{"id":17937,"date":"2016-02-08T16:00:59","date_gmt":"2016-02-08T12:00:59","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=17937"},"modified":"2016-02-08T16:00:59","modified_gmt":"2016-02-08T12:00:59","slug":"bir-hatirata-gore-sarikamis-harbi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=17937","title":{"rendered":"B\u0130R HATIRATA G\u00d6RE SARIKAMI\u015e HARB\u0130"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2016\/02\/kumbet.jpg\" rel=\"attachment wp-att-17938\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2016\/02\/kumbet-300x200.jpg\" alt=\"kumbet\" width=\"300\" height=\"200\" class=\"alignnone size-medium wp-image-17938\" srcset=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2016\/02\/kumbet-300x200.jpg 300w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2016\/02\/kumbet-768x511.jpg 768w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2016\/02\/kumbet.jpg 960w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p>**Prof. Dr. M\u00fcnir ATALAR**Yrd. Do\u00e7. Dr. Burhan Ka\u00e7ar**<br \/>\nHat\u0131rat\u0131n tan\u0131t\u0131m\u0131na ge\u00e7meden \u00f6nce 1.D\u00fcnya sava\u015f\u0131n\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f sebebinden bahsetmek yerinde olur<br \/>\nAvrupa\u2019da ba\u015flay\u0131p, sonra d\u00fcnyan\u0131n geri kalan k\u0131sm\u0131n\u0131 da i\u00e7ine alan bu sava\u015f\u0131n var olan dengeleri t\u00fcmden sarst\u0131\u011f\u0131 ve yeni kutupla\u015fmalara yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 bilinen bir ger\u00e7ektir.<br \/>\nD\u00fcnya sava\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman, Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin ne gibi durum alaca\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck devletlere merak edilmekteydi. Osmanl\u0131 Devletinin co\u011frafi yerinin \u00f6nemi ve \u00f6zellikle Rusya\u2019ya giden deniz yollar\u0131n\u0131 elinden tutmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan b\u00fcy\u00fck devletlerin ilgilerini \u00e7ekiyordu.<br \/>\nOsmanl\u0131 devleti b\u00fcy\u00fck bir risk alarak, Almanya\u2019n\u0131n yan\u0131nda sava\u015fa kat\u0131ld\u0131. Goben ile Breslav isimli iki Alman sava\u015f gemisinin Osmanl\u0131 karasular\u0131na girmesi ve Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmetinin bu gemilere el koyarak 29 Ekim 1914\u2019te Rus limanlar\u0131n\u0131 bombalamas\u0131 ile birlikte Osmanl\u0131 Devleti resmen bu sava\u015fta yer alm\u0131\u015f oldu.(birinci d\u00fcnya sava\u015f\u0131 ansiklopedisi,1.s.248].1914 Ekiminden \u0130ngiliz donanmas\u0131n\u0131n \u00c7anakkale bo\u011faz\u0131n\u0131 bombard\u0131mana tutup, sonra \u0130stanbul\u2019a do\u011fru yola \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 1915 \u015eubat\u0131na kadar Osmanl\u0131 ordular\u0131 yenildi\u011fi \u00fczerine yenilgi alm\u0131\u015flard\u0131.[Fromkin,1993,109].<br \/>\nBu s\u0131rada \u00fclke ittihat ve Terakki partisi y\u00f6netilmekte idi. Bilhassa Enver, Talat ve Cemal pa\u015fa \u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fc her \u015feye egemendi. Bunlardan Enver hemen pa\u015fa sava\u015fa taraftard\u0131\u2019 Talat Pa\u015fa teredd\u00fct i\u00e7inde idi. Cemal Pa\u015fa ise ilk zamanlarda kar\u015f\u0131 idi.