![\"\"](\"http:\/\/s019.radikal.ru\/i621\/1706\/2c\/bf9944db842b.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Mektuplar\u0131n, g\u00fcnl\u00fcklerin ve hat\u0131ralar\u0131n, edebiyat d\u00fcnyam\u0131zda, uyar\u0131c\u0131, sevdirici ve nezih bir yeri vard\u0131r. Ne yaz\u0131k ki, bu t\u00fcr’\u00fcn, ‘mektup yazma \u00fc\u015fengenli\u011fi’ y\u00fcz\u00fcnden hemen hemen silinip gitti\u011fini g\u00f6r\u00fcyorum.
\nBu t\u00fcrler; samim\u00ee s\u00f6yleyi\u015fleriyle, tenkit etseler de, hicvetseler de, sa\u011flad\u0131klar\u0131 faydalardan dolay\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6neme sahiptirler.
\nBelki, i\u00e7lerinden baz\u0131lar\u0131 de\u011fil, ekserisi, bir makale veya bir denemenin verdi\u011fi fikir seviyesinin \u00fczerinde bir telkin ile ‘edeb\u00ee vaz\u00eefesi’ni yapmaktad\u0131r.
\nBu ves\u00eeleyle; T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131\u2019n\u0131n b\u00fcy\u00fck \u015f\u00e2irlerinden ve ilim adamlar\u0131ndan biri olan Bahtiyar Vahabzade’nin, kendisiyle tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z 1992 y\u0131l\u0131ndan ba\u015flayarak, vefat\u0131na kadar ge\u00e7en zaman i\u00e7ersinde bana yazd\u0131\u011f\u0131 mektuplar\u0131n\u0131 ve O’nunla baz\u0131 h\u00e2t\u0131ralar\u0131m\u0131z\u0131 payla\u015fmak istiyorum.
\n16 A\u011fustos 1925 tarihinde Azerbaycan’\u0131n \u015eeki \u015fehrinde do\u011fan ve 13 \u015eubat 2009 tarihinde Bak\u00fc’de vefat eden Bahtiyar Vahabzade’yle, 23 – 25 Ekim 1992 tarihinde Ankara’da toplanan T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 1. Yazarlar Kurultay\u0131’n\u0131n ilk g\u00fcn\u00fcnde tan\u0131\u015ft\u0131m. Verilen arada, yan\u0131na giderek kendimi tan\u0131t\u0131nca, kucakla\u015ft\u0131k ve ayak\u00fcst\u00fc sohbet ettik. Bu arada yan\u0131m\u0131za, Hisar Dergisi’nin kurucusu de\u011ferli \u015f\u00e2ir ve yazar Mehmet \u00c7\u0131narl\u0131 A\u011fabey de gelince, sohbete O da kat\u0131ld\u0131. Mehmet \u00c7\u0131narl\u0131 ile g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyor ve yaz\u0131\u015f\u0131yorduk. O’nun, bana yazd\u0131\u011f\u0131 mektuplar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc, vef\u00e2t\u0131n\u0131n onuncu y\u0131l\u0131nda Erciyes Dergisi\u2019nin Eyl\u00fcl 2009 say\u0131s\u0131nda yay\u0131nlad\u0131m. Bahtiyar Vahabzade’yle ise, irtibat\u0131m\u0131z, bu tarihten vefat\u0131na kadar hep devam etti.
\nBu Kurultay’da yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fma hakk\u0131nda, Ortado\u011fu Gazetesi’nin 07 Kas\u0131m 1992 tarihli n\u00fcshas\u0131n\u0131n 10 sayfas\u0131nda yay\u0131nlanan “T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Yazarlar Kurultay\u0131’n\u0131n Ard\u0131ndan” ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131mda, Bahtiyar Vahabzade’den \u015fu c\u00fcmleleri kayda ald\u0131m.
\nDedi ki: “Biz, b\u00fct\u00fcn bu zul\u00fcm ve \u00e7ile rejimine, diktan\u0131n getirdi\u011fi alfabe de\u011fi\u015fikli\u011fine ra\u011fmen dilimizden kopmad\u0131k. Ama \u015fimdi ben sizden soruyorum: H\u00fcr, m\u00fcstakil bayra\u011f\u0131 g\u00f6klerde dalgalanan T\u00fcrkiye T\u00fcrkleri olarak siz, nas\u0131l koptunuz g\u00fczelim T\u00fcrk\u00e7eden? Uyduruk\u00e7an\u0131n sizi bizden ay\u0131rmas\u0131na nas\u0131l m\u00fcsaade ettiniz? “Eser”i, “kitap”\u0131 at\u0131p nas\u0131l “yap\u0131t”la\u015ft\u0131rd\u0131n\u0131z? Niye fakirle\u015ftirdiniz T\u00fcrk\u00e7emizi?”
\nO’ndan s\u00f6z etti\u011fim ikinci yaz\u0131m ise, “Bahtiyar Vahabzade’yi Dinlerken” ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yor. O yaz\u0131mda da \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemi\u015fim: “\u015e\u00e2irler; hassas yap\u0131l\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnceli, ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc fakat t\u00e2vizsiz insanlard\u0131r. Diyebilirim ki, hakiki h\u00fcrriyeti onlar ya\u015farlar. Menfaatsiz severler. Hep doludizgindirler. Hayalleriyle, ger\u00e7e\u011fi yakalamak i\u00e7in ko\u015fu\u015fturup dururlar.
