{"id":26597,"date":"2018-02-14T04:00:45","date_gmt":"2018-02-14T00:00:45","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=26597"},"modified":"2018-02-14T09:43:13","modified_gmt":"2018-02-14T05:43:13","slug":"rahil%c9%99-dovran-mus%c9%99lman-s%c9%99rqind%c9%99-ilk-demokratik-respublika","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=26597","title":{"rendered":"Rahil\u0259 D\u00d6VRAN.&#8221;M\u00dcS\u018fLMAN \u015e\u018fRQ\u0130ND\u018f \u0130LK DEMOKRAT\u0130K RESPUBL\u0130KA&#8221;"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2016\/07\/rahileanam.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2016\/07\/rahileanam-300x284.jpg\" alt=\"rahileanam\" width=\"300\" height=\"284\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-21030\" srcset=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2016\/07\/rahileanam-300x284.jpg 300w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2016\/07\/rahileanam.jpg 600w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p><strong>\u015eair\u0259-jurnalist-publisist<br \/>\nAz\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar Birliyinin \u00fczv\u00fc,<br \/>\n\u201cQ\u0131z\u0131l q\u0259l\u0259m\u201d media m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131,<\/strong><\/p>\n<p>1918-1920)<br \/>\n\/AZ\u018fRBAYCAN XALQ C\u00dcMHUR\u0130YY\u018fT\u0130 \u2013 100\/<\/p>\n<p>N A X \u00c7 I V A N \u2013 2018<\/p>\n<p>AZ\u018fRBAYCAN XALQ C\u00dcMHUR\u0130YY\u018fT\u0130 \u2013 100<br \/>\n\u201cM\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqind\u0259 ilk demokratik c\u00fcmhuriyy\u0259tin m\u0259hz Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131nda yaranmas\u0131 xalq\u0131m\u0131z\u0131n o d\u00f6vrd\u0259 v\u0259 o ill\u0259r \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 &#8211; XIX \u0259srin sonunda v\u0259 XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 milli m\u00fcst\u0259qillik, azadl\u0131q duy\u011fular\u0131 il\u0259 ya\u015famas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. O ill\u0259rd\u0259 xalq\u0131m\u0131z\u0131n qabaqc\u0131l \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri, m\u00fct\u0259f\u0259kkir adamlar\u0131, ziyal\u0131lar\u0131 xalq\u0131m\u0131zda milli azadl\u0131q, milli m\u00fcst\u0259qillik duy\u011fular\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirmi\u015f, milli dir\u00e7\u0259li\u015f, milli oyan\u0131\u015f v\u0259 bunlar\u0131n ham\u0131s\u0131 m\u0259ntiqi olaraq Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yaranmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131r\u201d.<br \/>\nHeyd\u0259r \u018fliyev<br \/>\n\u00dcmummilli lider<br \/>\nM\u0259lum oldu\u011fu kimi, 1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131 t\u0259msil ed\u0259n Milli \u015eura m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq respublika formas\u0131nda d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini elan etdi. Zaman etibaril\u0259 bu tarixi hadis\u0259d\u0259n 100 il ke\u00e7m\u0259sin\u0259 baxmayaraq onun t\u0259kc\u0259 xalq\u0131m\u0131z v\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqi deyil, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 daha ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti irsin\u0259 t\u0259krar\u0259n m\u00fcraci\u0259t olunur v\u0259 bir s\u0131ra suallara cavablar\u0131 yenid\u0259n oxumaq v\u0259 ibr\u0259t almaq laz\u0131m g\u0259lir:<br \/>\nC\u00fcmhuriyy\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131na aparan yol nec\u0259 olub? C\u00fcmhuriyy\u0259t nec\u0259 elan edilib? Buna hans\u0131 daxili v\u0259 beyn\u0259lxalq amill\u0259r t\u0259sir edib? Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin \u00f6lk\u0259 daxilind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi t\u0259dbirl\u0259rin \u0259h\u0259miyy\u0259ti n\u0259d\u0259n ibar\u0259t olub? Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vl\u0259tinin xarici siyas\u0259ti nec\u0259 olub? D\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 nec\u0259 son qoyulub? C\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00f6vr\u00fc tariximizd\u0259n n\u0259l\u0259ri \u00f6yr\u0259nm\u0259li v\u0259 hans\u0131 ibr\u0259t d\u0259rsl\u0259ri almal\u0131y\u0131q?&#8230;<br \/>\nHe\u00e7 k\u0259s\u0259 sirr deyil ki, sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan tarixinin yaz\u0131lmayan v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131lmayan, \u00fcst\u00fcnd\u0259n s\u00fckutla ke\u00e7il\u0259n, yaz\u0131landa v\u0259 dan\u0131\u015f\u0131landa is\u0259 kobudcas\u0131na t\u0259hrif edil\u0259n s\u0259hif\u0259l\u0259rd\u0259n biri 1918-1920-ci ill\u0259r Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc olub. Bu tarix\u0259 dair arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259ri daim \u201ctam m\u0259xfi\u201d, \u201cm\u0259xfi\u201d arxiv fondlar\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131qda tamamil\u0259 ba\u015fqa m\u0259nz\u0259r\u0259 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131. C\u00fcmhuriyy\u0259t tarixin\u0259 yeni bax\u0131\u015f meydana g\u0259ldi.<br \/>\nXalq\u0131m\u0131z\u0131n milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliy\u0259 nail olmaq arzular\u0131n\u0131n ger\u00e7\u0259k ifad\u0259si olan v\u0259 \u00f6mr\u00fc c\u0259mi 23 ay \u00e7\u0259k\u0259n Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u00fcr\u0259kl\u0259rd\u0259 el\u0259 bir m\u0259\u015f\u0259l alovland\u0131rd\u0131 ki, t\u0259qrib\u0259n 70 il \u0259rzind\u0259 h\u00f6kmranl\u0131q etmi\u015f totalitar kommunist rejiminin amans\u0131z c\u0259za \u2013 repressiya ma\u015f\u0131n\u0131 da bu m\u0259\u015f\u0259li s\u00f6nd\u00fcr\u0259 bilm\u0259di.<br \/>\n\u201cAz\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti az ya\u015fasa da, xalq\u0131m\u0131zda azadl\u0131q, m\u00fcst\u0259qillik fikirl\u0259rini daha da g\u00fccl\u0259ndirmi\u015f oldu\u201d. XX \u0259srin 80-ci ill\u0259rinin ortalar\u0131ndan etibar\u0259n b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycanda ba\u015f qald\u0131ran milli oyan\u0131\u015f dal\u011fas\u0131 \u0259z\u0259m\u0259tli xalq h\u0259r\u0259kat\u0131na \u00e7evril\u0259r\u0259k, yeni d\u00fcnya nizam\u0131n\u0131n t\u0259m\u0259lini qoyanda Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin ideallar\u0131 xalq\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn mayaka d\u00f6nd\u00fc v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc AXC-nin varisi elan ed\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 1991-ci ild\u0259 yenid\u0259n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 qovu\u015fdu.<br \/>\nB\u00fct\u00fcn bu dedikl\u0259rimiz\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259y\u0259rli oxucular\u0131m\u0131zla birlikd\u0259 100 illik yubileyini qeyd etm\u0259y\u0259 haz\u0131rla\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u015fanl\u0131 tarixinin s\u0259hif\u0259l\u0259rini bir daha v\u0259r\u0259ql\u0259m\u0259k yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r.<br \/>\nBel\u0259likl\u0259, Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sinin gedi\u015find\u0259 \u201cxalqlar h\u0259bsxanas\u0131\u201d olan Rusiya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn real tarixi \u015f\u0259rait yaranark\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131 h\u0259m q\u0259dim d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259, h\u0259m d\u0259 \u0259n m\u00fcasir idar\u0259\u00e7ilik m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 yiy\u0259l\u0259ndiyi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t hal\u0131nda ya\u015fama\u011fa haz\u0131r idi.<br \/>\n\u00d6lk\u0259nin Qacarlar s\u00fclal\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunan v\u0259 \u0130ran \u015fahl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 qalm\u0131\u015f c\u0259nub torpaqlar\u0131ndan f\u0259rqli olaraq \u015eimali Az\u0259rbaycan Rusiya a\u011fal\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Rusiyan\u0131n v\u0259 Rusiya vasit\u0259si il\u0259 Q\u0259rbin yeni \u2013 demokratik d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri il\u0259, parlament m\u0259d\u0259niyy\u0259ti il\u0259 yax\u0131ndan tan\u0131\u015f ola bilmi\u015fdi.<br \/>\nAz\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n bir qismi, o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov ba\u015fda olmaqla, pe\u015f\u0259kar h\u00fcquq\u015f\u00fcnaslar Rusiyan\u0131n Dumalar\u0131nda z\u0259ngin parlament\u00e7ilik t\u0259cr\u00fcb\u0259si qazanm\u0131\u015fd\u0131lar. