{"id":27707,"date":"2018-07-27T07:30:12","date_gmt":"2018-07-27T03:30:12","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=27707"},"modified":"2018-07-27T10:13:48","modified_gmt":"2018-07-27T06:13:48","slug":"m-sirri-demirci-elvan-yazmalar-diyari-tokat","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=27707","title":{"rendered":"M. S\u0131rr\u0131 DEM\u0130RC\u0130.&#8221;ELVAN YAZMALAR D\u0130YARI TOKAT&#8221;"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/0730.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/0730-300x200.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"200\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-27716\" srcset=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/0730-300x200.jpg 300w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/0730.jpg 600w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Tarihte bask\u0131 sanat\u0131n\u0131n ilk \u00f6rneklerine paleolitik d\u00f6nemde insano\u011flunun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ma\u011fara duvarlar\u0131na elinin do\u011fal boya izlerinin bask\u0131lar\u0131 \u015feklinde rastlamaktay\u0131z. Bu \u00f6rnekler, pozitif ya da negatif bask\u0131 \u00f6rnekleri olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. \u0130nsano\u011flunun do\u011fas\u0131nda bulunan kendinden bir iz b\u0131rakma iste\u011fi sonucu ortaya \u00e7\u0131kan bu istek, M.\u00d6. 25000 tarihlerine kadar uzanan arkeolojik kaz\u0131larda tespit edilmi\u015ftir. \u0130spanya\u2019da Altamira, Fransa\u2019da Chauvet, Pech-Merle, Lascaux, Endonezya\u2019da Gua Masri ma\u011fara duvarlar\u0131ndaki izlerle yurdumuzda M.\u00d6. 12000 y\u0131llar\u0131 mezolotik d\u00f6neme ait \u0130zmir Kula yak\u0131nlar\u0131ndaki \u00c7akallar Volkan\u0131 Jeopark\u0131 el izleri ile Mu\u011fla \u00c7ine yak\u0131nlar\u0131ndaki Herakleia Latmos civar\u0131 Be\u015fparmak Da\u011flar\u0131\u2019nda da bu el izlerine rastlamaktay\u0131z. \u0130nsano\u011flunun bu kendinden iz b\u0131rakma iste\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz yazma at\u00f6lyelerinde, yazmac\u0131 hanlar\u0131n\u0131n duvarlar\u0131nda da canl\u0131 bir \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Yazmac\u0131 \u00e7\u0131raklar\u0131n\u0131n, kalfalar\u0131n, ustalar\u0131n birer canl\u0131 imzalar\u0131d\u0131r sanki bu el izleri. Tarihteki bu eski boyal\u0131 el izlerini kal\u0131p bask\u0131n\u0131n ilk \u00f6rne\u011fi olarak tan\u0131mlayabiliriz. \u0130nsano\u011flunun zamanla yerle\u015fik d\u00fczene ge\u00e7mesiyle ileti\u015fim i\u00e7in birtak\u0131m semboller ve \u015fekiller geli\u015ftirilmi\u015f, b\u00f6ylece dilsel geli\u015fimin yolu da a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Hititlerin M.\u00d6. 2000 civar\u0131 pi\u015fmi\u015f topraktan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelebilmi\u015f d\u00fcz ya da silindir \u015feklinde bir\u00e7ok m\u00fch\u00fcr \u00f6rneklerine rastl\u0131yoruz. Bu m\u00fch\u00fcrler pozitif ya da negatif \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<br \/>\nBask\u0131 yapmay\u0131 \u00f6\u011frenen ilk insanlar \u00e7evresinde bulunan kil, ta\u015f, tahta ve sonradan madenden yapt\u0131klar\u0131 kal\u0131p \u00f6rnekleri olarak m\u00fch\u00fcrler kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u00dczerlerinde \u00f6nceleri yine geometrik motifler sonradan bir tak\u0131m tasvir, resim ve motiflerle ifade edilmekte, bu motif ya da tasvirleri de\u011fi\u015fik y\u00fczeylerde yan yana basarak \u00e7o\u011falt\u0131p s\u00fcsleyerek bezemesi yap\u0131lmaktayd\u0131. \u00d6nceleri kil \u00fczerinde g\u00f6r\u00fclen bu \u00f6rnekler sonralar\u0131 tekstil \u00f6rnekleri \u00fczerinde de g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar d\u00fcz, kare, dikd\u00f6rtgen, daire \u015feklinde ya da silindir m\u00fch\u00fcrler bi\u00e7imindeydi. Bu m\u00fch\u00fcr \u00f6rneklerini Ankara Anadolu Uygarl\u0131klar\u0131 M\u00fczesi ve ilimizde bulunan Tokat M\u00fczesi Arkeoloji B\u00f6l\u00fcm\u00fc\u2019nde g\u00f6r\u00fcyoruz. Tarihten g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fabilmi\u015f eski bas\u0131l\u0131 tekstil \u00f6rneklerine pek rastlayam\u0131yoruz. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar tamamen do\u011fal \u00fcr\u00fcnlerden yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve do\u011fal \u015fartlarda zamanla yok olmu\u015flard\u0131r. Arkeolojik bulgular ilk tekstil \u00f6rneklerinin M.\u00d6. 8000 y\u0131llar\u0131na kadar gitti\u011fini g\u00f6sterir. M.\u00d6. 3500 \u2013 3000 y\u0131llar\u0131nda Hindistan ve Pakistan\u2019da pamu\u011fun bulunu\u015fu, M\u0131s\u0131r\u2019da ketenin M.\u00d6 5000, \u00c7in\u2019de ipe\u011fin bulunu\u015fu ise M.\u00d6. 2600 y\u0131llar\u0131na kadar gider. Anadolu\u2019da \u00c7atalh\u00f6y\u00fck\u2019te yap\u0131lan mezar kaz\u0131lar\u0131nda M.\u00d6. 6500 y\u0131llar\u0131na ait bulunmu\u015f geometrik desenli renkli keten par\u00e7alar\u0131 bulunan ilk tekstil \u00f6rneklerindendir. Bu geometrik kal\u0131plar\u0131n o d\u00f6nem duvar dekorasyonlar\u0131nda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Tarih \u00f6ncesi d\u00f6nemlerinde ba\u015flayan insan\u0131n \u00f6rt\u00fcnme ihtiyac\u0131ndan do\u011fan bu tekstil \u00fcr\u00fcnleri insan\u0131n do\u011fas\u0131nda olan farkl\u0131 g\u00f6r\u00fcnme ve be\u011fenilme arzular\u0131 da insanlar\u0131 de\u011fi\u015fik tekstil \u00fcr\u00fcnleri yapmaya y\u00f6neltmi\u015f. \u00d6nceleri tamamen do\u011fal liflerden elde edilen bu \u00fcr\u00fcnler M.S. 1885 y\u0131l\u0131ndan sonra elde edilmeye ba\u015flanan sentetik lifler ve 1856 y\u0131l\u0131ndan sonra ke\u015ffedilen sentetik boyalarla yap\u0131l\u0131r hale gelmi\u015ftir.<br \/>\nTekstil bask\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 sanat ile yak\u0131n ilgisi olan g\u00f6steri\u015fli tekstil tekniklerinden birisidir. Kuma\u015flar\u0131 renkli \u015fekiller, simgeler ve desenlerle dekore etmek iste\u011fi \u00e7ok eski zamanlardan beri var olmu\u015ftur. Tekstil bask\u0131 sanat\u0131n\u0131n Orta Asya veya M\u0131s\u0131r k\u00f6kenli oldu\u011fu Hindistan\u2019dan yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015feklinde tespitler olsa da insano\u011flunun \u00f6rt\u00fcnme ve s\u00fcslenme kayg\u0131lar\u0131 kadar eski ve yayg\u0131n oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne sahibim. Yunan co\u011frafyac\u0131 Strabon, Yunanistan\u2019da Hindistan kaynakl\u0131 kuma\u015flardan bahsetmekte, Romal\u0131 Rinilius ise M\u0131s\u0131r\u2019da kuma\u015f boyama tekni\u011fi ile ilk \u00f6rneklerinin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131lmaktad\u0131r. Mezopotamya\u2019da S\u00fcmerler d\u00f6neminde tahta kal\u0131plarla kil \u00fczerine bask\u0131lar yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131, \u00c7in\u2019de ise yine a\u011fa\u00e7 kal\u0131plarla m\u00fch\u00fcrler yap\u0131l\u0131p bask\u0131lar yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmekteyiz. Pamuk lifleriyle ilk tekstil \u00f6rnekleri ve k\u00e2\u011f\u0131d\u0131n 8. y\u00fczy\u0131l civar\u0131nda bulunu\u015fuyla beraber \u0130ngilizce \u201cblock printing\u201d, Frans\u0131zca \u201cl\u2019\u00e9stampage\u201d, Almanca \u201czeugoruck\u201d diye adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z kal\u0131pla