{"id":30397,"date":"2019-04-29T14:30:08","date_gmt":"2019-04-29T10:30:08","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=30397"},"modified":"2019-04-29T14:31:18","modified_gmt":"2019-04-29T10:31:18","slug":"molla-n%c9%99sr%c9%99ddin-jurnal","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=30397","title":{"rendered":"&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; (jurnal)"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/molla-nesreddin.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/molla-nesreddin-300x200.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"200\" class=\"alignnone size-medium wp-image-30398\" \/><\/a><\/p>\n<p>&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; jurnal\u0131 \u2014 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 satirik-yumoristik jurnal.[1][2][3]<\/p>\n<p>&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in birinci say\u0131 1906-ci il aprel ay\u0131n\u0131n 7-d\u0259 Tiflisd\u0259 (k\u00f6hn\u0259 t\u0259qviml\u0259 20-d\u0259) i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6r\u00fcb. 1906-1918-ci ill\u0259rd\u0259 Tiflisd\u0259, 1921-ci ild\u0259 T\u0259brizd\u0259, 1922-1931-ci ill\u0259rd\u0259 Bak\u0131da n\u0259\u015fr edilib. Redaktoru v\u0259 m\u00fc\u0259llifi C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 olub. 25 il \u0259rzind\u0259 748 n\u00f6mr\u0259si (340-\u0131 Tiflisd\u0259, 8-i T\u0259brizd\u0259, 400-\u00fc Bak\u0131da) \u00e7\u0131x\u0131b.[2][3]<\/p>\n<p>&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;\u0259 q\u0259d\u0259rki d\u00f6vr<br \/>\nC\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 1906-c\u0131 il fevral\u0131n 21-d\u0259 Tiflis qubernatoruna \u0259riz\u0259 il\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; adl\u0131 satirik-yumoristik jurnal \u00e7\u0131xarmas\u0131na icaz\u0259 ist\u0259mi\u015fdi. Bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc o zaman Qafqazda Rusiyan\u0131n dig\u0259r yerl\u0259rind\u0259 \u00e7\u0131xan Az\u0259rbaycan, rus v\u0259 tatar q\u0259zetl\u0259ri b\u0259y\u0259nmi\u015f, bu bar\u0259d\u0259 x\u0259b\u0259rl\u0259r yaym\u0131\u015fd\u0131lar. &#8220;\u0130r\u015fad&#8221;, &#8220;H\u0259yat&#8221;, &#8220;T\u0259rc\u00fcman&#8221;, &#8220;Vozrojdeniye&#8221;, &#8220;Kaspi&#8221;, &#8220;Baku&#8221;, &#8220;Novoye obozreniye&#8221;, &#8220;Kavkazskoye utro&#8221;, &#8220;Na povorote&#8221; q\u0259zetl\u0259ri &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;i \u00e7\u0131xarmaq t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc bar\u0259d\u0259 oxuculara x\u0259b\u0259r vermi\u015fdil\u0259r.[1]<\/p>\n<p>Jurnal\u0131n n\u0259\u015frin\u0259 icaz\u0259 verilm\u0259si haqq\u0131nda x\u0259b\u0259ri ilk d\u0259f\u0259 1906-c\u0131 il fevral\u0131n 24-d\u0259 &#8220;Novoye obozreniye&#8221; q\u0259zeti, fevral\u0131n 26-da &#8220;Kavkazskoye utro&#8221; q\u0259zeti, mart\u0131n 1-d\u0259 is\u0259 &#8220;Kaspi&#8221; q\u0259zeti d\u0259rc etmi\u015fdir. Mart\u0131n 4-d\u0259 jurnal\u0131 \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Mirz\u0259 C\u0259lil\u0259 Tiflis qubernatoru d\u0259ft\u0259rxanas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n \u015f\u0259had\u0259tnam\u0259 verilmi\u015fdir.[1]<\/p>\n<p>Jurnal\u0131n proqram\u0131<br \/>\nTiflis qubernatoru d\u0259ft\u0259rxanas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n veril\u0259n \u015f\u0259had\u0259tnam\u0259d\u0259 jurnal\u0131n proqram\u0131 bu \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir: 1. M\u0259qal\u0259l\u0259r. 2. K\u0259skin t\u0259nqidl\u0259r. 3. Felyetonlar. 4. M\u0259zh\u0259ki \u015feirl\u0259r. 5. M\u0259z\u0259li teleqramlar. 6. Satirik hekay\u0259l\u0259r. 7. L\u0259tif\u0259l\u0259r. 8. Po\u00e7t qutusu. 9. M\u0259zh\u0259ki elanlar. 10. X\u00fcsusi elanlar. 11. Karikturalar v\u0259 ill\u00fcstrasiyalar.[1]<\/p>\n<p>Jurnal\u0131n n\u0259\u015fri<br \/>\nM\u00fc\u0259yy\u0259n olunmu\u015f bu proqrama uy\u011fun \u015f\u0259kild\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 v\u0259 \u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259 jurnal\u0131n ilk say\u0131n\u0131 \u00e7apa haz\u0131rlad\u0131lar. Jurnal\u0131n ilk n\u00f6mr\u0259si 1906-c\u0131 il aprelin 7-d\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131.[1][2][3] Jurnal\u0131n 7 aprel tarixli ilk say\u0131nda Mirz\u0259 C\u0259lilin &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; imzas\u0131 il\u0259 &#8220;Tiflis 7 aprel&#8221; s\u0259rl\u00f6vh\u0259li ba\u015f m\u0259qal\u0259si,&#8221;M\u0259cmu\u0259miz\u0259 m\u00fc\u015ft\u0259ri olanlara n\u0259sih\u0259t&#8221;, &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddinin teleqramlar\u0131&#8221;, &#8220;Bilm\u0259li x\u0259b\u0259rl\u0259r&#8221;, &#8220;D\u0259ll\u0259k&#8221;, &#8220;Atalar s\u00f6z\u00fc&#8221; v\u0259 dig\u0259r yaz\u0131lar, h\u0259m\u00e7inin 4 m\u00fcxt\u0259lif karikatura v\u0259 bir ne\u00e7\u0259 elan d\u0259rc olundu.<\/p>\n<p>H\u0259cmi ki\u00e7ik formatda olan &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in \u00e7ap\u0131 h\u0259ft\u0259d\u0259 bir d\u0259f\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdur. Proqram s\u0259ciyy\u0259vi ba\u015f m\u0259qal\u0259d\u0259 is\u0259 Molla N\u0259sr\u0259ddin \u00fcz\u00fcn\u00fc do\u011fma xalq\u0131na tutub s\u00f6yl\u0259yirdi:<\/p>\n<p>&#8221;\tSizi deyib g\u0259lmi\u015f\u0259m, ey m\u0259nim m\u00fcs\u0259lman qarda\u015flar\u0131m o k\u0259sl\u0259ri deyib g\u0259lmi\u015f\u0259m ki, s\u00f6hb\u0259timi xo\u015flamay\u0131b b\u0259zi b\u0259han\u0259l\u0259r il\u0259 m\u0259nd\u0259n qa\u00e7\u0131b gedirl\u0259r, m\u0259s\u0259l\u0259n, fala baxd\u0131rmaga, it bo\u011fu\u015fdurma\u011fa, d\u0259rvi\u015f na\u011f\u0131l\u0131na qulaq asma\u011fa, hamamda yatma\u011fa v\u0259 qeyri bu n\u00f6v vacib \u0259m\u0259ll\u0259r\u0259. \u00c7\u00fcnki h\u00fck\u0259malar buyurublar: s\u00f6z\u00fcn\u00fc o k\u0259sl\u0259r\u0259 de ki, s\u0259n\u0259 qulaq vermirl\u0259r.<br \/>\nEy m\u0259nim m\u00fcs\u0259lman qarda\u015flar\u0131m. Z\u0259man\u0259 ki, m\u0259nd\u0259n bir g\u00fclm\u0259li s\u00f6z e\u015fidib a\u011fz\u0131n\u0131z\u0131 g\u00f6y\u0259 a\u00e7\u0131b g\u00f6zl\u0259rinizi yumub o q\u0259d\u0259r xa-xa edib g\u00fcld\u00fcn\u00fcz ki, az qala ba\u011f\u0131rsaqlar\u0131n\u0131z y\u0131rt\u0131ls\u0131n v\u0259 d\u0259smal \u0259v\u0259zin\u0259 \u0259t\u0259kl\u0259riniz il\u0259 \u00fcz-g\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc silib &#8220;l\u0259n\u0259t \u015feytana&#8221; dediniz, o vaxt el\u0259 g\u00fcman etm\u0259yin ki, Molla N\u0259sr\u0259ddin\u0259 g\u00fcl\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. Ey m\u0259nim m\u00fcs\u0259lman qarda\u015flar\u0131m! \u018fg\u0259r bilm\u0259k ist\u0259s\u0259niz ki, kimin \u00fcst\u00fcn\u0259 g\u00fcl\u00fcrs\u00fcn\u00fcz, o vaxt qoyunuz qaba\u011f\u0131n\u0131za aynan\u0131 v\u0259 diqq\u0259t il\u0259 bax\u0131n camal\u0131n\u0131za.<\/p>\n<p>&#8221;<br \/>\nMolla N\u0259sr\u0259ddin\u00e7il\u0259r m\u0259qal\u0259l\u0259rini &#8220;t\u00fcrk\u00fcn ana dilind\u0259&#8221;, sad\u0259 dan\u0131\u015f\u0131q t\u0259rzind\u0259, xalq\u0131n anlayaca\u011f\u0131, ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259c\u0259yi dild\u0259 yazd\u0131lar. C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin \u00f6z dili il\u0259 des\u0259k &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;i t\u0259bi\u0259t \u00f6z\u00fc yaratd\u0131, z\u0259man\u0259 \u00f6z\u00fc yaratd\u0131&#8221;.[1]<\/p>\n<p>C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 jurnal\u0131n ilk n\u00f6mr\u0259sinin i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u0259si m\u00fcnasib\u0259til\u0259 Rusiyan\u0131n bir \u00e7ox yerl\u0259rind\u0259n t\u0259brik m\u0259ktublar\u0131, teleqramlar ald\u0131. Redaktor bu t\u0259brikl\u0259r\u0259 aprelin 12-d\u0259 &#8220;Na povorote&#8221; q\u0259zeti, aprelin 14d\u0259 is\u0259 &#8220;Kaspi&#8221; q\u0259zeti vasit\u0259sil\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcrl\u0259rini bildirdi.[1]<\/p>\n<p>Jurnal\u0131n 1-ci n\u00f6mr\u0259si<br \/>\nJurnal\u0131n birinci n\u00f6mr\u0259si 1.000 n\u00fcsx\u0259 tirajla \u00e7ap olunub yay\u0131landan sonra az m\u00fcdd\u0259td\u0259 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; populyarla\u015fd\u0131. &#8220;\u0130r\u015fad&#8221; q\u0259zetinin 16 aprel 1906-c\u0131 il say\u0131nda \u018f.A\u011fao\u011flu bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131rd\u0131:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tBax\u0131n &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;\u0259. Bu c\u0259rid\u0259 n\u0259 g\u00f6z\u0259l c\u0259rid\u0259dir. N\u0259 q\u0259d\u0259r a\u011f\u0131l, z\u0259ka, m\u0259har\u0259t v\u0259 z\u00f6vq g\u00f6st\u0259rir. N\u0259inki biz m\u00fcs\u0259lmanlar, b\u0259lk\u0259 \u0259n m\u0259d\u0259ni, \u0259n m\u00fct\u0259r\u0259qqi tayfalar bel\u0259 c\u0259rid\u0259l\u0259ri il\u0259 f\u0259xr edirl\u0259r.\t&#8221;<br \/>\nJurnal\u0131n ilk say\u0131nda d\u0259rc olunan yaz\u0131lar kimi karikaturalar da m\u0259zmun etibar\u0131 il\u0259 f\u0259rql\u0259nirdi. &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;i d\u00f6vr\u00fcn \u0259n m\u00fcasir inqilabi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri il\u0259 yana\u015f\u0131, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n min ill\u0259rd\u0259n b\u0259ri davam edib g\u0259l\u0259n d\u0259rdl\u0259ri d\u0259 \u00e7ox d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcrd\u00fc. Bu d\u0259rdl\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 dini-fanatizm daha d\u0259h\u015f\u0259tlisi idi. Bu fikrini xalqa \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in birinci n\u00f6mr\u0259sinin \u00fcz qab\u0131\u011f\u0131nda \u00f6z h\u0259mv\u0259t\u0259nl\u0259rinin yatm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259td\u0259 g\u00f6st\u0259r\u0259n bir r\u0259sm \u00e7\u0259kdirib d\u0259rc etdirmi\u015fdir. \u015e\u0259rqin m\u00fcdrik a\u011fsaqqallar\u0131ndan hesab olunan Molla N\u0259sr\u0259ddin onlar\u0131 oyatma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Birinci s\u0259hif\u0259d\u0259 m\u0259scidi xat\u0131rladan otaqda m\u00fcs\u0259lmanlar s\u0131ra il\u0259 yan-yana yat\u0131rlar, onlardan yaln\u0131z biri ota\u011f\u0131n ki\u00e7ik p\u0259nc\u0259r\u0259sind\u0259n d\u00fc\u015f\u0259n g\u00fcn\u0259\u015f \u015f\u00fcas\u0131n\u0131n t\u0259sirind\u0259n oyan\u0131b, g\u0259rn\u0259\u015fir. Molla \u0259lind\u0259 \u0259sas\u0131, ba\u015f\u0131nda \u0259mmam\u0259si, \u00e7iynind\u0259 \u0259bas\u0131 bu m\u0259nz\u0259r\u0259ni seyr edir.