\n\u0130\u015fte, \u015fiirlerini senelerdir zevk ve heyecanla okudu\u011fum Azerbaycanl\u0131 \u015e\u00e2ir Bahtiyar Vahapz\u00e2de’yle T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Yazarlar Kurultay\u0131’nda \u00e7ok mes’ut ve heyecanl\u0131 bir h\u00e2lde kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. A\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 on dakika kadar kendisiyle g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcm. Yetmi\u015f senelik de\u011fil, sanki bin senelik hasretli gibiydik…”
\nBu k\u0131sa giri\u015fin ard\u0131ndan, Bahtiyar Vahabzade’yi mevz\u00fb yapt\u0131\u011f\u0131m makalelerimi naklederek, bana yazd\u0131\u011f\u0131 mektuplara ge\u00e7mek istiyorum. Hakk\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131m yaz\u0131lar\u0131 \u015f\u00f6yle s\u0131ralayabilirim:
\n1. Bahtiyar Vahabzade’yi Dinlerken, Ortado\u011fu Gazetesi, 14 Kas\u0131m 1992, Sf. 10; T\u00fcrk Edebiyat\u0131 Dergisi, Aral\u0131k 1992, Sf. 42
\n2. G\u00fcn Var Bin Aya De\u011fer, Zaman Gazetesi, 16 Ocak 1993, Sf. 14; Ortado\u011fu Gazetesi, 25 Ocak 1993, Sf. 10; T\u00fcrk Edebiyat\u0131 Dergisi, \u015eubat 1993, Sf. 32 – 33
\n3. Bahtiyar Vahabzade’nin \u00d6r\u00fcmcek A\u011f Ba\u011flad\u0131 \u015eiirinin Tahlili, Ortado\u011fu Gazetesi, 28 Kas\u0131m 1993, Sf. 6; Tarla Dergisi, Kas\u0131m 1993, Sf. 20
\n4. Yumruk Gibi Birle\u015fmeli, \u015eiir, Uzunsokak Dergisi T(\u0131)rabzon, Mart 1990, Sf. 21; Edebiyat Gazeti, 2 noyabr 2001-ci il, Sf. 3
\n5. Gurub D\u00fc\u015f\u00fcnceleri, T\u00fcrkeli Gazetesi, 03 May\u0131s 1996, Sf. 16; T\u00fcrk Edebiyat\u0131 Dergisi, Ekim 1996, Sf. 48 – 49
\n6. Bahtiyar Vahabzade’nin Allah\u00fc Ekber \u015eiirinin Tahlili, Erciyes Dergisi, Mart 2001, Sf. 1 – 2; Edebiyat Gazeti (Bak\u00fc), 12 oktyabr 2001- ci il, Sf. 4
\n7. Bahtiyar Vahabzade’nin Vatan \u015eiirleri; T\u00fcrk Yurdu Dergisi, A\u011fustos 2001, Sf. 45-48; Vatan Sevgili Baxtiyar Vahabzade, Tezadlar Gazetesi (Bak\u0131), 2-9 oktyabr 2001-ci il, Sf. 4-5
\n8. Bahtiyar Vahabzade’nin Y\u00fccelikte Tenhal\u0131k Kitab\u0131 Hakk\u0131nda, Erciyes Dergisi, Ekim 2002, Sf. 1-3; \u00c7a\u011fr\u0131 Dergisi, Aral\u0131k 2004, Sf. 26 – 28
\n9. Bahtiyar Vahabzade’nin T\u00fcrk\u00e7e Sevdas\u0131, T\u00fcrk Edebiyat\u0131 Dergisi, Temmuz 2004, Sf. 48-49
\n10. Vahabzade’den Sel\u00e2m Var, G\u00fcrses Gazetesi (Samsun), 23 Ocak 2006, Sf. 2; T\u00fcrkiye Gazetesi, 30 Ocak 2006, Sf. 15
\n11. Vahabzade A\u015fk\u0131, Erciyes Dergisi, Haziran 2007, Sf. 4 – 5
\n12. Bahtiyar Vahabzade’nin “Hakk\u0131 Yok” \u015eiiri Hakk\u0131nda, Erciyes Dergisi, Ekim 2008, Sf. 4 – 5
\n13. T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131\u2019n\u0131n B\u00fcy\u00fck \u015e\u00e2iri Bahtiyar Vahabzade’nin Ard\u0131ndan, Erciyes Dergisi, Nisan 2009, Sf. 32 – 33
\n14. Bahtiyar Vahabzade’yi Hat\u0131rlarken, Erciyes Dergisi, Mart 2010, Sf. 1 – 2
\n15. Vahabzade’siz D\u00f6rt Y\u0131l, \u00c7a\u011fr\u0131 Dergisi, \u015eubat 2013, Sf. 5 – 6
\n16. Bahtiyar Vahabzade’ye Hasret, Denge Gazetesi, 25 \u015eubat 2016, Sf. 9
\nB\u0130R\u0130NC\u0130 MEKTUP
\nBahtiyar Vahabzade’den ald\u0131\u011f\u0131m ilk mektup tarihsizdir. Bu mektup, bana, elden, ayn\u0131 \u00fcniversitede -Ondokuz May\u0131s \u00dcniversitesi- beraber mesai yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z T\u00fcrk Dili ve Edebiyat\u0131 B\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00d6\u011fretim \u00dcyesi olan Azerbaycanl\u0131 Prof. Dr. Maarife Haciyeva taraf\u0131ndan 14 Mart 1993 tarihinde ula\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nVahabzade; el yaz\u0131s\u0131yla yaz\u0131lan mektubunda \u015f\u00f6yle diyor:
\n“Aziz Karda\u015f\u0131m M. Halistin Kukul
\nG\u00f6nderdi\u011finiz kitab\u0131n\u0131z\u0131, gazete ve dergileri ald\u0131m. \u00c7ok memnun oldum. Te\u015fekk\u00fcrlerimi kabul etmenizi Rica ederim. Zaman\u0131n Aile ilavesinde benim G\u00fcn var bin aya de\u011fer kitab\u0131m hakk\u0131nda yazd\u0131g\u0131n\u0131z makaley\u0131 de b\u00f6y\u00fck memnuniyet hisleri ile okudum. \u00c7ok sa\u011f olun.
