{"id":29190,"date":"2018-11-17T08:30:27","date_gmt":"2018-11-17T04:30:27","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=29190"},"modified":"2018-11-17T09:30:12","modified_gmt":"2018-11-17T05:30:12","slug":"nizami-c%c9%99f%c9%99rov-mut%c9%99f%c9%99kkir-%c9%99d%c9%99biyyatsunas","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=29190","title":{"rendered":"Nizami C\u018fF\u018fROV.&#8221;M\u00fct\u0259f\u0259kkir \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas&#8221;"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/250px-Nizami_C\u0259f\u0259rov.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/250px-Nizami_C\u0259f\u0259rov-199x300.jpg\" alt=\"\" width=\"199\" height=\"300\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-27148\" srcset=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/250px-Nizami_C\u0259f\u0259rov-199x300.jpg 199w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/250px-Nizami_C\u0259f\u0259rov.jpg 250w\" sizes=\"auto, (max-width: 199px) 100vw, 199px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, \u0259d\u0259bi-ictimai fikrin inki\u015faf\u0131nda M\u0259sud \u018flio\u011flunun, he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz, m\u00fcst\u0259sna xidm\u0259tl\u0259ri vard\u0131r ki, bu xidm\u0259tl\u0259rin yaln\u0131z miqyas\u0131 deyil, m\u0259zmun-m\u00fcnd\u0259ric\u0259si, ideya-estetik m\u00fck\u0259mm\u0259lliyi d\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 etiraf olunmu\u015f, t\u0259nqid\u00e7i-\u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas\u0131n ke\u00e7\u0259n \u0259srin q\u0131rx\u0131nc\u0131 ill\u0259rinin sonlar\u0131ndan yetmi\u015finci ill\u0259rinin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r davam ed\u0259n (v\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, \u00e7ox tez k\u0259sil\u0259n) yarad\u0131c\u0131l\u0131q axtar\u0131\u015flar\u0131 bir ne\u00e7\u0259 fundamental istiqam\u0259ti \u0259hat\u0259 etm\u0259kl\u0259 sonrak\u0131 ill\u0259rin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131na, \u00fcmum\u0259n milli \u0259d\u0259bi-n\u0259z\u0259ri t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn t\u0259r\u0259qqisin\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir.<\/p>\n<p>M\u0259sud \u018flio\u011flu iyirmi be\u015f illik yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u0259rzind\u0259 \u201c\u015eamo\u201d roman\u0131 haqq\u0131nda (1951), \u201cC\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin dramaturgiyas\u0131\u201d (1954), \u201cMirz\u0259 \u0130brahimovun dramaturgiyas\u0131\u201d (1955), \u201cS.S.Axundovun h\u0259yat v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d (1956), \u201cOsman Sar\u0131v\u0259lli\u201d (1958), \u201cR\u0259sul Rza\u201d (1960), \u201cM\u0259fkur\u0259 dostlar\u0131\u201d (1961), \u201c\u018fd\u0259biyyatda yeni insan\u201d (1964), \u201cM\u0259sl\u0259k qarda\u015flar\u0131\u201d (1966), \u201cT\u0259nqid\u00e7inin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259ri\u201d (1968) kitablar\u0131, onlarla m\u0259qal\u0259l\u0259ri n\u0259\u015fr olunmu\u015f, v\u0259fat\u0131ndan sonra \u201c\u018fd\u0259bi fraqmentl\u0259r\u201d (1974), \u201cH\u00fcseyn Cavidin romantizmi\u201d (1975), \u201cM\u0259h\u0259bb\u0259t v\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q\u201d (1979), \u201cAmal v\u0259 s\u0259n\u0259t\u201d (1980) v\u0259 ikicildlik \u201cDar\u0131xan adamlar\u201d (2009) kitablar\u0131 \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\nM\u0259sud \u018flio\u011flunun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u00fc\u00e7 \u0259sas istiqam\u0259t elmi-metodoloji aktuall\u0131\u011f\u0131 (v\u0259 enerjisi) il\u0259 se\u00e7ilir ki, onlardan birincisi xalq yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, ikincisi klassik, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259 m\u00fcasir \u0259d\u0259biyyatd\u0131r. \u0130lk t\u0259dqiqatlar\u0131ndan ba\u015flayaraq maraq dair\u0259si \u00e7ox geni\u015f olan t\u0259nqid\u00e7i-\u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas \u0259d\u0259bi n\u00f6v, janr m\u0259hdudiyy\u0259ti bilm\u0259mi\u015f, h\u0259m poeziyadan, h\u0259m n\u0259srd\u0259n, h\u0259m d\u0259 dramaturgiyadan eyni pe\u015f\u0259karl\u0131qla yazmaq t\u0259cr\u00fcb\u0259sin\u0259 yiy\u0259l\u0259nmi\u015f, \u00e7ox zaman m\u0259nb\u0259yini paradokslardan alan yeni ideya-estetik \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flarla z\u0259ngin d\u00f6vr\u00fcn qabaqc\u0131l t\u0259hlil (v\u0259 \u00fcmumil\u0259\u015fdirm\u0259) texnologiyalar\u0131n\u0131 d\u0259rind\u0259n m\u0259nims\u0259yib b\u00f6y\u00fck istedadla (v\u0259 ustal\u0131qla) t\u0259tbiq etmi\u015fdir ki, bu, g\u0259nc \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas\u0131n analitik-f\u0259ls\u0259fi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u0259 malik olmas\u0131ndan ir\u0259li g\u0259lir.<br \/>\nM\u0259sud \u018flio\u011flunun, \u0259slind\u0259, bir monoqrafiya statusunda olan \u201cM\u0259h\u0259bb\u0259t v\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131q\u201d m\u0259qal\u0259-essesi \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d, \u201cKoro\u011flu\u201d eposlar\u0131n\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 h\u0259min eposlar\u0131 yaradan ozan-a\u015f\u0131q yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n metafizikas\u0131n\u0131 anlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn ciddi metodoloji istinadlar verir&#8230;<br \/>\n\u201cD\u0259d\u0259 Qorqudun h\u0259yati ideal\u0131 d\u00fczl\u00fckd\u00fcr! F\u0259q\u0259t d\u00fczl\u00fcy\u00fcn \u00f6z\u00fc d\u0259 s\u00fcbuta yetirilm\u0259lidir, ziddiyy\u0259tl\u0259rin d\u00fcy\u00fcn\u00fcnd\u0259n v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin c\u0259r\u0259yan\u0131ndan \u00e7\u0131xaraq t\u0259sdiq olunmal\u0131d\u0131r. Qorqud f\u0259ls\u0259f\u0259sinin m\u00fcdrikliyi v\u0259 t\u0259sir g\u00fcc\u00fc oras\u0131ndad\u0131r ki, real h\u0259yat\u0131n v\u0259 varl\u0131\u011f\u0131n ziddiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n ke\u00e7\u0259r\u0259k m\u00f6hk\u0259ml\u0259n\u0259n, s\u00fcbuta yet\u0259n do\u011frulu\u011fu \u015f\u00fcbh\u0259d\u0259n qurtar\u0131r v\u0259 ona qanunauy\u011funluq haqq\u0131 qazand\u0131r\u0131r\u201d.<br \/>\n\u201cXalq \u0259srl\u0259r boyu h\u0259yat\u0131 adi g\u00fcnd\u0259lik v\u0259ziyy\u0259tind\u0259n ideal d\u0259r\u0259c\u0259y\u0259 ucaltmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 \u0259m\u0259ll\u0259r, qeyri-adi i\u015fl\u0259r, q\u00fcdr\u0259tli q\u0259hr\u0259manlar v\u0259 yenilm\u0259z \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r axtar\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r, \u201cKoro\u011flu\u201d dastan\u0131 da bu istiqam\u0259td\u0259ki axtar\u0131\u015flar \u0259sas\u0131nda xalq\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131q d\u00fchas\u0131n\u0131n \u0259ld\u0259 etdiyi \u0259n b\u00f6y\u00fck k\u0259\u015ffdir\u201d.