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov, \u0130smay\u0131l xan Ziyadxanov, \u018fbd\u00fcrr\u0259him b\u0259y Haqverdiyev, M\u0259mm\u0259d Ta\u011f\u0131 \u018fliyev, \u018fs\u0259dulla b\u0259y Muradxanov I D\u00f6vl\u0259t Dumas\u0131na deputat se\u00e7ilmi\u015fdil\u0259r. II D\u00f6vl\u0259t Dumas\u0131n\u0131n \u00fczvl\u0259ri \u2013 F\u0259t\u0259li xan Xoyski, X\u0259lil b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov, Mustafa Mahmudov, M\u0259h\u0259mm\u0259d a\u011fa \u015eahtaxtinski v\u0259 Zeynal Zeynalov olmu\u015fdur. III Dumaya Bak\u0131dan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 verilm\u0259sin\u0259 imkan verilm\u0259mi\u015f, IV D\u00f6vl\u0259t Dumas\u0131na is\u0259 b\u00fct\u00fcn C\u0259nubi Qafqaz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 ad\u0131ndan yegan\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 is\u0259 M\u0259mm\u0259d Yusif C\u0259f\u0259rov olmu\u015fdur.<br \/>\nRusiya D\u00f6vl\u0259t Dumalar\u0131na se\u00e7ilmi\u015f az\u0259rbaycanl\u0131 deputatlar\u0131n, dem\u0259k olar ki, ham\u0131s\u0131 milli h\u0259r\u0259kat\u0131m\u0131z\u0131n \u0259n qabaqc\u0131l n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri idil\u0259r. Duma deputatlar\u0131 \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov, \u0130smay\u0131l xan Ziyadxanov, F\u0259t\u0259li xan Xoyski, X\u0259lil b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov, M\u0259mm\u0259d Yusif C\u0259f\u0259rov pe\u015f\u0259kar h\u00fcquq\u015f\u00fcnaslar idil\u0259r. M\u0259h\u0259mm\u0259d a\u011fa \u015eahtaxtinski is\u0259 Sarbonna Universitetinin dinl\u0259yicisi olmu\u015f, Leypsiq Universitetinin f\u0259ls\u0259f\u0259 fak\u00fclt\u0259sini bitirmi\u015fdir.<br \/>\nG\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin parlamentli respublika kimi yaranmas\u0131 tarixi z\u0259rur\u0259td\u0259n v\u0259 reall\u0131qdan do\u011furdu. H\u0259min tarixi d\u00f6vrd\u0259 \u00e7arizmin devrilm\u0259si v\u0259 ondan sonrak\u0131 prosesl\u0259r buna do\u011fru apar\u0131rd\u0131.<br \/>\n1917-ci ilin fevral\u0131nda Rusiyada Romanovlar m\u00fctl\u0259qiyy\u0259ti devrildi. Monarxiya rejimi aradan qald\u0131r\u0131ld\u0131qdan sonra hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t C\u0259nubi Qafqaz\u0131n idar\u0259\u00e7iliyi \u00fczr\u0259 X\u00fcsusi Komit\u0259 yaratd\u0131. Lakin M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t uzun m\u00fcdd\u0259t hakimiyy\u0259td\u0259 qala bilm\u0259di. 1917-ci ilin oktyabr\u0131ndak\u0131 hakimiyy\u0259t \u00e7evrili\u015fi n\u0259tic\u0259sind\u0259 C\u0259nubi Qafqazdan Rusiyan\u0131n M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisin\u0259 se\u00e7il\u0259n deputatlar Petroqrada v\u0259 Moskvaya ged\u0259 bilm\u0259dil\u0259r. Onlar 1918-ci ilin fevral\u0131n 14-d\u0259 Tiflisd\u0259 Zaqafqaziyan\u0131n ali hakimiyy\u0259t orqan\u0131 olan Zaqafqaziya Seymini, ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259 Zaqafqaziya parlamentini yaratd\u0131lar.<br \/>\nZaqafqaziya Seymind\u0259 m\u00fcs\u0259lman Fraksiyas\u0131n\u0131 M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisin\u0259 se\u00e7kil\u0259r zaman\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n, habel\u0259 b\u00fct\u00fcn C\u0259nubi Qafqaz\u0131n t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman se\u00e7icil\u0259rinin s\u0259sini qazanm\u0131\u015f 44 deputat t\u0259msil edirdi. Zaqafqaziya Seyminin M\u00fcs\u0259lman Fraksiyas\u0131 faktiki olaraq Zaqafqaziya M\u00fcs\u0259lman \u015euras\u0131, daha do\u011frusu Zaqafqaziya M\u00fcs\u0259lman parlamenti funksiyas\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirirdi.<br \/>\nD\u00f6vl\u0259t Dumalar\u0131nda oldu\u011fu kimi, Zaqafqaziya Seyminin d\u0259 \u0259n f\u0259al \u00fczvl\u0259ri Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri idil\u0259r. M\u0259hz onlar\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 1918-ci il aprelin 9-da Zaqafqaziya Seymi Zaqafqaziyan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etdi v\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f Zaqafqaziya C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarad\u0131ld\u0131. Lakin ist\u0259r daxili, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 xarici siyas\u0259t sah\u0259sind\u0259 k\u0259skin milli m\u0259nafe ziddiyy\u0259tl\u0259rinin olmas\u0131 Zaqafqaziya Seymi v\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f Zaqafqaziya C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259tinin konkret add\u0131mlar atmas\u0131na imkan verm\u0259di. N\u0259tic\u0259d\u0259 1918-ci il may\u0131n 25-d\u0259 g\u00fcrc\u00fc n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r Seymd\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131lar v\u0259 ert\u0259si g\u00fcn \u2013 may\u0131n 26-da G\u00fcrc\u00fcstan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etdil\u0259r.<br \/>\n1918-ci il may ay\u0131n\u0131n 27-d\u0259 Seymin M\u00fcs\u0259lman Fraksiyas\u0131n\u0131n, y\u0259ni Zaqafqaziya M\u00fcs\u0259lman \u015euras\u0131n\u0131n (faktiki olaraq Zaqafqaziya M\u00fcs\u0259lman parlamentinin) \u00fczvl\u0259ri ayr\u0131ca iclaslar\u0131n\u0131 ke\u00e7irdil\u0259r v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini elan etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldil\u0259r. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 Zaqafqaziya M\u00fcs\u0259lman \u015euras\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131, daha do\u011frusu Az\u0259rbaycan parlamenti elan etdi. Bununla \u0259slind\u0259, ilk Az\u0259rbaycan parlamenti yarand\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycanda ilk parlamentli respublikan\u0131n b\u00fcn\u00f6vr\u0259si qoyuldu. 1918-ci il may\u0131n 27-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n h\u0259min iclasda Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n R\u0259yas\u0259t Hey\u0259ti v\u0259 s\u0259dri se\u00e7ildi. M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri oldu.<br \/>\nMay\u0131n 28-d\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayevin s\u0259drliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n tarixi iclas\u0131 ke\u00e7irildi. H\u0259min iclasda i\u015ftirak ed\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayev (s\u0259dr), Mustafa Mahmudov (katib), F\u0259t\u0259li xan Xoyski, X\u0259lil b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov, N\u0259sib b\u0259y Usubb\u0259yov, Mir Hiday\u0259t Seyidov, N\u0259riman b\u0259y N\u0259rimanb\u0259yov, Sultan M\u0259cid Q\u0259nizad\u0259, \u018fkb\u0259r a\u011fa \u015eeyx\u00fclislamov, Mehdi b\u0259y Hac\u0131babab\u0259yov, M\u0259mm\u0259d Yusif C\u0259f\u0259rov, Xudadat b\u0259y M\u0259lik-Aslanov, R\u0259him b\u0259y V\u0259kilov, H\u0259mid b\u0259y \u015eahtaxtinski, Firudin b\u0259y K\u00f6\u00e7\u0259rlinski, Camo b\u0259y Hac\u0131nski, \u015e\u0259fi b\u0259y R\u00fcst\u0259mb\u0259yov, Xosrov Pa\u015fa b\u0259y Sultanov, C\u0259f\u0259r Axunov, M\u0259h\u0259mm\u0259d M\u0259h\u0259rr\u0259mov, Cavad M\u0259lik Yeqanov v\u0259 Hac\u0131 Molla S\u0259lim Axundzad\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u201c\u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259si\u201dni q\u0259bul etdil\u0259r. \u201c\u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259si\u201d b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131nda, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rqd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq Az\u0259rbaycanda \u0259n demokratik respublika idar\u0259 \u00fcsulunun \u2013 parlamentli respublikan\u0131n yarad\u0131laca\u011f\u0131ndan x\u0259b\u0259r verirdi. Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n \u201c\u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259\u201dsind\u0259 deyilirdi:<br \/>\n1. Bu g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131 hakimiyy\u0259t\u0259 malik oldu\u011fu kimi, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Zaqafqaziyan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n Az\u0259rbaycanda tam h\u00fcquqlu m\u00fcst\u0259qil bir d\u00f6vl\u0259tdir.<br \/>\n2. M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin idar\u0259 formas\u0131 Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tidir.<br \/>\n3. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259rl\u0259, x\u00fcsusil\u0259 qon\u015fu oldu\u011fu mill\u0259tl\u0259r v\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 mehriban m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r yaratmaq \u0259zmind\u0259dir.