\nSizin \u015eiirlerle Nasreddin Hoca F\u0131kralar\u0131 kitab\u0131n\u0131z\u0131 da okudum. Bu kitab T\u00fcrk \u00e7ocuklar\u0131 i\u00e7in g\u00f6zel bir hediyyedir. Hoca Nasreddini tan\u0131tmak ve sevdirmek bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok degerlidir. Ben bilmirem ne\u00e7in T\u00fcrkiyedeki t\u00fcrk \u015fairleri bizim ana veznimiz olan hica vezninden imtina etmi\u015fler? Hica vezni bizim g\u00f6zel dilimizin kanunlar\u0131ndan do\u011fmu\u015f bir musikidir. \u015eiirde musikiden, ahengden (harmoniden) Nas\u0131l imtina etmek olur? Sizin mehz (s\u0131rf, bilhassa, hasseten) hica vezninde yazman\u0131z \u00e7ok ho\u015fuma gitti. Sa\u011f olun. Bu g\u00fcn bizim en’eneyi koruma\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ok vacibdir.
\nSize i\u015flerinizde u\u011furlar dileyirem.
\nDerin h\u00f6rmetle:
\nB. Vahabzade.
\nP. S. Sizin \u00e7al\u0131\u015fd\u0131g\u0131n\u0131z 19 May\u0131s \u00dcniversitesinde benim \u00e7ok say\u011f\u0131 g\u00f6sterdigim esgi bir talebem de \u00e7al\u0131\u015fmakdad\u0131r: Maarife Haciyeva. Onu bulman\u0131z\u0131 rica edirem.
\n* * *
\nBu arada, Bahtiyar Vahabzade’yle al\u00e2kal\u0131, Mehmet \u00c7\u0131narl\u0131’dan ald\u0131\u011f\u0131m 7 Haziran 1996 tarihli mektuptan bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc nakletmek istiyorum. \u00c7\u0131narl\u0131 \u015f\u00f6yle diyor:
\n“Vahapz\u00e2de’nin, K\u00fclt\u00fcr Bakanl\u0131\u011f\u0131 yay\u0131nlar\u0131 aras\u0131nda \u00e7\u0131kan “Sonbahar D\u00fc\u015f\u00fcnceleri” adl\u0131 kitab\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131m. “Gurub D\u00fc\u015f\u00fcnceleri”ni g\u00f6rmedim. Hangi yay\u0131nevinin bast\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131n\u0131zda belirtseniz iyi olurdu. Vahapz\u00e2de ger\u00e7ekten b\u00fcy\u00fck bir vatanperver ve iyi bir \u015f\u00e2ir. Yaln\u0131z, aruz vezniyle yazd\u0131\u011f\u0131 \u015fiirlerde, hece ile yazd\u0131klar\u0131 kadar ba\u015far\u0131l\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131n\u0131za ald\u0131\u011f\u0131n\u0131z par\u00e7alarda rastlanan -ho\u015f g\u00f6r\u00fclemeyecek say\u0131daki “imale ve zihaf” tan anla\u015f\u0131l\u0131yor.
\n(Tabii bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 Azer\u00ee leh\u00e7esinin y\u00e2dig\u00e2r\u0131 olabilir.)<\/p>\n
\u0130K\u0130NC\u0130 MEKTUP
\nBahtiyar Vahabzade’den ald\u0131\u011f\u0131m ikinci mektup, daktiloyla yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Sadece, mektubun alt\u0131na att\u0131\u011f\u0131 imza ve tarihte dolmakalem kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r:
\n“Aziz Karde\u015fim Halistin Kukul,
\nSizlerin bende adresi olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in her defas\u0131nda ben T\u00fcrkiyeye geldi\u011fimde sizi bulam\u0131yorum. \u00d6teden beri sizlerle g\u00f6r\u00fc\u015fmek, size te\u015fekk\u00fcr etmek istiyorum. Sizin benim \u015fiirlerimle ilgili yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131z hayli yaz\u0131n\u0131z\u0131 okudum. Bir\u00e7ok yaz\u0131n\u0131zda da benden bahsetti\u011finizi ve benim \u015fiirlerimden \u00f6rnekler verdi\u011finizi biliyorum. Size te\u015fekk\u00fcr ederim.
\nBana g\u00f6nderdi\u011finiz mektubu ald\u0131m. “Allahu Ekber” \u015fiirimin tahlili \u00e7ok mant\u0131kl\u0131d\u0131r. Allah sizden raz\u0131 olsun. Benim \u015fiirlerimde vatan konusu ile ilgili yazm\u0131\u015f oldu\u011funuz makaleyi bizim dergilerde ne\u015frettirece\u011fim ve sizlere g\u00f6nderece\u011fim.