<br \/>\n\u018flb\u0259tt\u0259, M\u0259sud \u018flio\u011flu folkloru bir folklor\u015f\u00fcnas kimi deyil, t\u0259nqid\u00e7i-\u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas (v\u0259 \u0259d\u0259biyyat filosofu) kimi t\u0259hlil edir. V\u0259 bu t\u0259hlil \u00fcsulu \u00f6z\u00fcn\u00fc ona g\u00f6r\u0259 do\u011fruldur ki, m\u00fc\u0259llif xalq yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na xalq\u0131n etnoqrafik t\u0259f\u0259kk\u00fcr enerjisinin t\u0259zah\u00fcr\u00fc, d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, etnokulturoloji varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259fsilat\u0131 (v\u0259 t\u0259f\u0259rr\u00fcat\u0131) kimi baxmaqla onu (xalq yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131) bir b\u00fct\u00f6v hal\u0131nda \u0259d\u0259bi-m\u0259n\u0259vi ideyalar (v\u0259 ideallar!) m\u0259tni s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259ltmi\u015f olur.<br \/>\nT\u0259nqid\u00e7i-\u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n ideyalar (v\u0259 ideallar!) sistemin\u0259 hans\u0131 ideya-estetik s\u0259viyy\u0259d\u0259n t\u0259hlil verirs\u0259, Az\u0259rbaycan klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131na da h\u0259min s\u0259viyy\u0259d\u0259n yana\u015fmaqla Nizami, F\u00fczuli, Vaqif kimi \u201cz\u0259ka s\u0259lt\u0259n\u0259tinin, k\u00f6n\u00fcl m\u00fclk\u00fcn\u00fcn h\u00f6kmdarlar\u0131\u201dn\u0131n h\u0259r birini \u00f6z miqyas\u0131nda ara\u015fd\u0131r\u0131b el\u0259 dol\u011fun q\u0259na\u0259tl\u0259r\u0259 g\u0259lir ki, h\u0259min q\u0259na\u0259tl\u0259r yaln\u0131z \u0259d\u0259biyyat tarixi deyil, \u00fcmum\u0259n milli t\u0259f\u0259kk\u00fcr tarixi \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r.<br \/>\nNizami lirikas\u0131n\u0131n m\u0259zmun-m\u00fcnd\u0259ric\u0259si, Nizami q\u0259z\u0259ll\u0259rind\u0259 t\u0259r\u0259nn\u00fcm olunan sevginin f\u0259ls\u0259fi mahiyy\u0259ti bar\u0259d\u0259 deyir:<br \/>\n\u201cNizami d\u00fchas\u0131n\u0131n m\u0259na-m\u0259zmun siql\u0259ti \u015fairin lirikas\u0131nda, m\u0259h\u0259bb\u0259t v\u0259 g\u00f6z\u0259llik n\u0259\u011fm\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 d\u0259rin-emosional t\u0259sir q\u00fcvv\u0259si il\u0259 ifad\u0259 olunmu\u015fdur. Nizami q\u0259z\u0259ll\u0259rinin m\u0259rk\u0259zi m\u00f6vzusu &#8211; m\u0259h\u0259bb\u0259tdir v\u0259 bu m\u0259h\u0259bb\u0259tin mahiyy\u0259tin\u0259 diqq\u0259t yetirdikd\u0259 bir h\u0259qiq\u0259ti d\u0259rk edirik: Nizami sevir!\u201d.<br \/>\nM\u0259sud \u018flio\u011flu F\u00fczulinin \u201cinsan sevgisi\u201dnin b\u00fct\u00fcn d\u0259rinliyin\u0259 (v\u0259 miqyas\u0131na) vararaq bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lir ki, dahi \u015fair-m\u00fct\u0259f\u0259kkir \u00fc\u00e7\u00fcn e\u015fq \u201cinsan t\u0259bi\u0259tinin \u00fclviyy\u0259tind\u0259n do\u011fan v\u0259 naqis ehtiraslara qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 ali x\u00fcsusiyy\u0259t qazanan q\u00fcdr\u0259tli keyfiyy\u0259t\u201ddir.<br \/>\nV\u0259 m\u00fct\u0259f\u0259kkir \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas Nizami, F\u00fczuli m\u0259h\u0259bb\u0259tind\u0259n n\u0259 q\u0259d\u0259r arifan\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rsa, Vaqifin \u201cg\u00f6z\u0259llik t\u0259r\u0259nn\u00fcm\u00fc\u201dn\u00fc d\u0259 o q\u0259d\u0259r m\u00fcdriklikl\u0259 \u015f\u0259rh edir:<br \/>\n\u201cVaqifin ad\u0131, \u015feir-s\u0259n\u0259t d\u00fcnyas\u0131 x\u0259yal\u0259n xat\u0131rland\u0131qda g\u00f6z\u0259llik v\u0259 h\u0259yat e\u015fqi il\u0259 \u00e7\u0131rp\u0131nan azad bir \u015fair