<br \/>\n4. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti milliyy\u0259tind\u0259n, m\u0259zh\u0259bind\u0259n, sinfind\u0259n, silkind\u0259n v\u0259 cinsind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na siyasi h\u00fcquqlar v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q h\u00fcququ t\u0259min edir.<br \/>\n5. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u00f6z \u0259razisi daxilind\u0259 ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259rin s\u0259rb\u0259st inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f imkanlar yarad\u0131r.<br \/>\n6. M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisi toplan\u0131ncaya q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n ba\u015f\u0131nda xalq\u0131n se\u00e7diyi Milli \u015eura v\u0259 Milli \u015eura qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131yan M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t durur.<br \/>\nAz\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 h\u0259min iclasda, eyni zamanda, bit\u0259r\u0259f F\u0259t\u0259li xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin ilk M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259tinin t\u0259rkibini d\u0259 t\u0259sdiq etdi. \u0130lk M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259t bu t\u0259rkibd\u0259 idi:<br \/>\nF\u0259t\u0259li xan Xoyski \u2013 Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri v\u0259 daxili i\u015fl\u0259r naziri<br \/>\nXosrov Pa\u015fa b\u0259y Sultanov \u2013 H\u0259rbi nazir<br \/>\nM\u0259mm\u0259d H\u0259s\u0259n Hac\u0131nski \u2013 Xarici i\u015fl\u0259r naziri<br \/>\nN\u0259sib b\u0259y Usubb\u0259yov \u2013 Maliyy\u0259 naziri v\u0259 xalq maarif naziri<br \/>\nX\u0259lil b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dov \u2013 \u018fdliyy\u0259 naziri<br \/>\nM\u0259mm\u0259d Yusif C\u0259f\u0259rov \u2013 Ticar\u0259t v\u0259 s\u0259naye naziri<br \/>\n\u018fkb\u0259r a\u011fa \u015eeyx\u00fclislamov \u2013 \u018fkin\u00e7ilik v\u0259 \u0259m\u0259k naziri<br \/>\nXudadat b\u0259y M\u0259lik-Aslanov \u2013 Yollar naziri v\u0259 po\u00e7t-teleqraf naziri<br \/>\nCamo b\u0259y Hac\u0131nski \u2013 D\u00f6vl\u0259t n\u0259zar\u0259t\u00e7isi.<br \/>\nBel\u0259likl\u0259, Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin gedi\u015find\u0259 v\u0259 Romanovlar m\u00fctl\u0259qiyy\u0259tinin devrilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranm\u0131\u015f \u00e7ox m\u00fcr\u0259kk\u0259b bir tarixi \u015f\u0259raitd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal torpaqlar\u0131nda d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rimiz yenid\u0259n, \u00f6z\u00fc d\u0259 bu d\u0259f\u0259 parlamentli respublika formas\u0131nda dir\u00e7\u0259ldi.<br \/>\nAz\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u0259razisi C\u0259nub-\u015e\u0259rqi Zaqafqaziyan\u0131 \u0259hat\u0259 edirdi. Sonralar Paris S\u00fclh Konfrans\u0131na Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin t\u0259qdim etdiyi memorandumda AXC-nin \u0259razisi a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi g\u00f6st\u0259rilirdi:<br \/>\n\u201cBak\u0131 quberniyas\u0131 \u2013 Bak\u0131 dair\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 Bak\u0131 q\u0259zas\u0131, Cavad q\u0259zas\u0131, G\u00f6y\u00e7ay q\u0259zas\u0131, \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131, Quba q\u0259zas\u0131, L\u0259nk\u0259ran q\u0259zas\u0131; Yelizavetpol (G\u0259nc\u0259) quberniyas\u0131 \u2013 G\u0259nc\u0259 q\u0259zas\u0131, Cavan\u015fir q\u0259zas\u0131, Nuxa q\u0259zas\u0131, \u018fr\u0259\u015f q\u0259zas\u0131, \u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131, Qaryagin (C\u0259bray\u0131l) q\u0259zas\u0131, Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131, Qazax q\u0259zas\u0131 (bu \u0259razinin \u00fc\u00e7d\u0259 birini t\u0259\u015fkil ed\u0259n da\u011fl\u0131q hiss\u0259si Erm\u0259nistanla Az\u0259rbaycan aras\u0131nda m\u00fcbahis\u0259li idi); \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u2013 Nax\u00e7\u0131van q\u0259zas\u0131, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z q\u0259zas\u0131, S\u00fcrm\u0259li q\u0259zas\u0131, Yeni B\u0259yazid q\u0259zas\u0131, E\u00e7mi\u0259dzin v\u0259 Aleksandropol q\u0259zalar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si; Tiflis quberniyas\u0131 \u2013 Bor\u00e7al\u0131 q\u0259zas\u0131, Tiflis v\u0259 S\u0131qnax q\u0259zalar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si; Zaqatala mahal\u0131; Da\u011f\u0131stan vilay\u0259ti \u2013 K\u00fcr\u0259 v\u0259 Samur nahiyy\u0259l\u0259rini \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u0259razinin bir hiss\u0259si, habel\u0259 D\u0259rb\u0259nd \u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 onun \u0259traf\u0131 da daxil olmaqla Qaytaq-Tabasaran q\u0259zas\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si. Eyni zamanda AXC Tiflis quberniyas\u0131ndak\u0131 Axals\u0131x q\u0259zas\u0131n\u0131n Batum, x\u00fcsus\u0259n Kars \u0259yal\u0259tini d\u0259 \u00f6z \u0259razisin\u0259 daxil etm\u0259y\u0259 x\u00fcsusi \u00f6n\u0259m verirdi. C\u00fcmhuriyy\u0259tin \u0259razisi 113,9 min kvadrat kilometr idi. Bunun 97,3 min kvadrat kilometri m\u00fcbahis\u0259siz, 16,6 min kvadrat kilometri is\u0259 m\u00fcbahis\u0259li idi.<br \/>\nBu d\u00f6vrd\u0259 C\u0259nubi Qafqazda 8 milyon 81 min 668 n\u0259f\u0259r \u0259hali ya\u015fay\u0131rd\u0131. Onun 4 milyon 617 min 671 n\u0259f\u0259ri Az\u0259rbaycanda idi. Az\u0259rbaycan \u0259halisinin 75,4 faizini v\u0259 ya 3 milyon 481 min 889 n\u0259f\u0259rini az\u0259rbaycanl\u0131lar t\u0259\u015fkil edirdi.<br \/>\nC\u00fcmhuriyy\u0259tin elan\u0131ndan sonra milli h\u00f6kum\u0259t yarad\u0131ld\u0131. Milli \u015eura v\u0259 h\u00f6kum\u0259t 28 may 1918-ci il tarixd\u0259n 16 iyul 1918-ci il tarixin\u0259 kimi Tiflisd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<br \/>\n1918-ci il 16 iyuldan 15 sentyabr 1918-ci il\u0259 kimi G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini davam etdirir. A\u011f\u0131r v\u0259 g\u0259rgin \u015f\u0259raitd\u0259 nazirlikl\u0259r quruldu. \u0130craedici hakimiyy\u0259ti d\u0259 yarad\u0131lan h\u00f6kum\u0259t h\u0259yata ke\u00e7irirdi. \u0130lk ba\u015f nazir F\u0259t\u0259li xan Xoyski oldu. H\u00f6kum\u0259td\u0259 birinci, ikinci v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kabinet\u0259 F\u0259t\u0259li xan Xoyski, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc v\u0259 be\u015finci kabinetl\u0259r\u0259 N\u0259sib b\u0259y Usubb\u0259yli ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdi. Sentyabr\u0131n 15-d\u0259 Qafqaz \u0130slam Ordusu Bak\u0131n\u0131 azad etdi.<br \/>\nG\u0259nc\u0259d\u0259 \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini dayand\u0131rm\u0131\u015f Milli \u015eura noyabr ay\u0131nda Bak\u0131da f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. Milli \u015eura Az\u0259rbaycan parlamentini 120 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t formala\u015fd\u0131rma\u011f\u0131 q\u0259rara ald\u0131. Az\u0259rbaycan parlamentinin yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda qanun 1918-c il noyabr\u0131n 19-da q\u0259bul edildi.<br \/>\nParlamentin t\u0259rkibin\u0259 \u0259halinin say\u0131na uy\u011fun olaraq 80 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259 dig\u0259r xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri q\u0259bul olunmal\u0131 idi. 1918-ci il dekabr\u0131n 7-d\u0259 Ta\u011f\u0131yevin q\u0131z m\u0259kt\u0259bind\u0259 (indiki \u018flyazmalar \u0130nstitutunun binas\u0131nda) Az\u0259rbaycan parlamenti a\u00e7\u0131ld\u0131. Parlamentd\u0259 11 fraksiya f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. Yerl\u0259r a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc:<br \/>\nT\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259hali \u2013 80; erm\u0259nil\u0259r \u2013 21; ruslar \u2013 10; almanlar \u2013 1; y\u0259hudil\u0259r \u2013 1; g\u00fcrc\u00fcl\u0259r \u2013 1; polyaklar \u2013 1; Bak\u0131 H\u0259mkarlar \u0130ttifaq\u0131 \u2013 3; Bak\u0131 Neft S\u0259naye\u00e7il\u0259ri \u015euras\u0131 v\u0259 Ticar\u0259t S\u0259naye \u0130ttifaq\u0131 \u2013 2.<br \/>\nLakin Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini ist\u0259m\u0259y\u0259n erm\u0259nil\u0259r v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri partlamentin i\u015find\u0259 i\u015ftirak etm\u0259dil\u0259r.