[Do\u011fu\u015ftan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze B\u00fcy\u00fck \u0130slam Tarihi,1993,179].<br \/>\nOsmanl\u0131 Devleti\u2019nin 1.D\u00fcnya sava\u015f\u0131 giri\u015fimi haz\u0131rlayan ilk olay, gizli olarak haz\u0131rlanan Osmanl\u0131-Alman ittifak anla\u015fmas\u0131d\u0131r.(2 A\u011fustos 1914) Sadrazam Said Halim pa\u015fa Almanya\u2019n\u0131n \u0130stanbul b\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Baron Von Wangenheim aras\u0131nda yap\u0131lan bu anla\u015fmadan Harbiye Naz\u0131r\u0131 Enver Pa\u015fa, D\u00e2hiliye Naz\u0131r\u0131 Talat Bey, Meclis Reisi Halil Bey ve Cemal Pa\u015fa\u2019n\u0131n haberleri vard\u0131.<br \/>\nSava\u015f\u0131n fiilden ba\u015flamas\u0131 31 Ekim\u2019de Ruslar\u0131n Do\u011fu Bayezid\u2019e sald\u0131r\u0131lar\u0131 ile oldu.11 Kas\u0131m 1914\u2019de Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmeti sava\u015f ilan etti. Osmanl\u0131 devleti bu savata d\u00f6rt ayr\u0131 cephede sava\u015fmak zorunda kald\u0131.(B\u0130T,1993.180).Bu cephelerden biride Kafkas cephesi idi.<br \/>\nSar\u0131 kam\u0131\u015f sava\u015f\u0131 ile ilgili olarak resmi kay\u0131tlarda yer alan veriler, yabanc\u0131lar\u0131n yapt\u0131klar\u0131 yorumlar ve hat\u0131ralar\u0131nda anlat\u0131lan verilere dayanmaktad\u0131r. Elimizdeki defter kendi \u00f6zel kitaplar\u0131m\u0131zda (Torunu Burhan Ka\u00e7ar) yer alan \u2018\u201930\u2019\u2019 varaktan olu\u015fan bir defterdir. Defter kese (torba)k\u00e2\u011f\u0131d\u0131ndan kesilerek olu\u015fturulmu\u015ftur.<br \/>\nDefterin foto\u011fraf\u0131 rika yaz\u0131s\u0131yla yaz\u0131lm\u0131\u015f olup her bir sayfa 14 sat\u0131rdan olu\u015fmaktad\u0131r. Defterin \u00f6nemi cephede yaz\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Defterin ba\u015f k\u0131sm\u0131 \u015f\u00f6yledir\u2019\u2019Bu defteri 14 Aral\u0131k 1914\u2019de cephede in\u015fa ettim. M\u00fcn\u015fii ve muharriri Tokat\u2019\u0131n Kat k\u00f6y\u00fcnden \u0130brahim Ethem\u2019dir.<br \/>\nHat\u0131rat\u0131n tamam\u0131 bir sempozyum oturumu s\u00fcresi i\u00e7inde sunmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu sebeple hat\u0131rat\u0131n baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerini ana ba\u015fl\u0131klar halinde vermek uygun olur kanaatindeyiz.<br \/>\nOsmanl\u0131 623 y\u0131ll\u0131k saltanat\u0131 boyunca \u0130ran\u2019dan sonra en \u00e7ok Rusya ile sava\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.1677\u2019den 1920 y\u0131l\u0131na kadar toplam\u2019\u201947\u2019\u2019y\u0131l sava\u015fla ge\u00e7mi\u015ftir. Tarih boyunca Osmanl\u0131\u2019ya en b\u00fcy\u00fck darbeyi Ruslar vurmu\u015f, Kafkaslar, Karadeniz, Do\u011fu Anadolu, Rumeli Tuna boylar\u0131 ve Balkanlarda y\u00fcz binlerce T\u00fcrk\u2019\u00fc vah\u015fi katlederek \u0130stanbul\u2019a kadar gelmi\u015flerdir.<br \/>\nOsmanl\u0131-Rus sava\u015f\u0131n\u0131n d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 Sar\u0131kam\u0131\u015f harek\u00e2t\u0131d\u0131r. Doksan bin \u015fehidimize kandan kefen bi\u00e7en bir hareket.