[1]<\/p>\n<p>Jurnal\u0131n 2-ci n\u00f6mr\u0259si<br \/>\n&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in 2-ci n\u00f6mr\u0259si 2.000 n\u00fcsx\u0259 tirajla \u00e7\u0131xd\u0131. &#8220;\u0130r\u015fad&#8221; v\u0259 &#8220;Baku&#8221; q\u0259zetl\u0259rinin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 jurnal\u0131n \u015f\u0259kill\u0259rinin q\u0131rm\u0131z\u0131 r\u0259ngd\u0259 olmas\u0131 Bak\u0131 polis idar\u0259sini b\u0259rk t\u0259\u015fvi\u015f\u0259 sald\u0131. Bak\u0131 polis idar\u0259si bol\u015fevizmin mahiyy\u0259tinin q\u0131rm\u0131z\u0131 r\u0259ngd\u0259 t\u0259c\u0259ss\u00fcm olunmas\u0131n\u0131 \u0259sas g\u0259tirib, &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in ikinci say\u0131n\u0131 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 m\u00fcsadir\u0259 etdi. \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov &#8220;\u0130r\u015fad&#8221; q\u0259zetind\u0259 &#8220;Ordan-burdan&#8221; ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda bu m\u00fcsadir\u0259nin y\u0131\u011fcam \u015f\u0259rhini vermi\u015f, ax\u0131rda yazm\u0131\u015fd\u0131:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\t&#8230; \u0130ndi zavall\u0131 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; dustaqd\u0131r. H\u0259bsxanada oturub, \u00f6z-\u00f6z\u00fcn\u0259 fikir edir: \u0259c\u0259ba, \u0259rbabi-h\u00f6kum\u0259t \u201cbu q\u0131rm\u0131z\u0131 \u015feyl\u0259rd\u0259n&#8221; n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 \u00fcrk\u00fcr?\t&#8221;<br \/>\nN\u0259riman N\u0259rimanov is\u0259 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in polisl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcsadir\u0259sin\u0259 lakonik v\u0259 konkret qiym\u0259t vermi\u015fdir:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tAf\u0259rin bel\u0259 diqq\u0259t\u00e7il\u0259r\u0259, af\u0259rin bel\u0259 qanun sahibl\u0259rin\u0259!\t&#8221;<br \/>\n&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; Az\u0259rbaycan\u0131n ictimai-siyasi h\u0259yat\u0131nda k\u0259skin ideoloji m\u00fcbariz\u0259l\u0259r getdiyi d\u00f6vrd\u0259 \u00f6z m\u00f6vqeyi v\u0259 hadis\u0259l\u0259r\u0259 f\u0259rqli yana\u015fma t\u0259rzi il\u0259 se\u00e7ilir, m\u00fcxt\u0259lif rubrikalar alt\u0131nda g\u00fclm\u0259li x\u0259b\u0259rl\u0259r verirdi. &#8220;Bilm\u0259li x\u0259b\u0259rl\u0259r&#8221;, &#8220;\u0130\u00e7\u0259ri x\u0259b\u0259rl\u0259r&#8221;, &#8220;M\u0259z\u0259li x\u0259b\u0259rl\u0259r&#8221;, &#8220;Teleqraf x\u0259b\u0259rl\u0259ri&#8221;, &#8220;Qafqaz x\u0259b\u0259rl\u0259ri&#8221;, &#8220;Ticari v\u0259 ekoloji x\u0259b\u0259rl\u0259r&#8221; ba\u015fl\u0131qlar\u0131 alt\u0131nda yaz\u0131lar d\u0259rc edilirdi. M\u0259cmu\u0259 \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 bu x\u0259b\u0259rl\u0259ri haz\u0131rlayark\u0259n, asan qavran\u0131ls\u0131n dey\u0259, xalq yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n imkanlar\u0131ndan istifad\u0259 edirdi. Atalar s\u00f6z\u00fc, tapmaca, bayat\u0131 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 d\u00f6vr\u00fcn reall\u0131qlar\u0131na uy\u011fun yeni m\u0259na k\u0259sb edirdi.<\/p>\n<p>M\u0259cmu\u0259d\u0259 satirik \u015feir v\u0259 hekay\u0259 formalar\u0131ndan \u0259lav\u0259, a\u00e7\u0131q m\u0259ktub, satirik dialoq, tapmaca, elan, teleqraf v\u0259 l\u00fc\u011f\u0259t formalar\u0131na da m\u00fcraci\u0259t edilirdi ki, bu da jurnalistikada yeni bir istiqam\u0259t kimi q\u0259bul edilir.<\/p>\n<p>Jurnal\u0131n t\u0259nqid h\u0259d\u0259fl\u0259ri<br \/>\n&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in t\u0259nqid h\u0259d\u0259fi \u00e7ox geni\u015f idi. Amerika-\u0130ngilt\u0259r\u0259 imperialistl\u0259rind\u0259n, rus \u00e7arizmind\u0259n, \u0130ran v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 despotlar\u0131ndan tutmu\u015f, adi t\u00fcfeyliy\u0259 q\u0259d\u0259r &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in h\u0259d\u0259fi olmu\u015fdur. Jurnal sonuncu n\u00f6mr\u0259sin\u0259d\u0259k din v\u0259 m\u00f6vhumata qar\u015f\u0131 ard\u0131c\u0131l m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131r.[1]<\/p>\n<p>1905-1907-ci ill\u0259r inqilab\u0131n\u0131 alq\u0131\u015flayan m\u0259tbuat orqanlar\u0131ndan biri &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; idi. Jurnal inqilabi-demokratik orqan kimi xalq k\u00fctl\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fctl\u0259qiyy\u0259t h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131na q\u0259z\u0259b v\u0259 nifr\u0259t oyad\u0131rd\u0131. &#8220;Balaxan\u0131da Tal\u0131\u015fxanov f\u0259hl\u0259nin h\u0259r birin\u0259 \u00fc\u00e7 yumruq v\u0259 17 q\u0259pik muzd verir. Bu hesabla d\u00f6rd min f\u0259hl\u0259y\u0259 g\u00fcnd\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r muzdg\u0259r\u0259k veril\u0259?&#8221;. Bu c\u00fcr yaz\u0131lar oxcunun n\u0259z\u0259rini d\u0259rhal c\u0259lb edirdi.[1]<\/p>\n<p>Jurnal\u0131n s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan k\u0259ndind\u0259 ged\u0259n inqilabi m\u00fcbariz\u0259 d\u00fczg\u00fcn ifad\u0259 edilmi\u015fdir. Bir tapmacada jurnal k\u0259ndlil\u0259rin a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259tini bel\u0259 g\u00f6st\u0259rir:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\t\u018fkin\u00e7i \u0259kdiyi bu\u011fdan\u0131n otuzdan on hiss\u0259sini verir m\u00fclk\u0259dara, on hiss\u0259sini verir molla v\u0259 d\u0259rvi\u015f\u0259, on hiss\u0259sini d\u0259 qlava v\u0259 pristava r\u00fc\u015fv\u0259t v\u0259 divan x\u0259rci&#8230; \u018fkin\u00e7inin \u00f6z\u00fcn\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r bu\u011fda qald\u0131?\t&#8221;<br \/>\nJurnal ac\u0131nacaql\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f yolunu bel\u0259 g\u00f6st\u0259rirdi:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tK\u0259ndlininki d\u0259y\u0259n\u0259kdir. H\u0259r bir k\u0259ndli g\u00f6t\u00fcr\u0259 \u0259lin\u0259 v\u0259 z\u0259rur\u0259t vaxt\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fchafiz\u0259 ed\u0259, ba\u015fqa \u00e7ar\u0259 yoxdur.\t&#8221;<br \/>\nMolla N\u0259sr\u0259ddin\u00e7il\u0259r xalq\u0131 \u00f6z h\u00fcquqlar\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r, bu i\u015fd\u0259 xalq\u0131n haqq\u0131n\u0131 tapdalayanlara, qanunsuz i\u015fl\u0259rl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan m\u0259murlara qar\u015f\u0131 birg\u0259 m\u00fcbariz\u0259sinin vacibliyini \u00f6n\u0259 \u00e7\u0259kirdi. Jurnal\u0131n 1907-ci il tarixd\u0259 n\u0259\u015fr olunan 3-c\u00fc say\u0131nda iranl\u0131 f\u0259hl\u0259l\u0259rin v\u0259ziyy\u0259tini t\u0259svir ed\u0259n felyetonunda h\u0259mr\u0259yliy\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f motivi bu c\u00fcr t\u0259svir edilir:<\/p>\n<p>&#8221;\tEy h\u0259m\u015f\u0259ril\u0259r, ey m\u0259n\u0259 ka\u011f\u0131z g\u00f6nd\u0259r\u0259n 30 n\u0259f\u0259r h\u0259m\u015f\u0259ri, a\u00e7\u0131n qula\u011f\u0131n\u0131z\u0131 v\u0259 g\u00f6r\u00fcn m\u0259n siz\u0259 n\u0259 deyir\u0259m&#8230; \u018fg\u0259r ist\u0259yirsiniz ki, sizi d\u0259 adam hesab el\u0259yib m\u0259clisl\u0259r\u0259 qoysunlar, g\u0259r\u0259k m\u0259nim bir ne\u00e7\u0259 v\u0259siyy\u0259tim\u0259 \u0259m\u0259l ed\u0259siniz. \u018fvv\u0259l\u0259n g\u0259r\u0259k bir-birinizl\u0259 \u0259l-\u0259l\u0259 ver\u0259siniz. Y\u0259ni M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li g\u0259r\u0259k yap\u0131\u015fs\u0131n H\u0259s\u0259nin \u0259lind\u0259n, H\u0259s\u0259n K\u0259rbalayi Qas\u0131m\u0131n \u0259lind\u0259n&#8230; X\u00fclas\u0259, c\u0259mi h\u0259m\u015f\u0259ril\u0259r g\u0259r\u0259k yap\u0131\u015fs\u0131nlar bir-birl\u0259rinin \u0259lind\u0259n v\u0259 birl\u0259\u015fsinl\u0259r.\t&#8221;<br \/>\n&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; n\u0259\u015fri boyunca Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259ki ictimai-siyasi h\u0259yat\u0131 da \u0259ks etdirmi\u015fdir. Jurnal\u0131 \u0130ran v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 inqilablar\u0131 x\u00fcsusil\u0259 \u00e7ox maraqland\u0131r\u0131rd\u0131. \u0130nqilabi hadis\u0259l\u0259rin gedi\u015fin\u0259 dair jurnalda m\u0259zmunlu yaz\u0131lar verilirdi. \u0130nqilab d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri felyetonlarda, satirik \u015feirl\u0259rd\u0259 k\u0259skin t\u0259nqid edilirdi.[1]<\/p>\n<p>Jurnalda beyn\u0259lxalq imperializmi t\u0259nqid ed\u0259n yaz\u0131lara v\u0259 karikaturalara geni\u015f yer verilirdi. Birinci rus inqilab\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 imperializm m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 siyas\u0259tini daha da g\u00fccl\u0259ndirir, ictimai-siyasi hadis\u0259l\u0259rd\u0259n \u00f6z m\u0259nafeyi \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. \u0130mperializmin bu sif\u0259tini jurnal \u00e7ox ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 oxucu \u00fc\u00e7\u00fcn a\u00e7\u0131rd\u0131:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\t\u018fzizim amerikal\u0131, indi buyur g\u00f6r\u0259k n\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259 d\u00fcnyan\u0131n o ba\u015f\u0131ndan bu ba\u015f\u0131na g\u0259lmis\u0259n? M\u0259nim y\u0259qinimdir ki, s\u0259nin x\u0259yal\u0131nda bir biclik var. M\u0259s\u0259l\u0259n, bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 g\u0259libs\u0259n ki, bi\u00e7ar\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 tovlay\u0131b ax\u0131rda imtiyaz sahibi olasan v\u0259 bizi f\u0259hl\u0259 kimi i\u015fl\u0259dib \u00f6z \u0259limiz il\u0259 qazand\u0131\u011f\u0131m\u0131z pullar\u0131 doldurasan cibin\u0259 v\u0259 ax\u0131rda da Xorasan xal\u0131lar\u0131ndan, Buxara d\u0259ril\u0259rind\u0259n, Nax\u00e7\u0131van ceciml\u0259rind\u0259n, \u015eamax\u0131 \u015fallar\u0131ndan, Tehran \u015firi-xur\u015fidind\u0259n bir y\u00fck tutub V\u0259t\u0259n\u0259 sovqat aparasan v\u0259 gedib Amerikada bir kitab yazasan v\u0259 h\u0259min kitabda mollalar\u0131m\u0131z\u0131 t\u0259rifl\u0259y\u0259s\u0259n.\t&#8221;<br \/>\nJurnal g\u00f6st\u0259rirdi ki, Asiya xalqlar\u0131 oyanm\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 \u00f6z d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparma\u011fa qadirdir. Bu fikir &#8220;\u0130ngilt\u0259r\u0259 v\u0259 Hindistan&#8221; adl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 \u0259ks etdirilmi\u015fdir. Bu \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259 z\u00fclm\u00fc alt\u0131nda inl\u0259y\u0259n hindlinin oyan\u0131b kreslonu m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7il\u0259rin ba\u015f\u0131na \u00e7\u0131rpd\u0131\u011f\u0131 ifad\u0259 olunmu\u015fdur.[1]<\/p>\n<p>Jurnal d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn m\u0259nfilikl\u0259rini, xalq\u0131n a\u011f\u0131r istismar\u0131n\u0131, geriliyi, \u0259tal\u0259ti g\u00f6r\u00fcr v\u0259 onlara bigan\u0259 qalm\u0131rd\u0131. \u0130f\u015faedici g\u00fcl\u00fc\u015f &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259 o zaman \u0259sas yer tuturdu. Xalq\u0131n z\u0259hm\u0259ti il\u0259 varlan\u0131b xalqa z\u00fclm ed\u0259n sinf\u0259 qar\u015f\u0131 Mirz\u0259 C\u0259lil yaz\u0131rd\u0131:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tH\u0259r bir m\u00fcs\u0259lman q\u0259zetini al\u0131rsan \u0259lin\u0259, g\u00f6r\u00fcrs\u0259n ki, yaz\u0131l\u0131b &#8220;ma\u015fallah filan milyon\u00e7u, ma\u015fallah filan mill\u0259tp\u0259r\u0259st, ma\u015fallah filan xan, filan b\u0259y, filan hac\u0131, filan k\u0259rt\u0259nk\u0259l\u0259&#8230;&#8221;. Amma he\u00e7 biri yazm\u0131r ki, bir yandan minl\u0259rc\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar ac\u0131ndan a\u011fla\u015f\u0131r v\u0259 bir yandan da min-min manatlar x\u0259rcl\u0259nirl\u0259r qonaql\u0131qlara, \u015f\u00f6hr\u0259t ehsanlar\u0131na, qara neft\u0259, p\u00fcst\u0259-badama, bari\u015fna v\u0259 madama.