<br \/>\n\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, parlamentin 155 iclas\u0131 ke\u00e7irildi. Parlamentin m\u00fczakir\u0259sind\u0259 270-d\u0259n \u00e7ox qanun layih\u0259si \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. Onlardan 230-u q\u0259bul edildi. Az\u0259rbaycan parlamenti milli tolerantl\u0131q bax\u0131m\u0131ndan da b\u00fct\u00fcn dig\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 n\u00fcmun\u0259 rolunu oynay\u0131rd\u0131.<br \/>\n23 ay f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti zaman m\u0259hdudlu\u011funa baxmayaraq a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar\u0131 ed\u0259 bildi:<br \/>\n1918-ci il&#8230;<br \/>\n&#8211; May\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 Tiflisd\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayevin s\u0259drliyi il\u0259 ilk iclas\u0131n\u0131 ke\u00e7irdi v\u0259 6 madd\u0259d\u0259n ibar\u0259t \u201c\u0130stiqlal B\u0259yannam\u0259si\u201dni q\u0259bul etdi. Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarand\u0131.<br \/>\n&#8211; Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti co\u011frafi m\u0259fhum olan \u201cAz\u0259rbaycan\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc siyasi m\u0259fhuma \u00e7evirdi. Bu vaxta q\u0259d\u0259r m\u00fcxt\u0259lif adlar alt\u0131nda t\u0259sbit olunan bu \u0259razi Az\u0259rbaycan, d\u00f6vl\u0259t is\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti adlanma\u011fa ba\u015flad\u0131.<br \/>\n&#8211; \u0130yunun 4-d\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti il\u0259 Batum m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131.<br \/>\n&#8211; \u0130yulun 21-d\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti Az\u0259rbaycan\u0131n ilk d\u00f6vl\u0259t r\u0259mzl\u0259rini t\u0259sdiq ed\u0259r\u0259k q\u0259bul etdi. Q\u0131rm\u0131z\u0131 par\u00e7a \u00fcz\u0259rind\u0259 a\u011f aypara v\u0259 a\u011f s\u0259kkizgu\u015f\u0259li ulduz t\u0259svir olunan bayraq q\u0259bul edildi.<br \/>\n&#8211; \u0130yunun 24-d\u0259 Milli h\u00f6kum\u0259t Qori M\u00fc\u0259lliml\u0259r Seminariyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan \u015f\u00f6b\u0259sinin Qazax \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi.<br \/>\n&#8211; \u0130yunun 26-da Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Milli Ordusu yarad\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; \u0130yunun 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan (t\u00fcrk) dili d\u00f6vl\u0259t dili elan olundu.<br \/>\n&#8211; \u0130yunun 27-d\u0259n iyulun 1-d\u0259k Qaram\u0259ry\u0259m yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Qafqaz \u0130slam Ordusu Korqanovun r\u0259hb\u0259rlik etdiyi Bak\u0131 Soveti q\u00fcvv\u0259l\u0259rini darmada\u011f\u0131n etdi.<br \/>\n&#8211; \u0130yulun 15-d\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 erm\u0259ni-da\u015fnak q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 t\u0259hqiq etm\u0259k v\u0259 tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri d\u00fcnyaya \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn F\u00f6vq\u0259lad\u0259 T\u0259hqiqat Komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; \u0130yulun 20-d\u0259 Qafqaz \u0130slam Ordusu \u015eamax\u0131n\u0131 Bak\u0131 Soveti q\u00fcvv\u0259l\u0259rind\u0259n azad etdi.<br \/>\n&#8211; \u0130yulun 30-da Milli h\u00f6kum\u0259tin q\u0259rar\u0131 il\u0259 Yelizavetpol \u015f\u0259h\u0259ri G\u0259nc\u0259, Qaryagin is\u0259 C\u0259bray\u0131l adland\u0131r\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; \u0130yulun 31-d\u0259 Stepan \u015eaumyan ba\u015fda olmaqla Bak\u0131 Soveti q\u00fcvv\u0259l\u0259ri istefa verdi.<br \/>\n&#8211; Sentyabr\u0131n 15-d\u0259 Nuru pa\u015fan\u0131n r\u0259hb\u0259rlik etdiyi Qafqaz \u0130slam Ordusu Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rini Sentrokaspi q\u00fcvv\u0259l\u0259rind\u0259n azad etdi.<br \/>\n&#8211; Sentyabr\u0131n 17-d\u0259 F\u0259t\u0259li xan Xoyskinin r\u0259hb\u0259rlik etdiyi Milli h\u00f6kum\u0259t Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 daxil oldu. Bak\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n paytaxt\u0131na \u00e7evrildi.<br \/>\n&#8211; Oktyabr\u0131n 21-d\u0259 Az\u0259rbaycan X\u0259zin\u0259 Palatas\u0131 t\u0259\u015fkil edildi.<br \/>\n&#8211; Noyabr\u0131n 1-d\u0259 H\u0259rbi Nazirlik yarad\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; Noyabr ay\u0131nda Az\u0259rbaycan M\u0259hk\u0259m\u0259 Palatas\u0131 t\u0259\u015fkil edildi.<br \/>\n&#8211; Noyabr\u0131n 17-d\u0259 general Tomson ba\u015fda olmaqla ingilis q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Bak\u0131ya daxil oldu. Bak\u0131da ingilis general qubernatorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; Dekabr\u0131n 7-d\u0259 Az\u0259rbaycan Parlamenti t\u0259sis edildi.<br \/>\n&#8211; Az\u0259rbaycan Parlamentind\u0259 t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halisin\u0259 80, erm\u0259nil\u0259r\u0259 21, ruslara 10, y\u0259hudil\u0259r\u0259 1, g\u00fcrc\u00fcl\u0259r\u0259 1, polyaklara 1 yer ayr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Parlamentin demokratik t\u0259rkibi, h\u0259tta bug\u00fcnk\u00fc Avropa \u015euras\u0131na da n\u00fcmun\u0259 ola bil\u0259r.<br \/>\n&#8211; Az\u0259rbaycan parlamentinin 17 ay \u0259rzind\u0259 155 iclas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. Parlamentin m\u00fczakir\u0259sin\u0259 270-d\u0259n \u00e7ox qanun layih\u0259si \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015f, onlardan 230-u q\u0259bul olunmu\u015fdur.<br \/>\n&#8211; Parlamentd\u0259 11 fraksiya f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi, 11 komissiya var idi.<br \/>\n&#8211; Az\u0259rbaycanda hakimiyy\u0259t b\u00f6lg\u00fcs\u00fc apar\u0131ld\u0131:<br \/>\n1. Qanunverici. 2. \u0130craedici. 3. M\u0259hk\u0259m\u0259 hakimiyy\u0259ti.<br \/>\n&#8211; Dekabrda Az\u0259rbaycan parlamenti Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rinin azad edilm\u0259si zaman\u0131 \u015f\u0259hid olmu\u015f t\u00fcrk v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259sg\u0259rl\u0259rinin \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 Bak\u0131n\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr yerind\u0259 abid\u0259 ucald\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi.<br \/>\n&#8211; Dekabrda milli valyuta olan Bak\u0131 bonu t\u0259dav\u00fcl\u0259 burax\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; Dekabr\u0131n 28-d\u0259 parlamentd\u0259 \u018f.Top\u00e7uba\u015fovun ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Paris S\u00fclh Konfrans\u0131na x\u00fcsusi n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul edildi.<br \/>\n&#8211; Dekabr\u0131n 28-d\u0259 general Tomson F\u0259t\u0259li xan Xoyskinin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi h\u00f6kum\u0259ti tan\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u0259yan etdi.<br \/>\n1919-cu il&#8230;<br \/>\n&#8211; Yanvar ay\u0131nda Qaraba\u011fda erm\u0259ni seperat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n qanunsuz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin\u0259 son qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn Qaraba\u011f general-qubernatorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131. Fevralda Xosrov b\u0259y Sultanov qubernator t\u0259yin olundu.<br \/>\n&#8211; Fevral ay\u0131nda erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n Nax\u00e7\u0131vana edil\u0259n h\u00fccumlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Nax\u00e7\u0131van general-qubernatorlu\u011fu yarad\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; Mart\u0131n 3-d\u0259 Az\u0259rbaycan Teleqraf Agentliyi yarad\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; Mart\u0131n 21-d\u0259 \u018flifba \u0130slahat komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131. M\u0259qs\u0259d lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7m\u0259kd\u0259n ibar\u0259t idi.<br \/>\n&#8211; Mart ay\u0131nda Novruz bayram\u0131 d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 qeyd olundu.<br \/>\n&#8211; 1919 v\u0259 1920-ci ill\u0259rd\u0259 31 Mart d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 Milli Mat\u0259m G\u00fcn\u00fc kimi qeyd olundu.