k\u00f6nl\u00fc yada d\u00fc\u015f\u00fcr. Bu k\u00f6n\u00fcl s\u0131x\u0131nt\u0131dan, m\u0259hdudluqdan, yekn\u0259s\u0259qlikd\u0259n b\u00fcsb\u00fct\u00fcn uzaqd\u0131r. Orada real varl\u0131\u011f\u0131n \u0259b\u0259di v\u0259 sars\u0131lmaz qanunlar\u0131na sitayi\u015f ed\u0259n bir q\u00fcvv\u0259 h\u00f6km-f\u0259rmad\u0131r &#8211; h\u0259yatsev\u0259rlik! Bu \u00f6t\u0259ri n\u0259\u015f\u0259, sad\u0259c\u0259 \u201cg\u00fcn\u00fc xo\u015f ke\u00e7irm\u0259k\u201d, \u201cfani d\u00fcnya\u201ddan \u201carzu-kam\u201d almaq \u0259hval-ruhiyy\u0259si deyildir. Vaqif \u015feirinin qan damar\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n h\u0259yatsev\u0259rlik m\u0259n\u0259vi \u00f6lg\u00fcnl\u00fcy\u0259, ruh d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u0259 m\u00fcqavim\u0259t say\u0259sind\u0259 d\u0259rin v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc mahiyy\u0259t k\u0259sb etmi\u015fdir\u201d.<br \/>\nM\u0259sud \u018flio\u011flunun klassik \u0259d\u0259biyyat bar\u0259d\u0259ki ideya-estetik \u015f\u0259rhl\u0259rinin \u00e7ox b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si XIX \u0259srin sonu &#8211; XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259ri Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131na aiddir. O d\u00f6vr \u0259d\u0259biyyat\u0131na ki, h\u0259m k\u0259skin realizmi, h\u0259m d\u0259 eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 k\u0259skin romantizmi il\u0259 \u00f6z\u00fc \u00f6z daxilind\u0259 el\u0259 bir c\u0259bh\u0259 a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131r ki, bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi-ictimai fikri \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259n bar\u0131\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 t\u0259zah\u00fcr\u00fcnd\u0259 bel\u0259, bu ziddiyy\u0259ti sonacan h\u0259ll etm\u0259k iqtidar\u0131nda deyil. V\u0259 b\u0259lk\u0259 d\u0259, ist\u0259nil\u0259n xalq\u0131n \u0259d\u0259bi-ictimai fikrinin tarixind\u0259 bel\u0259 h\u0259lledilm\u0259z (paradoksal) hadis\u0259l\u0259rin, d\u00f6vrl\u0259rin varl\u0131\u011f\u0131 el\u0259 bir t\u0259bii inersiyad\u0131r ki, burada s\u00f6hb\u0259t ziddiyy\u0259tl\u0259ri h\u0259ll etm\u0259kd\u0259n yox, onlar\u0131n f\u0259rqin\u0259 daha d\u0259rind\u0259n varmaqdan getm\u0259lidir.<br \/>\n\u201cMolla N\u0259sr\u0259ddinin x\u0259l\u0259fi\u201d dahi Mirz\u0259 C\u0259lil, onun \u201c\u00f6l\u00fcl\u0259r v\u0259 d\u0259lil\u0259r\u201d al\u0259mi&#8230;<br \/>\n\u201cC\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin humanizmi v\u0259 demokratizmi, \u00fcmum\u0259n xalq s\u0259n\u0259tkar\u0131 olaraq m\u00fct\u0259r\u0259qqi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri onun sad\u0259 insanlar\u0131n faci\u0259sini, c\u0259miyy\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n incidil\u0259n v\u0259 unudulan m\u0259\u011frur ziyal\u0131lar\u0131n iztirablar\u0131n\u0131 d\u0259rin \u00fcr\u0259ka\u011fr\u0131s\u0131 il\u0259, v\u0259t\u0259nda\u015f-s\u0259n\u0259tkara m\u0259xsus k\u0259d\u0259rl\u0259 duyub d\u0259rk etm\u0259sind\u0259dir. Bu x\u00fcsusiyy\u0259t is\u0259 zahird\u0259 h\u0259r \u015fey\u0259 g\u00fcl\u0259-g\u00fcl\u0259 diqq\u0259t yetir\u0259n, \u0259slind\u0259 is\u0259, insanl\u0131\u011f\u0131n \u0259zilib-al\u00e7ald\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn i\u00e7in-i\u00e7in g\u00f6z ya\u015f\u0131 ax\u0131d\u0131b k\u0259d\u0259rl\u0259n\u0259n Molla N\u0259sr\u0259ddinin insanp\u0259rv\u0259rlik ideallar\u0131n\u0131 t\u0259sdiq\u0259 yetirir\u201d.