\t&#8221;<br \/>\nJurnal\u0131n \u0259leyhin\u0259 \u00e7\u0131xanlar<br \/>\nDin xadiml\u0259ri<br \/>\nDin xadiml\u0259ri, ruhanil\u0259r d\u0259 jurnal\u0131 b\u00f6y\u00fck q\u0259z\u0259b hissi il\u0259 qar\u015f\u0131lad\u0131lar. S\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k t\u0259zyiq v\u0259 t\u0259hdidl\u0259r\u0259 ke\u00e7irdil\u0259r. \u018f.Haqverdiyev bu bar\u0259d\u0259 \u00f6z xatir\u0259l\u0259rind\u0259 yaz\u0131r:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tMollalar jurnal\u0131 yazanlar\u0131 v\u0259 oxuyanlar\u0131 t\u0259kfir edib deyirdil\u0259r: bu jurnal g\u0259r\u0259k bir m\u00fcs\u0259lman\u0131n evin\u0259 girm\u0259sin, onu n\u0259inki oxumaq, \u0259l\u0259 bel\u0259 almaq haramd\u0131r. Onu ma\u015fa il\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb ayaqyoluna atmal\u0131d\u0131r&#8230;\t&#8221;<br \/>\nMirz\u0259 C\u0259lil is\u0259 \u00f6z xatir\u0259l\u0259rind\u0259 dini fanatizmi yay\u0131b, insanlar\u0131n t\u0259r\u0259qqisin\u0259 mane olanlar\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini bu c\u00fcr qiym\u0259tl\u0259ndirirdi:<\/p>\n<p>&#8221;\t&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; m\u0259cmu\u0259si birinci n\u00f6mr\u0259d\u0259n ba\u015flay\u0131b baltan\u0131 islam m\u00f6vhumat\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131ndan el\u0259 vurdu ki, ad\u0131n\u0131 m\u00fcs\u0259lman qoyan b\u0259nd\u0259, barmaqlar\u0131 il\u0259 qulaqlar\u0131n\u0131 tutub, molladan qa\u00e7ma\u011fa \u00fcz qoydular.\t&#8221;<br \/>\nJurnal\u0131n n\u00f6mr\u0259l\u0259ri bir-birinin ard\u0131nca \u00e7\u0131x\u0131b yay\u0131ld\u0131qca redaksiyaya s\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r, t\u0259hdidl\u0259r, h\u0259cvl\u0259r g\u0259lirdi. &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; q\u0259zetl\u0259rin \u0259sas m\u00f6vzular\u0131ndan birin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. Q\u0259zetl\u0259r aras\u0131nda da onun t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 v\u0259 \u0259leyhdarlar\u0131 \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lmi\u015fdi.[1]<\/p>\n<p>Bol\u015fevik m\u0259tbuat\u0131 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in c\u0259sar\u0259tli v\u0259 a\u011f\u0131ll\u0131 fikirl\u0259rin\u0259 t\u0259r\u0259fdar \u00e7\u0131x\u0131r, onun d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 bar\u0131\u015fmaz m\u00f6vqed\u0259 dururdu. Batum polis idar\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; jurnal\u0131n\u0131n t\u0259qib olunmas\u0131na, onu oxuyanlar\u0131n &#8220;b\u0259d\u0259fkarlar&#8221; siyah\u0131s\u0131na yaz\u0131lmas\u0131na &#8220;D\u0259v\u0259t-Qo\u00e7&#8221; q\u0259zeti etiraz\u0131n\u0131 bildirmi\u015fdi.[1]<\/p>\n<p>1906-c\u0131 il may\u0131n ax\u0131rlar\u0131nda Tiflis jandarm idar\u0259sinin soldatlar\u0131 \u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259nin evini m\u00fchasir\u0259y\u0259 alm\u0131\u015f, orada axtar\u0131\u015f aparm\u0131\u015fd\u0131lar. &#8220;D\u0259v\u0259t &#8211; Qo\u00e7&#8221; q\u0259zeti d\u0259rc etdiyi bir x\u0259b\u0259rd\u0259 bu hadis\u0259y\u0259 m\u0259nfi m\u00fcnasib\u0259tini bildirmi\u015fdi.[1]<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn t\u0259zyiql\u0259r\u0259 baxmayaraq, m\u0259cmu\u0259 \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in \u00e7ap\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irirdil\u0259r. K\u0259skin v\u0259 t\u0259nqidi \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131na, h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri s\u00f6yl\u0259diyin\u0259 g\u00f6r\u0259 daim h\u00fccumlara m\u0259ruz qalan &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; \u00e7ar senzuras\u0131n\u0131n da qada\u011falar\u0131 il\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 dayanm\u0131\u015fd\u0131. B\u0259zi m\u0259qal\u0259l\u0259rin, karikaturalar\u0131n \u00e7ap\u0131na senzura icaz\u0259 vermirdi. C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 senzor t\u0259r\u0259find\u0259n jurnalda n\u0259\u015fr olunmas\u0131na icaz\u0259 verilm\u0259y\u0259n \u015f\u0259kill\u0259rin v\u0259 ya materiallar\u0131n yerini a\u011f saxlay\u0131r v\u0259 yaxud &#8220;Bizd\u0259n as\u0131l\u0131 olmayan s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 bu yer a\u011f qald\u0131&#8221; dey\u0259 yaz\u0131rd\u0131.[1]<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bu qada\u011falara baxmayaraq, &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in haqq s\u0259si \u00e7ox ke\u00e7m\u0259d\u0259n \u015fimall\u0131-c\u0259nublu Az\u0259rbaycan\u0131n v\u0259 Qafqaz\u0131n h\u00fcdudlar\u0131n\u0131 a\u015f\u0131b Rusiyada, Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rqd\u0259 e\u015fidilirdi. Jurnal\u0131n Tiflis, Bak\u0131, \u0130r\u0259van, T\u0259briz, Nax\u00e7\u0131van, G\u0259nc\u0259, \u015eamax\u0131, \u015e\u0259ki, D\u0259rb\u0259ndl\u0259 yana\u015f\u0131, Orta Asiyada, Kr\u0131mda, Kazanda, Ufa, H\u0259\u015ft\u0259rxan, Orenburq, Tehran, \u018frzurum, \u0130stanbul, Qahir\u0259, Bombey, K\u0259lk\u00fctt\u0259 kimi bir \u00e7ox \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 oxucusu var idi. Jurnal \u0130ran, T\u00fcrkiy\u0259, Misir, Hindistan, M\u0259rake\u015f kimi \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 d\u0259 yay\u0131laraq oradak\u0131 xalqlar\u0131n sosial-m\u0259d\u0259ni t\u0259r\u0259qqisin\u0259 m\u00fcsb\u0259t t\u0259sir gost\u0259rmi\u015fdir.<\/p>\n<p>M\u00f6vhumatla m\u00fcbariz\u0259<br \/>\n1906-c\u0131 il 21 aprel tarixli n\u00f6mr\u0259d\u0259 d\u0259rc olunan &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in x\u0259lv\u0259ti cavab\u0131&#8221; adl\u0131 m\u0259qal\u0259d\u0259 jurnal Bak\u0131da ba\u015fyarma kimi v\u0259h\u015fi ad\u0259ti \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus satirik dill\u0259 t\u0259nqid etmi\u015fdir. Xalq\u0131 bu c\u00fcr ad\u0259tl\u0259ri icra etm\u0259y\u0259, \u0259tal\u0259t\u0259, geriliy\u0259 s\u0259sl\u0259y\u0259n mollalar\u0131n i\u00e7 \u00fcz\u00fcn\u00fc jurnal &#8220;Niy\u0259 m\u0259ni d\u00f6y\u00fcrs\u00fcn\u00fcz&#8221; adl\u0131 felyetonda a\u00e7\u0131b g\u00f6st\u0259rir. Felyetonda deyilir:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tBizim t\u0259fav\u00fct\u00fcm\u00fcz bir ne\u00e7\u0259 qisimdir&#8230; \u018fvv\u0259l\u0259n, m\u0259n molla ola-ola m\u00fcs\u0259lman qarda\u015flar\u0131ma v\u0259z ed\u0259n vaxt deyir\u0259m: bir Allaha sitayi\u015f edin, bir d\u0259 pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259 v\u0259 imamlara ita\u0259t edin. Amma siz deyirsiniz: Allaha da sitayi\u015f edin, pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259 d\u0259, imamlara da, mollalara da, d\u0259rvi\u015fl\u0259r\u0259 d\u0259, ilan oynadanlara da, fala baxan, tas quran, dua yazan, caduk\u00fcn, h\u0259mzad, cinn\u0259, k\u0259lil\u0259, dimn\u0259, \u015feytan, div, m\u0259rrix, s\u0259rrix, t\u0259rrix, amax, satan, k\u00fcfl\u0259 qurdu, m\u0131\u011fm\u0131\u011f, mozalan &#8211; bunlar\u0131n c\u00fcml\u0259sin\u0259 sitayi\u015f edin.\t&#8221;<br \/>\nYa\u011f\u0131\u015f ya\u011fd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259di il\u0259 m\u00fcs\u0259llaya \u00e7\u0131xanlar (&#8220;Bizim i\u015fl\u0259rimiz&#8221; felyetonu), ramazanda oruc tutan m\u00f6min b\u0259nd\u0259l\u0259rin h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri (&#8220;T\u0259dar\u00fck&#8221; felyetonu), a\u015fura g\u00fcn\u00fc ba\u015f yaranlar\u0131n t\u0259rkibi (&#8220;Nec\u0259 qan a\u011flamas\u0131n&#8221;), m\u0259kt\u0259bl\u0259r \u0259v\u0259zin\u0259 m\u0259scidl\u0259rin say\u0131n\u0131n artmas\u0131 (&#8220;M\u0259scid&#8221; felyetonu) bar\u0259d\u0259 onlarca m\u0259qal\u0259 v\u0259 felyeton &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; jurnal\u0131n\u0131n s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6r\u00fcrd\u00fc.[1]<\/p>\n<p>&#8220;Din&#8221; adl\u0131 felyetonda jurnal din xadiml\u0259rinin i\u00e7 \u00fcz\u00fcn\u00fc tamam a\u00e7\u0131b t\u00f6k\u00fcrd\u00fc:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tA\u011fsaqqallar 250 manat verib r\u00f6vz\u0259xan g\u0259tiribl\u0259r ki, m\u0259rsiy\u0259 oxusun. 10 g\u00fcn\u00fcn \u0259rzind\u0259 onun dediyi bu s\u00f6z olub ki, H\u0259zr\u0259t Abbas t\u0259piyi il\u0259 180 min qo\u015fun \u00f6ld\u00fcrd\u00fc.\t&#8221;<br \/>\nJurnal\u0131n m\u00fcv\u0259qq\u0259ti ba\u011flanmas\u0131<br \/>\n&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in c\u0259sar\u0259tli \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131 onunla n\u0259tic\u0259l\u0259ndi ki, 1907-ci ilin iyunun 8-d\u0259 Tiflis general-qubernatoru jurnal\u0131n ba\u011flanmas\u0131 haqq\u0131nda \u0259mr verdi v\u0259 bu x\u0259b\u0259r xalq aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck naraz\u0131l\u0131qlara s\u0259b\u0259b oldu. Bak\u0131dan, \u015e\u0259kid\u0259n, Zaqafqaziyan\u0131n bir s\u0131ra ba\u015fqa yerl\u0259rind\u0259n Tiflis\u0259 jurnal\u0131n n\u0259\u015frinin b\u0259rpas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b ed\u0259n m\u0259ktublar g\u0259lirdi.[1]<\/p>\n<p>Q\u0259zetl\u0259r etiraz bildir\u0259n m\u0259ktublar \u00e7ap edirdil\u0259r. &#8220;\u0130r\u015fad&#8221; q\u0259zeti &#8220;bel\u0259 d\u00fcz m\u0259sl\u0259kli q\u0259zetin meydandan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131na&#8221; t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259ndiyini bildirmi\u015fdi. Q\u0259zetd\u0259 \u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259nin &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; s\u0259rl\u00f6vh\u0259li m\u0259qal\u0259si \u00e7ap olunmu\u015fdu. M\u00fc\u0259llif jurnal\u0131n ba\u011flanmas\u0131na s\u0259b\u0259bkar olan m\u00fchafiz\u0259kar v\u0259 c\u0259hal\u0259tp\u0259r\u0259st ruhanil\u0259ri k\u0259skin t\u0259nqid edirdi. H\u00f6kum\u0259t xalq\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda jurnal\u0131n b\u0259rpas\u0131na icaz\u0259 verdi.[1]<\/p>\n<p>Q\u0131sa fasil\u0259d\u0259n sonra jurnal\u0131n 23-c\u00fc n\u00f6mr\u0259si 1907-ci il iyulun 25-d\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131. 