\nT\u00fcrk\u00e7e’nin gelece\u011fi konusundaki makalenizi b\u00fcy\u00fck memnuniyetle okudum. Benim Azerbaycan’daki 50 y\u0131ll\u0131k m\u00fccadelemin esas\u0131n\u0131 Ana Dili ve onun korunmas\u0131 te\u015fkil ediyor. Siz do\u011fru yaz\u0131yorsunuz, hakl\u0131s\u0131n\u0131z ki, T\u00fcrkiye’de dil kurumunun yaratt\u0131\u011f\u0131 (Azerbaycan’da, bu kelime, ‘meydana getirmek’ yerine \u00e7ok\u00e7a kullan\u0131lmaktad\u0131r. M. H. K.) uyduruk s\u00f6zler (eser-yap\u0131t, milli-ulusal, hik\u00e2ye-\u00f6yk\u00fc gibi) siz T\u00fcrkiye T\u00fcrkleri’ni T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 halklar\u0131n\u0131n dilinden kopar\u0131yor. Siz bir yandan ortak dile gelelim diyorsunuz, \u00f6te yandan T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 ile ortak kelimelerimizi dilinizden \u00e7\u0131kar\u0131yorsunuz. Sizin bu konudaki d\u00fc\u015f\u00fcncelerinize kat\u0131l\u0131yorum. Bu bak\u0131mdan sizin “\u00d6\u011frenci Se\u00e7me S\u0131nav\u0131” adl\u0131 makaleniz benim kalbimi fazlas\u0131yla rahatlatt\u0131. Bu konularla ilgili olarak sizinle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya konu\u015fmak arzusunday\u0131m. \u0130n\u015fallah Allah nasip ederse dertlerimizi, fikirlerimizi kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak konu\u015furuz. T\u00fcrk Dili’nin tahrip edilmesi konusundaki duygular\u0131n\u0131 payla\u015fan Ahmet Turan Alkan \u00e7ok do\u011fru s\u00f6ylemi\u015f: “Biz T\u00fcrkler ana dilimizi, birbirimizi anlamak i\u00e7in de\u011fil, birbirimize muhalefet etmek i\u00e7in suiistimal ettik.”
\nBenim tansiyonum \u00e7ok y\u00fcksek oldu\u011fundan dolay\u0131 u\u00e7a\u011fa binemiyorum, bundan dolay\u0131 son zamanlarda T\u00fcrkiye’ye gelmek konusunda zorlan\u0131yorum. Arzu ederseniz ben size vize veya davetiye g\u00f6ndereyim siz Bak\u00fc’ye geliniz ve \u015furada dertlerimizi, duygular\u0131m\u0131z\u0131 payla\u015fal\u0131m. Bunu samimiyetle s\u00f6yledi\u011fimi ve arzu etti\u011fimi bilmenizi isterim.
\nSize bir daha te\u015fekk\u00fcrlerimi bildiriyorum.
\nTanr\u0131 T\u00fcrk\u00fc Korusun.
\nBu konudaki yazm\u0131\u015f oldu\u011fum \u015fiirleri sizlere g\u00f6nderiyorum.
\nSayg\u0131lar\u0131mla fikir ve duygu karde\u015finiz
\n26. 09. 2001\/ Bahtiyar VAHABZADE
\nBahtiyar Vahabzade; ayn\u0131 tarihte bana g\u00f6nderdi\u011fi “Y\u00dcCEL\u0130KTE TENHALIK” adl\u0131 \u015fiir kitab\u0131na da ithaf olarak \u015funlar\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131:
\n“Kalem k\u00fcdretine ve \u015fahsiyetine b\u00f6y\u00fck h\u00f6rmet besledigim kan\u0131 kan\u0131mdan, can\u0131 can\u0131mdan aziz karde\u015fim; Halistin Kukul i\u00e7in
\n26. 09. 2001\/ B. Vahabzade
\nB. Vahabzade
\n\u0130stiklal k\u00fc\u00e7esi 9, menzil 21
\nBAKU – 01, Azerbaycan.
\n\u00dc\u00c7\u00dcNC\u00dc MEKTUP
\nBahtiyar Vahabzade’nin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc mektubu, kendi el yaz\u0131s\u0131yla yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bahsettikleri makalemin biri, Bahtiyar Vahabzade’nin Vatan \u015eiirleri, Vatan Sevgili Baxtiyar Vahabzade ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla Tezadlar gazetesinde ve Allah\u00fc Ekber \u015eiirinin Tahlili ise Edebiyat Gazeti’nde yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r:
\n” Aziz Karde\u015fim Halistin Kukul
\n1 hafta \u00f6nce de size ba\u015fka makalenizi gazetede yay\u0131nlat\u0131p g\u00f6ndermi\u015ftim.
\nRica edirem her 2 yaz\u0131y\u0131 ald\u0131\u011f\u0131n\u0131zda bana melumat veresiniz.
\nFaks\u0131n\u0131z\u0131 yahud telefon zenginizi (telefon a\u00e7man\u0131z\u0131)bekliyorum.
\nSize bir daha bu g\u00f6zel makaleleriniz g\u00f6re (i\u00e7in) Te\u015fekk\u00fcrlerimi bildiriyorum.
\n\u00c7ok sa\u011f olun.
\nH\u00f6rmetle
\nBahtiyar Vahabzade\/12. 10. 2001
\nD\u00d6RD\u00dcNC\u00dc MEKTUP
\nBahtiyar Vahabzade’nin, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc mektubuna vesile te\u015fkil eden h\u00e2dise \u015fudur:
\n18-20 Aral\u0131k 2002 tarihinde, Cel\u00e2l Bayar \u00dcniversitesi Manisa Y\u00f6resi T\u00fcrk Tarihi ve K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma ve Uygulama Merkezi taraf\u0131ndan tertip edilen “\u0130kinci Uluslararas\u0131 Mevl\u00e2na Mesnev\u00ee ve Mevlev\u00eeh\u00e2neler Sempozyumu\u201dna, ben de, \u201cMevl\u00e2na Cel\u00e2ledd\u00een-i R\u00fbm\u00ee’de S\u00f6z\u00fcn \u00d6nemi\u201d konulu bir tebli\u011f sunmu\u015ftum.
