{"id":28917,"date":"2018-11-08T10:00:14","date_gmt":"2018-11-08T06:00:14","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=28917"},"modified":"2018-11-08T10:50:18","modified_gmt":"2018-11-08T06:50:18","slug":"nizami-c%c9%99f%c9%99rov-dilimizd%c9%99-bu-q%c9%99d%c9%99r-durgu-isar%c9%99sin%c9%99-ehtiyac-yoxdur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=28917","title":{"rendered":"Nizami C\u018fF\u018fROV.\u201cDilimizd\u0259 bu q\u0259d\u0259r dur\u011fu i\u015far\u0259sin\u0259 ehtiyac yoxdur\u201d"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/250px-Nizami_C\u0259f\u0259rov.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/250px-Nizami_C\u0259f\u0259rov-199x300.jpg\" alt=\"\" width=\"199\" height=\"300\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-27148\" srcset=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/250px-Nizami_C\u0259f\u0259rov-199x300.jpg 199w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/250px-Nizami_C\u0259f\u0259rov.jpg 250w\" sizes=\"auto, (max-width: 199px) 100vw, 199px\" \/><\/a><\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycanda ATAT\u00dcRK M\u0259rk\u0259zinin direktoru, filologiya elml\u0259ri doktoru, professor, akademik, \u018fm\u0259kdar elm xadimi, Milli M\u0259clisin \u00fczv\u00fc.<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Atat\u00fcrk M\u0259rk\u0259zinin s\u0259dri, akademik Nizami C\u0259f\u0259rovun APA TV-nin \u201cS\u00f6z\u00fc kodu\u201d verili\u015fin\u0259 m\u00fcsahib\u0259si<\/p>\n<p>\u2013 Nizami m\u00fc\u0259llim, verili\u015fimiz \u201cLibraff\u201d kitab sat\u0131\u015f\u0131 ma\u011fazas\u0131nda \u00e7\u0259kilir. Ona g\u00f6r\u0259 ist\u0259rdim, s\u00f6hb\u0259timiz\u0259 kitab m\u00f6vzusu il\u0259 ba\u015flayaq. Az\u0259rbaycan c\u0259miyy\u0259tinin kitaba m\u00fcnasib\u0259tini nec\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirirsiniz?<\/p>\n<p>\u2013 Uzun m\u00fcdd\u0259t \u015fikay\u0259tl\u0259nmi\u015fik ki, c\u0259miyy\u0259tin kitaba m\u00fcnasib\u0259ti yax\u015f\u0131 deyil.<\/p>\n<p>\u2013 Amma haql\u0131 \u015fikay\u0259tl\u0259nmi\u015fik.<\/p>\n<p>\u2013 Do\u011frudur. Sovetl\u0259r birliyinin son ill\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259n \u00e7ox kitab oxunan, \u0259n \u00e7ox kitab n\u0259\u015fr olunan \u00f6lk\u0259 idi. O m\u00fcqayis\u0259d\u0259n m\u0259lum oldu ki, 90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 kitaba maraq azald\u0131. Bunun da \u0259lb\u0259tt\u0259, \u00e7oxlu s\u0259b\u0259bl\u0259ri var idi. \u00dcmumi ictimai-siyasi \u015f\u0259rait, kitab n\u0259\u015frinin dem\u0259k olar dayanmas\u0131, kitab ma\u011fazalar\u0131n\u0131n ba\u011flanmas\u0131 v\u0259 s. Orta m\u0259kt\u0259bd\u0259 kitab oxumayanlar sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 oxumazlar.<\/p>\n<p>\u2013 Y\u0259qin raz\u0131la\u015fars\u0131n\u0131z ki, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 \u0259n \u00e7ox ziyan \u00e7\u0259k\u0259n \u0259d\u0259biyyat v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t oldu.<\/p>\n<p>\u2013 \u015e\u00fcbh\u0259siz. H\u0259tta m\u00fcsb\u0259t m\u0259nada inqilablar olanda da, arada kitaba, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 sahibin\u0259, m\u00fct\u0259f\u0259kkir\u0259 m\u00fcnasib\u0259t d\u0259yi\u015fir. \u00c7\u00fcnki h\u0259r k\u0259s \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fct\u0259f\u0259kkir hesab edir. Bel\u0259 insana kitab oxutdura bilm\u0259zs\u0259n. B\u00f6y\u00fck bir imperiya da\u011f\u0131ld\u0131. M\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00f6vrd\u0259 oxunan kitablara m\u00fcnasib\u0259t d\u0259yi\u015fdi, yeni kitablar \u00e7ap olunmad\u0131. Bunun ard\u0131nca da bazar iqtisadiyyat\u0131 g\u0259ldi. Bazar iqtisadiyyat\u0131 m\u00fcr\u0259kk\u0259b iqtisadi sistemdir. Onun h\u0259mi\u015f\u0259 ilk m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri \u00e7ox da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 olur. Ad\u0259t\u0259n bu da\u011f\u0131d\u0131c\u0131l\u0131q y\u00f6n\u0259lir m\u0259n\u0259viyyata. Amma sonradan \u00f6lk\u0259d\u0259 stabillik yaranandan, c\u0259miyy\u0259t inki\u015faf yolunu d\u0259rk ed\u0259nd\u0259n sonra ist\u0259r-ist\u0259m\u0259z h\u0259r \u015fey \u00f6z yerini ald\u0131. Az\u0259rbaycanda \u0259lifba d\u0259yi\u015fikliyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 probleml\u0259r d\u0259rhal h\u0259ll olundu. 