1908-1909-cu ill\u0259rd\u0259 bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; jurnal\u0131n\u0131 ba\u011flama\u011fa t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259r edildi. Jurnal\u0131n redaktoru v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 haqq\u0131nda irtica\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r danoslar yaz\u0131r, burjua m\u0259tbuat\u0131nda m\u0259qal\u0259l\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdil\u0259r. \u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259ni 9 g\u00fcn h\u0259bsd\u0259 saxlad\u0131lar. 1908-ci ilin fevral\u0131nda Mirz\u0259 C\u0259lilin \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda \u015fayi\u0259l\u0259r yayd\u0131lar. Bel\u0259 \u015fayi\u0259l\u0259r yayanlara &#8220;\u0130r\u015fad&#8221; q\u0259zeti \u00e7ox tutarl\u0131 cavab vermi\u015fdi:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tBir-iki n\u0259f\u0259r M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259l\u0259rin, Nemanzad\u0259l\u0259rin \u00f6l\u00fcm\u00fc il\u0259 el\u0259 bilirsiniz ki, &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;i \u00f6ld\u00fcr\u0259c\u0259ksiniz?&#8221;&#8230; Bunu biliniz ki, &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;i \u00f6ld\u00fcrm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olsa da, mollan\u0259sr\u0259ddin\u00e7iliyi \u00f6ld\u00fcrm\u0259k olmaz.\t&#8221;<br \/>\n&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;i ba\u011flatd\u0131rma\u011fa s\u0259y g\u00f6st\u0259r\u0259n m\u00fcrt\u0259ce q\u00fcvv\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 &#8220;Baku&#8221; q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc olunmu\u015f 12 n\u0259f\u0259rin kollektiv m\u0259ktubu maraql\u0131d\u0131r. M\u0259ktubu imzalayanlar\u0131n aras\u0131nda Q\u0259z\u0259nf\u0259r Musab\u0259yovun, Mirh\u0259s\u0259n V\u0259zirovun v\u0259 b. imzas\u0131 vard\u0131r. M\u0259ktubun bir yerind\u0259 deyilir:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tMollan\u0131n i\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6nd\u00fcrm\u0259k ist\u0259y\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u00f6z nifr\u0259timizi bildirm\u0259kl\u0259, &#8220;Molla&#8221; il\u0259 h\u0259mr\u0259y oldu\u011fumuzu deyir, m\u00fcs\u0259lman demokratiyas\u0131na vicdanla xidm\u0259t ed\u0259n &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; jurnal\u0131na uzun \u00f6m\u00fcr arzulay\u0131r\u0131q.\t&#8221;<br \/>\n\u0130nqilabi h\u0259r\u0259kat<br \/>\n1909-cu ilin may ay\u0131nda Mirz\u0259 C\u0259lilin qarda\u015f\u0131 \u018fl\u0259kb\u0259r T\u0259brizd\u0259ki inqilabi h\u0259r\u0259katda i\u015ftirak\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259bs edildi. Bir ne\u00e7\u0259 m\u0259tbu orqan, o c\u00fcml\u0259d\u0259n &#8220;T\u0259r\u0259qqi&#8221; q\u0259zeti onun inqilabi f\u0259aliyy\u0259tini y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirdi. R.N\u0259c\u0259fov xatir\u0259l\u0259rind\u0259 bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131r:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\t&#8230; Mirz\u0259 \u018fl\u0259kb\u0259r T\u0259briz inqilab\u0131nda i\u015ftirak etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ar h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n tutulub \u0130r\u0259van h\u0259bsxanas\u0131na g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi. Edam c\u0259zas\u0131 v\u0259 ya \u0259b\u0259di katorqa t\u0259hdidi alt\u0131nda bulunurdu ki, bu hadis\u0259 Mirz\u0259ni sars\u0131tm\u0131\u015f v\u0259 \u0259hval-ruhiyy\u0259sini p\u0259ri\u015fan etmi\u015fdi. O, idar\u0259ni burax\u0131b, maddi v\u0259sait aramaq v\u0259 gedib qarda\u015f\u0131n\u0131 qurtarma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 idi.\t&#8221;<br \/>\n&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;i idar\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn onu \u0259v\u0259zl\u0259y\u0259c\u0259k \u015f\u0259xsin Nax\u00e7\u0131vanda M\u0259mm\u0259d\u0259li Sidqi olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 1910-cu il iyunun 9-da M.Sidqiy\u0259 bel\u0259 bir m\u0259ktub yollay\u0131r:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\t\u018fzizim M\u0259mm\u0259d\u0259li! M\u0259n bu ovqat k\u0259nd\u0259 getm\u0259liy\u0259m v\u0259 burada bir adam laz\u0131md\u0131r ki, &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; i idar\u0259 el\u0259sin. \u018fg\u0259r yay f\u0259sli, y\u0259ni iki ay g\u0259lib Tiflisd\u0259 qala bils\u0259niz, tez g\u0259liniz&#8230; \u018fg\u0259r m\u0259rhum Sidqi b\u0259rad\u0259rimin o\u011flu il\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 dostlu\u011fum ba\u015f tutsa, \u00f6z\u00fcm\u00fc xo\u015fb\u0259xt hesab ed\u0259r\u0259m.\t&#8221;<br \/>\nMirz\u0259 C\u0259lilin t\u0259klifini q\u0259bul ed\u0259n Sidqi Tiflis\u0259 g\u0259ldi, iyul ay\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n redaktor v\u0259zif\u0259sini yerin\u0259 yetirdi. Jurnal\u0131n iyul-avqust n\u00f6mr\u0259l\u0259rinin qeyri-r\u0259smi redaktoru M\u0259mm\u0259d\u0259li Sidqi oldu. C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 1910-cu il sentyabr\u0131n 16-da Tiflis qubernatoruna \u0259riz\u0259 yazaraq jurnal\u0131n redaktorlu\u011funu m\u00fcv\u0259qq\u0259ti olaraq M.Sidqiy\u0259 tap\u015f\u0131rma\u011f\u0131 xahi\u015f etdi. \u018friz\u0259y\u0259 bax\u0131lana q\u0259d\u0259r jurnal\u0131n n\u0259\u015fri m\u00fcv\u0259qq\u0259ti dayand\u0131r\u0131ld\u0131. Jurnal\u0131n h\u0259min ild\u0259 \u00e7\u0131xan 35-ci n\u00f6mr\u0259si il\u0259 36-c\u0131 n\u00f6mr\u0259sinin aras\u0131nda t\u0259xmin\u0259n bir ay fasil\u0259 oldu. Noyabr\u0131n 5-d\u0259 M.Sidqi m\u00fcv\u0259qq\u0259ti redaktor t\u0259sdiq edildi v\u0259 1911-ci il mart\u0131n ax\u0131r\u0131nad\u0259k bu v\u0259zif\u0259ni yerin\u0259 yetirdi.[1]<\/p>\n<p>1912-1913-ci ill\u0259r<br \/>\nDaim t\u0259hdid v\u0259 t\u0259zyiql\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalan &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;\u0259 qar\u015f\u0131 1911-1912-ci ill\u0259rd\u0259 senzor h\u00fccumlar\u0131 yenid\u0259n k\u0259skinl\u0259\u015fdi. Redaktorlardan k\u0259skin yaz\u0131lar yaz\u0131lmayaca\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 al\u0131nan iltizamlar jurnal\u0131n m\u00fcnt\u0259z\u0259m n\u0259\u015fr olunmas\u0131na \u00e7\u0259tinlikl\u0259r yarad\u0131r, m\u0259nfi t\u0259sir edirdi. 1912-ci ilin mart\u0131ndan C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 jurnal\u0131n n\u0259\u015frini uzun m\u00fcdd\u0259t\u0259 dayand\u0131rd\u0131 v\u0259 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in b\u0259rpas\u0131 1913-c\u00fc il yanvar ay\u0131n\u0131n 13-d\u0259n sonra m\u00fcmk\u00fcn oldu. \u018fliqulu Q\u0259mk\u00fcsar redaktor k\u00f6m\u0259k\u00e7isi t\u0259sdiq olundu.[1]<\/p>\n<p>Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si d\u00f6vr\u00fcnd\u0259<br \/>\nBirinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 v\u0259ziyy\u0259tin k\u0259skinl\u0259\u015fm\u0259si &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in n\u0259\u015frinin m\u00fcv\u0259qq\u0259ti dayanmas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu. Bu bar\u0259d\u0259 C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 1914-c\u00fc il noyabr ay\u0131n\u0131n 17-d\u0259 Tiflis M\u0259tbuat \u0130\u015fl\u0259ri Komit\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi \u0259riz\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tM\u0259nim redaktorlu\u011fum alt\u0131nda \u00e7\u0131xan &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; jurnal\u0131n\u0131n n\u0259\u015frini qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n vaxta q\u0259d\u0259r dayand\u0131r\u0131ram.\t&#8221;<br \/>\nH\u0259min d\u00f6vrd\u0259 jurnal\u0131n redaktor k\u00f6m\u0259k\u00e7isi olan \u018fliqulu Q\u0259mk\u00fcsar &#8220;B\u0259sir\u0259t&#8221; q\u0259zetinin m\u00fcxbiri il\u0259 m\u00fcsahib\u0259sind\u0259 bu bar\u0259d\u0259 deyir:<\/p>\n<p>&#8221;\tBiz &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; m\u0259cmu\u0259sini qapatmaq fikrind\u0259 deyilik v\u0259 bu fikird\u0259 d\u0259 olmayaca\u011f\u0131q v\u0259 lakin vaxt nam\u00fcnasib oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn jurnal\u0131 qapatma\u011fa m\u0259cburuq. M\u00fcharib\u0259 qurtard\u0131qdan sonra yen\u0259 jurnal k\u0259mal \u0259la sabiq n\u0259\u015fr olunacaq, m\u00fc\u015ft\u0259ril\u0259r\u0259 jurnal\u0131m\u0131z g\u00f6nd\u0259ril\u0259c\u0259kdir. Jurnal\u0131m\u0131z\u0131n m\u00fcv\u0259qq\u0259ti dayand\u0131r\u0131lmas\u0131na ancaq indiki nam\u00fcsaid vaxt baisdir.\t&#8221;<br \/>\nBu uzun fasil\u0259d\u0259n sonra jurnal 1917-ci il fevral\u0131n 9-dan \u00e7ap\u0131n\u0131 yenid\u0259n b\u0259rpa etdi.[1]<\/p>\n<p>Molla N\u0259sr\u0259ddin\u00e7il\u0259r<br \/>\nC\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 &#8211; Mirz\u0259 C\u0259lil &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259 \u0259sas sima, m\u0259sl\u0259h\u0259t\u00e7i v\u0259 b\u00f6y\u00fck yolda\u015f idi. \u018fdib \u00f6z\u00fc bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131r:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\t&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; t\u0259k bir n\u0259f\u0259r m\u00fc\u0259llifin \u0259s\u0259ri deyil. &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; bir ne\u00e7\u0259 m\u0259nim \u0259ziz yolda\u015flar\u0131m\u0131n q\u0259l\u0259ml\u0259rinin \u0259s\u0259rinin m\u0259cmu\u0259sidir ki, m\u0259n d\u0259 onlar\u0131n ancaq a\u011fsaqqal yolda\u015f\u0131yam.\t&#8221;<br \/>\n\u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259 &#8211; &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 n\u0259\u015fri sah\u0259sind\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lilin \u0259n yax\u0131n k\u00f6m\u0259k\u00e7isi \u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259 idi. Bu bar\u0259d\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lil \u00f6z xatir\u0259l\u0259rind\u0259 yaz\u0131r:<\/p>\n<p>&#8221;\tYolda\u015f\u0131m \u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259ni m\u0259n birinci d\u0259f\u0259 &#8220;\u015e\u0259rqi-rus&#8221; q\u0259zeti idar\u0259sind\u0259 g\u00f6rd\u00fcm, onunla \u00fcns tutdum. &#8220;\u015e\u0259rqi-rus&#8221; q\u0259zeti m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn iki bab\u0259td\u0259n xo\u015f, qiym\u0259tli yadigar oldu. Birinci t\u0259r\u0259fi budur ki, m\u00f6ht\u0259r\u0259m \u0259dibimiz M\u0259h\u0259mm\u0259d a\u011fa \u015eahtaxtl\u0131 m\u0259ni \u00f6z q\u0259zetinin idar\u0259sin\u0259 c\u0259lb etm\u0259kl\u0259 m\u0259ni q\u0259zet d\u00fcnyas\u0131na daxil etdi. \u0130kinci t\u0259r\u0259fi odur ki, onun varl\u0131\u011f\u0131 il\u0259, onun yolda\u015fl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; m\u0259cmu\u0259sini bina etdim, daha do\u011frusu, bina etdik&#8221;. &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in ilk say\u0131 \u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259nin v\u0259 r\u0259ssam \u015emerlinqin birg\u0259 \u0259m\u0259yinin m\u0259hsuludur.