<br \/>\n\u0130stiklal Harbi hat\u0131ralar\u0131n\u0131 dedemden dinlemi\u015ftim. \u0130lkokul \u00e7a\u011f\u0131nda vatan sevgisini onun dizinin dibinde tatt\u0131m. Anadolu\u2019nun T\u00fcrklere vatan olu\u015funun ger\u00e7ek hik\u00e2yeleri ile \u00e7ocuklu\u011fumu ya\u015fad\u0131m<br \/>\nSar\u0131kam\u0131\u015f, \u00c7anakkale, \u0130stiklal Harbi i\u00e7imizi titreten h\u00fcz\u00fcn ve g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n oldu\u011fu bir harek\u00e2t. Her an hat\u0131rlanarak nesilden nesile aktar\u0131l\u0131r. Nice \u015fiirler, destanlarla, an\u0131larla mermere kaz\u0131nm\u0131\u015f gibi i\u015fler haf\u0131zalara. Y\u0131llar ge\u00e7ip gitse de haf\u0131zalardan silinmezler.<br \/>\nDedemin \u0130stiklal Harbi hat\u0131ralar\u0131ndan dolay\u0131 sadece istiklal harbine kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 zannediyordum. Evdeki kitapl\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fczenlerken Osmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7esi ile yaz\u0131lm\u0131\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck bir defter elime ge\u00e7ti. Bir hat\u0131rat\u0131 okumaya ba\u015flad\u0131m. Sar\u0131kam\u0131\u015f harek\u00e2t\u0131n\u0131 anlatan bir hat\u0131rat. Bu hat\u0131rat\u0131 bir sempozyum ya da konferansla tan\u0131tman\u0131n uygun olaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesindeyim. \u00c7\u00fcnk\u00fc Atat\u00fcrk diyor ki \u2018\u2019 Tarih yazmak, tarih yapmak kadar m\u00fchimdir.\u2019\u2019<br \/>\nTarihi olaylar bazen olumsuz neticeler verebilir. Her hal\u00fckarda sonraki nesillerin bunlar\u0131 bilmesi gerekir. Ge\u00e7mi\u015fte ya\u015fan\u0131lan olaylar\u0131 bilmemek onlar\u0131n tekrarlanmas\u0131na sebep olur. T\u00fcrk tarihinde olaylar\u0131n tekrarlar\u0131na s\u0131k\u00e7a rastlan\u0131yor. Bunun sebebi s\u00f6z konusu tarihi olaylar\u0131n, bir \u015fekilde an\u0131lara, edebi eserlere yans\u0131mas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. Bu \u00fc\u00e7 felaketi ya\u015fayan ordumuzun zaferleri ile iftihar ederken, yenilgisinden gerekli ders \u00e7\u0131karmalar\u0131n\u0131 sa\u011flamak amac\u0131yla hat\u0131rat\u0131 T\u00fcrk insan\u0131na tan\u0131tmay\u0131 uygun bulduk.<br \/>\nHat\u0131rat, Tokadi (\u0130brahim Ethem ) mahlas\u0131yla yazm\u0131\u015f oldu\u011fu \u201818\u2019d\u00f6rtl\u00fckten olu\u015fan Sar\u0131kam\u0131\u015f destan\u0131 ile ba\u015fl\u0131yor. Destandan birka\u00e7 d\u00f6rtl\u00fck:<\/p>\n<p>Seferberlik \u0130lan oldu \u00e2lem delindi<br \/>\nMihman b\u00f6l\u00fck b\u00f6l\u00fck oldu y\u00fcr\u00fcd\u00fc<br \/>\nKo\u00e7 yi\u011fitler bunda el ele verdi<br \/>\nCamiler kalmad\u0131 nas ile doldu <\/p>\n<p>Ramazan \u00f6n\u00fcnde okundu ferman<br \/>\nCem oldu \u00e2lemler derildi insan<br \/>\nUmumum itdi can\u0131n\u0131 kurban<br \/>\nBunda \u00e7ok haneler tarumar oldu<\/p>\n<p>F\u0131kralar\u0131n ucu Erzurum\u2019a eri\u015fti<br \/>\nAllah Allah deyu harbe giri\u015fti<br \/>\n\u0130ki taraf birbirine kar\u0131\u015ft\u0131<br \/>\n\u00c2lemin feryad\u0131 cihana doldu.