2004-c\u00fc ild\u0259n lat\u0131n \u0259lifbas\u0131nda k\u00fctl\u0259vi n\u0259\u015frl\u0259rin \u00e7ap\u0131 ba\u015flad\u0131. Bizim bir s\u0131ra n\u0259\u015friyyatlar\u0131m\u0131z da bu proses\u0259 qo\u015fuldular. Lat\u0131n \u0259lifbas\u0131nda h\u0259m klassik Az\u0259rbay-can \u0259d\u0259biyyat\u0131, h\u0259m d\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131 n\u0259\u015fr olunma\u011fa ba\u015flad\u0131. Yeni yazanlar da lat\u0131n \u0259lifbas\u0131nda yazd\u0131lar, n\u0259\u015friyyat sistemi geni\u015fl\u0259ndi, d\u0259rslikl\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 yeni prinsipl\u0259r ortaya \u00e7\u0131xd\u0131. B\u00fct\u00fcn bunlar Az\u0259rbaycanda kitab i\u015fini t\u0259dric\u0259n qaydaya sald\u0131. Eyni zamanda Az\u0259rbaycanda rusca oxuyanlar var idi, ingilisc\u0259 oxuyanlar meydana \u00e7\u0131xd\u0131. Bu da balans\u0131, strukturu m\u00fc\u0259yy\u0259n\u00acl\u0259\u015f-dirdi. 70-80-ci ill\u0259ri m\u00fcqayis\u0259 ets\u0259k, o vaxt \u00e7ap olunan kitablar\u0131n keyfiyy\u0259ti il\u0259 indi n\u0259\u015fr olunan kitablar\u0131n keyfiyy\u0259ti aras\u0131nda m\u00fcsb\u0259t m\u0259nada m\u00fcqayis\u0259 olunmayacaq q\u0259d\u0259r f\u0259rq var.<\/p>\n<p>\u2013 Y\u0259ni indi daha keyfiyy\u0259tlidir?<\/p>\n<p>\u2013 \u018flb\u0259tt\u0259. O vaxt u\u015faqlar \u00fc\u00e7\u00fcn keyfiyy\u0259tli, r\u0259ngli kitablar burax\u0131lm\u0131rd\u0131. Do\u011frudur, m\u00fcbahis\u0259 edirik ki, o d\u00f6vrd\u0259 kitablar m\u0259zmunca daha yax\u015f\u0131 idi, indi h\u0259r k\u0259s yaz\u0131r.<\/p>\n<p>\u2013 Bu t\u0259bii prosesdir. H\u0259r k\u0259sin yazma\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq onsuz da m\u00fcmk\u00fcn deyil.<\/p>\n<p>\u2013 B\u0259li, m\u00fcmk\u00fcn deyil. \u00d6z\u00fc d\u0259 \u0259d\u0259biyyatda da, elmd\u0259 d\u0259 bel\u0259dir. Yazmaq k\u00fctl\u0259vil\u0259\u015fib. Buna da dar\u0131xmaq laz\u0131m deyil. Ona g\u00f6r\u0259 ki, se\u00e7im n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7ox olursa, o q\u0259d\u0259r yax\u015f\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki burada h\u0259m d\u0259 ideologiya m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri var. \u018fg\u0259r c\u0259miyy\u0259tin m\u00fcxt\u0259lif fikirl\u0259ri q\u0259bul etm\u0259k imkan\u0131 varsa, bu, \u00e7ox yax\u015f\u0131 g\u00f6st\u0259ricidir. Yad\u0131mdad\u0131r, o vaxt kitablar\u0131 xaricd\u0259n gizli g\u0259tirir-dil\u0259r. H\u0259min \u0259d\u0259biyyat\u0131 onsuz da biz tap\u0131b oxuyurduq. Amma indi h\u0259min \u0259d\u0259biyyat o q\u0259d\u0259r \u00e7ox \u00e7ap olunur, amma g\u00fccl\u00fc maraq da yoxdur. \u018fsas odur, bizim \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z \u201cD\u0259d\u0259 Qor-qud\u201ddan ba\u015flam\u0131\u015f, \u0259n m\u00fcasir yaz\u0131\u00e7\u0131lara q\u0259d\u0259r \u00e7ap olunub v\u0259 h\u0259r yerd\u0259 var.<\/p>\n<p>\u2013 \u018fsas odur, yax\u015f\u0131 m\u0259tn olsun. Amma problem on-dad\u0131r ki, yax\u015f\u0131 m\u0259tn\u0259 yax\u015f\u0131 qonorar verilmir.