bask\u0131 sanat\u0131n\u0131n temelleri de b\u00f6ylece at\u0131lm\u0131\u015f oluyor. Y\u00fcksek bask\u0131 tekni\u011fi dedi\u011fimiz bas\u0131lacak k\u0131s\u0131mlar\u0131 y\u00fcksekte kalan \u015fekilde haz\u0131rlanan a\u011fa\u00e7 ya da kilden kal\u0131plar yan\u0131nda tahta \u00fczerine metal \u015feritler \u00e7akarak da haz\u0131rlanm\u0131\u015f kal\u0131plar vard\u0131r. M\u0131s\u0131r\u2019da Panapolis\u2019te M.S. 400 \u2013 600 y\u0131llar\u0131na ait tahta bask\u0131 kal\u0131plar\u0131yla bas\u0131l\u0131 kuma\u015flar bulunmu\u015ftur.<br \/>\nOrta Asya\u2019da g\u00f6\u00e7ebe ya\u015fayan T\u00fcrkler, kulland\u0131klar\u0131 giysi ve e\u015fyalar\u0131n \u00fczerine k\u00fclt\u00fcrlerinde yer alan geyik, ke\u00e7i, kaplan, antilop gibi av hayvanlar\u0131 ve avc\u0131l\u0131k k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc yans\u0131tan kuma\u015f motiflendirme tekniklerini kullanm\u0131\u015flard\u0131r. G\u00f6\u00e7ler yoluyla gittikleri yerlerde kendi k\u00fclt\u00fcrlerinin de ya\u015famalar\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r. Anadolu\u2019da ise M.S. 1100\u2019lerden itibaren yerle\u015fen T\u00fcrk topluluklar\u0131yla daha \u00f6nce de bilinen bu bask\u0131 tekni\u011finin de\u011fi\u015fik boya teknikleriyle de geli\u015ftirilerek devam etti\u011fini g\u00f6rmekteyiz. Herodot, Hazar Denizi etraf\u0131nda ya\u015fayan kavimlerin birbirlerinden etkilenerek do\u011fal k\u00f6k boyalarla kuma\u015f y\u00fczeyini desenlendirip bu teknikleri geli\u015ftirdiklerinden bahseder. Anadolu, O\u011fuz T\u00fcrkleri taraf\u0131ndan T\u00fcrk sanat ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn merkezi olmu\u015ftur. \u00c7e\u015fitli sanatsal faaliyetlerin aras\u0131nda en reva\u00e7ta olan ekonomik getirisi y\u00fcksek bu sanat dal\u0131, zamanla baz\u0131 yabanc\u0131 uyruklu topluluklar\u0131n\u0131n da b\u00f6lgeye yerle\u015fip bu sanatla u\u011fra\u015fmalar\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<br \/>\nTokat b\u00f6lgesinde pamuklu, ipekli dokumac\u0131l\u0131k yan\u0131nda do\u011fal boyac\u0131l\u0131kta kullan\u0131lan safran, k\u00f6k boya, cehri, geven tar\u0131mlar\u0131n\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131, Ege ve \u00c7ukurova\u2019dan gelen pamuk ve ipek yan\u0131nda Erbaa Niksar Ovas\u0131\u2019nda da bu tar\u0131mlar\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmekteyiz. Yine bu sanatta kullan\u0131lan \u00e7anak ve kaplar da \u00fcnl\u00fc Tokat seramikleridir. Kal\u0131p i\u015finde kullan\u0131lan en makbul a\u011fa\u00e7 t\u00fcr\u00fc \u0131hlamur ise bu b\u00f6lgede bolca yeti\u015fen bir a\u011fa\u00e7t\u0131r. Tavernier\u2019in seyahatnamesinde Tokat civar\u0131ndan Hindistan\u2019a yap\u0131lan safran ihracat\u0131ndan bahsedilmektedir.<br \/>\nSel\u00e7uklu Beylikleri ve Osmanl\u0131 d\u00f6nemlerinde devam eden bu sanat 17., 18. ve 19. y\u00fczy\u0131lda en g\u00fczel \u00f6rneklerini vermi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fabilen en eski yazma bask\u0131 \u00f6rnekleri 16. y\u00fczy\u0131la aittir. Anadolu\u2019daki en \u00f6nemli yazma basma merkezi Tokat olup, 15. y\u00fczy\u0131lda merkez haline gelip 16., 17. Ve 18. y\u00fczy\u0131llarda en canl\u0131 g\u00fcnlerini ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Bu b\u00f6lgede el sanatlar\u0131 ve ticari faaliyetlerin varl\u0131\u011f\u0131 o d\u00f6nemlerde in\u015fa edilen hanlar\u0131n ve \u00e7ar\u015f\u0131lar\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fck, ihti\u015fam ve say\u0131lar\u0131ndan bellidir. G\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fabilen hanlar bunun ispat\u0131d\u0131r.