<br \/>\n&#8211; Mart ay\u0131nda \u201c\u018fksinqilabla M\u00fcbariz\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131\u201d ad\u0131 alt\u0131nda Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Xidm\u0259ti yarad\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; \u0130yunun 11-d\u0259 D\u00f6vl\u0259t M\u00fcdafi\u0259 Komit\u0259si yarad\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; \u0130yunun 15-d\u0259 Denikin t\u0259hl\u00fck\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 G\u00fcrc\u00fcstanla h\u0259rbi pakt imzaland\u0131.<br \/>\n&#8211; \u0130yunun 28-d\u0259 B\u00f6y\u00fck Britaniya h\u00f6kum\u0259ti ingilis ordusunun Qafqazdan \u00e7\u0131xar\u0131laca\u011f\u0131 haqq\u0131nda Paris S\u00fclh Konfrans\u0131na r\u0259smi m\u0259lumat verdi.<br \/>\n&#8211; \u0130yulun 21-d\u0259 parlament Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n M\u00fc\u0259ssisl\u0259r M\u0259clisin\u0259 se\u00e7kil\u0259r haqq\u0131nda \u0259sasnam\u0259ni t\u0259sdiq etdi. \u018fsasnam\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 se\u00e7kil\u0259rd\u0259 qad\u0131n v\u0259 ki\u015fi b\u0259rab\u0259rliyi t\u0259sbit olundu.<br \/>\n&#8211; Avqustun 11-d\u0259 parlament Az\u0259rbaycan V\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131\u011f\u0131 Haqq\u0131nda Qanun q\u0259bul etdi. Y\u0259ni, r\u0259ngind\u0259n, irqind\u0259n, cinsind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri qanun qar\u015f\u0131s\u0131nda b\u0259rab\u0259r elan edildi.<br \/>\n&#8211; Avqustun 24-d\u0259 Nax\u00e7\u0131vanda AB\u015e general-qubernatorlu\u011funun yarad\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 polkovnik V.Haskelin b\u0259yanat\u0131 elan edildi v\u0259 amerikal\u0131 polkovnik Edmund Delli bu zonaya qubernator t\u0259yin olundu. Lakin Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin ciddi m\u00fcqavim\u0259ti v\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u0259halisinin k\u0259skin etiraz\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 amerikal\u0131lar \u00f6z niyy\u0259tl\u0259rini realla\u015fd\u0131ra bilm\u0259dil\u0259r.<br \/>\n&#8211; Avqustun 20-d\u0259n sentyabr\u0131n 2-n\u0259 kimi Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin I qurultay\u0131 ke\u00e7irildi.<br \/>\n&#8211; Avqustun 22-d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f erm\u0259nil\u0259ri Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda 26 b\u0259ndd\u0259n ibar\u0259t \u00f6hd\u0259lik g\u00f6t\u00fcrd\u00fcl\u0259r.<br \/>\n&#8211; Avqustun 23-d\u0259 qa\u00e7q\u0131n v\u0259 k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 komissiya yarad\u0131ld\u0131. H\u00f6kum\u0259t qa\u00e7q\u0131n d\u00fc\u015f\u0259n \u0259hali il\u0259 ba\u011fl\u0131 parlament v\u0259 h\u00f6kum\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 10 q\u0259rar v\u0259 qanun q\u0259bul etdi.<br \/>\n&#8211; Avqustun 25-d\u0259 ingilis q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Bak\u0131n\u0131 t\u0259rk etdil\u0259r.<br \/>\n&#8211; Avqust ay\u0131nda X\u0259z\u0259r H\u0259rbi D\u0259niz Donanmas\u0131 yarad\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; Avqust ay\u0131nda L\u0259nk\u0259randa qiyam\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r darmada\u011f\u0131n edil\u0259r\u0259k b\u00f6lg\u0259d\u0259 AXC-nin h\u00f6kum\u0259ti b\u0259rpa olundu.<br \/>\n&#8211; Sentyabr\u0131n 1-d\u0259 Az\u0259rbaycan parlamenti 100 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259nin xaric\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si haqq\u0131nda qanun q\u0259bul etdi.<br \/>\n&#8211; Sentyabr\u0131n 1-d\u0259 Az\u0259rbaycan parlamenti \u201cBak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin t\u0259sis edilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d Qanun q\u0259bul etdi.<br \/>\n&#8211; Noyabr\u0131n 1-d\u0259 BDU-da d\u0259rsl\u0259r ba\u015fland\u0131.<br \/>\n&#8211; Yayda Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti \u00f6z\u00fcn\u00fcn maliyy\u0259 \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin\u0259 baxmayaraq Da\u011f\u0131stan Da\u011flar Respublikas\u0131na 50 milyon manat h\u0259cmind\u0259 yard\u0131m g\u00f6st\u0259rdi.<br \/>\n&#8211; Sentyabr\u0131n 3-d\u0259 L\u0259nk\u0259ran b\u00f6lg\u0259sind\u0259ki rus h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259rksilah edildi.<br \/>\n&#8211; Sentyabr\u0131n 30-da D\u00f6vl\u0259t Bank\u0131 t\u0259\u015fkil olundu.<br \/>\n&#8211; Oktyabrda m\u0259tbuatda senzura l\u0259\u011fv olundu.<br \/>\n&#8211; Noyabr\u0131n 23-d\u0259 Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan-Erm\u0259nistan sazi\u015fi imzaland\u0131.<br \/>\n&#8211; Dekabrda \u201c\u0130stiqlal muzeyi\u201d a\u00e7\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; Bak\u0131 neftini d\u00fcnya bazar\u0131na \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Bak\u0131-Batum neft k\u0259m\u0259ri b\u0259rpa edil\u0259r\u0259k istifad\u0259y\u0259 verildi.<br \/>\n&#8211; \u0130stehkam\u00e7\u0131lar M\u0259kt\u0259bi, H\u0259rbi D\u0259miryol\u00e7ular M\u0259kt\u0259bi, H\u0259rbi Feld\u015fer M\u0259kt\u0259bi v\u0259 H\u0259rbiyy\u0259 M\u0259kt\u0259bi a\u00e7\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; Milli h\u00f6kum\u0259t G\u0259nc\u0259d\u0259 Nizami m\u0259qb\u0259r\u0259sinin tikintisin\u0259 500 min manat v\u0259sait ay\u0131rd\u0131. Amma m\u0259qb\u0259r\u0259ni tikm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn vaxt \u00e7atmad\u0131.<br \/>\n1920-ci il&#8230;<br \/>\n&#8211; Yanvar\u0131n 11-d\u0259 Versalda Az\u0259rbaycan Paris S\u00fclh Konfrans\u0131n\u0131n Ali \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n de-fakto tan\u0131nd\u0131.<br \/>\n&#8211; Yanvar\u0131n 14-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Paris S\u00fclh Konfrans\u0131n\u0131n Ali \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmas\u0131 \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 T\u0259z\u0259pir m\u0259scidind\u0259 dualar oxundu. Parlamentin t\u0259nt\u0259n\u0259li iclas\u0131 ke\u00e7irildi. H\u00fcrriyy\u0259t meydan\u0131nda Milli Ordunun r\u0259smi ke\u00e7idi oldu.<br \/>\n&#8211; \u0130lin \u0259vv\u0259lind\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Ordusunun say\u0131 40 min\u0259 \u00e7at\u0131rd\u0131. Bunun 30 mini piyada, 10 mini is\u0259 s\u00fcvari idi.<br \/>\n&#8211; Mart\u0131n 20-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u0130ran t\u0259r\u0259find\u0259n de-fakto v\u0259 de-yure tan\u0131nd\u0131.<br \/>\n&#8211; Mart\u0131n 20-d\u0259 \u0130ranla ba\u011flanm\u0131\u015f m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n Tehranda s\u0259firlik, T\u0259brizd\u0259 Ba\u015f konsulluq, R\u0259std\u0259 konsulluq, \u018frd\u0259bild\u0259, M\u0259\u015fh\u0259dd\u0259 Vitse-konsulluq, Xoy v\u0259 \u018fh\u0259rd\u0259 konsul agentlikl\u0259ri yarad\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; Bak\u0131-Culfa d\u0259miryolu in\u015fa edil\u0259r\u0259k istifad\u0259y\u0259 verildi.<br \/>\n&#8211; K\u00fcr \u00e7ay\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 k\u00f6rp\u00fc sal\u0131nd\u0131.<br \/>\n&#8211; 1920-ci il aprelin 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan parlamentinin sonuncu \u2013 145-ci iclas\u0131 ax\u015fam saat 20:45-d\u0259 ba\u015flad\u0131 v\u0259 23:25-d\u0259k davam etdi. Parlament s\u0259s \u00e7oxlu\u011fu il\u0259 7 \u015f\u0259rtl\u0259 hakimiyy\u0259tin kommunistl\u0259r\u0259 verilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi.<\/p>\n<p>1920-ci ilin bol\u015fevik i\u015f\u011fal\u0131 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 imkan verm\u0259di:<br \/>\n&#8211; Bak\u0131 neftini d\u00fcnya bazar\u0131na tam g\u00fcc\u00fc il\u0259 \u00e7\u0131xara bilm\u0259di. 2005-ci ild\u0259 Bak\u0131-Tiflis-Ceyhan beyn\u0259lxalq neft k\u0259m\u0259ri bunu realla\u015fd\u0131rd\u0131.<br \/>\n&#8211; Az\u0259rbaycan ali h\u0259rbi m\u0259kt\u0259b a\u00e7a bilm\u0259di. M\u00fcst\u0259qilliyimizin yenid\u0259n b\u0259rpas\u0131ndan sonra \u00e7oxlu sayda ali h\u0259rbi m\u0259kt\u0259bl\u0259r a\u00e7\u0131ld\u0131.<br \/>\n&#8211; Az\u0259rbaycan Konstitusiyas\u0131n\u0131 q\u0259bul ed\u0259 bilm\u0259di. 1995-ci ilin noyabr\u0131nda m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiyas\u0131 q\u0259bul edildi.<br \/>\n&#8211; Parlament se\u00e7kil\u0259rini ke\u00e7ir\u0259 bilm\u0259di. 1995-ci ilin noyabr\u0131nda parlament se\u00e7kil\u0259ri ke\u00e7irildi.<br \/>\n&#8211; \u018fr\u0259b \u0259lifbas\u0131ndan lat\u0131n qrafikal\u0131 \u0259lifbaya ke\u00e7m\u0259yi t\u0259min ed\u0259 bilm\u0259di. 2001-ci ild\u0259 lat\u0131n qrafikal\u0131 \u0259lifbaya ke\u00e7ildi.