{"id":7553,"date":"2014-02-05T11:23:17","date_gmt":"2014-02-05T11:23:17","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=7553"},"modified":"2014-02-05T11:23:17","modified_gmt":"2014-02-05T11:23:17","slug":"tural-adisirin-xix-yuzil-v%c9%99-xx-yuzilin-onl%c9%99rind%c9%99-az%c9%99rbaycan-yazicilarinin-%c9%99s%c9%99rl%c9%99rind%c9%99-erm%c9%99ni-movuzusu-m%c9%99qal%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=7553","title":{"rendered":"Tural ADI\u015e\u0130R\u0130N.&#8221;XIX y\u00fczil v\u0259 XX y\u00fczilin \u00f6nl\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u201cerm\u0259ni\u201d m\u00f6vuzusu&#8221; (M\u0259qal\u0259)"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/1781993_639501202777774_172401749_a.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/1781993_639501202777774_172401749_a.jpg\" alt=\"1781993_639501202777774_172401749_a\" width=\"152\" height=\"146\" class=\"aligncenter size-full wp-image-7554\" \/><\/a><\/p>\n<p>XIX y\u00fczil v\u0259 XX y\u00fczilin \u00f6nl\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u201cerm\u0259ni\u201d m\u00f6vuzusu<\/p>\n<p>XIX y\u00fczil v\u0259 XX y\u00fczilin \u00f6nl\u0259ri Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n ictimai-siyasi,m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131nda m\u00fch\u00fcm \u00f6n\u0259m da\u015f\u0131yan bir m\u0259rh\u0259l\u0259dir.\u018fd\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n bu d\u00f6n\u0259mi \u0259d\u0259biyyat tariximizd\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 t\u0259dqiqatlarla m\u00fc\u015fay\u0259t olunur.Lakin bu t\u0259dqiqatarda el\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r vard\u0131r ki,zaman\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq \u00f6z m\u0259zmunu v\u0259 formas\u0131 etibar\u0131 il\u0259 d\u0259yi\u015fdirilibdir.B\u00fct\u00fcn tarixi d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 t\u00fcrk\u00fcn q\u0259ddar d\u00fc\u015fm\u0259ni olan erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bu q\u0259bild\u0259ndir.Tarixd\u0259n bildiyimiz kimi,milli faci\u0259mizi qanunil\u0259\u015fdir\u0259n,iki qarda\u015f\u0131 bir-birind\u0259n ayr\u0131 salan T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sinin XV madd\u0259si il\u0259 \u0130randan Qaraba\u011fa erm\u0259nil\u0259r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fckd\u0259n sonra bu d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik gizli v\u0259 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259ribdir.Uzun ill\u0259r Az\u0259rbaycan yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131 \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 saxta xalqlar dostlu\u011fu ideyas\u0131na sadiq qalaraq bu m\u0259nfur xalq\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini \u0259dal\u0259t v\u0259 demokratik n\u00f6qteyi n\u0259z\u0259rd\u0259n g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131blar.Haz\u0131rki ara\u015fd\u0131rmam\u0131n m\u0259qs\u0259di XIX y\u00fczil v\u0259 XX y\u00fczilin \u00f6nl\u0259rind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 erm\u0259ni obraz\u0131na m\u00fcnasib\u0259t bildirm\u0259kdir.\u00dcmumilikd\u0259 bu d\u00f6vr\u00fcn m\u0259n\u0259z\u0259r\u0259sin\u0259 n\u0259z\u0259r sald\u0131qda erm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si,erm\u0259nil\u0259rin i\u00e7 \u00fcz\u00fc h\u0259m XIX y\u00fczil,h\u0259m d\u0259 XX y\u00fczilin \u00f6nl\u0259rind\u0259 yaz\u0131b-yaradan yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 biruz\u0259 verir.XIX y\u00fczil yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131zdan M.\u015e.Vazehin \u015feirl\u0259rind\u0259,dramaturgiyam\u0131z\u0131n banisi M.F.Axundzad\u0259nin \u201cS\u0259rg\u00fcz\u0259\u015fti m\u0259rdi-x\u0259sis\u201d(Hac\u0131 Qara) komediyas\u0131nda,h\u0259mi\u00e7inin \u201cAldanm\u0131\u015f K\u0259vakib\u201d povestind\u0259,N.V\u0259zirovun \u201cYa\u011f\u0131\u015fdan \u00e7\u0131xd\u0131q,ya\u011fmura d\u00fc\u015fd\u00fck\u201d komediyas\u0131nda kefli Q\u0131d\u0131n\u0131n timsal\u0131nda,o c\u00fcml\u0259d\u0259n,XX y\u00fczilin \u00f6nl\u0259rind\u0259 realist n\u0259srimizin \u0259n g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n olan C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin \u201cKaman\u00e7a\u201d pyesind\u0259 kaman\u00e7a\u00e7\u0131 Bax\u0131\u015f\u0131n,\u201dUsta Zeynal\u201d hekay\u0259sind\u0259 Mu\u011fdusi Akopun timsal\u0131nda,el\u0259c\u0259 d\u0259 