{"id":28887,"date":"2018-11-07T07:00:30","date_gmt":"2018-11-07T03:00:30","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=28887"},"modified":"2018-11-08T10:43:58","modified_gmt":"2018-11-08T06:43:58","slug":"nizami-c%c9%99f%c9%99rov-milli-parlamentin-milli-dil-t%c9%99%c9%99ssubkesliyi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=28887","title":{"rendered":"Nizami C\u018fF\u018fROV. &#8220;Milli parlamentin milli dil t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyi&#8221;"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/250px-Nizami_C\u0259f\u0259rov.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/250px-Nizami_C\u0259f\u0259rov-199x300.jpg\" alt=\"\" width=\"199\" height=\"300\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-27148\" srcset=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/250px-Nizami_C\u0259f\u0259rov-199x300.jpg 199w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/250px-Nizami_C\u0259f\u0259rov.jpg 250w\" sizes=\"auto, (max-width: 199px) 100vw, 199px\" \/><\/a><\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycanda ATAT\u00dcRK M\u0259rk\u0259zinin direktoru, filologiya elml\u0259ri doktoru, professor, akademik, \u018fm\u0259kdar elm xadimi, Milli M\u0259clisin \u00fczv\u00fc.<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti-100<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti elan  edil\u0259nd\u0259n az sonra t\u00fcrk (Az\u0259rbaycan) dilinin  d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi. V\u0259 bu q\u0259rar\u0131n de- fakto olaraq nec\u0259 h\u0259yata ke\u00e7m\u0259si prosesini g\u00f6st\u0259r\u0259n \u0259n m\u00f6t\u0259b\u0259r (v\u0259 ali!) m\u0259nb\u0259 Az\u0259rbaycan M\u0259clisi-M\u0259busan\u0131n\u0131n iclaslar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130claslardak\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131n m\u00fctl\u0259q \u0259ks\u0259riyy\u0259ti d\u00f6vl\u0259t dilind\u0259 olsa da, m\u00fc\u0259yy\u0259n qismi rusca edilmi\u015fdir; h\u0259rd\u0259n bir \u00abrusca! rusca!\u00bb q\u0131\u015fq\u0131ranlar\u0131n s\u0259si  g\u0259ls\u0259 d\u0259, apar\u0131c\u0131 tendensiya \u00abt\u00fcrkc\u0259\u00bbnin m\u00fcdafi\u0259sind\u0259 inamla dayanm\u0131\u015f v\u0259 \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, Az\u0259rbaycan M\u0259clisi- M\u0259busan\u0131 Az\u0259rbaycan dilini yaln\u0131z de- yure deyil, de- fakto da d\u00f6vl\u0259t dili s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259ld\u0259 bilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Ancaq bu, o q\u0259d\u0259r d\u0259 asan olmam\u0131\u015fd\u0131r\u2026<\/p>\n<p>1918- ci ilin 16 noyabr\u0131nda Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamentinin t\u0259sis iclas\u0131n\u0131 a\u00e7ark\u0259n Milli \u015eura s\u0259dri M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259, tamamil\u0259 t\u0259biidir ki,  tarix\u0259 bir n\u0259z\u0259r salaraq demi\u015fdir:<\/p>\n<p>\u00abAz\u0259rbaycanl\u0131lar, nec\u0259 ki ham\u0131n\u0131za m\u0259lumdur, he\u00e7 v\u0259qt h\u00fcrriyy\u0259t v\u0259 istiqlaliyy\u0259t fikrind\u0259n ayr\u0131lmayaraq daima bu u\u011furda \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, m\u00fcbariz\u0259 el\u0259mi\u015fl\u0259rdir, Rusiya \u00e7arizmi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 onlar\u0131n  f\u0259aliyy\u0259ti yaln\u0131z milli \u0259d\u0259biyyat, milli m\u0259kt\u0259b, milli m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u00fcbariz\u0259sind\u0259 t\u0259zah\u00fcr etmi\u015fdir. \u00c7arizmin s\u00fcqutu il\u0259 b\u00fct\u00fcn mill\u0259tl\u0259r \u0259l- \u0259l\u0259 verib  m\u00fcq\u0259dd\u0259rati- milliyy\u0259l\u0259rinin h\u0259lli, h\u00fcquq v\u0259 istiqlaliyy\u0259tl\u0259ri yolunda \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar\u00bb  (qeyd: m\u0259qal\u0259d\u0259 verdiyimiz b\u00fct\u00fcn misallar professor \u015eirm\u0259mm\u0259d H\u00fcseynovun \u00abAz\u0259rbaycan\u00bb q\u0259zetind\u0259 parlament hesabatlar\u0131 v\u0259 \u015f\u0259rhl\u0259r\u00bb \u00fc\u00e7cildliyind\u0259n al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r).<\/p>\n<p>Parlamentin 7 dekabr 1918- ci il tarixli iclas\u0131 bar\u0259d\u0259ki \u00abT\u0259\u0259ss\u00fcrat\u00bb\u0131nda is\u0259 \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yli yaz\u0131r:<\/p>\n<p>\u00abPad\u015fahl\u0131 m\u0259ml\u0259k\u0259tl\u0259rd\u0259 m\u0259clisi- m\u0259busan\u0131 pad\u015fah a\u00e7ar, amma Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin M\u0259clisi- M\u0259busan\u0131n\u0131 bir n\u0259f\u0259r v\u0259t\u0259n \u00f6vlad\u0131 a\u00e7d\u0131\u00bb.