\nTebli\u011f sunanlar aras\u0131nda, o zaman do\u00e7ent (\u015fimdi profes\u00f6r) olan, Azerbaycanl\u0131 Tamilla Abbashanl\u0131 Han\u0131mefendi de bulunuyordu. O’na, Bahtiyar Vahabzade’ye mektup yazd\u0131\u011f\u0131m h\u00e2lde, cevap alamad\u0131\u011f\u0131m\u0131, telefonunu da bilmedi\u011fimi, merak etti\u011fimi s\u00f6ylemi\u015ftim. Tamilla Han\u0131m, Azerbaycan’a gidince, bu durumu Bahtiyar Vahabzade’ye bildirmesi \u00fczerine, O’ndan bu mektubu ald\u0131m:
\n“Aziz Karde\u015fim M. Halistin Kukul
\nBu g\u00fcn bir zaman T\u00fcrkiye\u2019de \u00e7al\u0131\u015fan Tamilla han\u0131mla g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcm. O, bana bildirdi ki, ben sizin mektubunuza cavab vermemi\u015fim. Bu nas\u0131l ola bilir? Ben sizin b\u00fct\u00fcn mektuplar\u0131n\u0131z\u0131 cavabland\u0131rm\u0131\u015f\u0131m.
\nT\u00fcrkiye\u2019de beni kalben seven 2 ki\u015fi varsa onun birincisi sizsiniz. Benim kitaplar\u0131m hakk\u0131nda en g\u00fczel makaleleri siz yazm\u0131\u015fs\u0131n\u0131z. B\u00f6yle bir dostu, kalem sahibini unutmak olur mu?
\nOla bilir ki, posta ili\u015fmir, size ula\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. \u015eimdi bizim postalar iyi \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yor.
\nSize ve sizin \u00e7ekti\u011finiz zahmete minnettar\u0131m.
\nSevgi ve sayg\u0131lar\u0131m\u0131 kabul edin.
\nDerin h\u00fcrmetle.
\nB. Vahabzade\/19. 01. 2003
\nBE\u015e\u0130NC\u0130 MEKTUP
\nBahtiyar Vahabzade, bu mektubunu daktiloyla yazm\u0131\u015ft\u0131r:
\n“Say\u0131n M. Halistin Kukul
\nT\u00fcrk Edebiyat\u0131 Dergisi’nin Temmuz 2004 say\u0131s\u0131nda yay\u0131nlanm\u0131\u015f bulunan makalenizi ve mektubunuzu ald\u0131m. \u00c7ok te\u015fekk\u00fcr ederim. Siz daha \u00f6nce de benim hakk\u0131mda birka\u00e7 tane makale yazm\u0131\u015ft\u0131n\u0131z. Bu makalelerin hepsinde benim ruhumu, edebi ki\u015fili\u011fimi \u00e7ok g\u00fczel yakalam\u0131\u015f ve a\u00e7\u0131klam\u0131\u015fs\u0131n\u0131z.
\n\u00d6zellikle bu makalenizi \u00e7ok be\u011fendim. \u00c7\u00fcnki Sovyet d\u00f6neminde yapt\u0131\u011f\u0131m esas m\u00fccadele, ana dili u\u011frundaki m\u00fccadele idi. O zaman ana dilimiz kapal\u0131 kap\u0131lar arkas\u0131nda idi. B\u00fct\u00fcn resmi i\u015flemler Rus dilinde yap\u0131l\u0131yordu. Ben de buna kar\u015f\u0131 m\u00fccadele ediyordum. Ana dili milletin varl\u0131\u011f\u0131 demektir. Ger\u00e7ekten de ana dili namusumuzdur, vicdan\u0131m\u0131zd\u0131r. Ana dilinin yasak oldu\u011fu bir \u00fclkede millet de yoktur!
\nH\u00fcrmetlerimle,
\nBahtiyar VAHABZADE\/16 Ekim 2004
\n* * *
\nBAHT\u0130YAR VAHABZADE\u2019YLE TELEFON G\u00d6R\u00dc\u015eMEM\u0130Z
\n2006 y\u0131l\u0131n\u0131n Ocak ay\u0131nda, Bahtiyar Vahabzade’nin, Bak\u00fc’de, rahats\u0131z oldu\u011funu haberini ald\u0131m. Bunun \u00fczerine, kendisini, Samsun’dan telefonla arad\u0131m. Bil\u00e2hare, konu\u015fmam\u0131z\u0131, hem Samsun’da yay\u0131nlanan G\u00fcrses Gazetesi’nde ve hem de T\u00fcrkiye Gazetesi’nde “VAHABZADE’DEN SEL\u00c2M VAR” ba\u015fl\u0131kl\u0131, a\u015fa\u011f\u0131da tamam\u0131n\u0131 sunaca\u011f\u0131m yaz\u0131mla naklettim:
\n“Bahtiyar Vahabzade, T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131\u2019n\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc \u015f\u00e2irlerinin ba\u015f\u0131nda gelir. O’na ilk muhabbetimi, Trabzon’da yay\u0131nlanan Uzunsokak Dergisi’nde, kendi s\u00f6z\u00fcn\u00fc ba\u015fl\u0131k yaparak yazd\u0131\u011f\u0131m “Yumruk Gibi Birle\u015fmeli” ba\u015fl\u0131kl\u0131 \u015fiirimle \u015f\u00f6yle ifade etmi\u015ftim:
\n“Ayn\u0131 ba\u011f\u0131n g\u00fclleriyiz;
\nTomur tomur derle\u015fmeli.
\nTasay\u0131 da sevinci de,
\nHep birlikte \u00fcle\u015fmeli!