<br \/>\nTokat, valide sultanlara has bir \u015fehir olup bu sanat\u0131n \u015fehrimizde yap\u0131m\u0131 \u00e7ok \u00f6ncelere dayan\u0131r, yedi as\u0131rl\u0131k bir tarihe sahiptir. Fatih Sultan Mehmet\u2019in annesi G\u00fclbahar Valide Sultan zaman\u0131ndan \u00f6nce ba\u015flayan bu sanat\u0131n, o d\u00f6nemde ba\u015fka yerlerde yap\u0131lmas\u0131 bir kanunname ile de yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece her yazma ba\u015f\u0131na konan bu verginin Tokat has\u0131na verildi\u011finden takibinin kolay olmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclse de zamanla baz\u0131 ustalar\u0131n 1817 y\u0131l\u0131nda bu vergiden kurtulmak i\u00e7in Tokat civar\u0131ndaki Zile, Niksar, vb. baz\u0131 il\u00e7elere gitti\u011fi takibinin yap\u0131larak i\u015fyerlerinin kapat\u0131l\u0131p Tokat\u2019a d\u00f6nmeleri sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. 1814 tarihli bir sicil kayd\u0131na g\u00f6re \u00e7itin (t\u00fclbent bezi) her topundan 20 para damga resmi al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. Yine 1828 y\u0131l\u0131ndaki bir Tokat \u015feriye sicilinde g\u00f6r\u00fcnen \u015fehrimizde 34 basmac\u0131 esnaf\u0131 olup en \u00e7ok vergi veren esnaflar olarak kayda ge\u00e7mi\u015flerdir. Tokat\u2019\u0131n bu sanat\u0131n merkezi olmas\u0131nda \u015f\u00fcphesiz bu koruma yan\u0131nda \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck kervan yolunun kesi\u015fti\u011fi \u015fehir olmas\u0131n\u0131n pay\u0131 da b\u00fcy\u00fckt\u00fcr.<br \/>\nG\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki petrol ve ekonomisi ne kadar \u00f6nemli ise o zamanlar pamuklu, ipekli dokuma ve basma ticareti de ayn\u0131 \u00f6neme sahipti. \u00d6zellikle ipe\u011fin yeri bir ba\u015fkayd\u0131. \u00dcnl\u00fc kervan yollar\u0131 ve pazarlar onun ad\u0131yla an\u0131l\u0131rd\u0131. 3 kervan yolunun kesi\u015fti\u011fi Tokat\u2019ta 13 b\u00fcy\u00fck han vard\u0131. Bunlardan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fabilmi\u015f g\u00f6rkemli hanlar bunun ispat\u0131d\u0131r. Ta\u015fhan, Deveciler Han\u0131 vb. Bu durum da, sanatla ilgili yetenekli ustalar\u0131n bu b\u00f6lgeye yerle\u015fmelerini sa\u011flam\u0131\u015f, yazmac\u0131l\u0131kla ilgili yan sanatlar da b\u00f6lgede geli\u015fmi\u015ftir: Boyac\u0131l\u0131k, dokumac\u0131l\u0131k, seramik, bak\u0131rc\u0131l\u0131k, vb\u2026<br \/>\nEvliya \u00c7elebi 1656 y\u0131l\u0131nda u\u011frad\u0131\u011f\u0131 Tokat\u2019ta d\u00fcnyan\u0131n her y\u00f6resinde yap\u0131lan yazmac\u0131l\u0131\u011f\u0131n Tokat\u2019takilerin \u00fcn\u00fc ve kalitesine ula\u015famad\u0131\u011f\u0131ndan bahisle \u00fcnl\u00fc seyahatnamesinde yazma esnaf\u0131ndan \u201cEsnaf\u0131 nakka\u015f\u0131n\u0131 ya\u011fl\u0131k\u00e7\u0131yan\u201d diye s\u00f6z ederek yap\u0131lan yazmalar\u0131 \u201cBeyaz pembe bezi, diyar-\u0131 Lahor&#8217;da bile yap\u0131lmaz, g\u00fcya alt\u0131n gibi m\u00fccellad\u0131r. Kalemk\u00e2r basma yorgan y\u00fcz\u00fc, m\u00fcnakka\u015f perdeleri gayet memduh olur\u201d diye \u00f6vmektedir. Macarcada \u2018\u2019Tokadi\u201d kelimesinin basma anlam\u0131nda yerle\u015fmesi Tokat\u2019ta imal edilen bogasilerin, basmalar\u0131n d\u00fcnyaca \u00fcnl\u00fc olmas\u0131ndan kaynaklanm\u0131\u015ft\u0131r. 18. ve 19. y\u00fczy\u0131lda Tokat d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fta \u0130stanbul\u2019da Kandilli, \u00dcsk\u00fcdar, Kanl\u0131ca, Samatya, Yenikap\u0131, Kumkap\u0131, Yenik\u00f6y; Kastamonu, Mardin, Elaz\u0131\u011f, Bart\u0131n, Malatya, Hatay, Rize, Sivas, Gaziantep, Diyarbak\u0131r, Konya, Bursa, \u0130zmir \u2013 Tire, Bolu \u2013 G\u00f6yn\u00fck gibi yerlerde yay\u0131l\u0131p yap\u0131lm\u0131\u015f olsa da Anadolu\u2019daki anayurdu Tokat\u2019t\u0131r. Yapt\u0131\u011f\u0131m ara\u015ft\u0131rma ve tespitlerimde de g\u00f6rd\u00fcm ki, Tokat d\u0131\u015f\u0131nda faaliyette bulunmu\u015f eski ve yeni yazma at\u00f6lyelerinin hemen hepsinde Tokatl\u0131 usta ve kalfalar\u0131n isimlerine rastl\u0131yoruz.