<br \/>\nMirz\u0259 C\u0259lill\u0259 eyni c\u0259bh\u0259d\u0259 dayanan \u201ch\u0259qiq\u0259t n\u0259\u011fm\u0259kar\u0131\u201d, eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 dahi Sabir&#8230;<br \/>\n\u201c\u00c7oxc\u0259h\u0259tli, d\u0259rin v\u0259 sars\u0131d\u0131c\u0131 h\u0259qiq\u0259t Sabir s\u0259n\u0259tinin mayas\u0131na hopmu\u015fdur. \u015eairin m\u0259\u011frur, m\u00fcdrik v\u0259 m\u00fcqt\u0259dir yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 yaln\u0131z h\u0259qiq\u0259tin m\u00fcq\u0259dd\u0259s v\u0259 nurlu m\u0259nas\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015f\u0131n\u0131 \u0259ymi\u015fdir. H\u0259qiq\u0259ti sev\u0259nl\u0259r, h\u0259qiq\u0259ti dem\u0259kd\u0259n \u00e7\u0259kinm\u0259y\u0259nl\u0259r v\u0259 onu dost tutanlar Sabirin n\u0259z\u0259rind\u0259 \u015f\u0259r\u0259fli \u00f6m\u00fcr s\u00fcrm\u0259y\u0259 qadir v\u0259 layiqdirl\u0259r. Bununla bel\u0259, h\u0259qiq\u0259ti anlamaq, t\u0259bli\u011f etm\u0259k v\u0259 sevm\u0259k asanl\u0131qla ba\u015fa g\u0259lmirdi. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259dakarl\u0131q t\u0259l\u0259b olunurdu\u201d&#8230;<br \/>\nV\u0259 romantizm&#8230; Abbas S\u0259hh\u0259t, M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi, Abdulla \u015eaiq&#8230; N\u0259hay\u0259t, \u201cromantizm d\u00f6vr\u00fc\u201d bit\u0259nd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixind\u0259 yeni bir romantizm d\u00f6vr\u00fc yaratma\u011fa qalxan (v\u0259 yaradan!) H\u00fcseyn Cavid&#8230;<br \/>\n\u201cH\u00fcseyn Cavidin romantizmi\u201d monoqrafiyas\u0131 t\u0259kc\u0259 M\u0259sud \u018flio\u011flunun deyil, \u00fcmum\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n\u0131n (v\u0259 x\u00fcsus\u0259n cavid\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n) \u0259n m\u00fck\u0259mm\u0259l \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259ndir. Monoqrafiya m\u00fc\u0259llifi \u201c\u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 f\u0259ls\u0259fi m\u00fcdrikliyi v\u0259 b\u0259dii kamilliyi m\u00fcst\u0259sna bir ustal\u0131qla birl\u0259\u015fdir\u0259n\u201d \u015fairin ideyalar al\u0259mini, m\u00f6vzular\u0131n\u0131 v\u0259 b\u0259dii idrak vasit\u0259l\u0259rini ilk d\u0259f\u0259 sistemli \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259dqiq etmi\u015f, b\u00f6y\u00fck s\u0259n\u0259tkar-m\u00fct\u0259f\u0259kkir haqq\u0131nda obyektiv (v\u0259 \u00fcr\u0259kd\u0259n!) s\u00f6z dem\u0259yin \u00e7\u0259tin oldu\u011fu ill\u0259rd\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131:<br \/>\n\u201c&#8230;\u0130nsan q\u0259lbinin \u0259n d\u0259rin gu\u015f\u0259l\u0259rind\u0259 gizl\u0259nmi\u015f, munis v\u0259 z\u0259rif duy\u011fular\u0131 h\u0259ssasl\u0131qla duyan Cavid, h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l, s\u0259n\u0259tkard\u0131r v\u0259 s\u0259n\u0259tkar Cavidin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259, ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na olan ehtiyac getdikc\u0259 daha art\u0131q \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etm\u0259kd\u0259dir\u201d.