fi monoloqdan fraqmentl\u0259r\u0259 b\u0259nz\u0259yir. Lakin onlardan h\u0259r birinin arxas\u0131nda real, canl\u0131 prototip \u2013 m\u00fcasir, bug\u00fcnk\u00fc q\u0259hr\u0259man dayan\u0131r!<br>Heyd\u0259r \u018fliyevin milli \u00f6nd\u0259rlik t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131nda &#8220;m\u00fcst\u0259qillik m\u0259rh\u0259l\u0259si&#8221; onun Nax\u00e7\u0131vana tarixi qay\u0131d\u0131\u015f\u0131 il\u0259 ba\u015flay\u0131r. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, bu d\u00f6vrl\u0259 ba\u011fl\u0131 sosioloji v\u0259 publisist \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131n topland\u0131\u011f\u0131 kitab da &#8220;Qay\u0131d\u0131\u015f&#8221; adlan\u0131r.<br>Ad\u0259t\u0259n, \u0259sasl\u0131 intibah h\u0259mi\u015f\u0259 qay\u0131d\u0131\u015f akt\u0131ndan sonrak\u0131 hadis\u0259 kimi ba\u015f verir (orta \u0259srl\u0259rd\u0259 yenid\u0259n t\u0259r\u0259qqinin v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin q\u0259dim (ellinist) yunan m\u0259cras\u0131na v\u0259 axar\u0131na (t\u0259m\u0259lin\u0259) qay\u0131dan Avropa intibah\u0131n\u0131n modelind\u0259 oldu\u011fu kimi). Nax\u00e7\u0131vanda ba\u015flayan &#8220;qay\u0131d\u0131\u015f&#8221; Bak\u0131da davam etdi v\u0259 Az\u0259rbaycanda sosial-m\u0259d\u0259ni t\u0259r\u0259qqi tarixind\u0259 doxsan\u0131nc\u0131 ill\u0259r t\u0259z\u0259d\u0259n yetmi\u015finci ill\u0259rin t\u0259bii, m\u0259ntiqi davam\u0131na \u00e7evrildi. \u018fn\u0259n\u0259d\u0259 tarixi estafet, d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilikd\u0259 irsilik probleminin h\u0259lli aradak\u0131 &#8220;b\u00f6hran&#8221; v\u0259 &#8220;par\u00e7alanma&#8221; m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259n \u00e7\u0131xa bilm\u0259yin yegan\u0259 m\u00fcmk\u00fcn v\u0259 m\u0259qbul yol kimi \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011frultdu. Yetmi\u015finci v\u0259 doxsan\u0131nc\u0131 ill\u0259r bir-birinin davam\u0131na, Heyd\u0259r \u018fliyev is\u0259 h\u0259r iki on ilin m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k, ortaq liderin\u0259 \u00e7evrildi. Genetik k\u00f6k\u0259, milli &#8220;m\u0259n&#8221;\u0259, tarixi yadda\u015fa, d\u00fcnya il\u0259 inteqrasiyaya daha miqyasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 qay\u0131td\u0131.<br>B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n da m\u0259ntiqi yekunu v\u0259 n\u0259tic\u0259si o olacaq ki, Qaraba\u011f Az\u0259rbaycana v\u0259 \u015eu\u015fa Qaraba\u011fa qay\u0131dacaqd\u0131r. \u0130nan\u0131r\u0131q ki, &#8220;Qay\u0131d\u0131\u015f&#8221; dastan\u0131n\u0131n, &#8220;Qay\u0131d\u0131\u015f&#8221; epopeyas\u0131n\u0131n bu yeni cildl\u0259rini (&#8220;Qaraba\u011f&#8221; v\u0259 &#8220;\u015eu\u015fa&#8221; cildl\u0259rini!) d\u0259 mill\u0259t v\u0259 xalq, \u00f6z \u0259m\u0259li il\u0259 h\u0259yatda v\u0259 \u00f6z q\u0259l\u0259mi il\u0259 ka\u011f\u0131zda yen\u0259 eyni \u00f6nd\u0259r v\u0259 m\u00fc\u0259llifl\u0259 \u2013 Heyd\u0259r \u018fliyevl\u0259 birlikd\u0259 yazacaqd\u0131r\u2026<br>Bir prezident kimi bu cildl\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin ilk kitablar\u0131d\u0131r. V\u0259 bu ilk kitablar d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik sah\u0259sind\u0259 bizim minilliyin \u0259vv\u0259linin (1069) ilk b\u00f6y\u00fck kitab\u0131n\u0131 m\u0259nim yad\u0131ma sal\u0131r: &#8220;Xo\u015fb\u0259xtlik haqq\u0131nda elm&#8221; kitab\u0131n\u0131 \u2013 &#8220;Qutadqu bilik&#8221;i. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyi haqda informasiya d\u00fcnyaya ilk d\u0259f\u0259 bu kitabdan yay\u0131l\u0131b. &#8220;M\u00fcst\u0259qillik haqq\u0131nda elm&#8221; kitab\u0131! \u2013 qar\u015f\u0131m\u0131zdak\u0131 bu be\u015f cildin birlikd\u0259 ad\u0131na da bel\u0259 bir a\u00e7\u0131qlama v\u0259 t\u0259fsir verm\u0259k olar.<br>Sonralar t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259t \u0259rl\u0259ri v\u0259 \u00f6nd\u0259rl\u0259ri tarixi i\u015fl\u0259 v\u0259 \u0259m\u0259ll\u0259 h\u0259yat\u0131n \u00f6z\u00fcnd\u0259 yazma\u011fa daha \u00e7ox \u00fcst\u00fcnl\u00fck verir, n\u0259inki onu q\u0259l\u0259ml\u0259 ka\u011f\u0131zda yazma\u011fa. M\u0259hz bu \u0259n\u0259n\u0259l\u0259r d\u0259 prezident Heyd\u0259r \u018fliyevin simas\u0131nda yenid\u0259n birl\u0259\u015fib v\u0259hd\u0259t t\u0259\u015fkil edir: o, tarixi h\u0259m \u0259m\u0259ll\u0259 h\u0259yatda, h\u0259m d\u0259\u2026 q\u0259l\u0259ml\u0259 kitabda yarad\u0131r.<br>M\u0259n bu s\u00f6zl\u0259ri deyir\u0259m v\u0259 d\u0259rhal da onlara t\u0259shih verm\u0259k ist\u0259yir\u0259m: tarixi d\u0259, tarix kitab\u0131n\u0131 da yaradark\u0259n filosof, m\u00fct\u0259f\u0259kkir v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131 Heyd\u0259r \u018fliyev q\u0259l\u0259m\u0259 v\u0259 ka\u011f\u0131za ehtiyac hiss el\u0259mir. Unikal hadis\u0259dir ki, bu kitablar, \u0259slind\u0259, \u0259lyazmas\u0131 olmayan kitablard\u0131r.<br>Bioenerji \u00fcr\u0259kd\u0259, beyind\u0259 c\u0259r\u0259yan edir, informasiya sin\u0259d\u0259n, b\u0259dah\u0259t\u0259n t\u0259r\u0259fi-m\u00fcqabil\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr v\u0259 bu prosesd\u0259 yaz\u0131, h\u0259rf, \u0259lifba i\u015ftirak etmir. V\u0259hyd\u0259n yaranan, \u0259lyazmas\u0131 olmayan kitablar \u0259vv\u0259ll\u0259r d\u0259 olub. D\u00f6rd s\u0259ma kitab\u0131 var, onlar\u0131n he\u00e7 birinin m\u00fc\u0259llif \u0259lyazmas\u0131 yoxdur. \u018fflatundan ta Hegel\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck fikir \u0259rl\u0259rinin d\u0259 kitablar\u0131 onlar\u0131n b\u0259dah\u0259t\u0259n auditoriyaya dediyi improvizasiyadan \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib. \u015e\u0259rqd\u0259 \u0259r\u0259nl\u0259r, \u015famanlar, ozanlar\u2026 yazma\u011fa yox, s\u00f6yl\u0259m\u0259y\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck veribl\u0259r.<br>&#8220;Avesta&#8221;n\u0131n da, &#8220;Qorqud&#8221;un da avtoqraflar\u0131 \u2013 \u0259lyazmalar\u0131 yoxdur. \u018fv\u0259zind\u0259 &#8220;gen yazmalar\u0131&#8221; var, damarda, qanda yaz\u0131lan &#8220;qan yazmalar\u0131&#8221; var, hafiz\u0259d\u0259, hu\u015fda, ruhda qorunan &#8220;yadda\u015f yazmalar\u0131&#8221; var. V\u0259 m\u0259n burada sehrli v\u0259 ibr\u0259tli bir tipologiya g\u00f6r\u00fcr\u0259m.