\t&#8221;<br \/>\nNemanzad\u0259 &#8220;\u015e\u0259rqi-rus&#8221;un n\u0259\u015frind\u0259n sonra Tiflis\u0259 g\u0259lir v\u0259 burada q\u0259zet\u00e7ilik f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 ba\u015flay\u0131r. &#8220;\u015e\u0259rqi-rus&#8221; ba\u011flanandan sonra Mirz\u0259 C\u0259lill\u0259 b\u0259rab\u0259r &#8220;Qeyr\u0259t&#8221; m\u0259tb\u0259\u0259sini al\u0131b birg\u0259 i\u015fl\u0259dirl\u0259r. \u201cQeyr\u0259t\u201din r\u0259smi m\u00fcdiri \u00d6.F.Nemanzad\u0259 idi ki, &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; d\u0259 bu m\u0259tb\u0259\u0259d\u0259 i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fc. \u00d6.F.Nemanzad\u0259nin &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259ki f\u0259aliyy\u0259tini t\u0259dqiq ed\u0259n elmi ara\u015fd\u0131rmalardan b\u0259lli olur ki, jurnalda d\u0259rc olunan karikaturalar\u0131n, \u015f\u0259kill\u0259rin bir \u00e7oxunun m\u00f6vzusunu o verib, l\u00fc\u011f\u0259tl\u0259rin, m\u0259tnl\u0259rin, tapmacalar\u0131n xeyli hiss\u0259sini Mirz\u0259 C\u0259lill\u0259 birlikd\u0259 haz\u0131rlay\u0131b. Bu iki \u0259dib birlikd\u0259 haz\u0131rlad\u0131qlar\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259rin alt\u0131nda &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;, &#8220;Mozalan&#8221;, &#8220;La\u011fla\u011f\u0131&#8221; v\u0259 s. imzalar qoyurdular.<\/p>\n<p>Mirz\u0259 \u018fl\u0259kb\u0259r Sabir &#8211; satirik \u015feir c\u0259bh\u0259sinin bayraqdar\u0131 Mirz\u0259 \u018fl\u0259kb\u0259r Sabir Tahirzad\u0259 idi. 1906-1911-ci ill\u0259rd\u0259 onun &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; jurnal\u0131nda d\u0259rc etdirdiyi satirik \u015feirl\u0259ri yeni bir \u0259d\u0259bi m\u0259kt\u0259bin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 qoymu\u015fdu. Sabirin jurnaldak\u0131 f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 Mirz\u0259 C\u0259lil xatir\u0259l\u0259rind\u0259 yaz\u0131r:<\/p>\n<p>&#8221;\tSabir m\u0259rdi-m\u0259rdan\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc tullad\u0131 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; meydan\u0131na v\u0259 el\u0259 bir n\u0259rilti v\u0259 gurultu il\u0259 dalbadal yazmaqda davam etdi ki, b\u0259lk\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 b\u0259rab\u0259r olan M\u0259\u015f\u0259di Sijimqulunu da xeyli vaxt s\u00fckutda saxlad\u0131 v\u0259 yad\u0131ma g\u0259lir ki, Sabirin &#8220;Molla&#8221;da z\u00fchurundan ta il yar\u0131ma q\u0259d\u0259r M\u0259\u015f\u0259di Sijimqulunun m\u0259nzum \u0259s\u0259rl\u0259ri idar\u0259miz\u0259 g\u0259lib \u00e7atmad\u0131.\t&#8221;<br \/>\n&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259n \u0259vv\u0259l Sabirin m\u0259tbuatda c\u0259mi \u00fc\u00e7 \u015feiri d\u0259rc edilmi\u015fdi. Onlardan biri &#8220;\u015e\u0259rqi &#8211; rus&#8221; un n\u0259\u015fri m\u00fcnasib\u0259til\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f, dig\u0259rl\u0259ri is\u0259 &#8220;H\u0259yat&#8221; q\u0259zetind\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. Onu b\u00fct\u00fcn Qafqazda, b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rqd\u0259 tan\u0131td\u0131ran &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; olmu\u015fdur. Sabirin &#8220;Mola N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259 ilk \u015feiri 1906-c\u0131 il aprelin 28-d\u0259, jurnal\u0131n 4-c\u00fc say\u0131nda i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rd\u00fc. &#8220;Mill\u0259t nec\u0259 tarac olur-olsun, n\u0259 i\u015fim var&#8221; \u015feiri idi ki, jurnalda bu, imzas\u0131z \u015f\u0259kild\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lilin &#8220;Niy\u0259 m\u0259ni d\u00f6y\u00fcrs\u00fcn\u00fcz?&#8221; ba\u015fl\u0131ql\u0131 felyetonunun sonunda, felyetonun poetik davam\u0131 kimi verilib. Bu jurnalda Sabir 40-dan \u00e7ox gizli imza il\u0259 \u015feir d\u0259rc etdirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u018fn \u00e7ox i\u015fl\u0259tdiyi imzalar bunlar id: &#8220;Hop &#8211; hop&#8221;, &#8220;\u018fbun\u0259sr \u015eeybani&#8221;, &#8220;G\u00fcl\u0259y\u0259n&#8221;, &#8220;Cing\u00f6z b\u0259y&#8221; v\u0259 s. 1906-c\u0131 ild\u0259 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259 Sabirin d\u0259rc olunan 21 satirik \u015feirinin 14-\u00fc &#8220;Hop-hop&#8221; imzas\u0131 il\u0259 getmi\u015fdir. B\u0259llidir ki, \u015fanapipikl\u0259r d\u0259st\u0259sin\u0259 aid olan hop-hop a\u011fac kollar\u0131nda yuva qurur, \u00e7ox vaxt s\u0259si g\u0259ls\u0259 d\u0259, \u00f6z\u00fc g\u00f6r\u00fcnm\u00fcr. \u0130lk vaxtlar Sabirin \u015eamax\u0131dan &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;\u0259 \u015feirl\u0259ri g\u0259l\u0259rdi, \u00f6z\u00fc is\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u00fcr, kimliyi bilinmirdi. El\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u015fairin \u015feirl\u0259ri bu gizli imza il\u0259 d\u0259rc olunub. Sabir 5 il &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;l\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etmi\u015f, d\u00f6vr\u00fcn dig\u0259r m\u0259tbuat orqanlar\u0131nda \u015feirl\u0259ri d\u0259rc olunmu\u015fdu.<\/p>\n<p>\u018fd\u0259biyyat\u015f\u00fcnas-alim M.Arif Sabirin bu m\u0259cmu\u0259 il\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131q \u0259laq\u0259sini bel\u0259 t\u0259qdim edir:<\/p>\n<p>&#8221;\tMolla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;i zaman\u0259 \u00f6z\u00fc yaratd\u0131\u011f\u0131 kimi Sabiri d\u0259 z\u0259man\u0259 yarad\u0131b &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;\u0259 yolda\u015f v\u0259 silahda\u015f vermi\u015fdir.\t&#8221;<br \/>\nSabirl\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lil aras\u0131nda dostluq v\u0259 qarda\u015fl\u0131q \u0259laq\u0259si vard\u0131. Sabir a\u011f\u0131r x\u0259st\u0259l\u0259n\u0259nd\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lil v\u0259 xan\u0131m\u0131 H\u0259mid\u0259 xan\u0131m Cavan\u015fir onu Tiflisd\u0259 m\u00fcalic\u0259 etdirmi\u015fl\u0259r. Sabir &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;l\u0259 yana\u015f\u0131, Bak\u0131da n\u0259\u015fr olunan &#8220;H\u0259yat&#8221;, &#8220;\u0130r\u015fad&#8221;, &#8220;T\u0259z\u0259 h\u0259yat&#8221; &#8220;R\u0259hb\u0259r&#8221;, &#8220;D\u0259bistan&#8221;, &#8220;Fyuzat&#8221;, &#8220;B\u0259hlul&#8221;, &#8220;Z\u0259nbur&#8221; &#8220;\u00dclf\u0259t&#8221;, &#8220;G\u00fcn\u0259\u015f&#8221;, &#8220;S\u0259da&#8221; kimi m\u0259tbu orqanlarda da \u00e7\u0131x\u0131\u015flar edirdi.[1]<\/p>\n<p>\u018fli N\u0259zmi &#8211; M\u0259\u015f\u0259di Sijimqulu imzas\u0131 il\u0259 yazan \u018fli N\u0259zmi &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; m\u0259kt\u0259binin \u0259sas simalar\u0131ndan biri idi. C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n<p>&#8221;\tBiz Sabiri v\u0259 M\u0259\u015f\u0259di Sijimqulunu axtar\u0131rd\u0131q.\t&#8221;<br \/>\n\u018fli N\u0259zmi &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259n \u0259vv\u0259l &#8220;\u015e\u0259rqi-rus&#8221; q\u0259zetind\u0259 i\u015ftirak etmi\u015f, &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;\u0259 n\u0259zm v\u0259 n\u0259srl\u0259 satirik \u0259s\u0259rl\u0259r g\u00f6nd\u0259rmi\u015f, bir m\u00fcdd\u0259t jurnal\u0131n redaktoru olmu\u015f, Sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 d\u0259 f\u0259al mollan\u0259sr\u0259ddin\u00e7i kimi \u015f\u00f6hr\u0259t qazanm\u0131\u015fd\u0131r. Mirz\u0259 C\u0259lil \u015fairin &#8220;Sijimqulunam\u0259&#8221; kitab\u0131na \u018f.N\u0259zmi il\u0259 ba\u011fl\u0131 qeyd etmi\u015fdir :[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tBiz bunu q\u0259ti dey\u0259 bil\u0259rik ki, &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;\u0259 yara\u015fan \u015fiv\u0259nin m\u0259z\u0259liliyi v\u0259 duzlulu\u011funda, m\u0259har\u0259t v\u0259 l\u0259taf\u0259td\u0259 Sabir\u0259 yavuq g\u0259l\u0259n v\u0259 ona \u0259v\u0259z olan birinci M\u0259\u015f\u0259di Sijimqulu Kefsiz olubdur. Sabirin v\u0259fat\u0131ndan sonra ikinci Sabirimiz birincisinin yerini bo\u015f qoymad\u0131. M\u0259\u015f\u0259di Sijimqulu Kefsizin z\u00f6vq v\u0259 s\u0259fal\u0131, m\u0259z\u0259 v\u0259 duzlu \u015feirinin he\u00e7 bir vaxt dal\u0131 k\u0259silm\u0259di. O \u00f6z\u00fc cism\u0259n qocald\u0131sa da, onun k\u0259lam\u0131n\u0131n l\u0259taf\u0259ti bir z\u0259rr\u0259 q\u0259d\u0259r \u0259sgilm\u0259di.\t&#8221;<br \/>\n\u018fliqulu Q\u0259mk\u00fcsar &#8211; 1908-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259 m\u0259nzum v\u0259 m\u0259nsur \u0259s\u0259rl\u0259ri il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir. Mirz\u0259 C\u0259lil onun bar\u0259sind\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259qal\u0259d\u0259 m\u0259sl\u0259k dostunu bel\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirirdi:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tM\u0259lum ki, Az\u0259rbaycanda m\u00fcqt\u0259dir \u015fairl\u0259rimiz yox olmay\u0131bd\u0131r, ancaq \u015fair \u018fliqulu Q\u0259mk\u00fcsar bizim m\u0259xsusi q\u0259l\u0259m yolda\u015f\u0131m\u0131zd\u0131r, bel\u0259 ki, &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in 3-c\u00fc ilind\u0259n, y\u0259ni 1908-ci s\u0259n\u0259d\u0259n ba\u015flayaraq Q\u0259mk\u00fcsar\u0131n m\u0259nzum v\u0259 m\u0259nsur \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259, m\u0259qal\u0259 v\u0259 \u015feirl\u0259rin\u0259 rast g\u0259lm\u0259k olar. \u015eairimizin \u0259vv\u0259l ill\u0259rd\u0259 &#8220;C\u00fcv\u0259lla\u011f\u0131&#8221;, &#8220;C\u00fcv\u0259lla\u011f\u0131 b\u0259y&#8221;, &#8220;Xadimi mill\u0259t&#8221;, &#8220;O tayl\u0131&#8221;, &#8220;Sarsaqqulu b\u0259y&#8221; t\u0259x\u0259ll\u00fcsl\u0259ri m\u0259\u015fhurdur. Bel\u0259 ki, h\u0259min t\u0259x\u0259ll\u00fcsl\u0259rl\u0259 Q\u0259mk\u00fcsar yolda\u015f\u0131m\u0131z m\u0259cmu\u0259mizd\u0259 i\u015ftirak edibdir.\t&#8221;<br \/>\n\u018fbd\u00fcrr\u0259him b\u0259y Haqverdiyev &#8211; &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; g\u00f6rk\u0259mli yaz\u0131\u00e7\u0131 v\u0259 dramaturq \u018f.Haqverdiyevin d\u0259 n\u0259z\u0259rini c\u0259lb etmi\u015fdi. 1907-ci ild\u0259 o, &#8220;Xortdan&#8221; imzas\u0131 il\u0259 &#8220;C\u0259h\u0259nn\u0259m m\u0259ktublar\u0131&#8221; ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda m\u0259\u015fhur m\u0259qal\u0259l\u0259rini yazm\u0131\u015fd\u0131r. Sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 \u018f.Haqverdiyev bu m\u0259qal\u0259l\u0259ri bir s\u00fcjet \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fdirmi\u015f, &#8220;Odaba\u015f\u0131n\u0131n hekay\u0259si&#8221;ni d\u0259 \u0259lav\u0259 ed\u0259r\u0259k ayr\u0131ca kitab\u00e7a hal\u0131nda buraxd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u018f.Haqverdiyevin &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259 seriya il\u0259 burax\u0131lan ikinci \u0259s\u0259ri &#8220;Mozalan b\u0259yin s\u0259yah\u0259tnam\u0259si&#8221;dir. Yaz\u0131\u00e7\u0131 bu m\u00f6vzuda satirik yaz\u0131lar\u0131n jurnal s\u0259hif\u0259sin\u0259 g\u0259lm\u0259sinin tarix\u00e7\u0259sini bel\u0259 \u015f\u0259rh edir:<\/p>\n<p>&#8221;\tBir d\u0259f\u0259 c\u0259m olub &#8220;\u0130brahim b\u0259y s\u0259yah\u0259tnam\u0259si&#8221;nd\u0259n s\u00f6hb\u0259t edirdik. Burada &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in dostlar\u0131ndan \u00d6m\u0259r Faiq Nemanzad\u0259, Salman M\u00fcmtaz, Qurban\u0259li \u015e\u0259rifov var idi. Bunu da dem\u0259liy\u0259m ki, &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in c\u0259mi T\u00fcrk\u00fcstanda \u015f\u00f6hr\u0259t v\u0259 n\u00fcfuz qazanmas\u0131na s\u0259b\u0259b Salman M\u00fcmtaz oldu\u011fu kimi, Nax\u00e7\u0131van t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259 Qurban\u0259li \u015e\u0259rifov s\u0259b\u0259b idi.