{"id":17970,"date":"2016-02-11T14:00:47","date_gmt":"2016-02-11T10:00:47","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=17970"},"modified":"2016-02-11T15:04:47","modified_gmt":"2016-02-11T11:04:47","slug":"dil-v%c9%99-dusunc%c9%99-munasib%c9%99tl%c9%99rind%c9%99-3-d-mexanizmi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=17970","title":{"rendered":"Dil V\u0259 D\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 M\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 3 D Mexanizmi"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2016\/02\/ch.png\" rel=\"attachment wp-att-17971\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2016\/02\/ch.png\" alt=\"ch\" width=\"266\" height=\"177\" class=\"alignnone size-full wp-image-17971\" \/><\/a><\/p>\n<p>&#8221; \u0130nsan v\u0259 dil&#8221; linqvistik problemi dil\u00e7ilik elmi qar\u015f\u0131s\u0131nda duran \u0259n aktual v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259ndir. Problemin \u0259sas\u0131nda &#8220;dil v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259&#8221;, &#8220;d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 nitq&#8221;, &#8220;dil v\u0259 nitq&#8221; kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r dayan\u0131r. Bu problem yaln\u0131z linqvistik deyil, eyni zamanda psixoloji m\u00fcdd\u0259alarla \u0259laq\u0259l\u0259ndirildiyind\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 h\u0259r iki elmin v\u0259hd\u0259t t\u0259\u015fkil etdiyi \u0259saslarla ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilm\u0259lidir. B\u0259z\u0259n dil v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr anlay\u0131\u015f\u0131 yanl\u0131\u015f olaraq &#8220;dil v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259&#8221; problemi il\u0259 eynil\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. Lakin problemin daha d\u0259rin k\u00f6kl\u0259rin\u0259 vard\u0131\u011f\u0131m\u0131zda t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259 prosesinin m\u00fc\u0259yy\u0259n bir sah\u0259sini t\u0259\u015fkil etdiyini s\u00f6yl\u0259y\u0259 bil\u0259rik.<\/p>\n<p>D\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259- real varl\u0131\u011f\u0131n insan beynind\u0259 inikas\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn prosesl\u0259rini \u0259hat\u0259 etdiyi halda t\u0259f\u0259kk\u00fcr real varl\u0131\u011f\u0131n anlay\u0131\u015f, m\u00fchakim\u0259 v\u0259 \u0259qli n\u0259tic\u0259 formas\u0131nda inikas\u0131 prosesidir.(1, s. 8)<\/p>\n<p>D\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 geni\u015f anlay\u0131\u015f olub varl\u0131q v\u0259 ya hadis\u0259nin d\u0259rk olunmas\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn formalar\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdir\u0259n mexanizm kimi \u00f6z ifad\u0259sini dild\u0259 tap\u0131r. H\u0259r bir fikrin \u0259sas\u0131nda dil vasit\u0259l\u0259ri dayan\u0131r. Dan\u0131\u015fark\u0259n s\u00f6zl\u0259ri t\u0259l\u0259ff\u00fcz edir, e\u015fidirik, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcy\u00fcm\u00fczd\u0259 is\u0259 s\u00f6zl\u0259ri t\u0259s\u0259vv\u00fcr edirik. Bel\u0259c\u0259 h\u0259r bir d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259nin varl\u0131\u011f\u0131 s\u00f6zl\u0259, ifad\u0259 il\u0259 m\u00f6vcud olur. Bu mexanizmin formala\u015fmas\u0131nda dilin x\u00fcsusi rolunu n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq dilsiz d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259nin m\u00f6vcud olmamas\u0131 q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u0259lirik. H\u0259tta d\u00fcnya dil\u00e7iliyind\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 