<br \/>\nB\u00f6lgemizde yemeni, \u00e7it, \u00e7ember, yap\u0131k, de\u011firmi olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z yazmaya eskiden \u201cpusi\u015f\u201d (yani kapat\u0131c\u0131, \u00f6rt\u00fcc\u00fc) dendi\u011fini biliyoruz. Elde tahta kal\u0131plarla yap\u0131lan tek ve \u00e7ok renkli elvant diye bildi\u011fimiz bask\u0131l\u0131 kuma\u015flar\u0131n da \u00e7o\u011fu yazma diye adland\u0131r\u0131l\u0131r. \u00c7evremizde ilk \u00f6rneklerinin kalem i\u015fi denilen f\u0131r\u00e7a ile bez \u00fczerine yap\u0131lan bask\u0131lar sonralar\u0131 kal\u0131pla ortak \u00e7al\u0131\u015fma ve daha sonralar\u0131 da yaln\u0131zca a\u011fa\u00e7 kal\u0131plarla yap\u0131l\u0131r oldu. Tokat b\u00f6lgesi yazmalar\u0131n\u0131n \u00fcn\u00fc de karakalem denilen siyah kontur bask\u0131lar\u0131n i\u00e7erisindeki renklerin de renkli a\u011fa\u00e7 kal\u0131plarla bas\u0131lmas\u0131ndan gelmektedir. Bu bask\u0131 \u00e7e\u015fidi de elvant ismiyle bilinir.<br \/>\nTokat yazmalar\u0131ndaki bu \u00f6zg\u00fcn elvant i\u015fi d\u0131\u015f\u0131nda yazmalardaki motifler de ayr\u0131 bir \u00f6zellik ta\u015f\u0131r. Ayr\u0131ca Anadolu\u2019ya has bir sanat olan yazma kenarlar\u0131ndaki onunla b\u00fct\u00fcnle\u015fen oyalar, yazman\u0131n renk ve motifleriyle b\u00fct\u00fcnle\u015ferek ona ayr\u0131 bir de\u011fer katar. Hepsinin ayr\u0131 bir ad\u0131 ve hik\u00e2yesi olup dilsiz anlat\u0131m arac\u0131d\u0131r sanki. Yazmalar\u0131m\u0131zda pek geometrik semboller kullan\u0131lmaz. Genellikle yuvarlak a\u011fa\u00e7 k\u00fct\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn enine kesilmesiyle \u0131hlamur a\u011fac\u0131n\u0131n tercih edildi\u011fi kal\u0131plar, nak\u0131\u015fbul denen ince b\u0131\u00e7aklar ile oyulur. Dairesel alanda genelde yay gibi d\u00f6nen, k\u0131vr\u0131lan bir dal ya da yaprak, horoz kuyru\u011fu \u015feklinde yer almakta, bunun etraf\u0131nda \u00e7evremizde yeti\u015fen genelde g\u00fcl, zambak, lale, s\u00fcmb\u00fcl gibi \u00e7i\u00e7ekler ya da kestane, \u00fcz\u00fcm, elma gibi meyveler bir ahenk ve uyum i\u00e7erisinde yerle\u015ftirilir. Yazmalarda i\u00e7i dolu diye bilinen \u00f6rneklerde bord\u00fcr motifleri i\u00e7ine ana motifler 5, 6, 14, 16\u2019l\u0131 olacak \u015fekilde bas\u0131larak y\u00fczey tamamen doldurulur. Ana motifteki \u00e7i\u00e7e\u011fin ad\u0131yla \u00f6ne \u00e7\u0131kan kal\u0131p o yazman\u0131n ismini al\u0131r. \u0130\u00e7i dolu yazmalarda Tokat ismiyle \u00fcnlenen motif en tan\u0131nm\u0131\u015f olan\u0131d\u0131r. \u0130\u00e7i bo\u015f yazmalarda kenar bord\u00fcrleri i\u00e7erisinde d\u00f6rt k\u00f6\u015feye birer motif bas\u0131l\u0131r. Genelde ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fc olarak kullan\u0131lan yazmalar d\u0131\u015f\u0131nda, sofra \u00f6rt\u00fcleri, seccade, boh\u00e7a, perde, yorgan, yast\u0131k y\u00fczleri gibi di\u011fer bask\u0131l\u0131 tekstil \u00fcr\u00fcnlerinin de en ince g\u00fczel \u00f6rnekleri Tokatl\u0131 yazma ustalar\u0131 taraf\u0131ndan ortaya konmu\u015ftur. Tokat yazmalar\u0131nda genellikle y\u00fczey motiflerle bezelidir. \u00c7ok eski bir motif olan yar\u0131m elmal\u0131, elmal\u0131, kirazl\u0131 yazmalar\u0131 yan\u0131nda Tokat i\u00e7i dolusu, \u00fcz\u00fcml\u00fcs\u00fc, zambakl\u0131s\u0131, purket, asma yapra\u011f\u0131, kaynana yumru\u011fu, Trabzon kenar, ka\u015f\u0131k sap\u0131, ev i\u015fi vb. \u00f6rnekler mevcuttur. Ayr\u0131ca y\u00f6rede \u00c7engelk\u00f6y, Kandilli, Laleli, par\u00e7al\u0131, drama, Kilitli, Kestaneli, Alapl\u0131, Fulyal\u0131, yarmal\u0131, cingoloz, par\u00e7al\u0131, horoz kuyru\u011fu, hamamiye isimli yazma imalatlar\u0131 da yap\u0131lmaktad\u0131r.