<br \/>\n&#8211; Aqrar m\u0259s\u0259l\u0259ni, y\u0259ni torpaq m\u0259s\u0259l\u0259sini h\u0259ll ed\u0259 bilm\u0259di. 1996-c\u0131 ild\u0259 aqrar m\u0259s\u0259l\u0259 h\u0259ll olundu.<br \/>\n&#8211; Qafqaz \u0130slam Ordusunun \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 abid\u0259 qoya bilm\u0259di. 2000-ci ild\u0259 \u015e\u0259hidl\u0259r Xiyaban\u0131nda bu \u0259z\u0259m\u0259tli abid\u0259nin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu.<br \/>\n&#8211; Erm\u0259nistan v\u0259 sovet Rusiyas\u0131n\u0131n g\u00fcnah\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n onlarla qon\u015fuluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini qura bilm\u0259di. Bu g\u00fcn d\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259cav\u00fczkarl\u0131q siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 onunla qon\u015fuluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini qurmaq m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131.<br \/>\nAz\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarand\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnd\u0259n Nax\u00e7\u0131van diyar\u0131n\u0131n \u0259halisi bu respublika il\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 haz\u0131r oldu\u011funu bildirs\u0259 d\u0259, m\u00f6vcud siyasi v\u0259 beyn\u0259lxalq v\u0259ziyy\u0259t Nax\u00e7\u0131van \u0259halisinin arzusunu h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 imkan vermirdi. Nax\u00e7\u0131van\u0131 Az\u0259rbaycandan ay\u0131rmaq meyll\u0259ri getdikc\u0259 g\u00fccl\u0259nirdi.<br \/>\n1918-ci ild\u0259 Nax\u00e7\u0131van ikit\u0259r\u0259fli t\u0259hl\u00fck\u0259 il\u0259 rastla\u015f\u0131r. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n Nax\u00e7\u0131vana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n v\u0259 burada ya\u015fayan erm\u0259ni \u0259halisi bu diyar\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdiril\u0259c\u0259yi bar\u0259d\u0259 yay\u0131lan \u015fayi\u0259l\u0259rd\u0259n ruhlanaraq Nax\u00e7\u0131vana Erm\u0259nistan\u0131n bir hiss\u0259si kimi bax\u0131r v\u0259 diyar\u0131n m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rind\u0259 h\u0259r c\u00fcr fitn\u0259karl\u0131q t\u00f6r\u0259dirdil\u0259r. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 da\u015fnaklar ingilisl\u0259rd\u0259n geni\u015f yard\u0131m alaraq Culfan\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015f qani\u00e7\u0259n Andranik Ozanyan Nax\u00e7\u0131van\u0131n \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 k\u0259ndl\u0259rini talan edir, dinc \u0259halini k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 q\u0131r\u0131rd\u0131. Yayc\u0131, Diz\u0259, D\u00fcyl\u00fcn, S\u00fcst, \u00c7e\u015fm\u0259-basar, Tumbul kimi k\u0259ndl\u0259r tamamil\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. M\u00fctt\u0259fiq d\u00f6vl\u0259tl\u0259r \u0130ngilt\u0259r\u0259 v\u0259 Fransa da\u015fnaklar\u0131n h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131na yard\u0131m g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r.<br \/>\nBel\u0259 a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259td\u0259 Nax\u00e7\u0131van Milli Komit\u0259si haql\u0131 olaraq t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259ni daha da geni\u015fl\u0259ndirir. T\u00fcrkl\u0259r \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z v\u0259 \u0130r\u0259van-Culfa d\u0259miryolunu \u00f6z \u0259ll\u0259rin\u0259 ke\u00e7ir\u0259r\u0259k Nax\u00e7\u0131vana do\u011fru ir\u0259lil\u0259yir. Sonra T\u00fcrkiy\u0259 Mudros m\u00fcqavil\u0259sinin \u015f\u0259rtl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq qo\u015funlar\u0131n\u0131 Nax\u00e7\u0131vandan \u00e7\u0131xarmal\u0131 olur. 1918-ci ilin noyabr\u0131 yerli \u0259hali Araz-T\u00fcrk Respublikas\u0131n\u0131n m\u00fcv\u0259qq\u0259ti m\u00fcst\u0259qilliyini elan edir. Bu respublika bir t\u0259r\u0259fd\u0259n erm\u0259ni iddialar\u0131n\u0131 d\u0259f etm\u0259y\u0259, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 \u0259ks\u0259r \u0259halinin h\u0259m din, h\u0259m d\u0259 dil c\u0259h\u0259td\u0259n can atd\u0131\u011f\u0131 Az\u0259rbaycanla birl\u0259\u015fm\u0259sini haz\u0131rlama\u011fa c\u0259hd edirdi.<br \/>\nAraz-T\u00fcrk Respublikas\u0131n\u0131n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 yerli \u0259halinin f\u0259al m\u00fcqavim\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n da\u015fnak h\u00f6kum\u0259tinin Nax\u00e7\u0131van\u0131 ilhaq etm\u0259k siyas\u0259tinin qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131n\u0131r.<br \/>\nAz\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u201cr\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 yerli h\u00f6kum\u0259t orqanlar\u0131 imkanlar\u0131 daxilind\u0259 Nax\u00e7\u0131van m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 diqq\u0259t yetirmi\u015f, torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc v\u0259 suverenlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259 daxili-xarici d\u00fc\u015fm\u0259n q\u00fcvv\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 bar\u0131\u015fmaz m\u00f6vqe tutmu\u015flar\u201d. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin h\u00f6kum\u0259ti v\u0259 parlamenti \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tind\u0259, daxili v\u0259 xarici siyas\u0259tind\u0259 Nax\u00e7\u0131vanla ba\u011fl\u0131 bir s\u0131ra m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 diqq\u0259t yetirmi\u015f, b\u00f6lg\u0259nin erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n tutulmas\u0131na imkan verm\u0259mi\u015f v\u0259 ona siyasi, h\u0259rbi, maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi k\u00f6m\u0259kliyini g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.<br \/>\nBel\u0259likl\u0259, ayd\u0131n olur ki, AXC h\u00f6kum\u0259ti v\u0259 parlamenti h\u0259rbi-siyasi vasit\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00f6lk\u0259nin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, Nax\u00e7\u0131van\u0131n itirilm\u0259sin\u0259 v\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259sin\u0259 yol verm\u0259mi\u015f v\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 ingilisl\u0259r v\u0259 amerikal\u0131larla diplomatik dan\u0131\u015f\u0131qlar aparm\u0131\u015flar. Lakin b\u00fct\u00fcn bunlarla yana\u015f\u0131, \u00f6zl\u0259ri \u00e7\u0259tin ictimai-siyasi v\u0259 h\u0259rbi v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131qlar\u0131ndan bir s\u0131ra hallarda m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 nail ola bilm\u0259mi\u015fl\u0259r.<br \/>\nUlu diyar\u0131n \u0259halisinin igidliyi v\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131\u011f\u0131 say\u0259sind\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u0259razisi Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si kimi qorunub saxlan\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 n\u0259hay\u0259t, 1921-ci ilin mart\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 ona muxtariyy\u0259t statusu verilmi\u015fdir.<br \/>\nM\u0259lumdur ki, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin f\u0259aliyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 5 kabinet m\u00f6vcud olmu\u015fdur. \u0130lk \u00fc\u00e7 kabinet\u0259 F.Xoyski, sonrak\u0131 kabinetl\u0259r\u0259 is\u0259 N.Yusifb\u0259yli ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015fdir. H\u00f6kum\u0259tin daxilind\u0259 ba\u015f ver\u0259n prosesl\u0259rin t\u0259hlilini ver\u0259n Ulu \u00d6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev qeyd edir: \u201cAz\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti c\u0259mi 23 ay ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. Bu m\u00fcdd\u0259td\u0259 5 d\u0259f\u0259 h\u00f6kum\u0259t t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdur. Yaranm\u0131\u015f h\u0259r bir h\u00f6kum\u0259t daxili ziddiyy\u0259tl\u0259r, \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259rin t\u0259siri alt\u0131nda istefa verm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olmu\u015f v\u0259 bel\u0259likl\u0259 d\u0259, bu a\u011f\u0131r \u015f\u0259raitd\u0259 demokratik respublikan\u0131n d\u00f6vl\u0259t, h\u00f6kum\u0259t orqanlar\u0131 laz\u0131m olan s\u0259viyy\u0259d\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259 bilm\u0259mi\u015fdir. Ancaq bununla yana\u015f\u0131, onlar \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n tarixi missiyan\u0131 \u015f\u0259r\u0259fl\u0259 yerin\u0259 yetirmi\u015f v\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixin\u0259 parlaq bir s\u0259hif\u0259 yazm\u0131\u015flar\u201d.