dilin s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 Humbolt v\u0259 M\u00fcller kimi dil\u00e7il\u0259rin bu anlay\u0131\u015flar\u0131 eynil\u0259\u015fdirm\u0259k, S\u00f6ss\u00fcr v\u0259 Benvenistin is\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 dilin tamamil\u0259 f\u0259rqli anlay\u0131\u015flar olmas\u0131 kimi ikili fikirl\u0259ri formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. M\u00fcasir dil\u00e7ilikd\u0259 is\u0259 bu anlay\u0131\u015flar bir-biril\u0259 v\u0259hd\u0259td\u0259 formala\u015fan, biri dig\u0259rinin m\u00f6vcudlu\u011funu lab\u00fcd ed\u0259n, bir sistemin f\u0259rqli t\u0259rfl\u0259ri kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n psixolinqvistik amill\u0259r kimi t\u0259dqiq olunur.    Bel\u0259 olan halda dil &#8211; d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tini &#8220;2 d&#8221; formatl\u0131 mexanizm kimi q\u0259bul ets\u0259k, o zaman prosesin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc t\u0259r\u0259fi olan duy\u011fu faktorunu k\u00f6lg\u0259d\u0259 qoymu\u015f oluruq.<\/p>\n<p>Dig\u0259r canl\u0131lardan f\u0259rqli olaraq insan\u0131n ali x\u00fcsusiyy\u0259ti &#8211; d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259r\u0259k-dan\u0131\u015fma prosesi beyind\u0259 getdiyind\u0259n problemi psixoloji aspektd\u0259n ara\u015fd\u0131rmaq m\u00fctl\u0259qdir. Psixologiyada idar\u0259edici funksiya da\u015f\u0131yan beynin d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k, hiss etm\u0259k v\u0259 xat\u0131rlamaq kimi \u00fc\u00e7 funksiyas\u0131 g\u00f6st\u0259rilir.G\u0259nc psixoterapevt \u015e\u0259bn\u0259m Sad\u0131qova bu anlay\u0131\u015flar \u00fcz\u0259rind\u0259 analiz apard\u0131qdan sonra &#8220;3 d formatl\u0131&#8221; mexanizm ideyas\u0131 ir\u0259li s\u00fcr\u0259r\u0259k  beynin funksiyas\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259, duy\u011fu v\u0259 davran\u0131\u015f kimi daim h\u0259r\u0259k\u0259td\u0259 olan v\u0259 insan\u0131 idar\u0259 ed\u0259n sistemd\u0259n ibar\u0259t oldu\u011funu t\u0259sbit etdi. V\u0259, bel\u0259likl\u0259 h\u0259r hans\u0131 hadis\u0259 v\u0259 ya \u0259\u015fyan\u0131n beynimizd\u0259ki inikas\u0131 olan d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259nin duy\u011fu yaradaraq davran\u0131\u015f\u0131m\u0131za d\u0259lal\u0259t etdiyini s\u00f6yl\u0259y\u0259 bil\u0259rik.\u018fks\u0259r hallarda d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259, duy\u011fu v\u0259 davran\u0131\u015f\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin d\u00fczg\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259m\u0259si f\u0259rqin\u0259 varmadan yanl\u0131\u015f davran\u0131\u015fa g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r. \u018fn b\u00f6y\u00fck problem insanlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini ifad\u0259 ed\u0259 bilm\u0259m\u0259sidir. H\u0259r hans\u0131 bir hadis\u0259nin hans\u0131 duy\u011fu yaratd\u0131\u011f\u0131n\u0131 soru\u015fduqda \u0259ks\u0259r hallarda insanlar d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini v\u0259 yaxud \u0259ksin\u0259 olaraq d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini soru\u015fduqda ya duy\u011fular\u0131n\u0131, ya da davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259rl\u0259r. Bu yanl\u0131\u015fl\u0131q insanlar\u0131n \u00f6z d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rin\u0259 hakim k\u0259sil\u0259 bilm\u0259m\u0259kl\u0259rin\u0259, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rin onlarda yaratd\u0131\u011f\u0131 duy\u011fular\u0131n\u0131n t\u0259siri alt\u0131nda