<br \/>\nAnadolu\u2019daki el sanatlar\u0131 d\u00fcnyan\u0131n ba\u015fka bir yerinde olmayan ge\u00e7mi\u015fe ve gelene\u011fe sahiptir. Bunlardan birisi de yazma bask\u0131 sanat\u0131d\u0131r. Oyalarda, yazmalarda kullan\u0131lan motifler, renkler; \u00e7evrede bulunan \u00e7i\u00e7ek, meyve, hayvan motiflerinin fazla bozulmadan stilize edilerek veya geometrik arabeskler halinde ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. G\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131lar\u0131 bu desen ve motiflerle sanki dile gelmi\u015ftir. Bu eski geleneksel motif ve kompozisyon anlay\u0131\u015f\u0131, bug\u00fcnlerde yap\u0131lan serigrafi ve fabrikasyon \u00fcr\u00fcnlerde dahi aynen devam etmekte, yerli halk\u0131n g\u00f6nl\u00fcndeki bu motiflerin yerini de ba\u015fka motifler tutmamaktad\u0131r. Mutlulu\u011funu, \u00fcz\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc, a\u015fk\u0131n\u0131, h\u00fczn\u00fcn\u00fc, safl\u0131\u011f\u0131n\u0131, temizli\u011fini, sevincini, co\u015fkusunu bu renk ve motiflerle ifade etmi\u015ftir. Sade ve basit gibi g\u00f6r\u00fclen bu motifler binlerce y\u0131ll\u0131k k\u00fclt\u00fcr birikimlerinin sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bir kompozisyon i\u00e7erisinde kullan\u0131lan de\u011fi\u015fik motifler ise b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc bozmadan bir ahenk i\u00e7erisinde yerle\u015ftirilmi\u015flerdir.<br \/>\nTokat yazmalar\u0131nda se\u00e7ilip kullan\u0131lan renkler ise az say\u0131da temel renk diye bildi\u011fimiz renkler, kontrast olsalar dahi yan yana g\u00fczel bir uyum i\u00e7erisinde yazma y\u00fczeyine da\u011f\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Dairesel d\u00fczende geni\u015fleyerek y\u00fczeye simetrik bir \u015fekilde yay\u0131lan motif \u00f6rnekleriyle bas\u0131lan yazmalar. Bu \u00f6rnekle bas\u0131lan yazmalar\u0131n tam ortas\u0131na ya tek ya iki yar\u0131m ya da d\u00f6rt \u00e7eyrek kal\u0131pla birle\u015ftirilerek bir g\u00f6bek kal\u0131b\u0131 vurulur. Bu g\u00f6bek etraf\u0131na uygun motifler dairesel planda bas\u0131larak yerle\u015ftirilir. Sofra bezleri \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi ayn\u0131 yazma kenar bord\u00fcrleri de uygun kal\u0131plarla d\u00f6nerek kompozisyon tamamlan\u0131r. Sokaklar\u0131m\u0131z, mahallerimiz \u00e7o\u011fu el sanatlar\u0131yla ilgili bir \u015feyler \u00fcreten at\u00f6lyelerle doluydu. O sanatk\u00e2rlar g\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131m\u0131z\u0131n i\u00e7erisindeydiler. O y\u00fczleri, simalar\u0131 tan\u0131rd\u0131k hep. \u015eimdi hangimiz biliyoruz yeni yazmac\u0131lar\u0131, ka\u00e7\u0131m\u0131z tan\u0131yor son dabaklar\u0131? Son bak\u0131r ustalar\u0131 neredeler, bilen var m\u0131? Ke\u00e7eciler, kazazlar, mutaflar neredeler? Nerede o kendine has kokular\u0131 olan sokaklar? Dabakhane, Boyahane, Kabe-i Mescid, Sulusokak, vb\u2026<br \/>\n\u00dcr\u00fcn\u00fcn tekni\u011fi, malzeme ve kullan\u0131m alan\u0131n\u0131n bir uyum i\u00e7erisinde olmas\u0131 ve \u00fcretimin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi el sanatlar\u0131n\u0131 ancak ayakta tutar. Bunlardan aksayan biri bu sanatlardaki \u00fcretimi zora sokar. Son zamanlarda yap\u0131lan