<br \/>\nAz\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti 1920-ci ilin aprelind\u0259 bol\u015fevik Rusiyas\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131na u\u011frad\u0131. C\u00fcmhuriyy\u0259t daxili deyil, xarici amill\u0259r s\u0259b\u0259bind\u0259n m\u0259\u011flub oldu. M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin m\u00f6vcudlu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli beyn\u0259lxalq \u015f\u0259rait yox idi. Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti AXC-nin yaranmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm xarici amil rolunu oynam\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan xalq\u0131 monarxiyadan yard\u0131m al\u0131b respublika qurmu\u015fdu. M\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 beyn\u0259lxalq amill\u0259r, Mustafa Kamal Pa\u015fan\u0131n bol\u015fevik lideri Lenin il\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131 m\u0259nfi t\u0259sir etdi. Kamal\u00e7\u0131 T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 bol\u015fevik Rusiyan\u0131n Antanta \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fctt\u0259fiq\u0259 \u00e7evrilm\u0259l\u0259ri regionda geosiyasi v\u0259ziyy\u0259ti d\u0259yi\u015fdirdi. Bu i\u015f\u011falda Bak\u0131 nefti amili, strateji maraqlar m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131. Rusiya bir ne\u00e7\u0259 il \u0259vv\u0259l Bak\u0131n\u0131 itirm\u0259kl\u0259 b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t statusunu da itirmi\u015fdi. Bu m\u00f6vqeyi b\u0259rpa etm\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc Rusiya yenid\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal etdi.<br \/>\nC\u00fcmhuriyy\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti \u0259h\u0259miyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan s\u0259rh\u0259dl\u0259rini a\u015faraq daha geni\u015f bir anlam da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. M\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131na respublika m\u0259fhumunu v\u0259 m\u0259fkur\u0259sini Az\u0259rbaycan xalq\u0131 g\u0259tirdi. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqinin dan ulduzu oldu. Bu g\u00fcn \u015e\u0259rqd\u0259 m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7iliyin v\u0259 m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 z\u00fclm\u00fc alt\u0131nda inl\u0259y\u0259n xalqlar\u0131n olmamas\u0131, eyni zamanda AXC-nin t\u0259siridir. Az\u0259rbaycan xalq\u0131 m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 z\u00fclm\u00fc alt\u0131nda inl\u0259y\u0259n xalqlara xilas yolunu g\u00f6st\u0259rdi. Onlar\u0131n \u00fcr\u0259yind\u0259 \u00fcmid \u00e7\u0131ra\u011f\u0131 yand\u0131rd\u0131. He\u00e7 \u0259b\u0259s deyil ki, AXC yarad\u0131ld\u0131qdan sonra Sibir s\u00fcrg\u00fcn\u00fcnd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131larla yana\u015f\u0131 z\u00fclm \u00e7\u0259k\u0259n y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u0259r\u0259b, fars, \u0259fqan v\u0259 ba\u015fqa xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131 olmaqdan \u00f6tr\u00fc \u0130rkutskdak\u0131 konsullu\u011fa m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdil\u0259r.<br \/>\nC\u00fcmhuriyy\u0259t tarixinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si b\u0259zi ibr\u0259t d\u0259rsl\u0259rini alma\u011fa imkan verir. Bundan \u00f6tr\u00fc ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 burax\u0131lan s\u0259hvl\u0259ri bilm\u0259k v\u0259 onlardan m\u00fcvafiq n\u0259tic\u0259l\u0259r \u00e7\u0131xarmaq g\u0259r\u0259kdir. D\u00f6vl\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 liberal d\u0259y\u0259rl\u0259rl\u0259 elan etm\u0259k olar, amma daxili v\u0259 xarici t\u0259zyiql\u0259rin daim oldu\u011fu v\u0259 olaca\u011f\u0131 bir \u015f\u0259raitd\u0259 onu liberalizml\u0259 qorumaq m\u00fcmk\u00fcn deyildir. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7oxlu amilin m\u0259cmusu t\u0259l\u0259b olunur. \u018fg\u0259r Az\u0259rbaycanda parlament deyil, prezident respublikas\u0131 v\u0259 m\u00f6hk\u0259m \u0259l olsayd\u0131, b\u0259lk\u0259 d\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyin \u00f6mr\u00fc uzun ola bil\u0259rdi. Xalq \u00f6z d\u00f6vl\u0259tinin m\u00fchafiz\u0259sin\u0259, g\u00fccl\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 t\u0259r\u0259qqisin\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Xalq \u00f6z milli d\u0259y\u0259rl\u0259rini qorumal\u0131d\u0131r. Onun maraqlar\u0131n\u0131 h\u0259r \u015feyd\u0259n uca tutmal\u0131d\u0131r. Hakimiyy\u0259t qanadlar\u0131 aras\u0131nda s\u0131x birlik olmal\u0131d\u0131r.<br \/>\nC\u00fcmhuriyy\u0259tin s\u00fcqutundan sonra siyasi v\u0259 d\u00f6vl\u0259t xadiml\u0259rinin bir qismi xarici \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fchacir\u0259t etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu. Bir qismi is\u0259 erm\u0259ni v\u0259 bol\u015fevik terrorunun qurban\u0131 oldu. 20-30-cu ill\u0259rd\u0259 milli d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259li ziyal\u0131lar repressiya edildil\u0259r. Amma sovet repressiya aparat\u0131 istiqlal fikrini m\u0259hv ed\u0259 bilm\u0259di.<br \/>\nBel\u0259likl\u0259, \u00f6t\u0259n \u0259srin 70-80-ci ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan z\u0131yal\u0131lar\u0131 Heyd\u0259r \u018fliyevin qay\u011f\u0131s\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olundular. M\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan t\u0259m\u0259ll\u0259r m\u0259hz bu ill\u0259rd\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f \u015f\u0259kild\u0259 haz\u0131rland\u0131. N\u0259hay\u0259t, milli bayra\u011f\u0131m\u0131z ilk d\u0259f\u0259 olaraq r\u0259smi \u015f\u0259kild\u0259 Nax\u00e7\u0131vanda qald\u0131r\u0131ld\u0131. 1991-ci il oktyabr\u0131n 18-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyi b\u0259rpa edildi. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin varisi oldu.<br \/>\nHe\u00e7 k\u0259s\u0259 sirr deyildir ki, sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 AXC-nin yaranma tarixinin d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 bayram edil\u0259c\u0259yi x\u0259yallara bel\u0259 g\u0259lmirdi. Amma m\u00fcst\u0259qil \u00f6lk\u0259mizd\u0259 milli tariximiz\u0259, milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rimizin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131na v\u0259 inki\u015faf\u0131na d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirilir. C\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00f6vr\u00fc tarixinin sistemli \u015f\u0259kild\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na ba\u015flanmas\u0131 m\u0259hz Ulu \u00d6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Parlament iclaslar\u0131n\u0131n stenoqramlar\u0131 n\u0259\u015fr edildi, kitab v\u0259 monoqrafiyalar \u00e7apdan \u00e7\u0131xd\u0131.<br \/>\n\u00dcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixind\u0259 AXC-nin rolundan dan\u0131\u015fark\u0259n demi\u015fdir: \u201cAz\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti g\u0259rgin v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b ictimai-siyasi v\u0259ziyy\u0259td\u0259 c\u0259mi 23 ay f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rs\u0259 d\u0259, sonrak\u0131 n\u0259sill\u0259rin yadda\u015f\u0131nda xalq\u0131m\u0131z\u0131n tarixinin \u0259n parlaq s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259n biri kimi h\u0259mi\u015f\u0259 qalacaqd\u0131r. O, demokratik d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu, iqtisadiyyat, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, t\u0259hsil, s\u0259hiyy\u0259, h\u0259rbi quruculuq sah\u0259l\u0259rind\u0259 atd\u0131\u011f\u0131 m\u00fch\u00fcm add\u0131mlar\u0131 ba\u015fa \u00e7atd\u0131ra bilm\u0259s\u0259 d\u0259, onun q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi t\u0259dbirl\u0259r xalq\u0131m\u0131z\u0131n tarixind\u0259 silinm\u0259z iz buraxm\u0131\u015f, milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rimizin b\u0259rpas\u0131 i\u015find\u0259 b\u00f6y\u00fck rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. \u018fn \u0259sas\u0131 odur ki, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti az ya\u015fasa da, xalq\u0131m\u0131zda azadl\u0131q, m\u00fcst\u0259qillik fikirl\u0259rini daha da g\u00fccl\u0259ndirmi\u015f oldu\u201d.