meydana g\u0259l\u0259n davran\u0131\u015flar\u0131nda idar\u0259etm\u0259ni itirm\u0259l\u0259rin\u0259 s\u0259b\u0259b olar. B\u0259z\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rimizd\u0259 yanl\u0131\u015fl\u0131q ola bildiyind\u0259n sonradan pe\u015fman olaca\u011f\u0131m\u0131z davran\u0131\u015flar meydana \u00e7\u0131xar. Biz yax\u0131n dostumuzdan borc ist\u0259diyimizd\u0259 onun pul verm\u0259kd\u0259n imtina etm\u0259sini d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259mizd\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq pozitiv v\u0259 ya neqativ duy\u011fularla davran\u0131\u015f\u0131m\u0131za yans\u0131tm\u0131\u015f olacay\u0131q. Dostumuzun pul verm\u0259kd\u0259n imtina etm\u0259sini &#8220;var idi, bil\u0259r\u0259kd\u0259n ya x\u0259sisliyind\u0259n vem\u0259di&#8221; kimi d\u00fc\u015f\u00fcns\u0259k, o zaman beynimizd\u0259 q\u0259z\u0259b, kin, nifr\u0259t, \u0259dav\u0259t v\u0259.s kimi duy\u011fular yaranacaq v\u0259 biz otuz illik dostumuzla m\u00fcnasib\u0259t\u0259 son qoyacay\u0131q.Yaxud \u0259ksin\u0259 &#8220;onun h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 pulu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, olsa m\u00fctl\u0259q ver\u0259rdi&#8221; fikrini d\u00fc\u015f\u00fcns\u0259k bizd\u0259 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n s\u0259daq\u0259t, inam, mehribanl\u0131q, \u0259minlik kimi duy\u011fular\u0131n t\u0259siril\u0259 dostluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini davam etdir\u0259c\u0259yik. Davran\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 \u015f\u0259rtl\u0259ndir\u0259n ist\u0259r zahiri, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 daxili nitq m\u0259hsulu olan dil duy\u011fular\u0131m\u0131z\u0131n davran\u0131\u015f\u0131m\u0131za \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259 bir vasit\u0259dir. Bel\u0259likl\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259nin ifad\u0259 al\u0259tinin dil olmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq &#8220;3 d&#8221; mexanizmini &#8220;dil v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259&#8221; prosesin\u0259 t\u0259tbiq ets\u0259k, o zaman prosesin g\u00f6lg\u0259d\u0259 qalm\u0131\u015f &#8220;duy\u011fu&#8221; amilini rahatl\u0131qla g\u00f6r\u0259r v\u0259 bu prosesin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259, duy\u011fu v\u0259 dil kimi qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 dinamik  bir mexanizm oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259y\u0259 bil\u0259rik.<\/p>\n<p>Duy\u011fu indiki anda hiss \u00fczvl\u0259rin\u0259 t\u0259sir ed\u0259n \u0259\u015fya v\u0259 hadis\u0259l\u0259rin ayr\u0131-ayr\u0131 keyfiyy\u0259t v\u0259 xass\u0259l\u0259rinin beyind\u0259 inikas\u0131d\u0131r.(1, s.14)<\/p>\n<p>Dem\u0259li biz maddi al\u0259mi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259mizd\u0259 \u0259ks etdirir, duy\u011fular vasit\u0259sil\u0259 onun \u0259lam\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda m\u0259lumat al\u0131r v\u0259 bu m\u0259lumatlar m\u00fcxt\u0259lif dil hadis\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259ks olunur. Bu prosesd\u0259 dil v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259r\u0259n dialektik \u0259laq\u0259 dil d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259siz, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 dilsiz yarana bilm\u0259z h\u00f6km\u00fcn\u00fc ortaya qoyur. Dil v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131 fikrin ifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131mi s\u00f6zl\u0259rin se\u00e7il\u0259r\u0259k nitqd\u0259 