felyotonlar\u0131nda,x\u00fcsus\u0259n \u201cErm\u0259ni v\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u00f6vr\u0259tl\u0259ri\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 felyetonunda,N.N\u0259rimanovun \u201cBahad\u0131r v\u0259 Sona\u201d roman\u0131nda v\u0259 ba\u015fqa \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 \u00fczd\u0259 dost g\u00f6r\u00fcn\u0259n,arxadan is\u0259 quyu qazan bu murdar  xalq\u0131n  i\u00e7 \u00fcz\u00fc,qorxaql\u0131\u011f\u0131,hiyl\u0259si v\u0259.s h\u0259r c\u00fcr insanl\u0131\u011fa s\u0131\u011fmayan iyr\u0259nc h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri \u00fcst\u00f6\u00fcrt\u00fcl\u00fc d\u0259 olsa ustal\u0131qla g\u00f6st\u0259rilibdir.Bundan \u0259lav\u0259 erm\u0259ni xisl\u0259ti,erm\u0259ni m\u0259kri,hiyl\u0259si ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n g\u00f6r\u0259n g\u00f6zl\u0259rinin,d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n beyinl\u0259rinin ba\u015f\u0131nda \u00e7anaq kimi \u00e7atlay\u0131bd\u0131r.Bel\u0259 ki,Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin g\u00f6rk\u0259mli simalar\u0131ndan biri,istedadl\u0131 alim,filosof v\u0259 \u015fair olan A.Bak\u0131xanovun bir n\u00f6v rus \u00e7ar\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fcnd\u0259n sal\u0131nmas\u0131nda,ona qar\u015f\u0131 h\u0259r c\u00fcr pisliyin g\u00f6st\u0259rilm\u0259sind\u0259 erm\u0259ni Mirz\u0259can M\u0259d\u0259tovun m\u0259g\u0259r rolu olmay\u0131bd\u0131rm\u0131?Bu haqda biz g\u00f6rk\u0259mli \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas V\u0259li H\u0259bibo\u011flunun \u201cAbbasqulu A\u011fa Bak\u0131xanov\u201d monoqrafiyas\u0131nda rast g\u0259lirik.Kitab A.Bak\u0131xanov haqq\u0131nda m\u0259lumat almaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n d\u0259y\u0259rli s\u0259n\u0259t incisidir.Burada A.Bak\u0131xanovun u\u015faql\u0131\u011f\u0131ndan tutmu\u015f ta  \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r h\u0259yat\u0131 verilmi\u015f,\u0259s\u0259rl\u0259rinin ad\u0131 qeyd edilibdir.Ancaq bu monoqrafiyada \u201cErm\u0259ni general\u0131 M\u0259d\u0259tov\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 s\u0259rl\u00f6vh\u0259 x\u00fcsusi maraq do\u011furur.Burada erm\u0259ni general\u0131n\u0131n \u00f6z s\u0259l\u0259fl\u0259ri kimi v\u0259zif\u0259sind\u0259n sui-istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k m\u00fcs\u0259lman \u0259halisin\u0259 divan tutmas\u0131 g\u00f6st\u0259rilir.Qafqazda bu kimi erm\u0259ni generallar\u0131n\u0131n  vasit\u0259sil\u0259 \u00e7arizmin m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik siyas\u0259tinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 v\u0259 bu siyas\u0259tin erm\u0259ni uzaqg\u00f6r\u0259nliyi il\u0259 apar\u0131lmas\u0131nda bilavasit\u0259 \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n x\u00fcsusi \u0259li olubdur.M\u0259g\u0259r A.Bak\u0131xanovun \u201cM\u00fcs\u0259lman polkuna n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015fqa din\u0259 bi\u0259t ed\u0259n \u015f\u0259xs ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edir\u201d fikri d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc deyilmi?V\u0259 yaxud,A.Bak\u0131xanovun \u00e7ar\u0131n g\u00f6z\u00fcnd\u0259n salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn gizli onun ota\u011f\u0131na girib seyfind\u0259n t\u0259miz t\u0259rc\u00fcm\u00e7\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259rini al\u0131b onun yerin\u0259 qaralama,d\u0259yi\u015fdirilmi\u015f s\u0259n\u0259dl\u0259rin qoyulmas\u0131 erm\u0259ni i\u00e7 \u00fcz\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131b g\u00f6st\u0259rmirmi?Bu kimi faktlar\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r ist\u0259s\u0259k g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259rik.Buna b\u0259nz\u0259r ba\u015fqa bir az\u0259rbaycanl\u0131 o\u011flunun-F.K\u00f6\u00e7\u0259rlinin ba\u015f\u0131na g\u0259tiril\u0259n m\u00fcsib\u0259ti d\u0259 qeyd etm\u0259k yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r.D\u00f6vr\u00fcn\u00fcn a\u00e7\u0131q fikirli ziyal\u0131lar\u0131ndan olan bu az\u0259rbaycanl\u0131 o\u011flunu t\u0259\u0259ss\u00fcf ki,erm\u0259ni xisl\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u0259c\u0259l vaxts\u0131z apard\u0131.H\u0259l\u0259 sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda bu g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycan alimi \u201cEy