<br \/>\nH\u0259r bir xalq\u0131n ruhunun t\u0259c\u0259ss\u00fcm\u00fc &#8211; t\u0259zah\u00fcr\u00fc olan \u0259d\u0259biyyat yaln\u0131z m\u0259nsub oldu\u011fu mill\u0259tin h\u0259yat\u0131ndan yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259qamda milli deyildir. Xalq\u0131 ictimai bir varl\u0131q kimi \u00f6z\u00fcn\u0259 tan\u0131td\u0131ran, xalq ruhunun t\u0259c\u0259ss\u00fcm\u00fc &#8211; t\u0259zah\u00fcr\u00fc olan, mill\u0259tin m\u0259n\u0259vi z\u0259nginlik v\u0259 \u0259z\u0259m\u0259tini \u0259ks etdir\u0259n bir \u0259d\u0259biyyat, s\u00f6z\u00fcn \u0259sl m\u0259nas\u0131nda, milli v\u0259 x\u0259lqi ola bil\u0259r\u201d&#8230;<br \/>\nM\u0259sud \u018flio\u011flu bir \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas-m\u00fct\u0259f\u0259kkir olaraq klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131 t\u0259dqiq (v\u0259 t\u0259hlil) ed\u0259rk\u0259n onun qar\u015f\u0131s\u0131nda h\u0259min \u0259d\u0259biyyat\u0131n b\u00fct\u00fcn ideoloji, estetik paradokslar\u0131 il\u0259 dayanan sonuncu d\u00f6vr\u00fc d\u0259 vard\u0131: sovet sosialist klassikas\u0131&#8230; Onun \u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m n\u00fcmay\u0259nd\u0259si is\u0259, he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz, C\u0259f\u0259r Cabbarl\u0131 idi&#8230;<br \/>\nC\u0259f\u0259r Cabbarl\u0131n\u0131n romantikas\u0131n\u0131 m\u00fcf\u0259ss\u0259l t\u0259dqiq ed\u0259n t\u0259nqid\u00e7i-\u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas bel\u0259 bir do\u011fru q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lir ki, \u201cC.Cabbarl\u0131 romantizmini \u015f\u0259rtl\u0259ndir\u0259n \u0259sas amill\u0259rd\u0259n biri t\u0259bi\u0259tc\u0259 romantik insanlar\u0131n ziddiyy\u0259tli, m\u00fcr\u0259kk\u0259b, faci\u0259 v\u0259 m\u0259hrumiyy\u0259t dolu h\u0259yatlar\u0131n\u0131n t\u0259svirind\u0259n ibar\u0259tdir\u201d. C\u0259f\u0259r Cabbarl\u0131 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n M\u0259sud \u018flio\u011flu xat\u0131rlad\u0131r ki, bu d\u00f6vrd\u0259 \u201cCabbarl\u0131n\u0131 daha \u00e7ox maraqland\u0131ran \u0259d\u0259biyyatda realizmin q\u00fcvv\u0259tl\u0259nm\u0259si il\u0259 canlanan m\u00fct\u0259r\u0259qqi m\u00fcnd\u0259ric\u0259dir\u201d.<br \/>\nAz\u0259rbaycan sovet poeziyas\u0131n\u0131n ideoloji konyunkturlar\u0131na n\u0259 q\u0259d\u0259r uy\u011funla\u015fma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fsalar da, yarad\u0131c\u0131l\u0131q imkanlar\u0131n\u0131n h\u00fcdudlar\u0131 etibaril\u0259 daha geni\u015f miqyas sahibl\u0259ri vard\u0131: S\u0259m\u0259d Vur\u011fun, R\u0259sul Rza&#8230; V\u0259 \u018flia\u011fa Vahid&#8230;<br \/>\nM\u0259sud \u018flio\u011flu yaz\u0131r:<br \/>\n\u201cS\u0259m\u0259d Vur\u011funun poetik irsi, yarad\u0131c\u0131l\u0131q ideyalar\u0131 v\u0259 s\u0259n\u0259t al\u0259mind\u0259 a\u00e7d\u0131\u011f\u0131 yol x\u00fcsusunda m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259dqiqat i\u015fi apar\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 xeyli yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bununla bel\u0259, S\u0259m\u0259d Vur\u011fun el\u0259 bir s\u0259n\u0259tkard\u0131r ki, ondan n\u0259 q\u0259d\u0259r dan\u0131\u015f\u0131lsa, \u0259s\u0259rl\u0259ri n\u0259 q\u0259d\u0259r t\u0259hlil edils\u0259, bug\u00fcnk\u00fc \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z ondan bir o q\u0259d\u0259r faydalanar\u201d.<br \/>\nM\u0259sud \u018flio\u011flu \u201c\u0130nqilabi pafosu, siyasi k\u0259skinliyi v\u0259 x\u0259lqiliyi il\u0259 se\u00e7il\u0259n\u201d R\u0259sul Rza poeziyas\u0131na h\u0259sr etdiyi kitab\u0131nda \u015fairin yarad\u0131c\u0131l\u0131q yolunu d\u0259rind\u0259n ara\u015fd\u0131rm\u0131\u015f, onun ideya-b\u0259dii axtar\u0131\u015flar\u0131n\u0131n novator mahiyy\u0259tini t\u0259qdir ed\u0259n ilk t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lardan olmu\u015fdur.