<\/p>\n<p>V\u0259 \u00dczeyir b\u0259y h\u0259min \u00abv\u0259t\u0259n \u00f6vlad\u0131\u00bbn\u0131n-  M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin nitqinin m\u00fck\u0259mm\u0259lliyind\u0259n b\u0259hs ed\u0259nd\u0259n sonra ba\u015f nazir\u0259 ke\u00e7ir:<\/p>\n<p>\u00abN\u00f6vb\u0259t ministrl\u0259r r\u0259isi F\u0259t\u0259li xan Xoyskiy\u0259 yeti\u015fdi.<\/p>\n<p>Xudavandi- al\u0259m h\u0259r yerd\u0259 istibdad varsa, evini y\u0131xs\u0131n, nec\u0259 ki rus istibdad\u0131n\u0131n evini y\u0131xd\u0131. Qoyurdularm\u0131 ki, vaxt\u0131nda dilimizi \u00f6gr\u0259n\u0259k ki, yeri d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 dan\u0131\u015fark\u0259n fikrimizi s\u00f6yl\u0259my\u0259 s\u00f6z axtarma\u011fa m\u00f6htac qalmayaq!<\/p>\n<p>Bav\u00fccudin F\u0259t\u0259li xan \u00e7ox da duruxa- duruxa dan\u0131\u015fm\u0131rd\u0131, dilin\u0259 h\u0259tta r\u0259van dem\u0259k d\u0259 caizdir. Anas\u0131ndan \u00f6gr\u0259nmi\u015f dilin\u0259 bir q\u0259d\u0259r d\u0259 t\u00fcrk q\u0259zet\u0259l\u0259ri m\u00fctali\u0259sind\u0259n v\u0259 bir d\u0259 Osmanl\u0131 t\u00fcrk arkada\u015flar\u0131m\u0131z il\u0259 bir m\u00fcdd\u0259t t\u0259masda bulunub deyunub deyib- dan\u0131\u015fma\u011f m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259n hasil olan s\u00f6zl\u0259ri qat\u0131b, bir dil d\u00fcz\u0259ltmi\u015fdi ki, onunla  ifadeyi- m\u0259ram edirdi.<\/p>\n<p>F\u0259t\u0259li xan zat\u0259n nitq s\u00f6yl\u0259mirdi. O, m\u0259buslar \u0259f\u0259ndil\u0259rl\u0259 d\u0259rdl\u0259\u015fm\u0259k istiyordu, d\u0259rdini s\u00f6yl\u0259yib \u015fikay\u0259t edirdi\u00bb.<\/p>\n<p>V\u0259 bu nitqd\u0259n bir par\u00e7a:<\/p>\n<p>\u00ab\u018fn b\u00f6y\u00fck r\u0259lal\u0259tmiz bu idi ki, o v\u0259qt h\u00f6kum\u0259t g\u00f6yd\u0259n as\u0131l\u0131 kibi idi. zira h\u00fcrriyy\u0259t,\u0259dal\u0259t, \u00fcxuvv\u0259t bayra\u011f\u0131 da\u015f\u0131yanlar Bak\u0131y\u0131 \u0259limizd\u0259n alm\u0131\u015f, bizi paytaxts\u0131z qoymu\u015fdular. Az\u0259rbaycan\u0131n k\u00f6k\u00fcn\u00fc t\u0259\u015fkil ed\u0259n, m\u0259ml\u0259k\u0259tin h\u0259qiqi sahibi olan m\u00fcs\u0259lmanlar q\u0259tliam edil\u0259r\u0259k Da\u011f\u0131stan, \u0130ran v\u0259 Turana da\u011f\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. \u015e\u0259h\u0259rd\u0259 bir i\u015f g\u00f6r\u0259c\u0259k adam\u0131m\u0131z qalmam\u0131\u015fd\u0131\u2026 \u015e\u00fck\u00fcrl\u0259r olsun ki, art\u0131q m\u0259qs\u0259dl\u0259rimizin bir \u00e7oxuna \u00e7atd\u0131q: Bak\u0131 \u0259limiz\u0259 ke\u00e7di\u2026\u00bb<\/p>\n<p>F\u0259t\u0259li xan Xoyski  M\u0259clisin 26 dekabr 1918- ci il tarixli 5- ci iclas\u0131ndak\u0131 hesabat\u0131nda  demi\u015fdir:<\/p>\n<p>\u00abM\u0259arif n\u0259zar\u0259ti h\u0259r k\u0259s\u0259 imkan verm\u0259lidir ki, \u00f6z ana dilind\u0259 oxusun. B\u00f6yl\u0259 imkan verilm\u0259m\u0259k b\u0259las\u0131ndand\u0131r ki, bu g\u00fcn b\u0259n sizinl\u0259 ist\u0259diyim kibi dan\u0131\u015fa  bilmiyorum. Bizd\u0259 b\u00f6yl\u0259 olmamal\u0131d\u0131r\u00bb.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin dil m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 tutdu\u011fu demokratik yol bu sah\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n probleml\u0259r d\u0259 yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259 ki, b\u0259zi mill\u0259t v\u0259kill\u0259ri rusca dan\u0131\u015fma\u011fa \u00fcst\u00fcnl\u00fck vermi\u015fl\u0259r ki, bu bar\u0259d\u0259 \u00dc.Hac\u0131b\u0259yli \u00f6z \u00abT\u0259\u0259ss\u00fct\u00bblar\u0131ndan birind\u0259 yaz\u0131r:<\/p>\n<p>\u00abRabo\u00e7i klubda rus f\u0259hl\u0259l\u0259ri m\u00fcs\u0259lman natiql\u0259rind\u0259n rusca dan\u0131\u015fma\u011f\u0131 t\u0259l\u0259b edirmi\u015fl\u0259r. Parlamanda d\u0259xi h\u0259rd\u0259n bunu t\u0259l\u0259b ed\u0259nl\u0259r olmay\u0131r deyil, f\u0259q\u0259t t\u0259l\u0259b ed\u0259nl\u0259r ruslar degildir.<\/p>\n<p>\u00abRusca, rusca!\u00bb \u2013 dey\u0259 h\u0259rd\u0259m yerl\u0259rind\u0259n \u0259mr ver\u0259n m\u0259bus \u0259f\u0259ndil\u0259rimizi m\u0259n ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcr\u0259m: ist\u0259yirl\u0259r ki, qeyri- m\u00fcs\u0259lman m\u0259busanlar\u0131m\u0131z  h\u0259qqind\u0259 \u0259vv\u0259la adi \u00abn\u0259zak\u0259t\u00bb r\u0259smiyy\u0259ti icra edilsin v\u0259 saniy\u0259n dan\u0131\u015f\u0131lan m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n, t\u0259klif olunan  q\u0259rarlardan onlar da m\u00fcxbir olub i\u015fd\u0259 i\u015ftirak etsinl\u0259r.