qarda\u015flar,h\u0259yat\u0131n q\u0259drini biliniz,ay\u0131l\u0131n\u0131z,h\u0259r\u0259k\u0259t ediniz,qap\u0131-bacalar\u0131n\u0131z\u0131 a\u00e7\u0131n\u0131z,eviniz\u0259 i\u015f\u0131q d\u00fc\u015fs\u00fcn.G\u00f6zl\u0259rinizin tozunu silib diqq\u0259t il\u0259 \u0259trafa bax\u0131n\u0131z\u201d kimi xalq\u0131 ay\u0131ltma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan d\u0259y\u0259rli fikirl\u0259ri il\u0259 \u00f6z \u00f6l\u00fcm f\u0259rman\u0131n\u0131 imzalay\u0131bd\u0131r.T\u0259bii ki, bu c\u00fcr fikirl\u0259r n\u0259 \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131,n\u0259 d\u0259 erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131n\u0131 raz\u0131 sala bil\u0259rdi.Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bel\u0259 insanlar\u0131n aradan g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259si vacib \u015f\u0259rt idi.Nec\u0259 dey\u0259k,onlar qaranl\u0131q beyinl\u0259r\u0259 i\u015f\u0131q saalan m\u0259hz bel\u0259 insanlar\u0131 aradan g\u00f6t\u00fcrm\u0259kl\u0259 xalq\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n beyinl\u0259rini m\u0259hv el\u0259m\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r.Onlar xalq\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rinin sanki qan i\u00e7\u0259nl\u0259ri idil\u0259r.<br \/>\n  XIX y\u00fczild\u0259 m\u0259nfur erm\u0259ni obraz\u0131n\u0131 ilk d\u0259f\u0259 \u0259d\u0259biyyat tariximizd\u0259 i\u015f\u0131qland\u0131ran h\u0259l\u0259lik ara\u015fd\u0131r\u0131lmayan,geni\u015f oxucu k\u00fctl\u0259sin\u0259 m\u0259lum olmayan X\u00fcrr\u0259minin \u201cSalman il\u0259 S\u0259rkis\u201d poemas\u0131ndan daha ayd\u0131n g\u00f6rm\u0259k olar.Poema haqq\u0131nda m\u0259lumat\u0131 biz Yol\u00e7u Piriyevin \u201cXIX \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda poema janr\u0131\u201dkitab\u0131ndan \u0259ld\u0259 edirik.\u201dK\u0259\u015fk\u00fcl\u201d q\u0259zetinin 1888-ci il 65,66,67 v\u0259 68-ci n\u00f6mr\u0259l\u0259rind\u0259 hiss\u0259-hiss\u0259 \u00e7ap olunan bu \u0259s\u0259r Az\u0259rbaycan v\u0259 erm\u0259ni xalqlar\u0131n\u0131n h\u0259yat\u0131na v\u0259 m\u0259i\u015f\u0259tin\u0259 h\u0259sr edilib.\u018fs\u0259rd\u0259 g\u00f6st\u0259rilir ki,az\u0259rbaycanl\u0131 Salman v\u0259 erm\u0259ni S\u0259rkis yol yolda\u015f\u0131 olur.Onlar\u0131n h\u0259r biri \u00f6z mill\u0259tind\u0259 olan \u015f\u0259raf\u0259td\u0259n,n\u0259cab\u0259td\u0259n b\u0259hs edir.Salman \u00f6z xalq\u0131n\u0131 t\u0259rifl\u0259yir v\u0259 erm\u0259nil\u0259rd\u0259n \u015f\u0259r\u0259fli oldu\u011funu qeyd edir.Salman\u0131n a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 s\u00f6zl\u0259rin\u0259 fikir ver\u0259k:\u201dDa\u011f\u0131standa  xanl\u0131q olanda erm\u0259nil\u0259r biz\u0259 qul imi\u015fl\u0259r.Sizd\u0259 v\u00fcqar,t\u0259mkin,b\u00f6y\u00fck-ki\u00e7ik g\u00f6zl\u0259m\u0259k yoxdur.Sizin mill\u0259t aras\u0131nda \u201ct\u0259svir v\u0259 hiyl\u0259\u201d geni\u015f yer tutur.\u201d(9,78).Salman\u0131n bu s\u00f6z\u00fc S\u0259rkisin xo\u015funa g\u0259lmir,o da m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 pisl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r.M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n t\u0259rifi \u00e7ox xo\u015flad\u0131qlar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259yir.Sonra qeyd edir ki,b\u0259s n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259dirs\u0259,Qafqazda \u015f\u00f6hr\u0259t qazanan erm\u0259nil\u0259rdir,\u0259n yax\u015f\u0131 \u015feyl\u0259r bizim xalqdan yeti\u015fir,bad\u0259p\u0259r\u0259st bizik m\u0259st olan siz.<br \/>\n                                          Erm\u0259nil\u0259r \u0259g\u0259r\u00e7i \u00e7ox azd\u0131r.<br \/>\n                                          Leyk \u00e7e\u015fmi-\u00e7\u0131ra\u011f\u0131 Qafqazd\u0131r.<br \/>\n\u018flb\u0259tt\u0259 ki,S\u0259rkisin s\u00f6zl\u0259rind\u0259 m\u0259na vard\u0131r.\u0130ki\u00fczl\u00fcl\u00fck,hiyl\u0259g\u0259rlik erm\u0259ni xalq\u0131ndan ba\u015fqa hans\u0131 xalqdan \u00e7\u0131xa bil\u0259r.Erm\u0259nil\u0259rin \u0259n b\u00f6y\u00fck hiyl\u0259si d\u0259 xalq\u0131n\u0131n q\u0259drini,qiym\u0259tini bilm\u0259sidir.Bunu biz S\u0259rkisin timsal\u0131nda da g\u00f6r\u00fcr\u00fck.O,d\u00f6vl\u0259tin q\u00fcvv\u0259tl\u0259nm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r ay \u00dc\u00e7kils\u0259y\u0259 dini vergi verir.