\nD\u00fcz edip karl\u0131 da\u011flar\u0131;
\nA\u015f\u0131p \u00fcst\u00fcnden \u00e7a\u011flar\u0131;
\nYak\u0131p vuslat \u00e7era\u011flar\u0131,
\nIst\u0131raplar\u0131 de\u015fmeli!
\nAkmal\u0131 ter oluk oluk;
\nAl\u0131nmal\u0131 derin soluk!
\nSon bulmal\u0131 bu yolculuk;
\nTek ses olup g\u00fcrle\u015fmeli!
\nD\u00fcn ve bug\u00fcn, hem de yar\u0131n,
\nG\u00f6z\u00fc doymaz canavar\u0131n.
\nBize pusu kuranlar\u0131n,
\n\u00c7ukurlar\u0131n\u0131 e\u015fmeli!
\n\u00d6z yurdumda, \u00f6z dilimle…
\nK\u00f6y\u00fcm, buca\u011f\u0131m, ilimle,
\nK\u0131z\u0131lelma hay\u00e2limle,
\n\u015eaha kalk\u0131p dikle\u015fmeli!
\nK\u0131r\u0131m, Kerk\u00fck, Azerbaycan;
\nTuna bir can, \u00dcsk\u00fcp bir can.
\nHer bir kalbde tek heyecan,
\nBu cihana yerle\u015fmeli!
\n\u00c7ok az kald\u0131: Yol k\u0131sald\u0131.
\nKaf Da\u011f\u0131 m\u0131? Bir masald\u0131.
\nBAHT\u0130YAR, bir haber sald\u0131:
\nYumruk Gibi Birle\u015fmeli!”
\n(Uzunsokak Dergisi\/Trabzon, Mart 1990)
\n\u0130lki, 1992’de Ankara’da toplanan T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Yazarlar Kurultay\u0131’nda y\u00fcz y\u00fcze g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fckten sonra muhabbetimiz daha da artt\u0131.
\nBunlar\u0131 ni\u00e7in yaz\u0131yorum? \u00dczerimde bir sel\u00e2m borcu var da onun i\u00e7in. \u015e\u00f6yle: 16 Ocak 2006 tarihli T\u00fcrkiye Gazetesi’nde, k\u0131ymetli dost \u00d6zcan \u00dcnl\u00fc karde\u015fimin “Bahtiyar Vahabzade Size Kimi Hat\u0131rlat\u0131yor?” (sorulu) ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir makalesi yay\u0131nland\u0131. Yaz\u0131da, Bahtiyar Vahabzade’nin hasta oldu\u011fu yaz\u0131l\u0131yd\u0131. Say\u0131n \u00dcnl\u00fc de yaz\u0131s\u0131n\u0131n bir yerinde \u015f\u00f6yle diyor:
\n“Merak\u0131m\u0131 gideren haberi Zaman’dan Enes Cansever verdi; 12 Ocak tarihli gazetesinde… Vahabzade\u2019yle bir r\u00f6portaj yapan Cansever, \u00dcstad’\u0131n hi\u00e7 iyi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, fel\u00e7 ge\u00e7irdi\u011fini ve en \u00f6nemlisi de, can\u0131n\u0131 yoluna fed\u00e2 etti\u011fi T\u00fcrkiye’ye k\u00fcsk\u00fcn halde hayata tutunmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131yordu.”
\nVahabzade’nin rahats\u0131z oldu\u011funu biliyordum. Hatt\u00e2 1996’da Ankara Num\u00fbne Hastah\u00e2nesi’nde yatarken (ameliyat olmu\u015ftu) kendisiyle telefonda konu\u015fmu\u015ftum. Bir s\u00fcredir mektupla\u015famam\u0131\u015f ve telefonla\u015famam\u0131\u015ft\u0131k.
\nT\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131\u2019n\u0131n bu k\u0131ymetli \u015f\u00e2iri ayn\u0131 zamanda profes\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcyle de \u00f6nemli bir ilim adam\u0131m\u0131zd\u0131r. Durumunu, bizzat kendi s\u00f6zlerinden duymak istedim ve telefona sar\u0131ld\u0131m.
\n16 Ocak 2006 pazartesi g\u00fcn\u00fc saat 19.15’te Muhterem Bahtiyar Vahabzade ile aram\u0131zda \u015f\u00f6yle bir konu\u015fma ge\u00e7ti. (Kendisine, hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131z nedir? diye soramad\u0131m. Kendisi s\u00f6ylerse s\u00f6ylesin, diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. Fakat sesini her zamanki dirilikte ve heyecanda buldu\u011fumu ifade etmeliyim.)
\n– \u00dcst\u00e2d’\u0131m; ben, T\u00fcrkiye’den, Samsun’dan H\u00e2listin Kukul..
\n– Ooo.. Merhaba H\u00e2listin Bey!..
\n– Nas\u0131ls\u0131n\u0131z \u00dcst\u00e2d’\u0131m? Bug\u00fcn, T\u00fcrkiye’de, gazeteler hasta oldu\u011funuzu yazd\u0131. Onun i\u00e7in arad\u0131m.
\n– Hangi gazata?
\n– T\u00fcrkiye Gazetesi’nden \u00d6zcan \u00dcnl\u00fc yazd\u0131. Nas\u0131ls\u0131n\u0131z?
\n– Kimin?
\n-\u00d6zcan \u00dcnl\u00fc’n\u00fcn yaz\u0131s\u0131ndan \u00f6\u011frendim. T\u00fcrkiye Gazetesi’nden..
\n– \u00c7ok sa\u011folun! \u00c7ok…Nispeten iyiyim…\u015eimdi iyiyim…Benden, b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkiye’ye sel\u00e2m s\u00f6yleyin..Herkese..