<\/p>\n<p>\u2013 Yeddi-s\u0259kkiz il \u0259vv\u0259l bu m\u0259s\u0259l\u0259 geni\u015f m\u00fczakir\u0259 olundu. O zaman m\u0259n parlamentin m\u0259d\u0259niyy\u0259t komit\u0259sinin s\u0259dri idim. \u00c7ox t\u0259kidl\u0259 t\u0259l\u0259b edirdim, d\u00f6vl\u0259t sifari\u015fl\u0259ri il\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n n\u0259\u015friyyatlar olsun ki, tan\u0131nm\u0131\u015f yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n, m\u0259s\u0259l\u0259n, Anar\u0131n, N\u0259riman H\u0259s\u0259nzad\u0259nin, El\u00e7inin, Fikr\u0259t Qocan\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259ri stabil \u00e7ap olunsun v\u0259 laz\u0131m\u0131 qonorar\u0131 als\u0131nlar. \u0130ndi bu m\u00fc\u0259llifl\u0259r d\u0259 qonorar ala bilmirl\u0259r. B\u0259z\u0259n g\u0259lir yeri olmayan ya\u015fl\u0131 yaz\u0131\u00e7\u0131ya m\u00fc\u0259yy\u0259n k\u00f6m\u0259k edib ona qonorar ver\u0259 bilirl\u0259r, amma bu proses d\u0259 g\u00f6zl\u0259nil\u0259n s\u0259viyy\u0259d\u0259 deyil. D\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn bunu \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259lidir. Do\u011frudur, indi \u201cAz\u0259rbaycan\u201d v\u0259 \u201cUlduz\u201d jurnallar\u0131, \u201c\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti\u201d qonorar verir, amma bu, h\u0259ddind\u0259n art\u0131q azd\u0131r. Y\u0259ni o d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 az v\u0259sait ayr\u0131l\u0131r ki, yaz\u0131\u00e7\u0131 roman\u0131 redakt\u0259-korrekt\u0259 etdirirs\u0259, bu v\u0259sait d\u0259 ora s\u0259rf olunur.<\/p>\n<p>\u2013 \u201cAz\u0259rbaycan\u201d v\u0259 \u201cUlduz\u201d jurnallar\u0131n\u0131n, \u201c\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti\u201dnin verdiyi qonorarlardan x\u0259b\u0259riniz var?<\/p>\n<p>\u2013 O q\u0259d\u0259r d\u0259 yox. Bilir\u0259m ki, n\u0259 q\u0259d\u0259r x\u0259b\u0259rim olmasa, o q\u0259d\u0259r yax\u015f\u0131d\u0131r. Y\u0259ni \u00e7ox azd\u0131r. Yaz\u0131\u00e7\u0131lar Birliyi d\u0259, jurnallar\u0131n ba\u015f redaktorlar\u0131 da bunu deyirl\u0259r. Milli M\u0259clisd\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r m\u00fczakir\u0259 olunanda \u0259ks m\u00f6vqel\u0259r d\u0259 m\u00fczakir\u0259 oldu. Deyirdil\u0259r, d\u00f6vl\u0259t yarad\u0131c\u0131 qurumlar\u0131 maliyy\u0259l\u0259\u015fdirir v\u0259 bel\u0259 \u015fey d\u00fcnyada yoxdur. Y\u0259ni yarad\u0131c\u0131 qurumlar m\u00fcst\u0259qildirl\u0259r v\u0259 \u00f6zl\u0259rini saxlamal\u0131d\u0131r. D\u00f6vl\u0259t bu i\u015f\u0259 qar\u0131\u015fsa, onda s\u0259n\u0259tkar\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini \u0259lind\u0259n al\u0131r. Milli M\u0259clisd\u0259 t\u0259klif etdil\u0259r ki, bu i\u015fi s\u0259rb\u0259st buraxaq. Oxucu yax\u015f\u0131 yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n kitab\u0131n\u0131 oxuyub, bir d\u0259 alacaq. Y\u0259ni bu \u015f\u0259kild\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131ya d\u00f6vl\u0259t qonorar verm\u0259sin.<\/p>\n<p>\u2013 Y\u0259qin ki, siz bu m\u00f6vqe il\u0259 raz\u0131la\u015fmad\u0131n\u0131z. \u00c7\u00fcnki m\u0259-d\u0259\u00acniyy\u0259t\u0259 d\u00f6vl\u0259t d\u0259st\u0259yi vacibdir.<\/p>\n<p>\u2013 M\u0259n ona g\u00f6r\u0259 raz\u0131la\u015fmad\u0131m ki, el\u0259 d\u00f6vrl\u0259r var, k\u00f6m\u0259k laz\u0131md\u0131r. M\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 bu k\u00f6m\u0259klik ortal\u0131\u011fa \u00e7\u0131x\u0131r. Do\u011frudur, Az\u0259rbaycan prezidenti bizim yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131za f\u0259xri adlar verir, onlar m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259zif\u0259l\u0259r da\u015f\u0131y\u0131r, universitetl\u0259rd\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar, maa\u015f al\u0131rlar. Yaxud yaz\u0131\u00e7\u0131lar d\u00f6vl\u0259t m\u00fckafatlar\u0131 al\u0131rlar. Amma bu da t\u0259k-t\u0259kdir. G\u0259ncl\u0259r\u0259 bird\u0259f\u0259lik prezident t\u0259qa\u00fcdl\u0259ri verilir. Amma bunlar bir n\u00f6v yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131 maliyy\u0259l\u0259\u015fdirir. \u018fd\u0259biyyat\u0131 maliyy\u0259l\u0259\u015fdirmir. Yax\u015f\u0131 \u0259s\u0259r yax\u015f\u0131 pul g\u0259tirm\u0259lidir. Paradoks n\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir? Yax\u015f\u0131 \u0259s\u0259ri c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k m\u0259s\u0259l\u0259si var. Bu, d\u00fcnyada \u00e7ox b\u00f6y\u00fck biznes sistemidir. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn el\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b mexanizml\u0259r var ki, s\u0259n n\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck yaz\u0131\u00e7\u0131 olsan da, o mexanizm\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259s\u0259n, maliyy\u0259 v\u0259saitini ala bilm\u0259y\u0259c\u0259ks\u0259n. \u00c7\u00fcnki bazar\u0131n r\u0259qab\u0259t sistemi var. Bax, bel\u0259 bir m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259ziyy\u0259td\u0259yik. Amma bu da maraql\u0131d\u0131r ki, parlament\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r m\u00fczakir\u0259 edirik, bir-birimizl\u0259 m\u00fcbahis\u0259 apar\u0131r\u0131q, qanunlar q\u0259bul edirik, amma h\u0259yat bizd\u0259n qaba\u011fa gedir. Parlamentd\u0259 q\u0259bul etdiyimiz qanunlar\u0131n m\u00fczakir\u0259si ged\u0259-ged\u0259 h\u0259yat daha qaba\u011fa gedir. Kitab ma\u011fazalar\u0131, n\u0259\u015friyyatlar meydana \u00e7\u0131x\u0131r, amma h\u0259l\u0259 d\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131 az qazan\u0131r. Biz bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif vaxtlarda m\u00fczakir\u0259 edirik v\u0259 ed\u0259c\u0259yik. M\u0259s\u0259l\u0259 yaln\u0131z ondan deyil ki, Milli M\u0259clis qanun q\u0259bul edir, ya yox. M\u0259s\u0259l\u0259 h\u0259m d\u0259 odur ki, Milli M\u0259clisd\u0259 m\u00fczakir\u0259 olunan m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sir edir. Milli M\u0259clis c\u0259miyy\u0259tl\u0259 dialoqdad\u0131r. M\u0259n h\u0259mi\u015f\u0259 demi\u015f\u0259m ki, bizim qanunlar\u0131m\u0131z bir az geciksin, amma c\u0259miyy\u0259timiz, \u0259d\u0259biyyat ir\u0259li getsin. Qanun q\u0259bul etdirm\u0259kl\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131 inki\u015faf etdir\u0259 bilm\u0259rik. Yarad\u0131c\u0131l\u0131q, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, elm bir inersiyad\u0131r. X\u00fcsus\u0259n \u0259d\u0259biyyatda istedad laz\u0131md\u0131r. Bunu \u00f6yr\u0259tmirl\u0259r, \u00f6yr\u0259tm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil. Amma t\u0259bii ki, h\u0259r \u015feyi d\u0259 inersiyan\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 buraxmaq olmaz. Sonra dey\u0259c\u0259yik ki, han\u0131 kitablar, kitabxanalar, yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u2026 Bu h\u0259dd\u0259 d\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq olmaz.<\/p>\n<p>\u2013 Elmira Axundova v\u0259 Rafael H\u00fcseynov Milli M\u0259clis-d\u0259ki m\u00fczakir\u0259l\u0259r zaman\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 ayr\u0131lan v\u0259saitin azl\u0131\u011f\u0131ndan \u015fikay\u0259t etmi\u015fdil\u0259r. Bu haqda n\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrs\u00fcn\u00fcz? T\u0259bii ki, siz d\u0259 bu v\u0259saitin art\u0131r\u0131lma\u011f\u0131n\u0131 arzu edirsiniz\u2026<\/p>\n<p>\u2013 Arzu h\u0259mi\u015f\u0259 var. Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259t b\u00fcdc\u0259sini m\u0259d\u0259niyy\u0259t sah\u0259sind\u0259 ay\u0131rsan, arzu yen\u0259 olacaq. M\u0259d\u0259niyy\u0259t \u00e7ox pul aparan sah\u0259dir. Amma bununla yana\u015f\u0131 bizd\u0259 ciddi v\u0259 elmi b\u00fcdc\u0259 siyas\u0259ti y\u00fcr\u00fcd\u00fcl\u00fcr. Bizim \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n da, ictimai fikrimizin d\u0259 \u0259sas m\u00f6vzusu Qaraba\u011fd\u0131r. T\u0259bii ki, orduya daha \u00e7ox pul yat\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki ordu bizi m\u00fcdafi\u0259 edir, m\u00fcst\u0259qilliyimizin daya\u011f\u0131d\u0131r. Az\u0259rbaycan prezidenti \u0130lham \u018fliyev d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 deyib: \u201cYaz\u0131\u00e7\u0131, \u0259d\u0259biyyat, m\u0259d\u0259niyy\u0259t bizim milli maraqlar\u0131m\u0131z\u0131n m\u00fcdafi\u0259sind\u0259 ordudan az xidm\u0259t etmir\u201d. Amma onun xidm\u0259ti konkret deyil. Tarixidir, \u0259n\u0259n\u0259vidir