\u201dSalman v\u0259 S\u0259rkis\u201d poemas\u0131 maraql\u0131 m\u0259zmuna malik,d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn aktual olan bir m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 h\u0259sr edilmi\u015f bir \u0259s\u0259rdir.<br \/>\nXIX y\u00fczild\u0259 \u201cerm\u0259ni\u201d m\u00f6vzusuna \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n ilk maarif\u00e7i n\u00fcmay\u0259nd\u0259si olan M.\u015e.Vazehin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda rast g\u0259lirik.M.\u015e\u0259finin \u0259s\u0259rl\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 onun az\u0259rbaycanca \u201cS\u00fcs\u0259ni\u201d r\u0259difli m\u00fcx\u0259mm\u0259si v\u0259 farsca n\u0259zml\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f a\u015fiqan\u0259 m\u0259ktubu x\u00fcsusil\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb edir.H\u0259r iki \u0259s\u0259r Susanna adl\u0131 bir erm\u0259ni q\u0131z\u0131na h\u0259sr olunub.B\u00f6y\u00fck \u015fair g\u00f6r\u00fcn\u00fcr s\u0259l\u0259fi Molla P\u0259nah Vaqifin \u00f6z g\u00f6z\u0259l v\u0259t\u0259n q\u0131zlar\u0131m\u0131z\u0131 v\u0259sf etm\u0259k \u0259n\u0259n\u0259si \u0259v\u0259zin\u0259 yanl\u0131\u015fl\u0131qla poetik s\u0259hv\u0259 yol ver\u0259r\u0259k,erm\u0259ni q\u0131z\u0131n\u0131 v\u0259sf ed\u0259r\u0259k,onu b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya g\u00f6z\u0259ll\u0259rind\u0259n \u00fcst\u00fcn tutubdur.\u015eeird\u0259 erm\u0259ni q\u0131z\u0131n\u0131n bu c\u00fcr v\u0259sf edilm\u0259si h\u0259qiq\u0259t\u0259n ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fclm\u0259zdir.Erm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si XIX y\u00fczild\u0259 daha bir g\u00f6rk\u0259mli s\u0259n\u0259tkar\u0131m\u0131z\u0131n-M.F.Axundzad\u0259nin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda vard\u0131r.\u018fd\u0259biyyat\u0131m\u0131zda komediyan\u0131n,yeni n\u0259srin,realizm m\u0259kt\u0259binin \u0259sas\u0131n\u0131 qoyan bu b\u00f6y\u00fck s\u0259n\u0259tkar\u0131n \u201cHekay\u0259ti m\u0259rdi-x\u0259sis\u201d v\u0259 ya \u201cHac\u0131 Qara\u201d komediyas\u0131nda v\u0259 \u201cAldanm\u0131\u015f K\u0259vakib\u201d povestind\u0259 erm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 toxunulubdur.\u201dS\u0259rg\u00fcz\u0259\u015fti m\u0259rdi x\u0259sis\u201d v\u0259 ya \u201cHac\u0131 Qara\u201d komediyas\u0131 h\u0259yat h\u0259qiq\u0259tl\u0259rini d\u0259rind\u0259n \u0259ksetdirm\u0259 etibar\u0131 il\u0259 M.F.Axundovun dramaturgiyas\u0131n\u0131n \u015fah \u0259s\u0259ridir.Bu komediya sanki XIX \u0259sr c\u0259miyy\u0259tini v\u0259 onun qayda-qanunlar\u0131n\u0131,eyibl\u0259rini \u0259ks etdir\u0259n bir g\u00fczg\u00fcd\u00fcr.Komediyada erm\u0259ni obrazlar\u0131na Ohan,S\u0259rkis,Q\u0259hr\u0259man,Karapet,Mkrt\u0131\u00e7 v\u0259 Arakel s\u00fcr\u0259tl\u0259ri daxildir.Onlardan Ohan,S\u0259rkis,Karapet erm\u0259ni qaravullar\u0131,Mkrt\u0131\u00e7 v\u0259 Arakel is\u0259 adi \u0259kin\u00e7il\u0259rdir.\u018fdib komediyan\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc v\u0259 d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc m\u0259clisind\u0259 bu erm\u0259ni n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin if\u015faedici obrazlar\u0131n\u0131 yarad\u0131bd\u0131r.Komediyan\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc m\u0259clisind\u0259 Ohan,S\u0259rkis,Q\u0259hr\u0259man v\u0259 Karapet adl\u0131 erm\u0259ni qaravullar\u0131n\u0131n qorxaql\u0131\u011f\u0131 canland\u0131r\u0131l\u0131r.Onlar qorxaq,iki\u00fczl\u00fc erm\u0259ni v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131d\u0131r.Onlar \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n a\u011f\u0131z dolusu dan\u0131\u015f\u0131r,qa\u00e7aqlar\u0131 g\u0259lm\u0259kl\u0259rin\u0259 pe\u015fman ed\u0259c\u0259kl\u0259rini,\u0259ll\u0259rind\u0259 n\u0259 varsa soyacaqlar\u0131n\u0131 bildirirl\u0259r.Ancaq i\u015f\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 yerl\u0259rind\u0259 tir-tir \u0259sirl\u0259r.Onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u0259m\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn qa\u00e7aqlardan aman ist\u0259yirl\u0259r.Buradan da yaz\u0131\u00e7\u0131 oxucuya bu xalq\u0131n nec\u0259 qorxaq,iki\u00fczl\u00fc v\u0259 riyakar oldu\u011funu a\u00e7\u0131q-ayd\u0131n g\u00f6st\u0259rir.Bu fakt\u0131 biz Heyd\u0259r b\u0259yl\u0259 Ohan\u0131n dialoqunda bir daha g\u00f6r\u00fcr\u00fck.Fikrimizi daha ayd\u0131n \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn dialoqdan bir par\u00e7an\u0131 qeyd ed\u0259k:<br \/>\nHeyd\u0259r b\u0259y-Ad\u0259 q\u0131r\u0131\u015fmal,erm\u0259nis\u0259n,n\u0259s\u0259n,n\u0259 k\u0259sdiribs\u0259n yolumuzu?