\n– Sizi \u00e7ok \u00f6zledik \u00dcst\u00e2d’\u0131m. \u015eiirlerinizi, yaz\u0131lar\u0131n\u0131z\u0131 \u00f6zledik..
\n– Sa\u011f olun!..Sa\u011f olun!..Sizden \u00e7ok raz\u0131y\u0131m, minnettar\u0131m. \u0130yiyim..
\n– Bir arzunuz var m\u0131 T\u00fcrkiye’den? Bir emriniz olur mu bizlere?
\n– Benim senden bir ricam var: B\u00fct\u00fcn tan\u0131\u015flara (tan\u0131d\u0131klara), b\u00fct\u00fcn dostlara… Benden, b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkiye’ye sel\u00e2m edin. Hepinizi \u00e7ok seviyorum. Sa\u011f olun!
\n-Aleyk\u00fcmsel\u00e2m \u00dcst\u00e2d’\u0131m…Ellerinizden \u00f6p\u00fcyorum. S\u0131hhatler diliyorum.
\n– Sa\u011f olun…Var olun!..
\nBen, bu yaz\u0131mla, \u00dcst\u00e2d Bahtiyar Vahabzade’nin sel\u00e2m\u0131n\u0131 duyurmak istedim. Say\u0131n \u00d6zcan \u00dcnl\u00fc’ye de verdi\u011fi haberden \u00f6t\u00fcr\u00fc te\u015fekk\u00fcr ediyorum.
\nG\u00fczel insanlarla beraber olmak ne g\u00fczel \u015fey!..
\nRabbimiz c\u00fcmlesine sa\u011fl\u0131k, \u00e2fiyet ve bahtiyarl\u0131k versin!..”
\n(G\u00fcrses Gazetesi \/ Samsun, 23 Ocak 2006, Sf. 2; T\u00fcrkiye Gazetesi, \u00d6zcan \u00dcnl\u00fc’n\u00fcn s\u00fctunu, 30 Ocak 2006, Sf. 15)
\nYED\u0130NC\u0130 MEKTUP
\n13. 06. 2007
\nAziz Karda\u015f\u0131m M. Halistin Kukul
\n\u00c7oktan beridir sizden mektub alm\u0131r ve buna \u00e7ok teess\u00fcf edirdim. \u00c7ok \u015f\u00fck\u00fcrler olsun: Bug\u00fcn sizden mektub ald\u0131m. \u00c7ox \u015fad oldum, sanki b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019yi verdiniz bana.
\nSizin “Vahabzade A\u015fk\u0131” makalenizi da okudum. \u00c7ok sa\u011f olun.
\nSon zamanlar T\u00fcrkiyeli dostlar\u0131mdan (siz de d\u00e2hil) mektub alm\u0131r ve buna \u00e7ok \u00fcz\u00fcl\u00fcrd\u00fcm \u015f\u00fck\u00fcrler! Nihayet bug\u00fcn sizden mektub ald\u0131m
\nSizin “Vahabzade A\u015fk\u0131” makalenizi de okudum ve inan\u0131n ki, T\u00fcrkiyeli karda\u015flar\u0131m beni unutmam\u0131\u015flar. Te\u015fekk\u00fcrlerimi kabul edin.
\nBenim \u015fe’r ve poemalar\u0131mdan ibaret 12 cildlik Eserlerim bas\u0131ld\u0131.
\nBen 12 cildden ibaret olan eserlerimi size g\u00f6ndermek istiyorum. Post ile g\u00f6ndermek \u00e7ok \u00e7etindir (zordur).
\nBakuda ya\u015fayan T\u00fcrk karda\u015flar\u0131mdan rica etmi\u015fem ki, Bakudan T\u00fcrkiye\u2019ye gelen olsa bana desinler. Hala bekliyorum. Bununla bele 12 cildlik kitaplar\u0131 T\u00fcrkiye\u2019ye aparacak (g\u00f6t\u00fcrecek) adam\u0131 bulmag \u00e7ok \u00e7etindir (zordur). Bu i\u015fi boynuna g\u00f6t\u00fcrecek (\u00fcstlenecek, \u00fcst\u00fcne alacak) kimseyi bulam\u0131yorum.
\nRica ederim: T\u00fcrk gazet ve dergilerinde benim hakk\u0131mda ne olsa bana g\u00f6nderin. \u00d6nceden te\u015fekk\u00fcrlerimi kabul edin.
\nNovbeti (bir sonraki) mektubunuzda dakik (tam, a\u00e7\u0131k) adresinizi daktilo ile yaz\u0131lm\u0131\u015f\u0131n\u0131 bana g\u00f6nderin.
\n\u015eimdi yazd\u0131\u011f\u0131m bu mektubun size ula\u015faca\u011f\u0131na \u00e7ok da inanm\u0131yorum.
\nSiz mektublar\u0131n\u0131zda a\u00e7\u0131k ayd\u0131n harflerle adresinizi yazm\u0131rs\u0131n\u0131z (maalesef!)
\nAilenize ve beni okuyanlara salamlar\u0131m\u0131 iletmenizi arzu ederim
\nSa\u011fl\u0131kla!
\nH\u00fcrmetlerimler!\/11. 06. 2007
\n“Vahabzade a\u015fk\u0131” makalenizin nerede ve ne zaman bas\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bana yazman\u0131z\u0131 rica edirem.
\nG\u00f6nderdi\u011finiz sayfalarda derginin ad\u0131 ve tarihi yaz\u0131lmay\u0131b.
\nP. S. Sizin hakk\u0131mda yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131z makaleyi okudum. \u00c7ok sa\u011f olun
\n“Vahabzade a\u015fk\u0131” makaleniz \u00e7ok ho\u015fuma getdi.