v\u0259 \u00e7ox q\u0259dimd\u0259n g\u0259lir, g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 gedir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 ayr\u0131lan v\u0259sait el\u0259 bilir\u0259m, h\u0259mi\u015f\u0259 d\u0259qiq \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcb-bi\u00e7ilir. Ondan yax\u015f\u0131 istifad\u0259 ets\u0259k, art\u0131r\u0131lma imkanlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, indiki \u015f\u0259raitd\u0259, \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011fruldur. Bizd\u0259 teatr v\u0259 kinonun inki\u015faf\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 proqram var. Yax\u015f\u0131 olar ki, \u0259d\u0259biyyatla ba\u011fl\u0131 da bu c\u00fcr proqramlar olsun.<\/p>\n<p>\u2013 T\u0259rc\u00fcm\u0259 M\u0259rk\u0259zinin \u201cAz\u0259rbaycan dilinin i\u015fl\u0259k or\u00acfo-qrafiya s\u00f6zl\u00fcy\u00fc\u201d m\u00fcxt\u0259lif m\u00fcbahis\u0259 v\u0259 m\u00fczakir\u0259l\u0259r\u0259 yol a\u00e7d\u0131. Siz bununla ba\u011fl\u0131 fikrinizi m\u0259tbuatda ifad\u0259 etdiniz. Ba\u015fqa m\u00f6vqe ondan ibar\u0259tdir ki, bu c\u00fcr s\u00f6zl\u00fckl\u0259ri yaln\u0131z Dil\u00e7ilik \u0130nstitutu n\u0259\u015fr etm\u0259lidir. Bu haqda n\u0259 dey\u0259 bil\u0259rsiniz?<\/p>\n<p>\u2013 Uzun ill\u0259r bizd\u0259 yar\u0131 r\u0259smi v\u0259ziyy\u0259t olub v\u0259 \u201cOrfo-qrafiya l\u00fc\u011f\u0259ti\u201d Dil\u00e7ilik \u0130nstitutunda haz\u0131rlan\u0131b. H\u0259tta bir vaxtlar Dil\u00e7ilik \u0130nstitutundan k\u0259nar L\u00fc\u011f\u0259tl\u0259r \u0130nstitutu da olub. Mara-ql\u0131d\u0131r ki, bu l\u00fc\u011f\u0259tl\u0259rin daha \u00e7ox t\u0259dqiqat obyekti t\u0259rc\u00fcm\u0259 l\u00fc\u011f\u0259tl\u0259ri olub. Buna da bizim ehtiyac\u0131m\u0131z var idi. \u00c7\u00fcnki termi-nologiya d\u0259qiql\u0259\u015fdirilm\u0259li idi. Orfoqrafiya sah\u0259sind\u0259 bizim \u00e7ox ciddi i\u015fl\u0259rimiz olub. 20-ci ill\u0259rin sonlar\u0131nda V\u0259li Xuluflunun n\u0259\u015fr olunan \u201c\u0130mla l\u00fc\u011f\u0259ti\u201d bizim ilk l\u00fc\u011f\u0259timizdir. Bu l\u00fc\u011f\u0259tin haz\u0131rlanmas\u0131nda o vaxt dil\u00e7ilik professoru olan B\u0259kir \u00c7oban-zad\u0259nin b\u00f6y\u00fck rolu olub. Eyni zamanda onun r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 \u00e7oxlu m\u00fc\u015favir\u0259l\u0259r ke\u00e7irilib, yaz\u0131 dilimiz qaydaya sal\u0131n\u0131b. Sonra h\u0259min l\u00fc\u011f\u0259tin \u0259sas\u0131nda orfoqrafiya l\u00fc\u011f\u0259tl\u0259ri haz\u0131rlan\u0131b. Kifay\u0259t q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck t\u0259cr\u00fcb\u0259miz var. L\u00fc\u011f\u0259tl\u0259rin t\u0259kmill\u0259\u015fm\u0259si 70-ci ill\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r davam edib. Bug\u00fcnk\u00fc l\u00fc\u011f\u0259t\u0259 d\u0259 q\u00fcsurlu l\u00fc\u011f\u0259t kimi baxmaq olmaz. \u00c7\u00fcnki onlar d\u00fcz yaz\u0131l\u0131b. Orfoqrafiya qaydalar\u0131 dilin yegan\u0259 qaydalar sistemidir ki, onu h\u00f6kum\u0259t t\u0259sdiq edir. L\u00fc\u011f\u0259tin t\u0259sdiqin\u0259 is\u0259 ehtiyac yoxdur. \u00c7\u00fcnki qayda varsa, l\u00fc\u011f\u0259ti h\u0259r k\u0259s t\u0259rtib ed\u0259 bil\u0259r. Bu l\u00fc\u011f\u0259tin yegan\u0259 \u0259lam\u0259ti odur ki, qaydalara uy\u011fun olsun. M\u00fc\u0259yy\u0259n d\u00f6vrd\u0259 apostrof g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Onda da qaydalarda \u00e7ox ciddi d\u0259yi\u015fikliy\u0259 ehtiyac olmad\u0131. Yal-n\u0131z bir iki s\u00f6z\u00fcn yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 d\u0259yi\u015fdi. Dey\u0259k ki, \u201c\u015fer\u201d s\u00f6z\u00fc \u015feir, \u201cfel\u201d feil kimi yaz\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>\u2013 C\u0259miyy\u0259t bunu q\u0259bul etdi. Apostrofun g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259yi b\u00f6y\u00fck bo\u015fluq yaratmad\u0131\u2026<\/p>\n<p>\u2013 Do\u011frudur. Bir vaxtlar biz f\u0259hl\u0259 s\u00f6z\u00fcn\u00fc