<\/p>\n<p>Buna he\u00e7 bir s\u00f6z\u00fcm\u00fcz yox! H\u0259l\u0259lik bu dil\u0259 m\u00f6htac\u0131q v\u0259 istimal\u0131na da m\u0259cburuq. Lakin rusca dan\u0131\u015f\u0131lmas\u0131n, rusca ancaq t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilsin\u00bb\u2026<\/p>\n<p>\u00dc.Hac\u0131b\u0259yli M\u0259clisd\u0259 \u00abadi s\u00f6hb\u0259tl\u0259r\u00bb m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 d\u0259 toxunaraq g\u00f6st\u0259rir ki, \u00abm\u0259buslar il\u0259 r\u0259is \u0259f\u0259ndi aras\u0131nda v\u0259 ya m\u0259buslar\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6z aralar\u0131nda t\u0259ati edil\u0259n s\u00f6zl\u0259ri rusca s\u00f6gl\u0259m\u0259y\u0259 he\u00e7 bir ehtiyac yoxdur.<\/p>\n<p>\u2013 Pozvolte mne dva slova!<\/p>\n<p>\u2013 V\u0131 o \u00e7em?<\/p>\n<p>\u2013 Ya na s\u00e7et zayavleniye \u00e7lena!..<\/p>\n<p>Bunun kimi m\u00fckalim\u0259yyi parlamanda rusca ke\u00e7irtm\u0259g\u0259 n\u0259 hac\u0259t? Bir halda ki dan\u0131\u015fan da t\u00fcrkd\u00fcr, dan\u0131\u015fd\u0131r\u0131lan da\u2026\u00bb<\/p>\n<p>\u00dczeyir b\u0259y M\u0259clis \u00fczv\u00fc S\u0259fik\u00fcrdskinin \u00abzapros\u00bb \u0259v\u0259zind\u0259 \u00absor\u011fu\u00bb s\u00f6z\u00fcn\u00fc  i\u015fl\u0259tm\u0259sini d\u0259 t\u0259qdir etmi\u015f v\u0259  tamamil\u0259 do\u011fru olaraq \u0259lav\u0259 el\u0259mi\u015fdir ki, \u00abzat\u0259n bu s\u00f6z\u00fc S\u0259fik\u00fcrdski c\u0259nablar\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131xarmay\u0131bd\u0131r. Dilimizin  m\u0259nb\u0259i- s\u0259rv\u0259ti olan\u2026 k\u0259ndl\u0259rimizd\u0259.. \u00absor\u011fu- sual\u00bb s\u00f6z\u00fc vard\u0131r.<\/p>\n<p>\u2026Z\u0259nn edir\u0259m, bu \u00absor\u011fu\u00bb s\u00f6z\u00fcn\u00fc \u00abzapros\u00bb yerin\u0259 S\u0259fik\u00fcrdski il\u0259 bar\u0259bar ham\u0131m\u0131z d\u0259xi i\u015fl\u0259ts\u0259k, uduzmar\u0131q ki, udar\u0131q. T\u00fcrkiy\u0259 M\u0259clisi- M\u0259busan\u0131nda \u00abzapros\u00bb s\u00f6z\u00fcn\u0259 \u00abt\u0259qrir\u00bb denildiyi q\u0259zet\u0259l\u0259rd\u0259n anla\u015f\u0131lmaqdad\u0131r\u00bb.<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, C\u00fcmhuriyy\u0259t Parlamentind\u0259 h\u00fcquq terminl\u0259rinin  millil\u0259\u015fdirilm\u0259si meyli g\u00fccl\u00fc olmasa da,  h\u0259r halda yox deyildi.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, 17 mart 1919- cu il tarixli iclasda M\u0259clisi- M\u0259busan Nizamnam\u0259si q\u0259bul edil\u0259rk\u0259n M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 deyir:<\/p>\n<p>\u00abNizamnam\u0259ni q\u0259bul etdiniz. Lakin t\u00fcrkc\u0259 istilah\u0131n\u0131n t\u0259shihata ehtiyac\u0131 vard\u0131r. Ona g\u00f6r\u0259 t\u0259klif ed\u0259rdim ki, Nizamnam\u0259 t\u0259shih \u00fc\u00e7\u00fcn T\u0259shih komisyonuna verilsin\u00bb.<\/p>\n<p>Parlamentin 25 fevral 1919- cu il tarixli iclas\u0131nda \u00abh\u0259rbiyy\u0259 n\u0259zar\u0259tinin m\u00fcvafiq m\u0259murlar\u0131na veril\u0259n isiml\u0259r bar\u0259sind\u0259ki qanun layih\u0259si\u00bb m\u00fczakir\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. V\u0259 M\u0259clis\u0259 s\u0259drlik ed\u0259n H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayev m\u0259lumat verir:<\/p>\n<p>\u00ab\u2026 \u018frz etm\u0259liy\u0259m ki, h\u0259rbiyy\u0259 nazirimiz  h\u0259yat\u0131n\u0131n qismi- \u0259z\u0259mini Rusiya daxilind\u0259  ke\u00e7irdiyind\u0259n v\u0259 m\u0259ruz\u0259d\u0259 bir \u00e7ox x\u00fcsusi islahlar (istilahlar \u2013 N.C.) oldu\u011fundan onlar\u0131 t\u00fcrkc\u0259  dem\u0259y\u0259 qadir degildir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fc rica ediyor, b\u0259n d\u0259 \u00f6z t\u0259r\u0259fimd\u0259n t\u0259v\u0259qqe ediyorum, bu g\u00fcnl\u00fcy\u0259 istisna olaraq izin ver\u0259siniz, m\u0259tl\u0259bini rusca s\u00f6yl\u0259sin. \u00c7\u00fcnki m\u0259tl\u0259b \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir v\u0259 t\u00fcrk dilind\u0259 m\u00fch\u00fcm m\u0259tl\u0259bl\u0259ri izah ed\u0259miy\u0259c\u0259kdir\u00bb.<\/p>\n<p>V\u0259 yerl\u0259rd\u0259n s\u0259sl\u0259r g\u0259lir:<\/p>\n<p>\u00abQ\u0259buldur, q\u0259buldur!