<br>Standartdan f\u0259rql\u0259n\u0259n v\u0259 tipologiyaya \u00e7a\u011f\u0131ran n\u00f6vb\u0259ti, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc assosiasiyan\u0131 da h\u00f6rm\u0259tli oxucularla b\u00f6l\u00fc\u015fm\u0259k ist\u0259yir\u0259m. \u00dcz\u0259rind\u0259 &#8220;sinif&#8221;, &#8220;inqilab&#8221;, &#8220;d\u00f6vl\u0259t&#8221;, &#8220;proletar&#8221; yaz\u0131lm\u0131\u015f kitablar var. Sinifl\u0259, proletarla, inqilabla birlikd\u0259 d\u0259 \u00f6l\u00fcrl\u0259r. Amma \u00fcz\u0259rind\u0259 &#8220;\u0130ntibah&#8221;, &#8220;Ana v\u0259t\u0259n&#8221;, &#8220;Azadl\u0131q&#8221;, &#8220;Mill\u0259t&#8221;, &#8220;Xalq&#8221; yaz\u0131lm\u0131\u015f kitablar da var. \u00dcst\u00fcnd\u0259 &#8220;QAYIDI\u015e&#8221;, &#8220;M\u00dcST\u018fQ\u0130LL\u0130K&#8221;, &#8220;\u018fB\u018fD\u0130YY\u018fT&#8221; s\u00f6zl\u0259ri yaz\u0131lm\u0131\u015f kitablar\u0131 da m\u0259n onlar\u0131n s\u0131ras\u0131na daxil etm\u0259k ist\u0259yir\u0259m. Onlar \u00f6t\u0259ri tarix, lokal d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yaratm\u0131r, \u015f\u00fcur v\u0259 yadda\u015f yarad\u0131r. Yadda\u015f\u0131n milli-etnik kodlar\u0131, genl\u0259ri onlarda ya\u015fay\u0131r. V\u0259t\u0259n\u00e7ilik, t\u00fcrkl\u00fck m\u0259fkur\u0259si v\u0259 onlara sahiblik \u015f\u00fcuru bel\u0259 kitablarla t\u0259rbiy\u0259 edilir.<br>H\u0259r kitabda bir ba\u015f m\u00fcbt\u0259da v\u0259 bir f\u00f6vq\u0259lideya olur. Bu be\u015f kitabda da, \u0259slind\u0259, iki suala cavab verilir: HEYD\u018fR \u018fL\u0130YEV K\u0130MD\u0130R?&#8221; v\u0259 &#8220;\u018fL\u0130YEVL\u0130K N\u018fD\u0130R&#8221;? \u00d6z\u00fc d\u0259 &#8220;\u018fL\u0130YEV K\u0130MD\u0130R&#8221;? \u2013 sual\u0131na bu kitabda \u018fliyev \u00f6z\u00fc cavab verir!..<br>(&#8220;\u018fliyevlik n\u0259dir&#8221; sual\u0131na is\u0259 onun &#8220;\u018fliyev\u00e7ilik n\u0259dir&#8221; redaksiyas\u0131nda, bir vaxt imperiya m\u0259tbuat\u0131 cavab verm\u0259k ist\u0259mi\u015fdi. H\u0259min cavaba tarixi t\u0259kzibi zaman \u00f6z\u00fc, haqq \u00f6z\u00fc, \u0259dal\u0259t \u00f6z\u00fc verdi).<br>&#8220;\u018fliyevlik n\u0259dir&#8221; sual\u0131na cavab bu kitablar\u0131n b\u00fct\u00fcn s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259dir. Bu cavabda iki m\u0259qam\u0131 da ayr\u0131ca vur\u011fulamaq olar: &#8220;\u018fliyevliyin&#8221; \u0259n b\u00f6y\u00fck q\u0259l\u0259b\u0259si bir onun xalqla, bir d\u0259 zamanla m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 oldu. Xalq-f\u0259rd-\u00f6nd\u0259r m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini biz art\u0131q qeyd etdik. Zamanla m\u00fcnasib\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259, dem\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, sintez i\u015fini o, burada da g\u00f6rd\u00fc. Hasar\u0131, s\u0259ddi tarixi-milli arxetipl\u0259 \u0259n \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fcnya, Avropa d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik mentaliteti aras\u0131ndan g\u00f6t\u00fcrd\u00fc, onlar\u0131 da vahid axara y\u00f6n\u0259ltdi.<br>Be\u015f kitab Heyd\u0259r \u018fliyevin bir prezident kimi ilk b\u00f6y\u00fck kitab\u0131d\u0131r. Lakin m\u0259n onu h\u0259m d\u0259 bizim y\u00fczilin v\u0259 bizim minilliyin sonunun son b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik kitab\u0131 hesab edir\u0259m. Bizim milli d\u00f6vl\u0259t t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc sah\u0259sind\u0259 minilliyin sonunun son kitab\u0131 h\u0259min min ilin \u0259vv\u0259linin ilk b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t kitab\u0131n\u0131 m\u0259nim yad\u0131ma sal\u0131r\u2026<br>N\u0259hay\u0259t, Heyd\u0259r \u018fliyev \u2013 Zaman, Heyd\u0259r \u018fliyev \u2013 Tarix m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 bir m\u0259qam da diqq\u0259ti c\u0259lb edir: Heyd\u0259r \u018fliyevin ideya r\u0259qibl\u0259ri h\u0259mi\u015f\u0259 v\u0259 h\u0259r yerd\u0259 olub, amma \u0259n b\u00f6y\u00fck q\u0259l\u0259b\u0259ni o, Zamanla \u0259lb\u0259yaxada qazan\u0131b. 75 il \u2013 zamandan f\u0259th olunan \u2013 n\u0259h\u0259ng zirv\u0259 dem\u0259kdir. V\u0259 bu zirv\u0259d\u0259 h\u0259r \u015fey \u2013 birinci n\u00f6vb\u0259d\u0259 yadda\u015f toxunulmaz, suveren v\u0259 b\u00fct\u00f6v qal\u0131b: bu 75 ild\u0259 zaman bu yadda\u015fdan bir sm. d\u0259 olsa, \u0259razi i\u015f\u011fal ed\u0259 bilm\u0259yib!..<br>Heyd\u0259r \u018fliyev olmaq, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, \u00e7\u0259tin \u015feydir. 75 il fasil\u0259siz, h\u0259r ay, h\u0259r g\u00fcn s\u0259ras\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev olub qalmaq is\u0259 x\u00fcsusil\u0259 \u00e7\u0259tindir. Cildl\u0259rd\u0259n h\u0259r biri bir daha g\u00f6st\u0259rir ki, Heyd\u0259r \u018fliyev bu sabitliy\u0259 m\u00fcst\u0259sna ard\u0131c\u0131ll\u0131qla nail olur. \u0130ndi q\u0131rm\u0131z\u0131 x\u0259tl\u0259 t\u0259qvim\u0259 h\u0259kk olunan tarixl\u0259r \u2013 &#8220;Milli dir\u00e7\u0259li\u015f g\u00fcn\u00fc&#8221; (17 noyabr, 1988). &#8220;D\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi g\u00fcn\u00fc&#8221; (18 oktyabr, 1991) &#8220;Qurtulu\u015f g\u00fcn\u00fc&#8221; (15 iyun, 1993) ham\u0131s\u0131 \u00e7\u0259tin, real ger\u00e7\u0259klik kimi, xalq\u0131 m\u0259hz m\u00fcst\u0259qilliy\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xaran qanunauy\u011funluq kimi ba\u015f verdi. V\u0259 bu m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n h\u0259r birind\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin milli v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q v\u0259 sosial ideya m\u00f6vqeyi eyni c\u00fcr oldu: &#8220;Bu g\u00fcn m\u0259nim xalq\u0131m\u0131n a\u011f\u0131r g\u00fcn\u00fcd\u00fcr. A\u011f\u0131r, \u00e7\u0259tin g\u00fcnl\u0259rd\u0259 xalq\u0131mla olmal\u0131yam&#8221;.<br>Az\u0259rbaycanda Mir C\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rovdan sonra milli r\u0259hb\u0259rin siyasi m\u00fcst\u0259qilliyi az qala s\u0131f\u0131ra b\u0259rab\u0259r idi (ke\u00e7id d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 is\u0259 (1988-1993) bu qeyri-m\u00fcst\u0259qillik h\u0259m &#8220;yuxar\u0131lardan&#8221; (Moskva, Kreml), h\u0259m d\u0259 &#8220;a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lardan\u201d ikiqat as\u0131l\u0131l\u0131q \u015f\u0259klini alm\u0131\u015fd\u0131). Bu \u00f6l\u00e7\u00fcn\u00fc s\u0131f\u0131rdan sonsuza g\u0259tirib \u00e7\u0131xaran H.\u018fliyev oldu. H\u0259tta sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 Heyd\u0259r \u018flirza o\u011flu \u00f6z m\u00fcst\u0259qillik (milli m\u0259nafey\u0259 s\u0259daq\u0259t) f\u0259aliyy\u0259tini dondurmad\u0131. Onun t\u00fcrk a\u011fl\u0131 Siyasi B\u00fcronun vahid rus-slavyan d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sind\u0259 ayd\u0131nca se\u00e7ildi v\u0259 o bu ali r\u0259hb\u0259r strukturda da t\u00fcrk-islam lideri kimi t\u0259kc\u0259 sovet m\u0259kan\u0131nda yox, b\u00fct\u00f6v d\u00fcnyada t\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn m\u0259nafeyini c\u0259sar\u0259tl\u0259 m\u00fcdafi\u0259 etdi. Az\u0259rbaycan\u0131n milli m\u0259nafeyi namin\u0259 Ba\u015f katibin (Y.