\u00c7\u0131x\u0131n yoldan.Yoxsa ham\u0131n\u0131z\u0131  bu saat yarpaq kimi bi\u00e7ib-t\u00f6k\u0259r\u0259m.<br \/>\nOhan-\u00c7\u0131x\u0131r\u0131q,\u00e7\u0131x\u0131r\u0131q dar\u0131xma balam.S\u0259rkis,Karapet,Q\u0259hr\u0259man qay\u0131d\u0131n balam.Bunlardan qan iyisi g\u0259lir.<br \/>\nArt\u0131q bu dialoqdan g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki,h\u0259r \u015fey a\u00e7\u0131q-ayd\u0131nd\u0131r.Dialoqun bir t\u0259r\u0259find\u0259 dediyi s\u00f6zd\u0259n d\u00f6nm\u0259y\u0259n,birc\u0259 qa\u015f\u0131q qandan bel\u0259 qorxmayan igid t\u00fcrk o\u011flu t\u00fcrk obraz\u0131,dig\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259 is\u0259 \u00f6z h\u0259yas\u0131zl\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyaya s\u0259s salan,t\u00fcrk\u00fcn qaba\u011f\u0131nda tir-tir \u0259s\u0259n erm\u0259ni obraz\u0131 canland\u0131r\u0131l\u0131r.<br \/>\nBundan ba\u015fqa \u0259s\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin lap r\u00fcsvay\u00e7\u0131 hal\u0131 Ohanla S\u0259rkisin dialoqunda da \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir.Bel\u0259 ki,S\u0259rkisin papa\u011f\u0131 qa\u00e7d\u0131\u011f\u0131 yerd\u0259 ba\u015f\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fcr.S\u0259rkis papa\u011f\u0131n\u0131 \u0259yilib g\u00f6t\u00fcrm\u0259k ist\u0259y\u0259nd\u0259 Ohan y\u00fczba\u015f\u0131 onu qoymur.\u201dA g\u0259d\u0259,S\u0259rkis, bu yana d\u00f6n.Bizi qana \u00e7alxalama,qoy qals\u0131n-deyir\u201d.Buradan da art\u0131q erm\u0259nil\u0259rin n\u0259 q\u0259d\u0259r \u201cqeyr\u0259t\u00e7il\u201d bir xalq oldu\u011fu g\u00f6rs\u0259nir.Can hay\u0131nda olan erm\u0259ninin g\u00f6z\u00fcnd\u0259 qeyr\u0259tin tapdaqlar alt\u0131nda olmas\u0131 onu he\u00e7 maraqland\u0131rmr.<br \/>\nDahi m\u00fct\u0259f\u0259kkir \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131zda yeni n\u0259srin(povest janr\u0131n\u0131n) \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu\u011fu \u201cAldanm\u0131\u015f K\u0259vakib\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 d\u0259 \u201cerm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201dn\u0259 toxunubdur.O,XIX y\u00fczild\u0259 Rusiyan\u0131n \u0259li il\u0259 erm\u0259nil\u0259rin  ayr\u0131-ayr\u0131 yerl\u0259r\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259nm\u0259si m\u0259hz \u201cAldanm\u0131\u015f K\u0259vakib\u201d povestind\u0259 mollaba\u015f\u0131 Axund S\u0259m\u0259din dili il\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi vur\u011fulay\u0131bd\u0131r:<br \/>\n\u201cH\u0259tta m\u0259n ist\u0259dim ki,c\u00fchutlara v\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 d\u0259xi \u0259l qat\u0131b onlar\u0131 da \u015fi\u0259 m\u0259zh\u0259bin\u0259 d\u00f6nd\u0259rim.Amma bir para xeyr\u0259ndi\u015f kims\u0259l\u0259r m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6rm\u0259dil\u0259r ki,l\u00fczumu  yoxdur.\u00c7\u00fcnki h\u0259r torpaqda  c\u00fchutdan v\u0259 erm\u0259nid\u0259n bir az var,bizim torpa\u011f\u0131m\u0131zda da  bir az olmaqlar\u0131 m\u0259sl\u0259h\u0259tdir\u201d<br \/>\n\u201cErm\u0259ni\u201d m\u00f6vzusu\u201d \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si N.V\u0259zirovun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda da \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r.\u018fdibin  1895-ci ild\u0259 yaz\u0131b qurtard\u0131\u011f\u0131 \u201cYa\u011f\u0131\u015fdan \u00e7\u0131xd\u0131q,ya\u011fmura d\u00fc\u015fd\u00fck\u201d komediyas\u0131nda bunu s\u00fcbut etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.Komediyan\u0131n Kefli Q\u0131d\u0131 sur\u0259ti timsal\u0131nda d\u0131rnaqaras\u0131 erm\u0259nil\u0259rl\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n dostlu\u011fu,mehribanl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rilir.Komediyada Kefli Q\u0131d\u0131 g\u00fcn\u00fcn\u00fc ey\u015f-i\u015fr\u0259td\u0259 ke\u00e7ir\u0259n har\u0131n erm\u0259ni obraz\u0131d\u0131r.Onu \u00f6z qarn\u0131ndan ba\u015fqa he\u00e7 n\u0259 maraqland\u0131rm\u0131r.O,h\u0259tta \u0259s\u0259rd\u0259 arvadbaz v\u0259 cimrinin biridir.U\u015faql\u0131q dostu Hac\u0131 Q\u0259mb\u0259r\u0259 bir tik\u0259 \u00e7\u00f6r\u0259yi \u00e7ox g\u00f6r\u00fcr.Komediyan\u0131 oxuduqca yaz\u0131\u00e7\u0131 erm\u0259ni obraz\u0131n\u0131n hans\u0131 