\u00bb<\/p>\n<p>H\u0259rbiyy\u0259 naziri S\u0259m\u0259d b\u0259y Mehmandarov \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131na bel\u0259 ba\u015flay\u0131r:<\/p>\n<p>\u00abB\u0259n qabaqca parlamandan \u00fczr ist\u0259m\u0259liy\u0259m ki, rusca dan\u0131\u015faca\u011fam. \u00c7ox utan\u0131yorum ki, \u00f6z dilimi M\u0259clisi- M\u0259busanda dan\u0131\u015fmaq q\u0259d\u0259r bilm\u0259diyimd\u0259n rusca s\u00f6yl\u0259m\u0259y\u0259 m\u0259cburam\u00bb.<\/p>\n<p>H\u0259rbiyy\u0259 n\u0259zar\u0259tinin f\u0259aliyy\u0259ti m\u00fczakir\u0259 edil\u0259rk\u0259n M\u0259clis \u00fczv\u00fc R\u0259fiyev bildirir ki,  araqar\u0131\u015fd\u0131ranlar \u00abguya komanda t\u00fcrk dilind\u0259  degil, rus dilind\u0259dir\u00bb yalan\u0131n\u0131 yay\u0131rlar, halbuki \u00abkomanda t\u00fcrk dilind\u0259dir\u00bb.<\/p>\n<p>M\u0259clisin 14 aprel 1919-cu il tarixli iclas\u0131nda R\u0259isi-V\u00fck\u0259la N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yli deyir:<\/p>\n<p>\u00abM\u0259lumunuzdur: istiqlal\u0131m\u0131z h\u0259p m\u0259arif\u0259 ba\u011f\u0131ld\u0131r. \u018fg\u0259r milli m\u0259arifimiz, milli m\u0259kt\u0259bimiz t\u0259r\u0259qqi etm\u0259zs\u0259, bizim \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259lah v\u0259 nicat \u00fcmidi qalmaz. H\u00f6kum\u0259t bunu biliyor. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn ibtidai t\u0259hsilin \u00fcmumi olmas\u0131na \u0259sas haz\u0131rlamya v\u0259 i\u015fbu eyl\u00fcld\u0259n etibar\u0259n m\u00fct\u0259\u0259ddid ibtidai  m\u0259kt\u0259bl\u0259r a\u00e7maya t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs  ed\u0259c\u0259kdir\u2026 M\u00f6vcud edadil\u0259rd\u0259n bir qismi t\u0259dric\u0259n millil\u0259\u015fdiril\u0259c\u0259k, dig\u0259r qismi is\u0259 qeyri-m\u00fcslim \u00e7ocuqlar \u00fc\u00e7\u00fcn rus lisan\u0131nda ibqa edil\u0259c\u0259kdir. H\u0259r mill\u0259tin k\u0259ndi lisan\u0131nda oxumas\u0131na he\u00e7 bir mane\u0259 olmad\u0131\u011f\u0131ndan  onlar\u0131n \u00e7ocuqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00f6kum\u0259t hesab\u0131na m\u0259kt\u0259bl\u0259r a\u00e7\u0131lacaqd\u0131r.<\/p>\n<p>\u2026Tiflisd\u0259 bulunan Mav\u0259zayi \u2013 Qafqaz dar\u00fclf\u00fcnununun paytaxt\u0131m\u0131za n\u0259qli \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fczakirata giri\u015fil\u0259r\u0259k eyl\u00fcl ibtidalar\u0131nda t\u0259drisata burada d\u0259vam  edilm\u0259sin\u0259 s\u0259y v\u0259 iqdam edilm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p>Dar\u00fclf\u00fcnunumuzda, t\u0259bii, lisan\u0131m\u0131z\u0131n, tariximizin. \u018fd\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n inki\u015faf\u0131na xidm\u0259t ed\u0259 bil\u0259c\u0259k k\u00fcrs\u00fcl\u0259r a\u00e7\u0131lacaqd\u0131r\u00bb.<\/p>\n<p>N.Yusifb\u0259ylinin b\u0259y\u0259nnam\u0259si m\u00fczakir\u0259 olunark\u0259n parlament \u00fczv\u00fc doktor Koxman s\u00f6z al\u0131r:<\/p>\n<p>\u00abKoxman \u2013 H\u00f6kum\u0259tin b\u0259yannam\u0259si ruscaya  t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, biz s\u0259s ver\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259giz.<\/p>\n<p>S\u0259sl\u0259r \u2013 T\u0259rc\u00fcm\u0259 edilsin\u2026 Veriniz t\u0259rc\u00fcm\u0259sini \u00f6zl\u0259ri oxusunlar\u2026<\/p>\n<p>S\u0259dr \u2013 Bel\u0259 olan sur\u0259td\u0259 bel\u0259 el\u0259m\u0259k olar: b\u0259yannam\u0259ni ver\u0259k \u00f6zl\u0259ri oxusunlar, o v\u0259qt\u0259 q\u0259d\u0259r t\u0259n\u0259ff\u00fcs elan ediyoram\u00bb.<\/p>\n<p>T\u0259n\u0259ff\u00fcsd\u0259n sonra Koxman m\u00f6vqeyini bildirir:<\/p>\n<p>\u00abH\u00f6kum\u0259t b\u0259yannam\u0259si rusca t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilm\u0259digind\u0259n v\u0259 biz onun m\u0259zmununu bilm\u0259digimizd\u0259n formulaya s\u0259s ver\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259gizi x\u0259b\u0259r vermi\u015fdik. \u015eimdi m\u0259zmununa a\u015fina olduq. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 l\u0259hin\u0259 s\u0259s ver\u0259c\u0259giz\u00bb.<\/p>\n<p>M\u0259clisin 7 avqust 1919-cu il tarixli iclas\u0131nda t\u0259b\u0259\u0259lik haqq\u0131nda  qanun layih\u0259si m\u00fczakir\u0259 edil\u0259rk\u0259n \u00abqeyri-m\u00fcs\u0259lman m\u0259buslar t\u0259r\u0259find\u0259n bir t\u0259klif  varid oluyor. M\u0259s\u0259l\u0259 m\u00fch\u00fcm oldu\u011fundan rusca dan\u0131\u015f\u0131ls\u0131n, yaxud t\u00fcrkc\u0259 irad olunan nitql\u0259r ruscaya  t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilsinl\u0259r\u00bb. V\u0259 bu zaman M\u0259clis \u00fczv\u00fc Mustafa V\u0259kilov yerind\u0259n deyir:<\/p>\n<p>\u00abQ\u0259tiyy\u0259n \u00f6yl\u0259 \u015fey olmaz. M\u0259clisi-M\u0259busanda rusca nitq s\u00f6yl\u0259m\u0259k qanunumuzda yoxdur\u00bb.