\u0130.Brejnevin) \u00f6z\u00fcn\u00fc d\u00fcz \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 Bak\u0131ya g\u0259tirdi\u2026<br>Ad\u0259t\u0259n, &#8220;\u018fsrin m\u00fcqavil\u0259si&#8221;nd\u0259n d\u00f6vr\u00fcn \u0259n b\u00f6y\u00fck hadis\u0259si kimi dan\u0131\u015f\u0131rlar. M\u0259nc\u0259, bu be\u015f kitabdak\u0131 &#8220;d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik traktat\u0131&#8221; neft m\u00fcqavil\u0259sind\u0259n daha m\u00fch\u00fcm hadis\u0259dir. Neft izdivaclar\u0131 v\u0259 diplomatik nikahlar, Asiya v\u0259 Q\u0259rb k\u0259m\u0259rl\u0259ri \u2013 ham\u0131s\u0131 milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik konsepsiyas\u0131n\u0131n icras\u0131 m\u0259qs\u0259din\u0259 xidm\u0259t edir.<br>\u018fvv\u0259lc\u0259 milli diplomatik fikrin enerjisi axmasa, neft d\u0259 borulardan axmaz! Bak\u0131n\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck s\u0259rv\u0259ti he\u00e7 vaxt neft olmay\u0131b, neft intellekti olub. Yeralt\u0131 s\u0259rv\u0259tl\u0259r olmay\u0131b, yer\u00fcst\u00fc s\u0259rv\u0259tl\u0259ri olub. Faci\u0259 o vaxt olar ki, neft k\u0259m\u0259ri olsun, amma neft intellekti olmas\u0131n. Neft elmi d\u0259 neftin \u00f6z\u00fc kimi, eyni borularla X\u0259z\u0259rd\u0259n Qara d\u0259niz\u0259 v\u0259 buradan da Aral\u0131q d\u0259nizin\u0259 t\u00f6k\u00fcls\u00fcn. &#8220;Neft renessans\u0131&#8221; onda olur ki, b\u00fct\u00fcn x\u0259tl\u0259r v\u0259 borular \u2013 m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 elm k\u0259m\u0259rl\u0259ri d\u0259 \u2013 ham\u0131s\u0131 Bak\u0131dan ke\u00e7sin.<br>Qlobal land\u015faftdan baxanda bel\u0259 bir qanunauy\u011funluq d\u0259rhal g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, b\u00fct\u00fcn itkil\u0259r, torpaq v\u0259 yadda\u015f, elm v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t, demokratiya v\u0259 h\u00fcquq itkil\u0259ri d\u0259, ham\u0131s\u0131 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilikd\u0259 itkil\u0259rd\u0259n ba\u015flay\u0131r. Q\u0259dim Manna v\u0259 Atropatena, yax\u0131n C\u00fcmhuriyy\u0259t v\u0259 sovet d\u00f6vr\u00fc d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri d\u0259 \u0259vv\u0259l d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik, yaln\u0131z sonra \u0259razi itkil\u0259rin\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015flar. D\u00f6vl\u0259tsiz xalq \u2013 valideynsiz yetim kimi bir \u015feydir. Min ill\u0259r boyu erm\u0259nil\u0259r q\u00fcrb\u0259td\u0259, q\u0259rib kimi ya\u015fam\u0131\u015flar. M\u00fcst\u0259qil milli qurum \u2013 Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259ti yarad\u0131ld\u0131qdan sonra is\u0259 b\u00fct\u00fcn Qafqaza meydan oxuma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015flar.<br>Mill\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vl\u0259td\u0259n v\u0259 pe\u015f\u0259kar d\u00f6vl\u0259t \u00f6nd\u0259rind\u0259n qiym\u0259tli he\u00e7 n\u0259 yoxdur. Odur ki, m\u0259hz d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik, d\u00f6vl\u0259t dili v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259ti konsepsiyas\u0131 Heyd\u0259r \u018fliyevin b\u0259dii-estetik v\u0259 humanitar-f\u0259ls\u0259fi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 apar\u0131c\u0131, prioritet m\u00f6vqeyi t\u0259\u015fkil edir. D\u00f6vl\u0259td\u0259n, milli d\u00f6vl\u0259t m\u0259nafeyind\u0259n uca he\u00e7 n\u0259 yoxdur. Odur ki, &#8220;kim m\u00fcxalif\u0259td\u0259 durursa-dursun, ancaq v\u0259t\u0259nin\u0259, xalq\u0131na, m\u0259n\u0259viyyat\u0131na m\u00fcxalif\u0259td\u0259 durmas\u0131n&#8221;.