sif\u0259tl\u0259r\u0259 malik olmas\u0131n\u0131 oxucunun n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r.Bundan \u0259lav\u0259 bir \u015feyi d\u0259 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki,N.V\u0259zirovun h\u0259r iki qon\u015fu xalq\u0131 ke\u00e7mi\u015fd\u0259ki kimi mehriban ya\u015fama\u011fa \u00e7a\u011f\u0131rmas\u0131 fikri d\u0259 o q\u0259d\u0259r \u00fcr\u0259ka\u00e7an deyil,\u0259ksin\u0259 \u0259dib erm\u0259nil\u0259rin tarix\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdiyi v\u0259h\u015filikl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131b,erm\u0259ni obraz\u0131na daha t\u0259nqidi yana\u015fmal\u0131,bel\u0259 fikirl\u0259r ir\u0259li s\u00fcrm\u0259m\u0259li idi.H\u0259r halda o d\u00f6vr\u00fcn qayda-qanunlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131b \u0259dibin bu c\u00fcr yana\u015fmas\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u0259ndir.<br \/>\n\u018fd\u0259biyyat\u0131m\u0131zda erm\u0259ni m\u00f6vzusu,erm\u0259ni obraz\u0131na m\u00fcnasib\u0259t XIX y\u00fczil yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapd\u0131\u011f\u0131 kimi,XX y\u00fczil yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 d\u0259 i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131l\u0131bd\u0131r.Bu d\u00f6vr yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131zdan  C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin \u201cKaman\u00e7a\u201d pyesind\u0259,\u201dUsta Zeynal\u201d hekay\u0259sind\u0259,N.N\u0259rimanovun \u201cBahad\u0131r v\u0259 Sona\u201d,M.S.Ordubadinin  \u201cDumanl\u0131 T\u0259briz\u201d,Y.V.\u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minlinin \u201cQan i\u00e7ind\u0259\u201d  roman\u0131nda \u201cerm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201dn\u0259 ustal\u0131qla yana\u015f\u0131l\u0131bd\u0131r.Qeyd edil\u0259n \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259 d\u0131rnaqaras\u0131 erm\u0259ni-Az\u0259rbaycan dostlu\u011fu,erm\u0259nil\u0259rin f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131,Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 torpaq iddialar\u0131 v\u0259.s m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rilir.\u0130lk olaraq  C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin  \u201cKaman\u00e7a\u201d pyesind\u0259ki erm\u0259ni obraz\u0131na m\u00fcnasib\u0259t bildir\u0259k.Bu pyes Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f birinci b\u0259dii \u0259s\u0259rdir.Pyesin q\u0259hr\u0259man\u0131 Q\u0259hr\u0259man  y\u00fczba\u015f\u0131 v\u0259t\u0259nin m\u00fcdafi\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259ni quldurlar\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparan igid az\u0259rbaycanl\u0131 o\u011fludur.\u018fs\u0259rin \u0259n maraql\u0131 hiss\u0259si Q\u0259hr\u0259man y\u00fczba\u015f\u0131 il\u0259 erm\u0259ni-kaman\u00e7a\u00e7\u0131 Bax\u0131\u015f\u0131n qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 hiss\u0259sidir.H\u0259mv\u0259t\u0259nl\u0259rinin erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n v\u0259h\u015filikl\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 baxmayaraq o b\u00f6y\u00fck humanistlik g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k erm\u0259nini-kaman\u00e7a\u00e7\u0131 Bax\u0131\u015f\u0131 ba\u011f\u0131\u015flay\u0131r.Bununla da m\u00fc\u0259llif \u00fcst\u00f6rt\u00fcl\u00fc d\u0259 olsa g\u00f6st\u0259rir ki,Az\u0259rbaycan xalq\u0131 h\u0259r zaman ba\u011f\u0131\u015flayan,m\u0259rh\u0259m\u0259t ed\u0259n xalqd\u0131r.Halbuki qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 qani\u00e7\u0259n erm\u0259ni olsa bel\u0259.B\u00f6y\u00fck s\u0259n\u0259tkar\u0131n \u201cUsta Zeynal\u201d hekay\u0259sind\u0259 d\u0259 Mu\u011fdusi Akopun simas\u0131nda erm\u0259ni obraz\u0131na rast g\u0259lirik.\u018fs\u0259rd\u0259 avam,cahil Usta Zeynal\u0131n dilind\u0259n erm\u0259nil\u0259rin nec\u0259 murdar bir xalq oldu\u011fu b\u0259dii ustal\u0131qla oxucunun n\u0259z\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r.Usta Zeynal\u0131n dilind\u0259n adic\u0259 bir fakta diqq\u0259t yetir\u0259k:\u201dQurban,bel\u0259 f\u0259rz el\u0259,erm\u0259nil\u0259rin ham\u0131s\u0131 d\u00f6n\u00fcb  m\u00fcs\u0259lman oldu.Onda Allah c\u0259h\u0259nn\u0259mi kimd\u0259n \u00f6tr\u00fc x\u0259lq edib?\u201d.Buradan g\u00f6z\u0259l bir m\u0259ntiq ortal\u0131\u011fa \u00e7\u0131x\u0131r ki,erm\u0259ni v\u0259 erm\u0259ni xalq\u0131 n\u0259inki bu d\u00fcnyaya,he\u00e7 c\u0259h\u0259nn\u0259min yeddinci qat\u0131na da layiq deyill\u0259r.