<\/p>\n<p>Sar\u0131kam\u0131\u015f\u2019a h\u00fccum emri verildi<br \/>\nAllahuekber da\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015fman b\u00fcr\u00fcd\u00fc<br \/>\nEnver Pa\u015fa k\u0131l\u0131\u00e7 \u00e7ekti y\u00fcr\u00fcd\u00fc<br \/>\nOrdu kumandan\u0131 hayret de kald\u0131<\/p>\n<p>Bu destan\u0131 m\u00fcteakiben \u0130brahim Ethem(Tokad\u0131) esir olu\u015funu dile getirdi\u011fi bir destan\u0131 yer al\u0131yor. Muhtemelen Ruslar Sar\u0131kam\u0131\u015f\u2019a girdi\u011fi g\u00fcn yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Kimini g\u00fcller g\u00f6t\u00fcrd\u00fc<br \/>\nKimini toplar yat\u0131rd\u0131<br \/>\nBeni esir eden Moskoflar<br \/>\nNice ocaklar bat\u0131rd\u0131<\/p>\n<p>Bir ba\u015fka \u015fiiri\u2019\u2019Bayram tebriki gen\u00e7 askerin \u2018\u2019ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yor. Daha sonra ruh haline g\u00f6re yaz\u0131lm\u0131\u015f\u2019\u201912\u2019\u2019mani yer al\u0131yor. Bu manilerden biri:<\/p>\n<p>Annem a\u011flar, e\u015fim a\u011flar<br \/>\nYavrular\u0131n ci\u011fer da\u011flar<br \/>\nHaber verin Tokat\u2019\u0131ma<br \/>\nGeri d\u00f6nen, kalan sa\u011flar<\/p>\n<p>Bu maniler ne zaman yaz\u0131lm\u0131\u015f bir tarih yok. D\u00f6rtl\u00fckteki ifadelerden eserin d\u00f6neminde yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kanaatini \u00e7\u0131karabiliriz.<br \/>\n5.varaktan itibaren cephedeki hat\u0131ralar\u0131na \u015f\u00f6yle devam ediyor.<br \/>\n1.B\u00d6L\u00dcM<br \/>\n1 Kas\u0131m 1914\u2019te yap\u0131lan Rus sald\u0131r\u0131<br \/>\n2.B\u00d6L\u00dcM<br \/>\n22Aral\u0131k g\u00fcn\u00fc ba\u015flayan y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f<br \/>\n\u2018\u2019\u00d6l\u00fcm\u00fcne y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f 22 Aral\u0131k g\u00fcn\u00fc ba\u015flad\u0131. G\u00fcnlerce y\u00fcr\u00fcd\u00fck. Bard\u0131z yaylas\u0131n\u0131n \u00e7amurlu tepelerine, \u00c7erkezk\u00f6y\u2019e, Oltu\u2019ya, Allahuekber Da\u011f\u0131na, Sar\u0131kam\u0131\u015f\u2019a giden mevkilere.\u2019\u2019<br \/>\n3.B\u00d6L\u00dcM<br \/>\nAskerin y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f esnas\u0131ndaki durumu.<br \/>\n\u2018\u2019Hi\u00e7bir y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc durdurmuyordu komutlar\u0131m\u0131z kar gibi beyaz \u00f6l\u00fcm, bir k\u00f6\u015fede k\u0131st\u0131rd\u0131 bizleri. Y\u00fcr\u00fcd\u00fck\u00e7e terliyor, terler s\u0131rt\u0131m\u0131zda donuyor.\u2019\u2019<br \/>\n4.B\u00d6L\u00dcM<br \/>\nTabiat tasviri ile birlikte sava\u015f alan\u0131 tasvir ediliyor.<br \/>\n\u2018\u2019Bir bu\u00e7uk metre kar.-30-40 derece so\u011fuk.2500 metre y\u00fckseklik oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorlar. \u0130nan\u0131lmaz olduk\u00e7a engebeli arazi. B\u00fct\u00fcn mesafeler y\u00fcr\u00fcyerek ge\u00e7ilecek. Sava\u015f bu alanda yap\u0131lacakt\u0131. Arkada\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n bir k\u0131sm\u0131 evden getirdikleri \u00e7ama\u015f\u0131rlarla y\u00fcr\u00fcyorlard\u0131. Ne kal\u0131n paltomuz nede de\u011fi\u015fecek \u00e7ama\u015f\u0131r\u0131m\u0131z vard\u0131.\u2019\u2019<br \/>\n5.B\u00d6L\u00dcM<br \/>\n\u015eehit d\u00fc\u015fen askerlerin durumu.