<br \/>\n1991-ci ild\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyin b\u0259rpas\u0131na nail olark\u0259n m\u00fcasir Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcn q\u0259dim d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259 sadiq oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rdi. Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin siyasi v\u0259 m\u0259n\u0259vi varisi olmaqla onun \u00fc\u00e7r\u0259ngli bayra\u011f\u0131n\u0131, gerbini, himnini q\u0259bul etdi. Xalq\u0131m\u0131z C\u00fcmhuriyy\u0259tin istiqlal\u0131n\u0131 d\u00fcnyaya yayd\u0131\u011f\u0131 28 May g\u00fcn\u00fcn\u00fc h\u0259min vaxtdan Respublika G\u00fcn\u00fc olaraq qeyd edir.<br \/>\n2018-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yaranmas\u0131n\u0131n 100-c\u00fc ild\u00f6n\u00fcm\u00fc tamam olur v\u0259 bu \u0259lam\u0259tdar hadis\u0259nin d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 layiqinc\u0259 qeyd edilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 Az\u0259rbaycan prezidenti \u0130lham \u018fliyev \u201cAz\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin 100 illik yubileyi haqq\u0131nda\u201d 2017-ci il 16 may tarixli 2867 n\u00f6mr\u0259li x\u00fcsusi s\u0259r\u0259ncam vermi\u015fdir. S\u0259r\u0259ncam\u0131n q\u0259rar hiss\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rilir:<br \/>\n1. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n 100 illik yubileyi respublikada d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 geni\u015f qeyd edilsin;<br \/>\n2. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Nazirl\u0259r Kabineti Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin 100 illik yubileyin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f t\u0259dbirl\u0259r plan\u0131 haz\u0131rlay\u0131b h\u0259yata ke\u00e7irsin;<br \/>\n3. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisin\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamentinin yaranmas\u0131n\u0131n 100 illik yubileyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 x\u00fcsusi iclas\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si t\u00f6vsiyy\u0259 edilsin.<\/p>\n<p>\u0130lham \u018fliyev<br \/>\nAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti<br \/>\nBak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri, 16 may 2017-ci il\u201d.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyev Respublika G\u00fcn\u00fc m\u00fcnasib\u0259til\u0259 s\u00f6yl\u0259diyi nitqind\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yaranmas\u0131n\u0131 bel\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259ndirir: \u201cAz\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yaranmas\u0131 d\u00fcnya miqyasl\u0131 tarixi hadis\u0259 idi. \u00c7\u00fcnki m\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131nda ilk demokratik respublika yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Biz f\u0259xr edirik ki, bu tarixi Az\u0259rbaycan xalq\u0131 yaz\u0131b. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yarad\u0131lmas\u0131 bir daha onu g\u00f6st\u0259rir ki, Az\u0259rbaycan xalq\u0131 \u00e7ox istedadl\u0131, v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r v\u0259 m\u00fct\u0259r\u0259qqi xalqd\u0131r. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin qurucular\u0131n\u0131n xatir\u0259si bizim \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259zizdir. Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti v\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131 onlar\u0131n xatir\u0259sini ehtiramla ya\u015fad\u0131r\u201d.<\/p>\n<p>\u0130stifad\u0259 edilmi\u015f m\u0259nb\u0259l\u0259r:<br \/>\n1. \u018fliyev Heyd\u0259r. \u201cM\u00fcst\u0259qillik yolu\u201d (Se\u00e7ilmi\u015f fikirl\u0259r). Bak\u0131, 1997.<br \/>\n2. \u018fliyev Heyd\u0259r. \u201cAz\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fct\u0259qilliyi \u0259b\u0259di, d\u00f6nm\u0259z v\u0259 sars\u0131lmazd\u0131r\u201d, \u201cAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zeti, 28 may 1997.<br \/>\n3. \u018fliyev Heyd\u0259r. \u201cAz\u0259rbaycan XXI \u0259srin v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc minilliyin ayr\u0131c\u0131nda. Yeni 2001-ci il, yeni \u0259sr v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc minillik m\u00fcnasib\u0259ti il\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na m\u00fcraci\u0259ti\u201d, \u201cAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zeti, 30 dekabr 2000.<br \/>\n4. \u018fliyev \u0130lham. \u201cAz\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin 100 illik yubileyi haqq\u0131nda\u201d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin 2867 \u2116-li S\u0259r\u0259ncam\u0131, 16 may 2017.<br \/>\n5. Nax\u00e7\u0131van MR D\u00f6vl\u0259t Arxivi, fond 314, siy. 5, s\/v 63-67.<br \/>\n6. Nax\u00e7\u0131van MR D\u00f6vl\u0259t Arxivi, fond 314, siy. 5a, s\/v 13, 33, 71, 72.<br \/>\n7. ARDA, fond 100, siy. 2, i\u015f 7, v\u0259r. 10-12.<br \/>\n8. ARDA, fond 699, siy. 1, i\u015f 63, v\u0259r. 252.<br \/>\n9. ARDA, fond 970, siy. 2, i\u015f 17 (AXC Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi).<br \/>\n10. M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259. \u201cAz\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti\u201d. Bak\u0131, \u201cElm\u201d, 1990, 116 s.<br \/>\n11. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Ensiklopediyas\u0131. Bak\u0131, \u201cLider\u201d n\u0259\u015friyyat\u0131, 2004, I cild, 440 s.<br \/>\n12. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti (1918-1920). Parlament. Stenoqrafik hesabatlar. Cild 1, Bak\u0131, 1998.<br \/>\n13. Az\u0259rbaycan tarixi. 7 cildd\u0259, V cild, Bak\u0131, 2001.<br \/>\n14. D\u0259mirov M. ADR Ali d\u00f6vl\u0259t hakimiyy\u0259ti orqanlar\u0131. Bak\u0131: \u201cAz\u0259rn\u0259\u015fr\u201d, 1996.<br \/>\n15. Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti (1918-1920). M\u0259sl\u0259h\u0259t\u00e7i redaktor: N.A\u011fam\u0259liyeva. \u201cBata\u201d, 1998.<br \/>\n16. \u201cAz\u0259rbaycan\u201d q\u0259zeti \u2116 73, v\u0259r.2, 15 aprel 1920.<br \/>\n17. \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0441\u043a\u0430\u044f \u0414\u0435\u043c\u043e\u043a\u0440\u0430\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0430\u044f \u0420\u0435\u0441\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a\u0430 (1918-1920 \u0433.\u0433.). \u0417\u0430\u043a\u043e\u043d\u043e\u0434\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u044b\u0435 \u0430\u043a\u0442\u044b, \u0411\u0430\u043a\u0443: \u00ab\u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u00bb, 1988, 560 \u0441.<br \/>\n18. \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0441\u043a\u0430\u044f \u0420\u0435\u0441\u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u043a\u0430. \u0414\u043e\u043a\u0443\u043c\u0435\u043d\u0442\u044b \u0438 \u043c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0438\u0430\u043b\u044b. 1818-1920 \u0433.\u0433. \u0411\u0430\u043a\u0443: \u042d\u043b\u043c, 1998, 616 \u0441.<\/p>\n<p>AYB- nin \u00fczv\u00fc \u015eA\u0130R\u018f- PUBL\u0130S\u0130ST: RAH\u0130\u018f D\u00d6VRAN.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u015eair\u0259-jurnalist-publisist Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar Birliyinin \u00fczv\u00fc, \u201cQ\u0131z\u0131l q\u0259l\u0259m\u201d media m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131, 1918-1920) \/AZ\u018fRBAYCAN XALQ C\u00dcMHUR\u0130YY\u018fT\u0130 \u2013 100\/ N A X \u00c7 I V A N \u2013 2018 AZ\u018fRBAYCAN XALQ C\u00dcMHUR\u0130YY\u018fT\u0130 \u2013 100 \u201cM\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqind\u0259 ilk demokratik c\u00fcmhuriyy\u0259tin m\u0259hz Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131nda yaranmas\u0131 xalq\u0131m\u0131z\u0131n o d\u00f6vrd\u0259 v\u0259 o ill\u0259r \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 &#8211; XIX \u0259srin sonunda v\u0259 XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-26597","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26597","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=26597"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26597\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":26610,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/26597\/revisions\/26610"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=26597"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=26597"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=26597"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}