tan\u0131t\u0131m ve etkinliklerdeki art\u0131\u015f ancak can suyundan \u00f6teye ge\u00e7memektedir. Bu sanatlar\u0131 koruma ama\u00e7l\u0131 bir tak\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131labilir, ancak o da end\u00fcstriyel anlamda bir \u015fey ifade etmez. Bu \u00fcr\u00fcnler do\u011fal malzeme ve tekniklerle \u00fcretildi\u011finde yeni pazarlar bulacakt\u0131r. Bu tarihsel g\u00fc\u00e7 ve g\u00fczelli\u011fe sahip yazmac\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z y\u00f6resel ve b\u00f6lgesel istekle, be\u011feni birikimlerinin geleneksel motif ve formlar\u0131 bozmadan \u00e7a\u011fda\u015f tasar\u0131m anlay\u0131\u015f\u0131yla yeni kullan\u0131m alanlar\u0131 yaratarak i\u00e7inde bulundu\u011fu bu durumdan kurtulabilir. Son zamanlarda yeterli olmasa da bu sanat\u0131n yeniden canlan\u0131p yeni ustalar yeti\u015fmesi i\u00e7in yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da i\u00e7ten kutluyoruz. 19.y\u00fczy\u0131ldan sonra ula\u015f\u0131mda deniz yollar\u0131n\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131, buharl\u0131 makinalar\u0131n icad\u0131 gibi teknolojik yeniliklerle kervan yollar\u0131 da \u00e7o\u011funun g\u00fczerg\u00e2h de\u011fi\u015ftirmesine sebep olmu\u015f, \u015fehrimiz de bu geli\u015fmelerden olumsuz \u015fekilde etkilenmi\u015ftir. \u0130limizdeki bu ticari faaliyetlerinin de yava\u015flamas\u0131 ve ba\u015fka merkezlere kaymas\u0131na neden olmu\u015ftur. Ayr\u0131ca gerileme s\u00fcrecindeki imparatorlu\u011fun art\u0131k Avrupa\u2019da makinele\u015fmeye giden sanayi sekt\u00f6r\u00fcne uyum g\u00f6steremeyip, rekabet edemez duruma gelmesi de el eme\u011fiyle \u00fcretim yapan k\u00fc\u00e7\u00fck sanayi i\u015fletmelerini \u00fcretim yapamaz hale getirip, kapanmalar\u0131na sebep olmu\u015ftur. \u00d6nceleri Avrupa\u2019ya yak\u0131n \u015fehirlerde g\u00f6r\u00fclen bu etki, sonralar\u0131 Anadolu esnaf\u0131n\u0131 da etkiler hale gelmi\u015ftir. Zaten son zamanlarda bu el sanatlar\u0131 b\u00f6lgesel \u00fcretim d\u00fczeyinde imalat yapar hale gelmi\u015ftir. Tarihteki \u00f6rneklerinin a\u011fa\u00e7 kal\u0131pda yap\u0131l\u0131rken de bu \u00f6zelliklerini koruyor gibi g\u00f6r\u00fcnse de zamanla seri \u00fcretim serigrafiye ge\u00e7erek bu \u00f6zelli\u011fini de yitirip zanaat haline gelmi\u015ftir.<br \/>\nG\u00fcnden g\u00fcne sanayile\u015fme yolunda b\u00fcy\u00fck ilerlemeler yap\u0131lan d\u00fcnyam\u0131z da k\u00fc\u00e7\u00fck el sanatlar\u0131n\u0131n imalat\u0131nda g\u00fcnden g\u00fcne d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc g\u00f6zlemlemekteyiz. Do\u011fal olarak sanayile\u015fme olacakt\u0131r ve gereklidir de. Bu arada el sanatlar\u0131n\u0131n de\u011feri korunmakla birlikte kullan\u0131m sahalar\u0131 daralmaktad\u0131r. \u0130stek azal\u0131yor, t\u00fcketim olmay\u0131nca da bu sanatlar kaybolma tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalmaktad\u0131r. Sanayile\u015fme ve fabrika imalat\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda bu sanatlar\u0131n bir\u00e7o\u011fu b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f, bir k\u0131sm\u0131 da ancak ayakta kal\u0131p varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Teknoloji h\u0131zla ilerlemekte, bug\u00fcn kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z ara\u00e7lar yar\u0131n demode olmaktad\u0131r.