<br \/>\n\u2018\u2019A\u00e7l\u0131\u011f\u0131n, yorgunlu\u011fun etkisiyle eller uyu\u015fuyor. Bilekler de uyu\u015funca bir kenara k\u0131vr\u0131l\u0131p uyuya kal\u0131yorduk. \u00d6l\u00fcm \u00e7\u00f6l\u00fcnde b\u00fct\u00fcn v\u00fccudu beyaz kar kapl\u0131yor, ard\u0131ndan bedenler kaskat\u0131 kesiliyor.\u2019\u2019<br \/>\n6.B\u00d6L\u00dcM<br \/>\nAskerlerin ruh halini anlat\u0131yor.<br \/>\n\u2018\u2019Allahuekber Da\u011flar\u0131,26Aral\u0131k gecesi gece, ac\u0131 \u00e7eken, \u00f6lmek isteyen, korkan, isyan eden arkada\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n y\u00fcrekleri par\u00e7alayan \u00e7\u0131\u011fl\u0131klar\u0131 Allahuekber da\u011flar\u0131nda yank\u0131lan\u0131yordu.<br \/>\n7.B\u00d6L\u00dcM<br \/>\nBir k\u0131yaslama var. Tabiat\u0131n durumu.<br \/>\n\u2018\u2019Ben her ailenin Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019in \u00f6\u011frensin diye g\u00f6nderdi\u011fi mahalle mektebinde yeti\u015ftim. D\u00fcnya tarihini bilmem. Bana g\u00f6re belki de d\u00fcnya sava\u015f tarihinde e\u015fine rastlamayacak bir sava\u015f ya\u015fan\u0131yordu, karla, k\u0131\u015fla, tipiyle. Bizler, Sar\u0131kam\u0131\u015f\u2019ta Rus\u2019a, Ermeni\u2019ye de\u011fil;\u2019\u2019kara k\u0131\u015fa\u2019\u2019yenildik.\u2019\u2019<br \/>\n8.B\u00d6L\u00dcM<br \/>\nG\u00fcneri vurunca \u015fehit d\u00fc\u015fen askerlerin arazide olu\u015fturdu\u011fu manzaray\u0131 anlat\u0131yordu.<br \/>\n\u2018\u2019Ve nihayet 26 Aral\u0131k sabah\u0131, g\u00fcne\u015f Allahuekber da\u011flar\u0131n\u0131n yama\u00e7lar\u0131na vurmu\u015ftu. Gecenin karanl\u0131\u011f\u0131 her yerin \u00fczerini \u00f6rtm\u00fc\u015ft\u00fc. Sabah\u0131n \u0131\u015f\u0131klar\u0131 vurdu\u011funda sa\u011f sola d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, binlerce askerimizin(bir rivayete g\u00f6re15.000)bedenini ayd\u0131nlatt\u0131. Bir gecede binlerce arkada\u015f\u0131m\u0131z tek kur\u015fun almadan donup gitmi\u015fti. Bu say\u0131 Sar\u0131kam\u0131\u015f\u2019a giden b\u00fct\u00fcn yollar \u00fczerin bir g\u00fcn boyunca, donmu\u015f arkada\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n bedeni parlayacakt\u0131.<br \/>\n9.B\u00d6L\u00dcM<br \/>\nRus taraf\u0131 ile T\u00fcrk taraf\u0131 askerleri malzemesinin k\u0131yaslamas\u0131<br \/>\n\u2018\u2019Arkada\u015flar\u0131m\u0131zla Rus askerlerinin durumunu mukayese edersem Ruslar\u0131n mutfak arabalar\u0131, s\u0131cak yemek imk\u00e2nlar\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k; s\u0131rt\u0131m\u0131zdaki erzak \u00e7antalar\u0131nda bulunan kuru ekmekle arpa kavurup yedik. Rus askerlerinin ve subaylar\u0131n\u0131n ayaklar\u0131nda \u00e7izmeleri s\u0131rtlar\u0131ndaki k\u00fcrklerine kar\u015f\u0131l\u0131k bizim yazl\u0131k elbiseler ve aya\u011f\u0131m\u0131zda \u00e7ar\u0131k vard\u0131. Tabi ki suyu \u00e7abuk \u00e7eken, don haline d\u00f6n\u00fc\u015fmesi uzun s\u00fcrmeyen \u00e7ar\u0131klarla ayaklar\u0131m\u0131z so\u011fuktan kaskat\u0131 oluyordu. \u0130\u015fte biz iman g\u00fcc\u00fcn\u00fcn, verdi\u011fi duygularla i\u015fte b\u00f6yle yol al\u0131yorduk.