<br \/>\nNizamid\u0259n, F\u00fczulid\u0259n, Vaqifd\u0259n, Mirz\u0259 C\u0259lild\u0259n, Sabird\u0259n, Hadid\u0259n, H\u00fcseyn Cavidd\u0259n&#8230; yazan M\u0259sud \u018flio\u011flu Az\u0259rbaycan \u201csovet \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201dn\u0131n klassikl\u0259ri bar\u0259d\u0259 d\u0259 eyni m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 yazd\u0131. V\u0259 s\u0259hv el\u0259m\u0259di&#8230; Birincisi, onun \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas-m\u00fct\u0259f\u0259kkir d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 h\u0259r hans\u0131 sosial-iqtisadi uklad m\u0259hdudiyy\u0259tinin f\u00f6vq\u00fcnd\u0259 dayan\u0131rd\u0131; ikincisi, t\u0259qdir etdiyi \u0259s\u0259rl\u0259r (v\u0259 onlar\u0131n m\u00fc\u0259llifl\u0259ri) \u0259d\u0259bi siql\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, h\u0259qiq\u0259t\u0259n, t\u0259qdir\u0259layiq idil\u0259r; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259, bu, \u00f6z h\u0259qiq\u0259tini hans\u0131sa konyunktura g\u00f6r\u0259 he\u00e7 kiml\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015fm\u0259y\u0259n bir s\u00f6z sahibinin m\u00f6vqeyi idi.<br \/>\nM\u0259sud \u018flio\u011flu \u0259n g\u00f6z\u0259l m\u0259qal\u0259l\u0259rind\u0259n birini haqq\u0131nda ciddi \u0259d\u0259bi-elmi m\u0259clisl\u0259rd\u0259 deyil, ad\u0259t\u0259n, \u201ckuluarlar\u201dda dan\u0131\u015fma\u011fa \u00fcst\u00fcnl\u00fck veril\u0259n \u018flia\u011fa Vahid\u0259 h\u0259sr etmi\u015fdi&#8230;<br \/>\n\u201c\u018f.Vahid \u015feiri poeziyam\u0131z\u0131n inki\u015faf\u0131 tarixind\u0259 x\u00fcsusi bir c\u0131\u011f\u0131rd\u0131r, ayr\u0131ca m\u0259kt\u0259bdir. Bu m\u0259kt\u0259bin yarad\u0131c\u0131s\u0131 da, davam\u00e7\u0131s\u0131 da \u015fairin \u00f6z\u00fcd\u00fcr. B\u0259dii s\u00f6z\u00fcn v\u0259 obrazl\u0131 t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn \u0259lvanl\u0131q v\u0259 d\u0259qiqliyind\u0259n, \u00fcsul v\u0259 imkanlar\u0131ndan m\u0259har\u0259tl\u0259 faydalanan \u015fair biz\u0259 t\u0259rav\u0259ti solmayan qiym\u0259tli bir miras\u0131 yadigar vermi\u015fdir. Bu d\u0259y\u0259rli x\u0259zin\u0259ni g\u00f6z b\u0259b\u0259yi kimi qoruyub saxlamaq, b\u00f6y\u00fck qay\u011f\u0131 v\u0259 h\u0259ssasl\u0131qla m\u00fchafiz\u0259 etm\u0259k azd\u0131r. \u018fsas v\u0259zif\u0259 \u018f.Vahid poeziyas\u0131n\u0131n sirrini a\u00e7maq, onu \u015f\u0259rh etm\u0259k v\u0259 \u015fairi layiq oldu\u011fu d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 oxuculara tan\u0131td\u0131rmaqd\u0131r. \u018f.Vahid g\u0259l\u0259c\u0259kli s\u0259n\u0259tkard\u0131r\u201d.<br \/>\nM\u00fcasirl\u0259ri M\u0259sud \u018flio\u011flunun m\u00fck\u0259mm\u0259l, g\u00fccl\u00fc, n\u00fcfuzedici \u015f\u0259xsiyy\u0259tind\u0259n dan\u0131\u015f\u0131rlar. T\u0259nqid\u00e7i-\u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas Y\u0259hya Seyidov deyir:<br \/>\n\u201c\u00c7ox duzlu, m\u0259nal\u0131 yumorla yo\u011frulmu\u015f bir nitqi vard\u0131, dan\u0131\u015fa-dan\u0131\u015fa \u00f6z hissl\u0259rini dinl\u0259yicil\u0259r\u0259 a\u015f\u0131lama\u011f\u0131, onlar\u0131 da \u00f6z\u00fc il\u0259 b\u0259rab\u0259r g\u00fclm\u0259y\u0259, ya k\u0259d\u0259rl\u0259nm\u0259y\u0259 m\u0259cbur etm\u0259yi bacar\u0131rd\u0131.<br \/>\n&#8230;\u018fsas kitablar\u0131n\u0131 h\u0259l\u0259 yazmam\u0131\u015fd\u0131, \u00e7ap etdirdikl\u0259rin\u0259 ciddi haz\u0131rl\u0131q kimi bax\u0131rd\u0131. Ancaq el\u0259 q\u0259l\u0259mind\u0259n \u00e7\u0131xanlar da M\u0259sud \u018flio\u011fluya Az\u0259rbaycan sovet \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 t\u0259nqidi tarixind\u0259 g\u00f6rk\u0259mli xidm\u0259tl\u0259ri olan bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t m\u00f6vqeyi qazand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r\u201d.