\nTe\u015fekk\u00fcrler
\nBahtiyar Vahabzade’nin, bana yazd\u0131\u011f\u0131 yedinci ve son mektup budur. \u00dcst\u00e2d; \u00f6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, olduk\u00e7a rahats\u0131zd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc; Erciyes Dergisi’nin 354. Say\u0131s\u0131 olan Haziran 2007 tarihli n\u00fcshas\u0131n\u0131n 4. ve 5. sayfalar\u0131nda yay\u0131nlanan “VAHAPZ\u00c2DE A\u015eKI” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalemden \u00e7ok memnun oldu\u011funu ifade etti\u011fi h\u00e2lde, “Siz mektuplar\u0131n\u0131zda a\u00e7\u0131k ayd\u0131n harflerle adresinizi yazm\u0131rs\u0131n\u0131z…” ve “Vahabzade a\u015fk\u0131” makalenizin nerede ve ne zaman bas\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bana yazman\u0131z\u0131 rica edirem. G\u00f6nderdi\u011finiz sayfalarda derginin ad\u0131 ve tarihi yaz\u0131lmay\u0131b” demektedir.
\nH\u00e2lbuki muhterem \u00dcst\u00e2d’a, yeni \u00e7\u0131kan “Mevl\u00e2na E\u015fi\u011finde” adl\u0131 son kitab\u0131m ile Erciyes Dergisi’nin Haziran 2007 tarihli n\u00fcshas\u0131nda yay\u0131nlanan “Vahapz\u00e2de A\u015fk\u0131” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalemin fotokopisini g\u00f6ndermi\u015ftim. Bu fotokopide, sayfan\u0131n alt\u0131nda, derginin ad\u0131, yay\u0131n tarihi, say\u0131s\u0131 ve sayfa numaras\u0131 da bulunuyordu.
\nAyr\u0131ca; zarf\u0131n \u00fczerine de a\u00e7\u0131k adresimi yazm\u0131\u015ft\u0131m. “Mevl\u00e2na E\u015fi\u011fi”nin ilk sayfas\u0131nda da adresim ve telefon numaram vard\u0131. \u00dcst\u00e2d Vahabzade, bunlar\u0131n ni\u00e7in fark\u0131na varamad\u0131 bilemiyorum. Mektubunun d\u00f6rt yerinde “Vahabzade A\u015fk\u0131” makalem i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr etmesine ra\u011fmen, “adres” meselesinde ni\u00e7in b\u00f6yle davrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayamad\u0131m.
\n\u00c7ok heyecanl\u0131 ve \u00e7ok duygulu bir insand\u0131. Bu sebeple olmal\u0131d\u0131r ki, mektubunda da, bu sevin\u00e7 ve heyecan\u0131n ne kadar ileri safhalarda bulundu\u011fu ap-a\u00e7\u0131k g\u00f6r\u00fclmektedir. Bana \u00f6yle geliyor ki, bu duygulu h\u00e2li, ‘hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n verdi\u011fi’ bir r\u00fbh\u00ee i\u00e7leni\u015fle de bir ba\u015fka mecr\u00e2ya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcvermi\u015fti.
\nBana g\u00f6nderdi\u011fi kitaplar\u0131, Ondokuz May\u0131s \u00dcniversitesi K\u00fct\u00fcph\u00e2nesi’ne teslim ettim ve bunu kendisine de bildirdim.
\nBu son mektup oldu ve bu mektubu ald\u0131\u011f\u0131m 18 Haziran 2007 pazartesi g\u00fcn\u00fc, “Vahabzade A\u015fk\u0131” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalemin bulundu\u011fu Erciyes Dergisi’ni, a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 bir mektupla, hemen kendilerine g\u00f6ndermi\u015ftim.
\nBekledim ki, bir cevap gelir. Cevap veren olmad\u0131. T\u00e2 ki, vefat haberine kadar!..Her zaman dedi\u011fimiz gibi, hayat b\u00f6yle, dedim. Evet, hayat b\u00f6yle ve bu kadar!..
\nO’nu rahmetle an\u0131yorum!..\u0130nan\u0131yorum ki, yapt\u0131\u011f\u0131 \u00fcst\u00fcn hizmetler, Rabb’imin kat\u0131nda O’na \u00e2hiret sermayesi olacakt\u0131r!..Mek\u00e2n\u0131 cennet, r\u00fbhu \u015f\u00e2d olsun!..
\n*Ondokuz May\u0131s \u00dcniversitesi Em. \u00d6\u011fretim G\u00f6revlisi, \u015e\u00e2ir ve Yazar<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Mektuplar\u0131n, g\u00fcnl\u00fcklerin ve hat\u0131ralar\u0131n, edebiyat d\u00fcnyam\u0131zda, uyar\u0131c\u0131, sevdirici ve nezih bir yeri vard\u0131r. Ne yaz\u0131k ki, bu t\u00fcr’\u00fcn, ‘mektup yazma \u00fc\u015fengenli\u011fi’ y\u00fcz\u00fcnden hemen hemen silinip gitti\u011fini g\u00f6r\u00fcyorum. Bu t\u00fcrler; samim\u00ee s\u00f6yleyi\u015fleriyle, tenkit etseler de, hicvetseler de, sa\u011flad\u0131klar\u0131 faydalardan dolay\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6neme sahiptirler. Belki, i\u00e7lerinden baz\u0131lar\u0131 de\u011fil, ekserisi, bir makale veya bir denemenin verdi\u011fi fikir seviyesinin […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[34],"tags":[],"class_list":["post-25345","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-usare"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25345","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25345"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25345\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25353,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25345\/revisions\/25353"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25345"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25345"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25345"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}