<\/p>\n<p>Slav-rus c\u0259miyy\u0259tinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Krav\u00e7enkov, t\u0259bii ki, rusca \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k m\u0259s\u0259l\u0259ni yum\u015faltma\u011fa  \u00e7al\u0131\u015f\u0131r:<\/p>\n<p>\u00abBurada sizin milli hissiniz\u0259 toxunacaq bir \u015fey d\u0259 yoxdur\u2026 Xahi\u015f ediyoruz, bu m\u0259s\u0259l\u0259 haqq\u0131ndak\u0131 nitql\u0259r rus dilind\u0259 irad, yaxud t\u00fcrkc\u0259 s\u00f6yl\u0259nib d\u0259 ruscaya t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilsinl\u0259r\u00bb.<\/p>\n<p>M\u00fcsavat\u00e7\u0131 Mustafa V\u0259kilov m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 m\u00fcnasib\u0259tini daha k\u0259skin bir \u015f\u0259kild\u0259 bildirm\u0259li olur:<\/p>\n<p>\u00abB\u0259n ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u00fcyoram, h\u0259ddind\u0259n ziyad\u0259 s\u0259brli oldu\u011fumuzdanm\u0131, yaxud h\u0259r \u015fey\u0259 k\u0259metinal\u0131q g\u00f6st\u0259rdiyimizd\u0259ndir ki, bu g\u00fcn biz\u0259 M\u0259clisi-M\u0259busan\u0131m\u0131zda bizd\u0259n \u0259cn\u0259bi dild\u0259 dan\u0131\u015fma\u011f\u0131m\u0131z\u0131 t\u0259l\u0259b ediyorlar. \u00dcmum mill\u0259tl\u0259rd\u0259, h\u0259r bir d\u00f6vl\u0259td\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f v\u0259  he\u00e7 v\u0259qt \u0259l vurulmam\u0131\u015f olan \u0259saslardan birisini biz  d\u0259 q\u0259bul etmi\u015fik ki, M\u0259clisi-M\u0259busanda \u00f6z dilimizd\u0259 q\u0259bul etmi\u015fik ki, M\u0259clisi-M\u0259busanda \u00f6z dilimizd\u0259 dan\u0131\u015faq. Bizim dilimiz var. O dild\u0259 dan\u0131\u015fma\u011fa  h\u0259qqimiz var. V\u0259 dan\u0131\u015fma\u011fa q\u0259rar vermi\u015fik. Qald\u0131 ki, bizim uca s\u0259sl\u0259 bu k\u00fcrs\u00fcd\u0259n veril\u0259n d\u0259rs\u0259 d\u0259 ehtiyac\u0131m\u0131z yoxdur. Milli hissiyat\u0131m\u0131za n\u0259  toxunar, n\u0259 toxunmaz, onu \u00f6z\u00fcm\u00fcz yax\u015f\u0131 biliyoruz. Uca s\u0259sl\u0259 dem\u0259k laz\u0131m degildir. Bundan \u0259lav\u0259, bu v\u0259qt\u0259d\u0259k M\u0259clisi-M\u0259busanda bundan daha b\u00f6y\u00fck, daha m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r m\u00fczakir\u0259 v\u0259 h\u0259ll  edilmi\u015fdir\u2026<\/p>\n<p>\u2026Buras\u0131 Az\u0259rbaycan M\u0259clisi-M\u0259busan\u0131d\u0131r. Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u00f6z dili var,  \u00f6z M\u0259clisind\u0259 \u00f6z dilini dan\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r,.. bir d\u0259 b\u00f6yl\u0259 t\u0259klifl\u0259r edilm\u0259m\u0259lidir. Nitql\u0259rin t\u00fcrkc\u0259  irad edilib d\u0259 ruscaya t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilm\u0259sin\u0259 ki, nec\u0259 bu v\u0259qt\u0259d\u0259k Parlamanda he\u00e7 v\u0259qt b\u00f6yl\u0259 \u015fey olmam\u0131\u015fd\u0131r, bundan b\u00f6yl\u0259 d\u0259 olmamal\u0131d\u0131r, ola da bilm\u0259z\u00bb.<\/p>\n<p>Dil m\u0259s\u0259l\u0259si \u00f6z\u00fcn\u00fc tamamil\u0259 f\u0259rqli (v\u0259 y\u00fcks\u0259k intellektual) s\u0259viyy\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycanda  Universitet a\u00e7\u0131l\u0131b-a\u00e7\u0131lmamas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 21 avqust  1919-cu il tarixli iclasda ortaya \u00e7\u0131x\u0131r\u2026<\/p>\n<p>M\u0259clis \u00fczv\u00fc ke\u015fi\u015f Krav\u00e7enkov bu hadis\u0259d\u0259n \u015fovinist m\u0259qs\u0259dl\u0259rl\u0259 sui-istifad\u0259 etm\u0259k ist\u0259yir:<\/p>\n<p>\u00ab\u2026Bizi vadar ediyor inanaq ki, cavan Az\u0259rbaycan dar\u00fclf\u00fcnunu rus \u00fclum v\u0259 f\u00fcnununa dara v\u0259 bu m\u0259nb\u0259d\u0259n \u00e7\u0131xacaq, elmiyy\u0259 \u0259xz ed\u0259c\u0259k olanlar\u0131n q\u0259lbind\u0259 rus m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u0259h\u0259bb\u0259t odu yand\u0131ra bil\u0259c\u0259k bir \u00e7ox adamlar g\u00f6r\u0259c\u0259kdir. Do\u011frudur, elm beyn\u0259lmil\u0259ldir (s\u0259sl\u0259r: \u00abdo\u011frudur!\u00bb), f\u0259q\u0259t dar\u00fclf\u00fcnuna rus professorlar\u0131 c\u0259lb edilm\u0259si bizi ruh\u0259n \u015fad ediyor ki, Bak\u0131da tezlik il\u0259 dar\u00fclf\u00fcnun a\u00e7\u0131la bil\u0259c\u0259k v\u0259 rus elmi, rus m\u0259d\u0259niyy\u0259ti qalib olacaqd\u0131r (g\u00fcl\u00fc\u015f, s\u0259sl\u0259r,  anla\u015f\u0131lmaz s\u00f6zl\u0259r \u2013 s\u0259s-k\u00fcy)\u00bb.