<br \/>\n\u015eair-\u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas Qas\u0131m Qas\u0131mzad\u0259 M\u0259sud \u018flio\u011flunun t\u0259nqid\u00e7i-\u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas \u015f\u0259xsiyy\u0259tind\u0259 \u00fc\u00e7 keyfiyy\u0259tin \u00fczvi v\u0259hd\u0259td\u0259 oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rib yaz\u0131rd\u0131:<br \/>\n\u201cBiz onun simas\u0131nda \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n t\u0259krarolunmaz istedada, temperament\u0259, orijinal xarakter\u0259 malik v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r m\u00fccahidini tan\u0131y\u0131rd\u0131q\u201d.<br \/>\nM\u00fct\u0259f\u0259kkir \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas (v\u0259 \u0259d\u0259bi t\u0259f\u0259kk\u00fcr m\u00fccahidi!) az ya\u015fasa da, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n ideya-estetik mahiyy\u0259tini d\u0259rk etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn el\u0259 metodoloji \u0259saslar (v\u0259 ruh!) yarada bildi ki, n\u0259tic\u0259 etibaril\u0259, \u00fcmum\u0259n yeni (v\u0259 milli) t\u0259nqid\u00e7i-\u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas obraz\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131na \u0259h\u0259miyy\u0259tli t\u0259sir g\u00f6st\u0259rdi. V\u0259 bu t\u0259sirin uzun\u00f6m\u00fcrl\u00fcl\u00fcy\u00fcn\u0259 he\u00e7 bir \u015f\u00fcbh\u0259 yoxdur&#8230;<\/p>\n<p>Nizami C\u018fF\u018fROV,<br \/>\nFilologiya elml\u0259ri doktoru, professor, AMEA-n\u0131n h\u0259qiqi \u00fczv\u00fc.<\/p>\n<p>M\u0259nb\u0259: http:\/\/respublica-news.az<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, \u0259d\u0259bi-ictimai fikrin inki\u015faf\u0131nda M\u0259sud \u018flio\u011flunun, he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz, m\u00fcst\u0259sna xidm\u0259tl\u0259ri vard\u0131r ki, bu xidm\u0259tl\u0259rin yaln\u0131z miqyas\u0131 deyil, m\u0259zmun-m\u00fcnd\u0259ric\u0259si, ideya-estetik m\u00fck\u0259mm\u0259lliyi d\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 etiraf olunmu\u015f, t\u0259nqid\u00e7i-\u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas\u0131n ke\u00e7\u0259n \u0259srin q\u0131rx\u0131nc\u0131 ill\u0259rinin sonlar\u0131ndan yetmi\u015finci ill\u0259rinin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r davam ed\u0259n (v\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, \u00e7ox tez k\u0259sil\u0259n) yarad\u0131c\u0131l\u0131q axtar\u0131\u015flar\u0131 bir ne\u00e7\u0259 fundamental istiqam\u0259ti \u0259hat\u0259 etm\u0259kl\u0259 sonrak\u0131 ill\u0259rin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131na, \u00fcmum\u0259n [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-29190","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29190","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=29190"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29190\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":29208,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/29190\/revisions\/29208"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=29190"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=29190"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=29190"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}