<br \/>\n10.B\u00d6L\u00dcM<br \/>\nEnver Pa\u015fan\u0131n askerlerle yapt\u0131\u011f\u0131 toplant\u0131<br \/>\n\u2018\u2019Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n 14 Aral\u0131k 1914\u2019de K\u00f6pr\u00fc k\u00f6yde bizlerle yapt\u0131\u011f\u0131 sava\u015f\u0131n plan\u0131n\u0131 anlatt\u0131. Toplant\u0131da arkada\u015flar\u0131 aras\u0131ndaki s\u00f6ylenti Hasan \u0130zzet Pa\u015fan\u0131n Enver Pa\u015fan\u0131n yaveri oldu\u011fu s\u00f6yleniyor. Hasan \u0130zzet Pa\u015fa\u2019m, plan\u0131n yetersizli\u011fini s\u00f6ylemi\u015f. Toplant\u0131dan birka\u00e7 g\u00fcn sonra da Hasan \u0130zzet Pa\u015fa\u2019m ayr\u0131lm\u0131\u015f, memleketi Elaz\u0131z\u2019a gitmi\u015f. Ayr\u0131l\u0131\u015f sebebini bilmiyoruz. Bu durum askerler i\u00e7in s\u0131r. \u0130\u015fin asl\u0131 nedir? Ne de\u011fildir, bilinmiyor. Enver Pa\u015fa\u2019m III. Ordu komutanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da kendi yapmaya ba\u015flad\u0131.<br \/>\n11.B\u00d6L\u00dcM<br \/>\nSava\u015f\u0131n ba\u015flamas\u0131.<br \/>\n\u2018\u201920 Aral\u0131k\u2019ta sava\u015f ba\u015flad\u0131.25Aral\u0131k\u2019ta \u015fiddetlendi.8 Ocakta sona erdi. Ba\u015fkomutan vekilimiz hangi sebeple bilemiyoruz, III. Ordu komutanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Albay Bey\u2019e b\u0131rakarak \u0130stanbul\u2019a gitti. B\u00fct\u00fcn bunlara ra\u011fmen cephedeki hi\u00e7bir arkada\u015f\u0131m\u0131zda panik yoktu\u2019\u2019.<br \/>\n12.B\u00d6L\u00dcM<br \/>\nEnver pa\u015fa taraf\u0131ndan vasiyetler yaz\u0131lm\u0131\u015f.<br \/>\n\u2018\u2019T\u00fcmenler, kolordular art\u0131k parmakla say\u0131lacak kadar azalm\u0131\u015f. S\u00fcrekli h\u00fccum emri veren Enver Pa\u015fan\u0131n bir vasiyet yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 duyduk. Aradan zaman ge\u00e7medi ordu geri \u00e7ekilin emri yerine h\u00fccum emri verdi\u2019\u2019.<br \/>\n\u2018\u2019\u00d6lmeleri donmalar\u0131, a\u00e7l\u0131\u011fa ve so\u011fu\u011fa ra\u011fmen arkada\u015flar\u0131m\u0131z, h\u00fccum ediyor, mermisi biten s\u00fcrg\u00fcyle, s\u00fcrg\u00fcs\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnce elleriyle Rus askerlerini \u00f6ld\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. \u0130nsan\u00fcst\u00fc gayretle sava\u015ft\u0131k. Sald\u0131r\u0131m\u0131z\u0131n hepsi sonu\u00e7suz kald\u0131. Ruslar g\u00fc\u00e7s\u00fcz d\u00fc\u015fen T\u00fcrk askerlerine kar\u015f\u0131 h\u00fccuma ge\u00e7tiler. Nihayet ku\u015fatmadan kurtulmak i\u00e7in Enver Pa\u015fa 4 Ocak g\u00fcn\u00fc geri \u00e7ekilme emri verdi.15 g\u00fcn i\u00e7inde general, subaylar\u0131n da bulundu\u011fu binlerce asker esir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, binlercesi de \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fc.<br \/>\nArkada\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n cesedi bula\u015f\u0131c\u0131 bir hastal\u0131\u011fa neden olmamas\u0131 i\u00e7in Ruslar taraf\u0131ndan toplu mezarlara g\u00f6m\u00fcld\u00fc.