d\u0259 apostrofla yaz\u0131rm\u0131\u015f\u0131q. Sabirin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u201cf\u0259l\u0259\u201d yaz\u0131l\u0131b. Apostrofun t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 etiraz etdil\u0259r, amma bu, \u0259sas deyil. Az\u0259rbaycan c\u0259miyy\u0259ti \u00f6z dilin\u0259, m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259, tarixin\u0259 \u00f6z\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 n\u0259 varsa \u00e7ox obyektiv m\u00fcnsiflik edir. C\u0259miyy\u0259t\u0259 onun \u0259leyhin\u0259 olan prinsipi inzibati q\u0259bul etdir\u0259 bilm\u0259zs\u0259n. M\u00fcmk\u00fcn deyil. He\u00e7 bir qanun da yoxdur ki, l\u00fc\u011f\u0259tl\u0259r ancaq Dil\u00e7ilik \u0130nstitutunun t\u0259rtibind\u0259n \u00e7\u0131xmal\u0131d\u0131r. \u018flb\u0259tt\u0259, Dil\u00e7ilik \u0130nstitutu n\u00fcmun\u0259 g\u00f6st\u0259rm\u0259lidir. Bu, institutun bilavasit\u0259 v\u0259zif\u0259sidir. Universitet-l\u0259r d\u0259 s\u00f6zl\u00fck buraxa bil\u0259rl\u0259r. Bu, T\u0259hsil Nazirliyinin s\u0259lahiy-y\u0259tin\u0259 aid m\u0259s\u0259l\u0259dir. Orta m\u0259kt\u0259bl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00f6zl\u00fckl\u0259r burax\u0131l-mal\u0131d\u0131r. Deyim ki, bunu Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131 ed\u0259 bilm\u0259z. O prosesd\u0259 pedaqoqlar, d\u0259rslik m\u00fc\u0259llifl\u0259ri i\u015ftirak etm\u0259lidirl\u0259r. \u00c7ox t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bizd\u0259 el\u0259 l\u00fc\u011f\u0259tl\u0259r azd\u0131r. Bir d\u0259f\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck dil\u00e7i alimimiz \u018fziz \u018ff\u0259ndizad\u0259nin \u201cM\u0259kt\u0259blinin orfoqrafiya l\u00fc\u011f\u0259ti\u201d \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. S\u00f6zl\u00fckl\u0259rin t\u0259yinat\u0131 var. El\u0259 prinsip yoxdur ki, bu i\u015fl\u0259rin ham\u0131s\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutu n\u0259zar\u0259t etm\u0259lidir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 T\u0259rc\u00fcm\u0259 M\u0259rk\u0259zi \u00f6z s\u00f6zl\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259klif el\u0259di. Bu s\u00f6zl\u00fck \u00f6z x\u00fcsusi prinsipl\u0259ri il\u0259 ortaya \u00e7\u0131xd\u0131. Bu s\u00f6zl\u00fck Az\u0259rbaycan dilinin orfoqrafiya l\u00fc\u011f\u0259tini inkar el\u0259mir. Sad\u0259c\u0259, s\u00f6zl\u00fcy\u00fcn ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131nda ist\u0259r-ist\u0259m\u0259z m\u00fcqayis\u0259 apar\u0131ld\u0131. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 ilkin m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u00fck adland\u0131r\u0131ld\u0131. Bizim b\u0259zi dil\u00e7il\u0259rimiz el\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcr ki, bu \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259rin l\u00fc\u011f\u0259tidir. El\u0259 deyil. T\u0259bii ki, bu l\u00fc\u011f\u0259tin ad\u0131n\u00acda el\u0259 bir iddia var. L\u00fc\u011f\u0259t\u0259 o s\u00f6zl\u0259r daxil olub ki, onlar c\u0259\u00acmiyy\u0259tin tez-tez m\u00fcraci\u0259t etdiyi s\u00f6zl\u0259rdir. \u0130ndi m\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cOrfo\u00acqrafiya l\u00fc\u011f\u0259ti\u201dnin son n\u0259\u015frin\u0259 baxsaq, ona g\u00f6rk\u0259mli alim, aka\u00acdemik A\u011famusa Axundov r\u0259hb\u0259rlik edib. Amma burada fone\u00actika m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259n daha \u00e7ox, hans\u0131 s\u00f6zl\u0259r olmal\u0131d\u0131r m\u0259s\u0259\u00acl\u0259sind\u0259 problem yaran\u0131b.<\/p>\n<p>\u2013 Qo\u015fa samitl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259 n\u0259 yerd\u0259dir? Siz riyaziyyat, n\u0259qliyyat, \u0259d\u0259biyyat, s\u0259hiyy\u0259, maliyy\u0259 v\u0259 s. s\u00f6zl\u0259rd\u0259 samitin birinin ixtisar olunmas\u0131n\u0131 t\u0259klif etmi\u015fdiniz. Bunun h\u0259yata ke\u00e7m\u0259si reald\u0131rm\u0131?