&#8221;\u0130brahim b\u0259y s\u0259yah\u0259tnam\u0259si&#8221;nd\u0259n s\u00f6hb\u0259t olduqda m\u0259n dedim:<br \/>\n&#8220;N\u0259 olard\u0131, bu kitaba n\u0259zir\u0259 &#8211; bir &#8220;S\u0259yah\u0259tnameyi &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259 olayd\u0131. Aya, g\u00f6r\u0259s\u0259n &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; islam al\u0259mini s\u0259yah\u0259t ets\u0259, onun ba\u015f\u0131na n\u0259 m\u00fcsib\u0259tl\u0259r g\u0259l\u0259 bil\u0259r? Bu yerd\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lil \u00fcz\u00fcn\u00fc biz\u0259 tutub dedi: G\u0259lin biz Mozalan\u0131 g\u0259zdir\u0259k. Ancaq bunun s\u0259yah\u0259tnam\u0259sini \u00f6z aram\u0131zda b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u0259k. H\u0259r k\u0259s onu \u00f6z\u00fc g\u00f6r\u00fcb bildiyi yer\u0259 apar\u0131b s\u0259yah\u0259t etdirsin; oxuyanlar g\u00fcman etsinl\u0259r ki, h\u0259qiq\u0259t\u0259n bu adam g\u0259lib buralar\u0131 g\u00f6r\u00fcb, bu felyetonlar\u0131 yazm\u0131\u015f. Bel\u0259 d\u0259 oldu. Birinci felyetonu m\u0259n ba\u015flay\u0131b Mozalan\u0131 Bak\u0131ya kimi g\u0259tirdim. Bak\u0131dan M\u0259\u015fh\u0259d\u0259 onu Salman M\u00fcmtaz apard\u0131. \u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van t\u0259r\u0259fl\u0259rind\u0259 Qurban\u0259li \u015e\u0259rifov g\u0259zdirdi. Bel\u0259likl\u0259, &#8220;Mozalan b\u0259yin s\u0259yah\u0259tnam\u0259si&#8221; ortal\u0131\u011fa \u00e7\u0131xd\u0131.<\/p>\n<p>&#8221;<br \/>\nH\u0259min s\u0259rl\u00f6vh\u0259 alt\u0131nda Haqverdiyevin yaz\u0131lar\u0131 1908-ci ild\u0259, &#8220;Marallar\u0131m&#8221; seriyas\u0131ndan hekay\u0259l\u0259ri is\u0259 1910-1913-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 d\u0259rc olunmu\u015fdur.[1]<\/p>\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id Ordubadi &#8211; &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; jurnal\u0131nda &#8220;H\u0259rd\u0259mx\u0259yal&#8221; t\u0259x\u0259ll\u00fcs\u00fc il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015flar etmi\u015fdir. 1905-ci il inqilab\u0131n\u0131n t\u0259siri il\u0259 \u015e\u0259rqd\u0259 ba\u015flanan azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131na Ordubadi d\u0259 qo\u015fulmu\u015fdu. O, inqilab\u0131n at\u0259\u015fin t\u0259r\u0259nn\u00fcm\u00e7\u00fcl\u0259rind\u0259n idi. M.S.Ordubadi C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259, Sabir v\u0259 dig\u0259r g\u00f6rk\u0259mli s\u0259n\u0259tkarlarla birlikd\u0259 jurnala inqilabi ideyalar g\u0259tirmi\u015fdi. &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; \u0259d\u0259bi m\u0259kt\u0259bin\u0259 qo\u015fulduqdan sonra M.S.Ordubadi k\u00f6hn\u0259 \u015feir formalar\u0131ndan uzaqla\u015faraq q\u0259sid\u0259 v\u0259 q\u0259z\u0259ll\u0259rini satirik \u00fcslubla \u0259v\u0259z etdi.[1]<\/p>\n<p>\u018fli Razi \u015e\u0259m\u00e7izad\u0259 &#8211; &#8220;Daban\u0131\u00e7atdax&#8221; gizli imzas\u0131 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir. 1906-c\u0131 ild\u0259 Tiflisd\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lil, Sabir, \u018fliqulu Q\u0259mk\u00fcsar v\u0259 Q.\u015e\u0259rifzad\u0259 il\u0259 yax\u0131ndan tan\u0131\u015f olan \u018fli Razi bundan sonra &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa ba\u015flay\u0131r. \u018fvv\u0259ll\u0259r m\u0259h\u0259bb\u0259t m\u00f6vzusunda \u015feirl\u0259r yazan \u0259dib satira yolunu se\u00e7ir v\u0259 1908-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq bu \u00fcslubda \u0259d\u0259bi n\u00fcmun\u0259l\u0259r yarad\u0131r. Onun &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;\u0259 ilk g\u0259li\u015fi 1908-ci ild\u0259 jurnal\u0131n 4-c\u00fc say\u0131nda \u00e7ap etdirdiyi &#8220;Arvadlar\u0131m\u0131z&#8221; felyetonu il\u0259 ba\u015flay\u0131r. Sonra \u015fairin bir-birinin ard\u0131nca &#8220;M\u0259\u015fruy\u0259t\u00e7il\u0259r&#8221;, &#8220;\u0130ranl\u0131lara&#8221;, &#8220;D\u00fcrtm\u0259l\u0259&#8221;, &#8220;Neyl\u0259yir iranl\u0131lar&#8221; kimi satiralar\u0131 m\u0259cmu\u0259d\u0259 d\u0259rc edilir.[1]<\/p>\n<p>Bayram\u0259li Abbaszad\u0259 &#8211; &#8220;Mirz\u0259 G\u00fclzar&#8221; imzas\u0131 il\u0259 h\u0259cvl\u0259r, satirik \u015feirl\u0259r yazm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130randak\u0131 a\u011f\u0131r ictimai-siyasi v\u0259ziyy\u0259t, k\u0259ndlil\u0259rin qul kimi ya\u015famas\u0131n\u0131 \u00f6z g\u00f6zl\u0259ri il\u0259 g\u00f6r\u0259n Abbaszad\u0259 M\u0259\u015frut\u0259 inqilab\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 S\u0259tt\u0259rxanla birg\u0259 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 at\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. T\u0259qibl\u0259rd\u0259n yaxa qurtarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u015eimali Az\u0259rbaycana g\u0259l\u0259n Abbaszad\u0259 he\u00e7 bir s\u0259n\u0259ti olmad\u0131\u011f\u0131ndan hamball\u0131q etmi\u015fdir. Onun &#8220;Hammal&#8221; imzas\u0131 il\u0259 yaz\u0131b-yaratmas\u0131 da bundan ir\u0259li g\u0259lirdi. Mill\u0259tinin azadl\u0131q ist\u0259yini uca tutan &#8220;Hammal&#8221; bu yolda \u00f6z q\u0259l\u0259mi il\u0259 m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131r, &#8220;H\u0259llac&#8221; \u015feirind\u0259 v\u0259t\u0259n v\u0259 xalq yolunda \u00f6lm\u0259y\u0259 haz\u0131r oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259yirdi.[1]<\/p>\n<p>Bunlardan \u0259lav\u0259, jurnal\u0131n m\u00fch\u0259rrirl\u0259ri s\u0131ras\u0131nda Mirz\u0259 \u018fli M\u00f6c\u00fcz \u015e\u0259b\u00fcst\u0259ri, C.Cabbarl\u0131, \u018fli M\u0259hzun \u0130r\u0259vani, M\u00fcceyri, S\u00fcleyman M\u0259likov v\u0259 b. da var idi.[1]<\/p>\n<p>R\u0259ssamlar<br \/>\nJurnal\u0131n karikaturalar\u0131 satirik yaz\u0131lar q\u0259d\u0259r q\u00fcvv\u0259tli t\u0259sir ba\u011f\u0131\u015flay\u0131r v\u0259 \u0259sas ideyan\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edirdi.<\/p>\n<p>Oskar \u015emerlinq &#8211; &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in ilk say\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn karikaturalar\u0131n\u0131 r\u0259ssam Oskar \u0130vanovi\u00e7 \u015emerlinq \u00e7\u0259kimi\u015fdir. Mirz\u0259 C\u0259lil &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;i n\u0259\u015fr etm\u0259y\u0259 ba\u015flayanda Tiflisd\u0259 ya\u015fayan \u015emerlinqi i\u015f\u0259 d\u0259v\u0259t edir. Bu bar\u0259d\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lil yaz\u0131r:<\/p>\n<p>&#8221;\tBizim birinci i\u015fimiz, birinci v\u0259zif\u0259miz g\u00f6z\u00fcm\u00fcn qaba\u011f\u0131nda d\u0259rin yuxuda olan islam mill\u0259ti idi. V\u0259 birinci n\u00f6vb\u0259d\u0259 \u0259ziz nadir\u00fcl v\u00fccud olan \u015emerlinq n\u0259qqa\u015f\u0131m\u0131zdan iltimas etdik ki, bizim b\u0259xti qara \u015e\u0259rqin yatm\u0131\u015f mill\u0259tl\u0259rinin q\u0259fl\u0259t yuxusunu \u00f6z ustan\u0259 f\u0131r\u00e7as\u0131 il\u0259 t\u0259svir etsin. V\u0259 ist\u0259yi tarixini 1906-c\u0131 ilind\u0259, aprel ay\u0131n\u0131n 7-d\u0259 s\u0259hn\u0259y\u0259 inti\u015fara qoyulan birinci &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in ba\u015f s\u0259hif\u0259sind\u0259, \u015firin yuxuda yatan mill\u0259tl\u0259rin t\u0259sviri haman t\u0259svirdir ki, v\u00fccudu bizim \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox qiym\u0259tli olan \u015emerlinq n\u0259qqa\u015f\u0131m\u0131z \u00f6z m\u0259har\u0259tli q\u0259l\u0259mi il\u0259 onu haman tarixd\u0259 yaratd\u0131.\t&#8221;<br \/>\n\u015emerlinq\u0259 \u015f\u0259kill\u0259rin m\u00f6vzusunu, ideya istiqam\u0259tini, h\u0259tta s\u00fcjetini Mirz\u0259 C\u0259lil v\u0259 \u00d6m\u0259r Faiq verir, tipl\u0259rin xarakterini, m\u0259kan v\u0259 zaman\u0131, onlar\u0131n mimikas\u0131n\u0131, cizgil\u0259rini r\u0259ssama ba\u015fa sal\u0131rd\u0131lar. Jurnal\u0131n ilk say\u0131nda Mirz\u0259 C\u0259lilin d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcy\u00fc, t\u0259svir etdiyi Molla N\u0259sr\u0259ddinin sur\u0259tini d\u0259 \u015emerlinq \u00e7\u0259kmi\u015fdir. R\u0259ssam\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259n Mirz\u0259 C\u0259lil yaz\u0131r:<\/p>\n<p>&#8221;\tKe\u00e7\u0259n g\u00fcnl\u0259ri yad\u0131ma sal\u0131b m\u0259cmu\u0259nin yolunda m\u0259rh\u0259m\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259nl\u0259ri bir daha yada sald\u0131qda onlar\u0131n i\u00e7ind\u0259 \u0259n d\u0259y\u0259rli k\u00f6m\u0259k\u00e7imiz Oskar \u0130vanovi\u00e7 \u015emerlinq\u0259 q\u0259lbimin inc\u0259 bir gu\u015f\u0259sind\u0259n int\u0259has\u0131z salamlar g\u00f6nd\u0259rir\u0259m.\t&#8221;<br \/>\n\u015emerlinq d\u0259 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyi d\u00f6n\u0259mi iftixar hissi il\u0259 xat\u0131rlay\u0131rd\u0131:<\/p>\n<p>&#8221;\t\u018fzizim Mirz\u0259 C\u0259lil\u201d Bu g\u00fcn bizim &#8220;Yeni fikir&#8221; q\u0259zetinin m\u00fcdiri sizin salam\u0131n\u0131z\u0131 m\u0259n\u0259 yetirdi&#8230; Ke\u00e7mi\u015f g\u00fcnl\u0259rin xo\u015f xatir\u0259l\u0259ri, x\u00fcsusil\u0259 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259 birg\u0259 i\u015fimizl\u0259 olaq\u0259dar xatir\u0259l\u0259r m\u0259ni f\u0259r\u0259hl\u0259ndirir. O vaxtlardan \u00e7ox ke\u00e7mi\u015fdir, \u0259traf\u0131m\u0131zda \u00e7ox \u015fey d\u0259yi\u015fmi\u015fdir, amma bizim satira v\u0259 yumora olan h\u0259v\u0259simiz \u0259vv\u0259lki kimi g\u00fccl\u00fc qalm\u0131\u015fd\u0131r. Siz Bak\u0131da m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259ziz olan &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in n\u0259\u015frini davam etdirirsiniz, m\u0259n d\u0259 Tiflisd\u0259 h\u0259min sah\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259yir\u0259m.\t&#8221;<br \/>\n\u0130osif Rotter &#8211; m\u0259\u015fhur karikatura v\u0259 ill\u00fcstrasiya ustas\u0131 kimi tan\u0131nan \u0130osif Rotterin d\u0259 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in populyarl\u0131q qazanmas\u0131nda xidm\u0259tl\u0259ri b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. \u015emerlinqin Tiflisd\u0259 i\u015fl\u0259rinin \u00e7oxlu\u011fu jurnal\u0131n tap\u015f\u0131r\u0131qlar\u0131n\u0131 vaxt\u0131nda g\u00f6rm\u0259y\u0259 imkan verm\u0259diyind\u0259n Rotter m\u0259cmu\u0259nin i\u015fin\u0259 c\u0259lb edildi. Bu bar\u0259d\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lilin h\u0259yat yolda\u015f\u0131 H\u0259mid\u0259 xan\u0131m Cavan\u015fir \u00f6z xatir\u0259l\u0259rind\u0259 s\u00f6hb\u0259t a\u00e7\u0131r. Rotter &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;l\u0259 1906 -1914-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u018fzim \u018fzimzad\u0259 &#8211; &#8220;\u0130r\u015fad&#8221; q\u0259zetinin m\u00fc\u015ft\u0259risi Hac\u0131 Aslan A\u015furovun karikaturas\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kib &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;\u0259 g\u00f6nd\u0259rir. M\u0259cmu\u0259nin 1906-ci il tarixli 7-ci say\u0131nda karikatura d\u0259rc olunur. \u0130lk \u0259l i\u015finin \u00e7ap\u0131 onu h\u0259dsiz sevindirir, \u00e7\u0259kdikl\u0259rini Tiflis\u0259 g\u00f6nd\u0259rir. Bel\u0259likl\u0259, \u018f.