<br>Yaxud: &#8220;XX \u0259sr sona \u00e7at\u0131r. Bu \u0259srd\u0259 xalq\u0131m\u0131z bir \u00e7ox m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n, s\u0131naqlardan, imtahanlardan ke\u00e7ib v\u0259 n\u0259hay\u0259t, \u00f6z milli azadl\u0131\u011f\u0131na, d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 nail olubdur. B\u00fct\u00fcn bu m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131 ya\u015fadan, ir\u0259liy\u0259 aparan, xalq\u0131m\u0131za g\u00fcc, ruh ver\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri, b\u00f6y\u00fck aliml\u0259ri v\u0259 dahi insanlar\u0131 olmu\u015flar&#8221;.<br>Xalq\u0131n v\u0259 mill\u0259tin \u0259b\u0259diliyini t\u0259min ed\u0259n, onun d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011funun memar\u0131 olan g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r v\u0259 &#8220;dahi insanlar&#8221; t\u0259rkibin\u0259 s\u0259n\u0259t v\u0259 d\u00f6vl\u0259t \u00f6nd\u0259rl\u0259ri h\u0259mi\u015f\u0259 eyni vaxtda, yana\u015f\u0131 daxil olmu\u015flar.<br>Bel\u0259 bir konsepsiya, h\u0259qiq\u0259t\u0259n, tarixi qanunauy\u011funlu\u011fu ifad\u0259 edir v\u0259 \u015e\u0259rqin, Az\u0259rbaycan\u0131n tarixinin y\u00fcz v\u0259 min ill\u0259ril\u0259 t\u0259sdiq v\u0259 t\u0259sbit olunur.<br>(\u201cHeyd\u0259r \u018fliyev v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d kitab\u0131nda. Bak\u0131, Elm, 1998, s\u0259h.125-177)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>t\u0259nqid\u00e7i, \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas Yaln\u0131z etibarl\u0131 v\u0259 sabit d\u00f6vl\u0259tin s\u0259n\u0259t\u0259, elm\u0259, \u0259d\u0259biyyata, m\u00fcq\u0259dd\u0259s m\u0259n\u0259vi v\u0259 \u0259xlaqi d\u0259y\u0259r\u0259 ehtiyac\u0131 var. Mill\u0259tin monolit milli d\u00f6vl\u0259td\u0259n, \u0259b\u0259di-\u0259z\u0259li safl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 halall\u0131\u011f\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259s, h\u0259mi\u015f\u0259 z\u0259d\u0259siz saxlanan milli mentalitetd\u0259n uca s\u0259rv\u0259ti yoxdur. Bel\u0259 s\u0259rv\u0259t istehsal\u0131 il\u0259 is\u0259 s\u0259n\u0259t v\u0259 d\u00f6vl\u0259t h\u0259mi\u015f\u0259 bir yerd\u0259, h\u0259mi\u015f\u0259 yana\u015f\u0131 m\u0259\u015f\u011ful olur v\u0259 torpa\u011f\u0131n da, yadda\u015f\u0131n da [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-45999","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45999","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=45999"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45999\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":46002,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45999\/revisions\/46002"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=45999"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=45999"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=45999"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}