<\/p>\n<p>\u2013 Bu s\u00f6zl\u0259ri bir \u201cy\u201d il\u0259 deyirik. V\u0259 n\u0259z\u0259ri olaraq, \u201cy\u201d h\u0259rfinin biri at\u0131la bil\u0259r. Amma m\u0259s\u0259l\u0259nin ba\u015fqa t\u0259r\u0259fi d\u0259 var. Bu g\u00fcn h\u0259min iki \u201cy\u201ddan biri at\u0131lsa\u2026 T\u0259s\u0259vv\u00fcr edin, bizim ne\u00e7\u0259 nazirliyimizin ad\u0131nda iki \u201cy\u201d var. \u018fdliyy\u0259 Nazir\u00acli\u00acyi, Maliyy\u0259 Nazirliyi, M\u0259d\u0259niyy\u0259t Nazirliyi\u2026 G\u00f6r\u00fcn, n\u0259 q\u0259d\u0259r s\u0259n\u0259d d\u0259yi\u015fm\u0259lidir.<\/p>\n<p>\u2013 Dem\u0259k, bu m\u0259s\u0259l\u0259 real deyil, qo\u015fa samitl\u0259rd\u0259n biri at\u0131lmayacaq\u2026<\/p>\n<p>\u2013 T\u0259bii ki! \u0130ndiki \u015f\u0259raitd\u0259 bu m\u00fcmk\u00fcn deyil.<\/p>\n<p>\u2013 On il sonra bu m\u0259s\u0259l\u0259 t\u0259klif olunsa, onda n\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259c\u0259k?<\/p>\n<p>\u2013 He\u00e7 n\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259c\u0259k. M\u0259n bil\u0259n, bel\u0259 qalacaq. Ba\u015fqa m\u0259s\u0259l\u0259 d\u0259 var. M\u0259s\u0259l\u0259n, A\u011fstafa rayonu \u0130cra Hakimiyy\u0259ti. Ya-xud ba\u015fqa qo\u015fa samitli idar\u0259l\u0259r\u2026 G\u00f6r\u00fcn, indiki \u015f\u0259raitd\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r v\u0259sait t\u0259l\u0259b edir. Eyni zamanda \u015f\u0259xsiyy\u0259t v\u0259siq\u0259l\u0259rind\u0259 olan qo\u015fa \u201cy\u201d h\u0259rfl\u0259ri\u2026 Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bu s\u00f6hb\u0259ti h\u0259l\u0259lik saxlamaq laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>\u2013 Dil normalar\u0131n\u0131n pozulma\u011f\u0131n\u0131 \u00e7ox m\u00fc\u015fahid\u0259 edirsiniz?<\/p>\n<p>\u2013 Az\u0259rbaycan dili yaz\u0131 qaydalar\u0131 etibar\u0131 il\u0259 \u00e7ox m\u00fck\u0259m\u00acm\u0259l dill\u0259rd\u0259n biridir. Bizim yaz\u0131 qaydalar\u0131m\u0131zda problemimiz yoxdur. Ziyal\u0131lar\u0131m\u0131z, \u0259li q\u0259l\u0259m tutanlar\u0131m\u0131z dem\u0259k olar, normal yaz\u0131rlar. Bir az dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259rind\u0259 probleml\u0259rimiz var. \u00c7\u00fcnki yaz\u0131 dilimizd\u0259 dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259rimizi h\u0259ddind\u0259n \u00e7ox art\u0131r\u0131blar. Bu q\u0259d\u0259r dur\u011fu i\u015far\u0259sin\u0259 ehtiyac yoxdur.<\/p>\n<p>\u2013 M\u0259s\u0259l\u0259n, hans\u0131lara?<\/p>\n<p>\u2013 M\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cki\u201d ba\u011flay\u0131c\u0131 deyils\u0259, orda ehtiyac yoxdur. Bizd\u0259 is\u0259 harada \u201cki\u201d g\u00f6r\u00fcrl\u0259rs\u0259, orada verg\u00fcl qoyurlar. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn orta m\u0259kt\u0259bi yax\u015f\u0131 oxumaq laz\u0131md\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cM\u0259n ki bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 \u00f6z raz\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131 bildirm\u0259mi\u015f\u0259m\u201d c\u00fcml\u0259sind\u0259 \u201cki\u201dd\u0259n sonra verg\u00fcl qoymaq laz\u0131m deyil. Yaxud feli ba\u011flama t\u0259rkib-l\u0259rind\u0259n sonra h\u0259r yerd\u0259 verg\u00fcl qoyurlar. Tutal\u0131m, \u201cfilank\u0259s filan i\u015fi g\u00f6r\u00fcb\u2026\u201d \u2013  sonra verg\u00fcl qoyurlar. Ehtiyac yoxdur. Bu n\u0259yi d\u0259yi\u015fir? \u015eifahi nitqimizd\u0259 is\u0259 probleml\u0259r var. Bu da yaln\u0131z Az\u0259rbaycan dilin\u0259 aid deyil. D\u00fcnyada el\u0259 bir dil tapmazsan ki, o dild\u0259 dan\u0131\u015fan insan qaydalara tam \u0259m\u0259l el\u0259sin. M\u00fcmk\u00fcn deyil. Yet\u0259r ki, bu qabar\u0131q olmas\u0131n.<\/p>\n<p>\u2013 D\u00f6vl\u0259t dili haqq\u0131nda qanunda dil qaydalar\u0131n\u0131 pozanlar\u0131n c\u0259rim\u0259l\u0259nm\u0259si g\u00f6st\u0259rilir. Praktikada is\u0259 buna rast g\u0259lmirik ki, kims\u0259 pozuntuya g\u00f6r\u0259 c\u0259rim\u0259l\u0259nsin.