<\/p>\n<p>V\u0259 bu \u00abs\u0259s-k\u00fcy\u00bb\u00fcn i\u00e7ind\u0259 n\u0259l\u0259rin \u00abgizl\u0259ndiyi\u00bbni anlamamaq m\u00fcmk\u00fcn deyil\u2026<\/p>\n<p>M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 ke\u015fi\u015f\u0259 d\u0259rhal cavab verib deyir:<\/p>\n<p>\u00abYax\u015f\u0131 olard\u0131 ki, bu elm v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259nb\u0259yi t\u00fcrkc\u0259 olayd\u0131. F\u0259q\u0259t h\u0259l\u0259lik bu m\u00fcmk\u00fcn degildir. F\u0259q\u0259t bu mane\u0259d\u0259 he\u00e7 v\u0259qt v\u0259 he\u00e7 k\u0259si \u00f6zg\u0259 dild\u0259 d\u0259 olsa dar\u00fclf\u00fcnun a\u00e7maqdan da\u015f\u0131nd\u0131rmam\u0131\u015fd\u0131r, da\u015f\u0131nd\u0131rammaz da\u2026 Krav\u00e7enko \u00abrus-rus\u00bb dem\u0259kl\u0259 bizi qorxudamaz\u2026 Bundan \u0259lav\u0259, m\u0259lumunuzdur ki, dar\u00fclf\u00fcnun a\u00e7\u0131lan g\u00fcnd\u0259n millil\u0259\u015fdirm\u0259 bin\u00f6vr\u0259si qoyuluyor. Dar\u00fclf\u00fcnunda t\u00fcrkc\u0259 t\u0259dris  edil\u0259c\u0259k v\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rimiz t\u00fcrk m\u00fchiti i\u00e7\u0259risind\u0259  \u00f6z mill\u0259tin\u0259 yax\u0131n olacaqlard\u0131r\u00bb.<\/p>\n<p>Daha m\u00fcf\u0259ss\u0259l (v\u0259 professional) izah\u0131 is\u0259 Maarif naziri R\u0259\u015fid xan Kaplanov t\u0259qdim edir:<\/p>\n<p>\u00ab\u2026B\u0259nligini d\u0259rk etmi\u015f bir mill\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir imtahan qorxunc degildir\u2026 B\u0259n z\u0259nn ediyorum ki, n\u0259inki yaln\u0131z Az\u0259rbaycan, b\u0259lk\u0259 b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk al\u0259mind\u0259 m\u00f6vcud q\u00fcvveyi-elmiyy\u0259l\u0259r bu ad\u0131 (s\u00f6hb\u0259t \u00abmilli dar\u00fclf\u00fcnun t\u0259sis etm\u0259k\u00bbd\u0259n gedir \u2013 N.C.)  da\u015f\u0131maya layiq bir dar\u00fclf\u00fcnun a\u00e7maq \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t etsin. F\u0259q\u0259t o q\u0259d\u0259r q\u00fcvveyi-elmiyy\u0259miz olsa bel\u0259, m\u0259kt\u0259bi-aliyy\u0259d\u0259  m\u00fchazir\u0259l\u0259ri t\u00fcrkc\u0259 anlamaq istedad\u0131na malik t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rimiz yoxdur. He\u00e7 k\u0259sd\u0259n gizli  deyil ki, cavanlar\u0131m\u0131z\u0131n \u0259ks\u0259ri ana dilini p\u0259k z\u0259if biliyor. B\u0259zil\u0259ri hal-haz\u0131rda milli dar\u00fclf\u00fcnun a\u00e7maq  qeyri-m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funa istinad\u0259n cavanlar\u0131m\u0131z\u0131n \u0259cn\u0259bi  m\u0259malik dar\u00fclf\u00fcnunlar\u0131na g\u00f6nd\u0259rilm\u0259l\u0259rini t\u0259rcih ediyorlar.<\/p>\n<p>\u2026Bu yaxunlarda h\u00fczurunuza t\u0259qdim edil\u0259c\u0259k olan layiheyi-qanuniyy\u0259d\u0259n g\u00f6r\u0259c\u0259ksiniz ki, \u0259cn\u0259bi m\u0259ml\u0259k\u0259tl\u0259r\u0259 y\u00fcz t\u0259l\u0259b\u0259 g\u00f6nd\u0259rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn tam bir dar\u00fclf\u00fcnun saxlamaq q\u0259d\u0259r x\u0259rc laz\u0131m oluyor.<\/p>\n<p>\u2026B\u0259n t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin \u0259cn\u0259bi m\u0259ml\u0259k\u0259t\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si \u0259leyhind\u0259 degil\u0259m\u2026 Amma bu yol bizi milli dar\u00fclf\u00fcnuna aparmaz. Onu yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259qiqi \u00e7ar\u0259 tez zamanda z\u0259ngin  Avropa dill\u0259rind\u0259n birisind\u0259 bir dar\u00fclf\u00fcnun a\u00e7maqd\u0131r. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015f\u0259rait alt\u0131nda bu dil rus dilidir\u2026 O dar\u00fclf\u00fcnun Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tin\u0259  v\u0259 t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 xidm\u0259t ed\u0259c\u0259kdir\u00bb.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259tinin Maarif naziri  onu da \u0259lav\u0259 edir ki:<\/p>\n<p>\u00abZira h\u0259min dar\u00fclf\u00fcnunun f\u0259aliyy\u0259ti ay\u0131lm\u0131\u015f, ya\u015famaq ist\u0259y\u0259n, z\u0259ngin bir lisana malik, m\u0259d\u0259niyy\u0259tc\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin m\u00fch\u00fcm bir qismil\u0259  m\u0259rbut olan bir mill\u0259tin milli arzu v\u0259  amal\u0131 il\u0259 dolmu\u015f bir m\u00fchit i\u00e7\u0259risind\u0259 cari olacaqd\u0131r\u2026 B\u00f6yl\u0259 \u0259lveri\u015fli bir m\u00fchit daxilind\u0259\u2026 t\u00fcrk lisan\u0131 t\u0259drisini yax\u015f\u0131 bir \u015f\u0259rait alt\u0131na qoymaq v\u0259 sair\u0259 kibi bir \u00e7ox t\u0259dabir il\u0259 dar\u00fclf\u00fcnunumuzu m\u00fcnt\u0259z\u0259m\u0259n millil\u0259\u015fdir\u0259  bil\u0259riz\u00bb.