<br \/>\nTokat yazmac\u0131l\u0131\u011f\u0131 da bu ya\u015fam sava\u015f\u0131n\u0131 veren son el sanatlar\u0131ndand\u0131r. Al\u0131n teriyle haz\u0131rlanan terin tuzuyla yo\u011frulan bu a\u011fa\u00e7 bask\u0131 yazmalar. Yazmac\u0131l\u0131\u011f\u0131n, bir\u00e7ok el sanat\u0131 gibi silinip gitmesini \u00f6nleme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve \u00e7abalar\u0131 sonucu ayakta kalabilmi\u015ftir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar turistik b\u00f6lgeler ve b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde yazmac\u0131l\u0131\u011fa pazarlar a\u00e7\u0131lmas\u0131 ve sanatseverlerin bu konuyla ilgilenmeleri sayesinde ger\u00e7ekle\u015febilir.<br \/>\nG\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn en ge\u00e7erli sanatlar\u0131ndan olan bask\u0131 ve batik sanatlar\u0131na teknik y\u00f6nden bir\u00e7ok haz\u0131r bilgiler veren Tokat yazmac\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ger\u00e7ek sahibi halkt\u0131r. Onun k\u00f6kl\u00fc ge\u00e7mi\u015fi, ince zevki, halay\u0131, t\u00fcrk\u00fcs\u00fc nak\u0131\u015f nak\u0131\u015f, motif motif bu yazmalarda kendini g\u00f6sterir. Do\u011fumdan \u00f6l\u00fcme ya\u015fam\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r.<br \/>\n\u0130limiz m\u00fczesi ve eski yazma ustalar\u0131n\u0131n ellerindeki eski yazma kal\u0131b\u0131 \u00f6rnekleri ile benim foto\u011fraflay\u0131p belgeleyebildi\u011fim \u00f6rneklerle bu geleneksel motifler korunmal\u0131, gelecek nesillere aktar\u0131lmal\u0131d\u0131r. Meslek liseleri, G\u00fczel Sanatlar Fak\u00fcltesi, Meslek Y\u00fcksek Okulu, olgunla\u015fma enstit\u00fcleri gibi e\u011fitim kurumlar\u0131nda gerekli e\u011fitim programlar\u0131 konmal\u0131d\u0131r. Geleneksel motif, malzeme ve teknikler yan\u0131nda bu \u00f6z desenleri yozla\u015ft\u0131rmadan yeni motif ve modern uygulamalarla imalata y\u00f6nelmeli, yurt i\u00e7i ve d\u0131\u015f\u0131 sergilerle tan\u0131t\u0131mlar yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<br \/>\n2015 y\u0131l\u0131nda benim Tokat yazmac\u0131l\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131ndaki 47 y\u0131ll\u0131k bilgi ve birikimlerimin bir kitapta toplan\u0131p bas\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan ba\u015fta say\u0131n belediye Ba\u015fkan\u0131m\u0131z Av. Ey\u00fcp ERO\u011eLU Bey olmak \u00fczere eme\u011fi ge\u00e7en herkese en i\u00e7ten te\u015fekk\u00fcrlerimi de burada belirtmek isterim. Bu \u00e7al\u0131\u015fma \u015fehrime bir vefa borcumdur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tarihte bask\u0131 sanat\u0131n\u0131n ilk \u00f6rneklerine paleolitik d\u00f6nemde insano\u011flunun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ma\u011fara duvarlar\u0131na elinin do\u011fal boya izlerinin bask\u0131lar\u0131 \u015feklinde rastlamaktay\u0131z. Bu \u00f6rnekler, pozitif ya da negatif bask\u0131 \u00f6rnekleri olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. \u0130nsano\u011flunun do\u011fas\u0131nda bulunan kendinden bir iz b\u0131rakma iste\u011fi sonucu ortaya \u00e7\u0131kan bu istek, M.\u00d6. 25000 tarihlerine kadar uzanan arkeolojik kaz\u0131larda tespit edilmi\u015ftir. \u0130spanya\u2019da Altamira, Fransa\u2019da Chauvet, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[33],"tags":[],"class_list":["post-27707","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kumbet"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27707","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=27707"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27707\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":27720,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27707\/revisions\/27720"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=27707"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=27707"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=27707"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}