<\/p>\n<p>\u2013 Qanun t\u0259rtib olunanda biz onu eksperimental \u015f\u0259kild\u0259 yox, prinsip olaraq daxil etdik ki, Az\u0259rbaycan dilinin qayda-qanunlar\u0131na qar\u015f\u0131 \u015f\u00fcurlu \u015f\u0259kild\u0259 da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259t olarsa, o c\u0259zaland\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Ola bil\u0259r, q\u0259zet-jurnallar, televiziya-radiolar hans\u0131sa t\u0259sir alt\u0131nda dilimizi g\u00fcl\u00fcnc v\u0259ziyy\u0259t\u0259 sala, ironiya ed\u0259. \u00c7\u00fcnki dilimiz\u0259 qar\u015f\u0131 tarixd\u0259 \u00e7ox ironiyalar, da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 t\u0259sirl\u0259r olub. Az\u0259rbaycan prezidenti Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259nd\u0259 dedi ki, Az\u0259rbaycan dilin\u0259 k\u0259nardan g\u0259tiril\u0259n s\u00f6zl\u0259rin, intonasiyalar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131nmal\u0131d\u0131r. O h\u0259dd\u0259 g\u0259tiril\u0259 bil\u0259r ki, Az\u0259rbaycan dili t\u0259bii qurulu\u015funu itir\u0259 bil\u0259r. \u0130ngilisl\u0259rl\u0259 hindlil\u0259rin zarafatyana s\u00f6hb\u0259ti var. Bir m\u0259clisd\u0259 ingilis iddia il\u0259 deyir ki, biz Hindistan\u0131 z\u0259bt el\u0259dik v\u0259 sizi \u00f6z qaydalar\u0131m\u0131zla ya\u015fama\u011fa m\u0259cbur el\u0259dik, ingilis dilini siz\u0259 q\u0259bul etdirdik. Hindli bilmir n\u0259 cavab versin. Deyir ki, biz d\u0259 ingilis dilinin ba\u015f\u0131na el\u0259 oyun a\u00e7d\u0131q ki, onu qaydaya salmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil. Y\u0259ni dill\u0259 ba\u011fl\u0131 bel\u0259 hadis\u0259l\u0259r olur. D\u00f6vl\u0259t dili haqq\u0131nda qanunda da bu m\u0259s\u0259l\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulub. Amma inanm\u0131ram, f\u0259rdi olaraq kims\u0259 dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131, yaz\u0131s\u0131n\u0131 o g\u00fcn\u0259 qoysun ki, y\u0259ni dilin ax\u0131r\u0131na \u00e7\u0131xacam. Ferdinand de S\u00f6ss\u00fcr deyir ki, dilin qayda-qanunlar\u0131, normalar\u0131 bir adam\u0131n iddias\u0131 il\u0259 pozula bilm\u0259z. \u00c7\u00fcnki o, xalq\u0131n say\u0131 q\u0259d\u0259r ansambld\u0131r. Onlar o dild\u0259 oxuyurlar, ifa edirl\u0259r. D\u00f6rd-be\u015f adam ayr\u0131 hava \u00e7alsa da, hiss olunmayacaq. Amma yen\u0259 d\u0259 dili qorumaq laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259nb\u0259: http:\/\/ataturk.az<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycanda ATAT\u00dcRK M\u0259rk\u0259zinin direktoru, filologiya elml\u0259ri doktoru, professor, akademik, \u018fm\u0259kdar elm xadimi, Milli M\u0259clisin \u00fczv\u00fc. Az\u0259rbaycan Atat\u00fcrk M\u0259rk\u0259zinin s\u0259dri, akademik Nizami C\u0259f\u0259rovun APA TV-nin \u201cS\u00f6z\u00fc kodu\u201d verili\u015fin\u0259 m\u00fcsahib\u0259si \u2013 Nizami m\u00fc\u0259llim, verili\u015fimiz \u201cLibraff\u201d kitab sat\u0131\u015f\u0131 ma\u011fazas\u0131nda \u00e7\u0259kilir. Ona g\u00f6r\u0259 ist\u0259rdim, s\u00f6hb\u0259timiz\u0259 kitab m\u00f6vzusu il\u0259 ba\u015flayaq. Az\u0259rbaycan c\u0259miyy\u0259tinin kitaba m\u00fcnasib\u0259tini nec\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirirsiniz? \u2013 Uzun m\u00fcdd\u0259t \u015fikay\u0259tl\u0259nmi\u015fik [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[37,5,7],"tags":[],"class_list":["post-28917","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-musahib","category-pub","category-turkiy-dbiyyati"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28917","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=28917"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28917\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":28926,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28917\/revisions\/28926"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=28917"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=28917"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=28917"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}