\u018fzimzad\u0259nin &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;l\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 ba\u015flay\u0131r. Onun &#8220;C\u0259nab Vitte&#8221;, &#8220;Mill\u0259t d\u0259rdi \u00e7\u0259km\u0259kd\u0259n \u0259riyib \u00e7\u00f6p\u0259 d\u00f6n\u0259n m\u00fcs\u0259lman d\u00f6vl\u0259tlisi&#8221;, &#8220;Hambala ox\u015fayan tacir&#8221; karikaturalar\u0131 jurnal\u0131n ayr\u0131-ayr\u0131 saylar\u0131nda \u00e7ap olunur.<\/p>\n<p>Sovet hakimiyy\u0259tind\u0259n \u0259vv\u0259l \u018fzimzad\u0259nin \u015f\u0259kill\u0259ri jurnal s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 az yer tuturdu. Sovet hakimyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 is\u0259 \u018f.\u018fzimzad\u0259 jurnal\u0131n \u0259sas r\u0259ssam\u0131 kimi tan\u0131nd\u0131. 1922-ci ilin pay\u0131z\u0131nda Mirz\u0259 C\u0259lil &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in n\u0259\u015frinin b\u0259rpas\u0131 zaman\u0131 \u018f.\u018fzimzad\u0259ni m\u0259cmu\u0259nin i\u015fin\u0259 c\u0259lb edir. O, jurnal\u0131n ba\u015f r\u0259ssam\u0131 kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rib.<\/p>\n<p>X\u0259lil Musayev &#8211; Musayevin imzas\u0131 1913-c\u00fc ild\u0259n ba\u015flayaraq m\u0259cmu\u0259nin s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. H\u0259min ild\u0259ki n\u00f6mr\u0259l\u0259rin \u00e7oxunda onun \u015f\u0259kill\u0259ri v\u0259 karikaturalar\u0131 \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. Onun \u00e7\u0259kdiyi karikaturalardan biri &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; jurnal\u0131na edil\u0259n h\u00fccumlara h\u0259sr olunmu\u015fdur. \u015e\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rilir ki, &#8220;Mola N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in arxas\u0131nca b\u00f6y\u00fck bir xalq k\u00fctl\u0259si gedir, ba\u015fqa bir t\u0259r\u0259fd\u0259 d\u0259 m\u00fcrt\u0259ce d\u0259st\u0259 jurnal\u0131 h\u0259d\u0259l\u0259yib deyir:<\/p>\n<p>&#8221;\tDayan, n\u0259 q\u0259d\u0259r ki,can\u0131m\u0131zda can var, qoymayaca\u011f\u0131q s\u0259n c\u0259miyy\u0259ti yoldan \u00e7\u0131xarasan.\t&#8221;<br \/>\nMusayev &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259n ba\u015fqa &#8220;K\u0259lniyy\u0259t&#8221;, &#8220;Babayi-\u018fmir&#8221;, &#8220;M\u0259z\u0259li&#8221; kimi satirik jurnallarda da i\u015ftirak etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Seyid \u018fli Behzad &#8211; jurnal\u0131n T\u0259brizd\u0259 \u00e7\u0131xan n\u00f6mr\u0259l\u0259rinin karikaturalar\u0131n\u0131 \u00e7\u0259km\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn r\u0259ssam Seyid \u018fli Behzad c\u0259lb olunmu\u015fdu. O &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini yax\u015f\u0131 m\u0259nims\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7\u0259kdiyi karikaturalarla ke\u00e7mi\u015f karikaturalar aras\u0131nda m\u0259ntiqi rabit\u0259 var idi.<\/p>\n<p>Adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n r\u0259ssamlardan ba\u015fqa jurnalda V.Kikadze, \u018f.\u0130brahimzad\u0259, \u018f.Behzad v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r.[1]<\/p>\n<p>Jurnalda dil m\u0259s\u0259l\u0259si<br \/>\nMirz\u0259 C\u0259lil \u00f6z xatir\u0259l\u0259rind\u0259 yaz\u0131r ki, &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259 a\u00e7\u0131q ana dili il\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131z m\u0259tl\u0259bl\u0259ri ham\u0131 a\u00e7\u0131q ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fc, el\u0259 asan ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fc ki, d\u0259xi bu dild\u0259n ba\u015fqa qeyri bir dil axtarma\u011fa hac\u0259t qalmad\u0131. Birinci n\u00f6mr\u0259miz t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na da\u011f\u0131lan kimi t\u0259k birc\u0259 h\u0259ft\u0259nin i\u00e7ind\u0259 h\u0259r bir yerd\u0259n, yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131z suallara haman ayd\u0131n &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; dilind\u0259 idar\u0259miz\u0259 ayd\u0131n cavablar g\u0259ldi.[1]<\/p>\n<p>\u018fdib daha sonra inc\u0259 bir yumorla qeyd edir ki, biz a\u00e7\u0131q ana dilind\u0259 yazmaqdan utanmad\u0131q. Birinci n\u00f6mr\u0259nin ba\u015f m\u0259qal\u0259sind\u0259 yazd\u0131q ki, a\u00e7\u0131q ana dilind\u0259, a\u00e7\u0131q t\u00fcrk dilind\u0259 yazmaq eyibdir: \u00e7\u00fcnki yazan\u0131n savad\u0131n\u0131n azl\u0131\u011f\u0131na d\u0259lal\u0259t edir.[1]<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan burjuaziyas\u0131n\u0131n ideoloqlar\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n, F\u00fczulinin, Vaqifin, Axundovun, Zakirin dilini inkar edirdil\u0259r. \u018f.Kamal a\u00e7\u0131q-a\u00e7\u0131\u011f\u0131na deyirdi ki, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ayr\u0131ca bir dili yoxdur, onun \u0259d\u0259biyyat\u0131 v\u0259 inc\u0259s\u0259n\u0259ti d\u0259 m\u00fcst\u0259qil deyildir. Bu c\u00fcr fitn\u0259karl\u0131\u011fa &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; jurnal\u0131 g\u00f6z yummad\u0131.[1]<\/p>\n<p>Jurnal h\u0259m \u0259r\u0259b\u00e7ilik, fars\u00e7\u0131l\u0131q, osman\u00e7\u0131l\u0131q h\u0259m d\u0259 dili l\u00fczumsuz yer\u0259 rus s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 korlama\u011f\u0131n ziddin\u0259 idi. &#8220;Osmanl\u0131 dili&#8221; adl\u0131 m\u0259qal\u0259d\u0259 C.M\u0259m\u0259dquluzad\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u0259 meyl ed\u0259n ziyal\u0131lar\u0131 m\u0259har\u0259tl\u0259 la\u011fa qoyur. Jurnal &#8220;Dil&#8221; adl\u0131 felyetonda k\u00f6hn\u0259 \u0259lifban\u0131n yarars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131, &#8220;Bizim obrazovann\u0131lar&#8221; felyetonunda varvarizmini k\u0259skin t\u0259ndiq edirdi. Jurnalda veril\u0259n bir \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259svir olunur ki, bir n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 y\u0131x\u0131b onun a\u011fz\u0131na zorla \u0259r\u0259b, fars, rus dill\u0259rini soxurlar. Az\u0259rbaycanl\u0131 is\u0259 deyir:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tAy qarda\u015flar! M\u0259n ki, dilsiz x\u0259lq olunmam\u0131\u015fam, dill\u0259ri a\u011fz\u0131ma<br \/>\nsoxursunuz.<\/p>\n<p>&#8221;<br \/>\n&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; ba\u015fqa dill\u0259ri \u00f6yr\u0259nm\u0259yin ziddin\u0259 deyildi. Jurnal rus dilinin b\u00f6y\u00fck t\u0259bli\u011fat\u00e7\u0131lar\u0131ndan idi. Mollan\u0259sr\u0259ddin\u00e7il\u0259rin h\u0259r biri \u00f6z ana dill\u0259rind\u0259n ba\u015fqa 2-3 dil bilirdil\u0259r. Onlar ba\u015fqa dill\u0259rin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sini l\u00fczumunu qeyd edir, eyni zamanda, Az\u0259rbaycan dilinin safl\u0131\u011f\u0131 u\u011frunda da m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131lar. &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in dili geni\u015f xalq k\u00fctl\u0259l\u0259rinin ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fc a\u00e7\u0131q, ayd\u0131n V\u0259t\u0259n dili idi.[1][3]<\/p>\n<p>Jurnalda qad\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si<br \/>\n&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; Az\u0259rbaycan qad\u0131nlar\u0131n\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131 u\u011frunda, onlar\u0131n k\u00f6l\u0259 v\u0259ziyy\u0259tind\u0259n qurtarmas\u0131 u\u011frunda inadla \u00e7arp\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Jurnal qad\u0131nlar\u0131n da ki\u015fil\u0259rl\u0259 b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqa malik olmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdi. &#8220;Xan\u0131mlara&#8221;, &#8220;Z\u0259ncir&#8221;, &#8220;Erm\u0259ni v\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u00f6vr\u0259tl\u0259ri&#8221; felyetonlar\u0131nda c\u0259hal\u0259tp\u0259r\u0259stlik \u015fidd\u0259tl\u0259 t\u0259nqid at\u0259\u015fin\u0259 tutulurdu.<\/p>\n<p>C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 &#8220;K\u00f6hn\u0259 d\u0259rdim&#8221; adl\u0131 m\u0259qal\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\t\u015e\u0259rq qad\u0131n\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si m\u0259nim k\u00f6hn\u0259 d\u0259rdimdir&#8230; N\u0259dir onlar\u0131n d\u0259rdi?.. \u015e\u0259rq qad\u0131n\u0131n\u0131 azad etm\u0259k. N\u0259d\u0259n?.. \u015e\u0259ri\u0259tin k\u0259m\u0259ndind\u0259n, m\u00fcs\u0259lman\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n z\u0259ncirind\u0259n, h\u0259r\u0259mxanalar\u0131n zindan\u0131ndan, qara \u00e7ar\u015fab\u0131n z\u00fclm\u0259tind\u0259n&#8230;\t&#8221;<br \/>\n&#8220;Ke\u00e7\u0259n g\u00fcnl\u0259r&#8221;, &#8220;M\u0131nc\u0131q&#8221;, &#8220;M\u0259ry\u0259m xan\u0131m&#8221;, &#8220;M\u0131rt-m\u0131rt&#8221;, &#8220;Da\u011farc\u0131q&#8221; felyetonlar\u0131nda v\u0259 dig\u0259r satirik yaz\u0131larda jurnal qad\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir m\u0259tl\u0259bini, bir inc\u0259 x\u00fcsusiyy\u0259tini oxucular\u0131n g\u00f6z\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda canland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. Sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; ilk n\u00f6mr\u0259d\u0259n ba\u015flayaraq qad\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131 problemini ri\u015f\u0259d\u0259n h\u0259ll etm\u0259yi ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tRi\u015f\u0259d\u0259n ba\u015flamaq. H\u00f6kum\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n g\u0259r\u0259k bel\u0259 bir qanun qoyula ki, on s\u0259kkiz ya\u015fa \u00e7atmam\u0131\u015f he\u00e7 bir q\u0131z \u0259r\u0259 ged\u0259 bilm\u0259z.\t&#8221;<br \/>\n1918-ci il<br \/>\nUzun fasil\u0259d\u0259n sonra jurnal 1917-ci il fevral\u0131n 9-dan \u00e7ap\u0131n\u0131 yenid\u0259n b\u0259rpa etdi. Rus imperiyas\u0131 daxilind\u0259 ba\u015f ver\u0259n inqilabi prosesl\u0259r, xalqlar\u0131n \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259yinetm\u0259 arzular\u0131 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;\u00e7il\u0259ri, o c\u00fcml\u0259d\u0259n C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259ni d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrm\u0259y\u0259 bilm\u0259zdi. C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin 1917-ci ilin noyabr\u0131nda d\u0259rc olunan &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; m\u0259qal\u0259si bu ist\u0259kd\u0259n do\u011furdu.