<br \/>\n13.B\u00d6L\u00dcM<br \/>\nErzurum yolculu\u011fu<br \/>\n\u2018\u2019Sar\u0131kam\u0131\u015f bozgununda kurtulan, \u00e7o\u011fu yaral\u0131 on binlerce arkada\u015f\u0131m\u0131z Erzurum\u2019a g\u00f6nderildi.Arkada\u015flar\u0131m\u0131z\u01319n durumu hi\u00e7 i\u00e7 a\u00e7\u0131c\u0131 de\u011fildi. Arkada\u015flar\u0131m\u0131zda bir tuhafl\u0131k vard\u0131. Y\u00fcksek ate\u015f, ka\u015f\u0131nt\u0131 ve mide bulanmas\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor, v\u00fccut aniden bitleniyordu. Sonunda ger\u00e7ek anla\u015f\u0131ld\u0131. Bitlerin bula\u015f\u0131c\u0131 oldu\u011fu hastal\u0131k tif\u00fcs hastal\u0131\u011f\u0131yd\u0131. G\u00fcnlerdir y\u0131kanmayan ve \u00fcst\u00fcndeki \u00e7ama\u015f\u0131rlar\u0131 de\u011fi\u015ftirmeyen askerler. S\u0131cak bir ortama geldiklerinde v\u00fccuttaki bitler birden ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor ve her yere atl\u0131yordu. Sonunda arkada\u015flar\u0131m\u0131z ate\u015f i\u00e7inde can veriyor. Sar\u0131kam\u0131\u015f\u2019ta donmaktan kurtulan askerlerimiz bu kes tif\u00fcs salg\u0131n\u0131ndan kurtulam\u0131yordu.<br \/>\n14.B\u00d6L\u00dcM<br \/>\nEsaretini anlat\u0131r.<br \/>\nSar\u0131kam\u0131\u015f \u00e7evresinde bulunan T\u00fcrk k\u00f6ylerinde toplan\u0131larak g\u00f6t\u00fcr\u00fclen on be\u015f ya\u015f\u0131ndan b\u00fcy\u00fck erkeklerle bizde d\u00e2hil olduk.<br \/>\n\u2018\u2019M\u0131c\u0131ngert, Suhk\u00fcta\u015f\u0131, Karaurgan, Sogane, Handese, Sar\u0131kam\u0131\u015f yol in\u015faatlar\u0131nda Pasl\u0131, Mugurac\u0131k, Azat ta\u015f ocaklar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rd\u0131lar. Aylarca burada silah zoruyla \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan T\u00fcrklerin tamam\u0131na yak\u0131n\u0131 k\u00f6ylerine d\u00f6nemediler. Bu sava\u015fta b\u00fct\u00fcn katliam\u0131n m\u00fcsebbibi bana g\u00f6re Ruslar\u0131n ma\u015fal\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapan Ermenilerdir.<\/p>\n<p>KAYNAK\u00c7A: Burhan Ka\u00e7ar \u00d6zel Kitapl\u0131\u011f\u0131, El Yazmas\u0131 Hat\u0131rat.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>**Prof. Dr. M\u00fcnir ATALAR**Yrd. Do\u00e7. Dr. Burhan Ka\u00e7ar** Hat\u0131rat\u0131n tan\u0131t\u0131m\u0131na ge\u00e7meden \u00f6nce 1.D\u00fcnya sava\u015f\u0131n\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f sebebinden bahsetmek yerinde olur Avrupa\u2019da ba\u015flay\u0131p, sonra d\u00fcnyan\u0131n geri kalan k\u0131sm\u0131n\u0131 da i\u00e7ine alan bu sava\u015f\u0131n var olan dengeleri t\u00fcmden sarst\u0131\u011f\u0131 ve yeni kutupla\u015fmalara yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 bilinen bir ger\u00e7ektir. D\u00fcnya sava\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman, Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin ne gibi durum alaca\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["post-17937","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-turkiy-dbiyyati"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17937","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=17937"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17937\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17939,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17937\/revisions\/17939"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=17937"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=17937"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=17937"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}