t\u0259zah\u00fcr etm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r. Bel\u0259likl\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259mizd\u0259n do\u011fan  duy\u011fular\u0131m\u0131z t\u0259f\u0259kk\u00fcr s\u00fczg\u0259cind\u0259n ke\u00e7\u0259r\u0259k \u00f6z m\u0259nb\u0259yini dild\u0259 tapan nitq akt\u0131nda t\u0259zah\u00fcr edir. Lakin varl\u0131\u011f\u0131 nitqd\u0259 \u0259ks olunan dil \u00fcmumi olur, nitq is\u0259 insan t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcnd\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq f\u0259rdi x\u00fcsusiyy\u0259t qazan\u0131r. O zaman f\u0259rd d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini g\u00f6t\u00fcr-qoy etm\u0259li, duy\u011fular\u0131n\u0131n f\u0259rqin\u0259 varmal\u0131 ki, q\u00fcsursuz nitq akt\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irsin. D\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 duy\u011fular\u0131m\u0131z\u0131 idar\u0259 ed\u0259 bilm\u0259s\u0259k d\u0259 nitqimizd\u0259 t\u0259zah\u00fcr ed\u0259n dilimizi nizamlamaq imkan\u0131na malikik. H\u0259r hans\u0131 hadis\u0259y\u0259 bax\u0131\u015f\u0131m\u0131zdan as\u0131l\u0131 olaraq pozitiv v\u0259 ya tamamil\u0259 \u0259ksin\u0259 olaraq neqativ duy\u011fu yaranacaq v\u0259 bu duy\u011fu nitqimizd\u0259 d\u0259 \u00f6z \u00e7alar\u0131n\u0131 b\u00fcruz\u0259 ver\u0259c\u0259k. \u015e\u00fcuralt\u0131ndan s\u0131zan ger\u00e7\u0259k duy\u011fular, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 niyy\u0259tl\u0259r dil s\u00fcr\u00fc\u015fm\u0259l\u0259ri \u015f\u0259klind\u0259 ortaya \u00e7\u0131xacaq. Nitqimizl\u0259 \u0259traf\u0131m\u0131za hans\u0131 mesaj\u0131 vem\u0259yimizd\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq \u00f6z\u00fcm\u00fcz haqq\u0131nda fikir formala\u015fd\u0131rm\u0131\u015f olacaq v\u0259 bizi \u0259hat\u0259 ed\u0259n maddi al\u0259md\u0259n, dostlardan eyni emosiyalar\u0131 q\u0259bul ed\u0259c\u0259yik.<\/p>\n<p>H\u00fcseynova Ceyhun\u0259<br \/>\nSumqay\u0131t D\u00f6vl\u0259t Universitetinin Ba\u015f M\u00fc\u0259llimi              <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&#8221; \u0130nsan v\u0259 dil&#8221; linqvistik problemi dil\u00e7ilik elmi qar\u015f\u0131s\u0131nda duran \u0259n aktual v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259ndir. Problemin \u0259sas\u0131nda &#8220;dil v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259&#8221;, &#8220;d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 nitq&#8221;, &#8220;dil v\u0259 nitq&#8221; kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r dayan\u0131r. Bu problem yaln\u0131z linqvistik deyil, eyni zamanda psixoloji m\u00fcdd\u0259alarla \u0259laq\u0259l\u0259ndirildiyind\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 h\u0259r iki elmin v\u0259hd\u0259t t\u0259\u015fkil etdiyi \u0259saslarla ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilm\u0259lidir. B\u0259z\u0259n dil v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr anlay\u0131\u015f\u0131 yanl\u0131\u015f [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-17970","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17970","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=17970"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17970\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17972,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17970\/revisions\/17972"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=17970"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=17970"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=17970"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}