<\/p>\n<p>M\u0259clisd\u0259 Universitet m\u0259s\u0259l\u0259si m\u00fczakir\u0259 olunan g\u00fcnl\u0259rd\u0259 \u00dc.Hac\u0131b\u0259yli \u00abAz\u0259rbaycan\u00bb q\u0259zetind\u0259 (21 sentyabr 1919-cu il) \u00abMillil\u0259\u015fm\u0259k\u00bb m\u0259qal\u0259sini d\u0259rc edir. V\u0259  h\u0259min m\u0259qal\u0259 bel\u0259 ba\u015flay\u0131r:<\/p>\n<p>\u00abD\u00f6vri-istibdaddan qalm\u0131\u015f v\u0259 bu g\u00fcn  Az\u0259rbaycan istiqlaliyy\u0259tin\u0259 yara\u015fmayan bir para i\u015fl\u0259ri \u00ablikvidasiya\u00bb etm\u0259k, y\u0259ni aradan g\u00f6t\u00fcrm\u0259k yolunda h\u00f6kum\u0259timiz ciddiyy\u0259tl\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259kd\u0259dir. Bu\u2026 i\u015fl\u0259rin biri d\u0259 rus dilidir ki, bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r aram\u0131zda h\u00f6kum\u0259t lisan\u0131 h\u00f6km\u00fcnd\u0259 qal\u0131b, Az\u0259rbaycan istiqlal\u0131n\u0131n \u015f\u0259r\u0259fini azaltmaqla b\u0259rab\u0259r, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259xi az m\u00fc\u015fk\u00fclat t\u00f6r\u0259tmiyor\u00bb.<\/p>\n<p>V\u0259 \u00dczeyir b\u0259y bel\u0259 bir tarixi (eyni zamanda m\u00fcasir!) paradoksu xat\u0131rlad\u0131r ki:<\/p>\n<p>\u00abAz\u0259rbaycan t\u00fcrk dili \u00fcmumqafqazda ya\u015fayan m\u00fcxt\u0259lif lisanl\u0131 mill\u0259tl\u0259r aras\u0131nda \u00fcmumi bir dil olmaq kibi b\u00f6yl\u0259 bir beyn\u0259lmil\u0259l \u0259h\u0259miyy\u0259ti haiz oldu\u011fu halda, y\u0259ni bir erm\u0259ninin  bir da\u011f\u0131stanl\u0131, bir malakan\u0131n bir g\u00fcrc\u00fc il\u0259  qonu\u015fub dan\u0131\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00fcrk dilin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olduqlar\u0131 bir halda, bu dil\u0259 malik olan t\u00fcrkl\u0259rin rus dilin\u0259  m\u00f6htac qalmas\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r q\u0259rib v\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r g\u00fcl\u00fcnc bir hald\u0131r\u00bb.<\/p>\n<p>B\u0259s s\u0259b\u0259b n\u0259 idi?<\/p>\n<p>Dahi mill\u0259t xadimi yaz\u0131r:<\/p>\n<p>\u00abBu qeyri-t\u0259bii hal, \u0259lb\u0259tt\u0259, rus istibdad\u0131n\u0131n b\u0259r\u0259k\u0259tind\u0259ndi ki,  rusla\u015fd\u0131rmaq politikas\u0131 say\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri \u00f6yl\u0259 bir \u015f\u0259rait i\u00e7ind\u0259 ya\u015f\u0131yorlard\u0131 ki, h\u0259mi\u015f\u0259  rus dilin\u0259 m\u00f6htac qal\u0131rd\u0131lar\u2026 T\u00fcrk dilin\u0259  dara olanlar bunu h\u0259yata t\u0259tbiq etm\u0259k v\u0259 bundan m\u0259i\u015f\u0259t v\u0259 g\u00fczaranlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bir faid\u0259 almaq imkan\u0131ndan m\u0259hrum edilmi\u015fl\u0259rdi. Rus istibdad\u0131 h\u0259r bir \u00abb\u0259nd-b\u0259r\u0259\u00bbni k\u0259sib dilimiz\u0259 he\u00e7 bir yerd\u0259 yol vermiyordu\u00bb\u2026<\/p>\n<p>\u00dczeyir b\u0259y \u00abmillil\u0259\u015fm\u0259k x\u00fcsusunda\u00bb Maarif naziri R\u0259\u015fid xan Kaplanovun xidm\u0259tl\u0259rini y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirir:<\/p>\n<p>\u00abMillil\u0259\u015fm\u0259k x\u00fcsusunda maarif naziri t\u0259r\u0259find\u0259n iki b\u00f6y\u00fck is\u0259 iqdam olunubdur: biri m\u0259kt\u0259bl\u0259rin, dig\u0259ri is\u0259 \u00fcmumh\u00f6kum\u0259t m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin millil\u0259\u015fdirilm\u0259sidir. M\u0259kt\u0259bl\u0259rin millil\u0259\u015fdirilm\u0259si, do\u011frudan-do\u011fruya, icra edilm\u0259kd\u0259dir. M\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin millil\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 is\u0259 bilavasit\u0259 iqdam edilib v\u0259 vasit\u0259 olmaq \u00fczr\u0259 bilat\u0259friq mill\u0259t \u00fcmumm\u0259murlar\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00fcrk dili kurslar\u0131 a\u00e7\u0131l\u0131bd\u0131r. Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti dair\u0259l\u0259rind\u0259 qulluq etm\u0259k ist\u0259y\u0259n  v\u0259 t\u00fcrk dilin\u0259 dara olmayan \u00fcmumm\u0259murlar  haman kurslara girib t\u00fcrk dili \u00f6gr\u0259nm\u0259y\u0259 m\u0259cburdurlar. Maarif naziri h\u0259zr\u0259tl\u0259rinin  bu yolda ciddiyy\u0259tl\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u015fayani-t\u0259brik v\u0259 layiqi-t\u0259hsindir. Biz\u0259 m\u0259lum oldu\u011fu \u00fczr\u0259 nazir h\u0259zr\u0259tl\u0259rinin b\u00f6yl\u0259 millil\u0259\u015fdirm\u0259k t\u0259dbirl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 protesto ed\u0259n v\u0259 bu  iqtimatdan saki olanlar vard\u0131r. Lakin e\u015fitdigimiz\u0259 g\u00f6r\u0259, nazir h\u0259zr\u0259tl\u0259ri he\u00e7 bir g\u00fcz\u0259\u015ftd\u0259 bulunmama\u011fa q\u0259rar vermi\u015fl\u0259rdir\u00bb\u2026<\/p>\n<p>Bu s\u00f6zl\u0259rin h\u0259qiq\u0259t oldu\u011funu g\u00f6st\u0259r\u0259n bir m\u00fch\u00fcm d\u0259lil d\u0259 ondan ibar\u0259tdir ki, bunu \u00dczeyir b\u0259y deyir\u2026<\/p>\n<p>M\u0259lum oldu\u011fu kimi, C\u00fcmhuriyy\u0259t M\u0259clisind\u0259ki qeyri-m\u00fcs\u0259lman \u00fczvl\u0259r, ad\u0259t\u0259n, \u00fcmumxalq (\u00fcmumd\u00f6vl\u0259t)  mara\u011f\u0131ndan deyil, milli azl\u0131q v\u0259 ya icma maraqlar\u0131ndan \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fl\u0259r ki, onlar\u0131n biri d\u0259 erm\u0259ni Malxazyan olmu\u015fdur\u2026 M\u0259clisl\u0259 h\u00f6kum\u0259t aras\u0131nda t\u0259friq\u0259 yaratmaq ist\u0259y\u0259n bu adama maliyy\u0259 naziri \u018flia\u011fa H\u0259s\u0259novun 17 noyabr 1919-cu il tarixd\u0259ki iclasda verdiyi cavab-izahat maraql\u0131d\u0131r:<\/p>\n<p>\u00abBurada \u00e7ox \u015fey dan\u0131\u015fd\u0131lar\u2026 Malxazov c\u0259nablar\u0131 dedil\u0259r ki, bu qanun layih\u0259si v\u0259qtind\u0259 b\u00fcdc\u0259 komisiyonuna g\u00f6nd\u0259rilm\u0259yibdir v\u0259 maliyy\u0259 naziri komisiyonda tez bax\u0131lmas\u0131na israr etm\u0259yibdir. Yax\u015f\u0131d\u0131r ki, Malxazyan c\u0259nablar\u0131 t\u00fcrkc\u0259 bilirl\u0259r, e\u015fitsinl\u0259r, m\u0259n \u00f6z\u00fcm\u00fc bu bar\u0259d\u0259 m\u00fcq\u0259ssir bilmiyorum. M\u0259n d\u0259f\u0259atla israr el\u0259mi\u015f\u0259m\u2026\u00bb<\/p>\n<p>Xalq\u0131n dilinin d\u00f6vl\u0259t dili s\u0259viyy\u0259sin\u0259  y\u00fcks\u0259lm\u0259sinin, M\u0259clisd\u0259 milli  probleml\u0259rin m\u0259hz mill\u0259tin \u00f6z dilind\u0259 m\u00fczakir\u0259sinin  n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00f6nm\u0259li olmas\u0131n\u0131 parlament q\u0259zeti \u00abAz\u0259rbaycan\u00bb d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 vur\u011fulam\u0131\u015fd\u0131r. \u018fhm\u0259d H\u0259mdi q\u0259zetin 9 dekabr 1919-cu il  n\u00f6mr\u0259sind\u0259 M\u0259clisin bir illik f\u0259aliyy\u0259tini d\u0259y\u0259rl\u0259ndir\u0259rk\u0259n \u0259n m\u00fch\u00fcm u\u011furlardan birini d\u0259 g\u00f6st\u0259rir: bu, ondan ibar\u0259tdir ki, ke\u00e7\u0259n bir ild\u0259 Az\u0259rbaycan Parlamenti \u00ablisani-milli il\u0259 h\u0259r t\u0259sirini, h\u0259r fikrini s\u00f6yl\u0259mi\u015f, mill\u0259tin h\u0259y\u0259can v\u0259 hissiyyati-\u00fcmumiyy\u0259sini bir m\u0259rk\u0259z\u0259 toplayaraq t\u0259rc\u00fcman olmu\u015f idi\u00bb\u2026<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti milli parlamentind\u0259 \u2013 M\u0259clisi-M\u0259busanda milli dil m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259, tamamil\u0259 t\u0259bii (v\u0259 qanunauy\u011fun) olaraq, h\u0259mi\u015f\u0259  b\u00f6y\u00fck t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015flikl\u0259 yana\u015f\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259nb\u0259: http:\/\/www.ataturk.az<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycanda ATAT\u00dcRK M\u0259rk\u0259zinin direktoru, filologiya elml\u0259ri doktoru, professor, akademik, \u018fm\u0259kdar elm xadimi, Milli M\u0259clisin \u00fczv\u00fc. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti-100 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti elan edil\u0259nd\u0259n az sonra t\u00fcrk (Az\u0259rbaycan) dilinin d\u00f6vl\u0259t dili olmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi. V\u0259 bu q\u0259rar\u0131n de- fakto olaraq nec\u0259 h\u0259yata ke\u00e7m\u0259si prosesini g\u00f6st\u0259r\u0259n \u0259n m\u00f6t\u0259b\u0259r (v\u0259 ali!) m\u0259nb\u0259 Az\u0259rbaycan M\u0259clisi-M\u0259busan\u0131n\u0131n iclaslar\u0131d\u0131r. \u0130claslardak\u0131 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-28887","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28887","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=28887"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28887\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":28924,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28887\/revisions\/28924"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=28887"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=28887"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=28887"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}