\u018fs\u0259rd\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131 erm\u0259nini o q\u0259d\u0259r murdar hesab edir ki,k\u00fcp vasit\u0259sil\u0259 bunu lap g\u00f6z\u0259l ifad\u0259 edir.A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 par\u00e7aya da diqq\u0259t ets\u0259k,dediyimiz fikri lap ayd\u0131n ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259rik:\u201dQurban,Allah s\u0259n\u0259 l\u0259n\u0259t el\u0259sin!.Erm\u0259ninin k\u00fcp\u0259sind\u0259 su g\u0259tirib g\u0259c qay\u0131rd\u0131n,bt\u00fcn al\u0259mi murdar el\u0259din\u201d.G\u00f6r\u00fcn\u00fcr b\u00f6y\u00fck yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n erm\u0259ni xalq\u0131na  o q\u0259d\u0259r d\u0259rin bifr\u0259ti olub ki,\u0259s\u0259rd\u0259 bel\u0259 bir priyoma \u0259l at\u0131b.<br \/>\nTarixi romanlar\u0131n mahir q\u0259l\u0259m sahibl\u0259rind\u0259n olan b\u00f6y\u00fck yaz\u0131\u00e7\u0131 M.S.Ordubadinin \u201cDumanl\u0131 T\u0259briz\u201d roman\u0131nda erm\u0259ni sur\u0259tin\u0259 rast g\u0259lirik.T\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki,yaz\u0131\u00e7\u0131 erm\u0259ni Ar\u015faq S\u00fcrenyan\u0131 \u0259s\u0259rin m\u00fcsb\u0259t sur\u0259tl\u0259rind\u0259n biri kimi t\u0259qdim edir.Guya m\u00fc\u0259llif  bu sur\u0259t vasit\u0259sil\u0259 xalqlar dostlu\u011funu,erm\u0259nil\u0259rl\u0259-az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n q\u0259dim tarix\u0259 malik \u201cqarda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d \u0259ks etdirmi\u015fdir.Bir \u015fey ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fclm\u0259y\u0259ndir ki,daima t\u00fcrk\u00fcn qan\u0131n\u0131 i\u00e7\u0259n,\u201dt\u00fcrk s\u0259nin yegan\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259nindir\u201d dey\u0259n,adda qarda\u015f adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n ah\u0131l\u0131na,qocas\u0131na,be\u015fikd\u0259ki k\u00f6rp\u0259sin\u0259 bel\u0259 ac\u0131mayan,onu q\u0131l\u0131ncdan ke\u00e7ir\u0259n,fa\u015fistd\u0259n bel\u0259 y\u00fcz d\u0259f\u0259 qat\u0131 fa\u015fist olan erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n  az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 hans\u0131 dostlu\u011fundan s\u00f6hb\u0259t ged\u0259 bil\u0259r?.H\u0259r halda bu o d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn dig\u0259r yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131zda ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u0259n oldu\u011fu kimi,M.S.Ordubadid\u0259 d\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u0259n idi.\u00c7\u00fcnki bu d\u00f6vrd\u0259 \u00f6lk\u0259y\u0259 \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n \u0259man\u0259t\u00e7isi olan Sovet \u0130mperiyas\u0131 a\u011fal\u0131q edirdi.Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 daima erm\u0259nil\u0259rin simas\u0131nda ruslar\u0131n \u201cDemokl q\u0131l\u0131nc\u0131\u201d var idi.<br \/>\nErm\u0259ni m\u0259kri,erm\u0259ni hiyl\u0259si XX \u0259srd\u0259 daha bir yaz\u0131\u00e7\u0131m\u0131z\u0131n-Y.V.\u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minlinin \u201cQan i\u00e7ind\u0259\u201d roman\u0131nda m\u00fch\u00fcm yer tutur.Roman\u0131 tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259,m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 \u0259saslanm\u0131\u015f yaz\u0131\u00e7\u0131 Mirz\u0259 Ad\u0131g\u00f6z\u0259l b\u0259yin \u201cQaraba\u011fnam\u0259\u201d v\u0259 Mirz\u0259 Camal\u0131n \u201cQaraba\u011f tarixi\u201d \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n geni\u015f istifad\u0259 edibdir.Romanda Ohan y\u00fczba\u015f\u0131n\u0131n timsal\u0131nda erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 torpaq iddialar\u0131n\u0131n ilk r\u00fc\u015feyml\u0259rini g\u00f6r\u00fcr\u00fck.Bel\u0259 ki,Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n erm\u0259ni m\u0259liklikl\u0259ri b\u00f6y\u00fck a\u011falar\u0131 Rusiyan\u0131n havadarl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131na qar\u015f\u0131 pozuculuq edir,xanl\u0131\u011f\u0131n n\u00fcfuzunu Rusiyan\u0131n n\u0259z\u0259rind\u0259n  a\u015fa\u011f\u0131 salma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar.<br \/>\n\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259,erm\u0259nil\u0259rin h\u0259m ist\u0259r o d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn-XIX,XX y\u00fczil,h\u0259m d\u0259 m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcm\u00fczd\u0259-XXI y\u00fczild\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na g\u0259tirm\u0259diyi b\u0259la,m\u00fcsib\u0259t qalmam\u0131\u015fd\u0131r.1918-ci il mart soyq\u0131r\u0131m\u0131,1990-c\u0131 ilin 20 yanvar\u0131,Sumqay\u0131t hadis\u0259l\u0259ri,1992-ci ilin Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131,Qarak\u0259nd faic\u0259si v\u0259 bundan ba\u015fqa saya bilm\u0259diyimiz  Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 haqs\u0131z t\u00f6r\u0259dil\u0259n y\u00fczl\u0259rl\u0259 terror aktlar\u0131 erm\u0259ninin-bu m\u0259nfur xalq\u0131n t\u00fcrk\u00fcn,\u00fcmumilikd\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n qorxulu kabusu,d\u00fc\u015fm\u0259ni oldu\u011funu bir daha g\u00f6st\u0259rir.Bu m\u00f6vzu \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n a\u011fr\u0131l\u0131-ac\u0131l\u0131 s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus yer tutur v\u0259 erm\u0259ni m\u0259krini,hiyl\u0259sini daha d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 t\u0259dqiq\u0259 b\u00f6y\u00fck ehtiyac\u0131 vard\u0131r.<br \/>\n\u018fD\u018fB\u0130YYAT<br \/>\n1.Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi.II cild.Bak\u0131.1960.AMEA-n\u0131n n\u0259\u015friyyat\u0131<br \/>\n2.Axundov.Y.\u201dAz\u0259rbaycan Sovet tarixi roman\u0131\u201d.Bak\u0131,Yaz\u0131\u00e7\u0131,1979<br \/>\n3.Axundov M.F.\u201dB\u0259dii v\u0259 f\u0259ls\u0259fi \u0259s\u0259rl\u0259ri\u201d.Bak\u0131,Yaz\u0131\u00e7\u0131,1987<br \/>\n4.F.K\u00f6\u00e7\u0259rlinin \u015f\u0259xsi arxivi.Bak\u0131,Nurlan,2005<br \/>\n5.H\u0259bibo\u011flu V\u0259li.\u201dAbbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov\u201d.Bak\u0131,G\u0259nclik,1992<br \/>\n6.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 C.\u201dSe\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri\u201d.I cild.(Pyesl\u0259ri v\u0259 n\u0259sr \u0259s\u0259rl\u0259ri)<br \/>\n7.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 C.\u201dSe\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri\u201d.II cild.(felyotonlar\u0131 v\u0259 m\u0259qal\u0259l\u0259ri)<br \/>\n8.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 C.\u201dSe\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri\u201d.IV cild.(Memuarlar,m\u0259qal\u0259l\u0259r,m\u0259ktublar).Bak\u0131,\u00d6nd\u0259r,2004<br \/>\n9.Piriyev Y.\u201dXIX \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda poema janr\u0131\u201d.Bak\u0131,yaz\u0131\u00e7\u0131,1988<br \/>\n10.V\u0259zirov.N.\u201dSe\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri\u201d(Povest v\u0259 hekay\u0259l\u0259ri).\u015e\u0259rq-Q\u0259rb.Bak\u0131,2005<br \/>\n                                              Tural Ad\u0131\u015firin                         \u015e\u0259ki&#8211;2014<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>XIX y\u00fczil v\u0259 XX y\u00fczilin \u00f6nl\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u201cerm\u0259ni\u201d m\u00f6vuzusu XIX y\u00fczil v\u0259 XX y\u00fczilin \u00f6nl\u0259ri Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n ictimai-siyasi,m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131nda m\u00fch\u00fcm \u00f6n\u0259m da\u015f\u0131yan bir m\u0259rh\u0259l\u0259dir.\u018fd\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n bu d\u00f6n\u0259mi \u0259d\u0259biyyat tariximizd\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 t\u0259dqiqatlarla m\u00fc\u015fay\u0259t olunur.Lakin bu t\u0259dqiqatarda el\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r vard\u0131r ki,zaman\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq \u00f6z m\u0259zmunu v\u0259 formas\u0131 etibar\u0131 il\u0259 d\u0259yi\u015fdirilibdir.B\u00fct\u00fcn tarixi d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 t\u00fcrk\u00fcn q\u0259ddar [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-7553","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7553","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7553"}],"version-history":[{"count":2,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7553\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7556,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7553\/revisions\/7556"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7553"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7553"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7553"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}