<\/p>\n<p>&#8220;C\u00fcmhuriyy\u0259t&#8221; adl\u0131 m\u0259qal\u0259sind\u0259 \u00e7arizmin s\u00fcqutunun obyektiv tarixi proses oldu\u011funu yazan C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 xalq hakimiyy\u0259ti v\u0259 demokratik respublika qurulmas\u0131n\u0131n vacibliyini ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrd\u00fc:<\/p>\n<p>&#8221;\tPad\u015fahl\u0131q taxt\u0131ndan y\u0131x\u0131lan Nikolay\u0131n zal\u0131m v\u0259 xain idar\u0259si da\u011f\u0131landan sonra Rusiya m\u0259ml\u0259k\u0259tind\u0259 ya\u015fayan mill\u0259tl\u0259ri, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 biz m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 m\u0259\u015f\u011ful ed\u0259n t\u0259k bir m\u0259s\u0259l\u0259dir: h\u0259min m\u0259s\u0259l\u0259 c\u00fcmhuriyy\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259sidir. C\u00fcmhuriyy\u0259t, y\u0259ni lat\u0131nca &#8220;respublika&#8221; el\u0259 bir h\u00f6kum\u0259t\u0259 deyirl\u0259r ki, orada m\u0259ml\u0259k\u0259tin idar\u0259si camaat\u0131n \u00f6z \u00f6hd\u0259sind\u0259 v\u0259 ixtiyar\u0131ndad\u0131r, nec\u0259 ki, m\u0259s\u0259l\u0259n, Fir\u0259ngistan, \u0130sve\u00e7r\u0259 v\u0259 qeyril\u0259ri.\t&#8221;<br \/>\n1918-ci ilin yanvar\u0131nda ictimai-siyasi v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq jurnal yenid\u0259n n\u0259\u015frini dayand\u0131rd\u0131. H\u0259min ilin sentyabr ay\u0131nda Tiflisd\u0259 \u018f.Qarayevin redaktorlu\u011fu alt\u0131nda \u00e7\u0131xan &#8220;Tartan-partan&#8221; jurnal\u0131 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in yoxlu\u011funa i\u015far\u0259 il\u0259 deyirdi:[1]<\/p>\n<p>&#8221;\tMolla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; ged\u0259nd\u0259n b\u0259ri he\u00e7 \u00fcz\u00fcm\u00fcz g\u00fclm\u00fcr.\t&#8221;<br \/>\nMirz\u0259 C\u0259lil 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 yolda\u015f\u0131 H\u0259mid\u0259 xan\u0131m Cavan\u015firl\u0259 birlikd\u0259 Qaraba\u011fa getdi v\u0259 bir m\u00fcdd\u0259t K\u0259hrizli k\u0259ndind\u0259 ya\u015fad\u0131. Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti quruculu\u011fu prosesind\u0259 bilavasit\u0259 i\u015ftirak etm\u0259s\u0259 d\u0259, o, m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik ideyas\u0131n\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259yirdi.<\/p>\n<p>Jurnal\u0131n T\u0259briz d\u00f6vr\u00fc<br \/>\n1920-ci ild\u0259 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 \u00f6z ail\u0259si il\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcb C\u0259nubi Az\u0259rbaycana getdi v\u0259 o, 1921-ci ilin fevral\u0131nda &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in n\u0259\u015frini T\u0259brizd\u0259 yenid\u0259n b\u0259rpa etdi. T\u0259brizd\u0259 jurnal\u0131n 8 n\u00f6mr\u0259si i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rd\u00fc.[1][2][3]<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131 Qulam M\u0259mm\u0259dli \u00f6z m\u00fcsahib\u0259l\u0259rinin birind\u0259 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in T\u0259briz n\u0259\u015frin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tir\u0259r\u0259k yaz\u0131rd\u0131 ki, C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 ail\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7d\u00fckd\u0259n sonra jurnal\u0131n \u00e7ap\u0131n\u0131 b\u0259rpa etm\u0259k ist\u0259yir. Onun &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;i az\u0259rbaycanca n\u0259\u015fr etm\u0259k ist\u0259yin\u0259 \u0130ran h\u00f6kum\u0259ti icaz\u0259 verm\u0259mi\u015fdi ki, g\u0259r\u0259k farsca \u00e7ap olunsun. Mirz\u0259 C\u0259lil is\u0259 \u0130ran h\u00f6kum\u0259tinin bu t\u0259l\u0259bi qar\u015f\u0131s\u0131nda s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi:<\/p>\n<p>&#8221;\tT\u0259brizd\u0259 erm\u0259nil\u0259r erm\u0259nic\u0259 q\u0259zet \u00e7\u0131xar\u0131rlar. Siz is\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 jurnal n\u0259\u015fr etm\u0259y\u0259 icaz\u0259 vermirsiniz. El\u0259 is\u0259 icaz\u0259 verin &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;i erm\u0259ni dilind\u0259 n\u0259\u015fr edim.\t&#8221;<br \/>\nC.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin bu s\u0259rt m\u00fcnasib\u0259ti jurnal\u0131n T\u0259brizd\u0259 ana dilind\u0259 n\u0259\u015frin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu.[1][3]<\/p>\n<p>Jurnal\u0131n Bak\u0131 d\u00f6vr\u00fc<br \/>\nSovet h\u00f6kum\u0259tinin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 1922-ci ilin iyununda &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in n\u0259\u015fri Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f v\u0259 jurnal 1931-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r burada \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.[1][2][3] C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar aparanlar onu T\u0259brizd\u0259n Bak\u0131ya k\u00f6\u00e7\u00fcb, jurnal\u0131n s\u0259rb\u0259st \u015f\u0259kild\u0259 \u00e7ap\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259ril\u0259c\u0259yin\u0259 inand\u0131rd\u0131lar. Bak\u0131ya g\u0259ldikd\u0259n sonra is\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lil v\u0259ziyy\u0259tin tamamil\u0259 d\u0259yi\u015fdiyini, veril\u0259n v\u0259dl\u0259rin do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc. Qulam M\u0259mm\u0259dli &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in sovet d\u00f6vr\u00fcn\u00fc \u00f6z m\u00fcsahib\u0259sind\u0259 bel\u0259 t\u0259svir edir:<\/p>\n<p>&#8221;\tMirz\u0259 C\u0259lill\u0259 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259 aras\u0131nda m\u00fcbahis\u0259 ba\u015flad\u0131: &#8220;Jurnal nec\u0259 \u00e7\u0131xacaq v\u0259 n\u0259d\u0259n yazacaq?&#8221; M.C\u0259lil deyirdi: &#8220;Sizd\u0259 m\u0259tbuat partiya orqan\u0131d\u0131r, \u015f\u0259xsi adamlara q\u0259zet \u00e7\u0131xarma\u011fa icaz\u0259 verilmir. M\u0259n is\u0259 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;i \u00f6z\u00fcm yaratm\u0131\u015fam, \u00f6z\u00fcm satm\u0131\u015fam, \u00f6z\u00fcm d\u0259 n\u0259 ist\u0259mi\u015f\u0259m, onu yazm\u0131\u015fam. Buna icaz\u0259 ver\u0259c\u0259ksizmi?\t&#8221;<br \/>\nJurnal\u0131n Sovet Az\u0259rbaycan\u0131nda ilk n\u0259\u015fri 1922-ci ilin noyabr\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7irildi. Bu n\u00f6mr\u0259d\u0259 &#8220;Bak\u0131 nefti&#8221; adl\u0131 \u015feir v\u0259 karikatura verilmi\u015fdi. \u018fli vedr\u0259li, bank\u0259li, qab-qacaql\u0131 kim varsa, bu neft in\u0259yin\u0259 h\u00fccum edib, onu sa\u011fmaq ist\u0259yir. &#8220;H\u00fccum\u00e7ular&#8221; qismind\u0259 is\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259, Fransa, \u0130taliya, AB\u015e v\u0259 Rusiya kimi d\u00f6vl\u0259tl\u0259r idi. Karikaturan\u0131n d\u0259rci b\u00f6y\u00fck hay-k\u00fcy\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Sor\u011fu-sual ba\u015flan\u0131landa Mirz\u0259 C\u0259lil demi\u015fdir:<\/p>\n<p>&#8221;\tAz\u0259rbaycan neftini k\u0259ndlil\u0259rimiz gedib qon\u015fu respublikalardan bir\u0259 on qat baha al\u0131b, yand\u0131r\u0131rlar ki, qaranl\u0131qda qalmas\u0131nlar.\t&#8221;<br \/>\nJurnal\u0131n ideya-siyasi istiqam\u0259tl\u0259ri bar\u0259sind\u0259 M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259nin s\u0259lahiyy\u0259t sahibl\u0259ri il\u0259 Mirz\u0259 C\u0259lil aras\u0131nda \u00e7ox dialoqlar, &#8220;t\u0259rbiy\u0259vi s\u00f6hb\u0259tl\u0259r&#8221; apar\u0131lsa da, o \u00f6z fikrind\u0259n d\u00f6nm\u0259di. Bel\u0259 bir v\u0259ziyy\u0259td\u0259 m\u0259cmu\u0259nin n\u0259\u015frinin M.S.Ordubadinin n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si q\u0259rarla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131. M.C\u0259lilin x\u0259b\u0259ri olmadan burax\u0131lan saylarda ba\u015f redaktor kimi yen\u0259 d\u0259 onun ad\u0131 yaz\u0131l\u0131rd\u0131. Bunu q\u0259bul etm\u0259y\u0259n Mirz\u0259 C\u0259lil M.S.Ordubadiy\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n<p>&#8221;\tS\u0259id, bildiyini el\u0259din, g\u0259l\u0259n n\u00f6mr\u0259d\u0259n m\u0259nim ad\u0131m redaktor kimi o jurnalda yaz\u0131lsa, m\u0259n bilir\u0259m hara \u015fikay\u0259t ed\u0259c\u0259m.\t&#8221;<br \/>\n1925-ci ild\u0259n sonra C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin h\u0259yat\u0131nda ciddi sars\u0131nt\u0131lar ba\u015f verdi. Bu b\u00f6y\u00fck \u0259dibin ist\u0259m\u0259diyi, yax\u0131n buraxmad\u0131\u011f\u0131 m\u0259qs\u0259dl\u0259ri, ideyalar\u0131 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;i Allahs\u0131zlar C\u0259miyy\u0259tinin orqan\u0131na \u00e7evirdil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259, 1925-ci ild\u0259n jurnal\u0131n ba\u015f redaktorunun ad\u0131 \u0259v\u0259zin\u0259, &#8220;Hey\u0259ti-t\u0259hririyy\u0259&#8221; yaz\u0131l\u0131rd\u0131. Qulam M\u0259mm\u0259dli \u00f6z xatir\u0259 m\u00fcsahib\u0259sind\u0259 qeyd edirdi:<\/p>\n<p>&#8221;\t1922-ci ild\u0259n sonra &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; tamamil\u0259 simas\u0131n\u0131 itirdi. Mirz\u0259 C\u0259lil a\u011f\u0131r-m\u0259n\u0259vi v\u0259 s\u00f6z\u00fcn \u0259sl m\u0259nas\u0131nda maddi \u00e7\u0259tinlikl\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 qald\u0131. N\u0259hay\u0259t, 1930-cu ild\u0259 x\u0259st\u0259l\u0259ndi. 1931-ci ilin sonunda a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259t\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. 1932-ci ilin yanvar\u0131n 4-d\u0259 o, d\u00fcnyan\u0131 t\u0259rk el\u0259di.\t&#8221;<br \/>\n&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in is\u0259 sonuncu n\u00f6mr\u0259si 1931-ci ild\u0259 burax\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.[1][2][3]<\/p>\n<p>T\u0259siri<br \/>\nJurnal \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lman b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259, Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 yay\u0131l\u0131b, islam d\u00fcnyas\u0131nda demokratik m\u0259tbuat\u0131n inki\u015faf\u0131na t\u0259sir g\u00f6st\u0259rib.<\/p>\n<p>&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; jurnal\u0131n\u0131n t\u0259siri alt\u0131nda Az\u0259rbaycanda &#8220;B\u0259hlul (jurnal)&#8221; (1907), &#8220;Az\u0259rbaycan (jurnal, 1906),&#8221; &#8220;Kirpi&#8221;(jurnal), &#8220;Z\u0259nbur (jurnal)&#8221; (1909-1910), &#8220;Mirat&#8221; (1910), &#8220;An&#8221; (1910-1911), &#8220;K\u0259lniyy\u0259t&#8221; (1912- 1913), &#8220;L\u0259k-l\u0259k&#8221; (1914), &#8220;Tuti&#8221; (1914-1917), &#8220;M\u0259z\u0259li&#8221; (1914-1915), &#8220;Babayi-\u018fmir (jurnal)&#8221; (1915-1916), &#8220;Tartan-Partan&#8221; (1918), &#8220;\u015eeypur (jurnal)&#8221; (1918-1919), &#8220;Z\u0259nbur (jurnal)&#8221; (1919), &#8220;M\u0259\u015f\u0259l (jurnal)&#8221; (1919-1920) kimi Az\u0259rbaycan dilind\u0259 n\u0259\u015fr olunan satirik jurnallarla yana\u015f\u0131, bu d\u00f6vr Bak\u0131da rus dilind\u0259 &#8220;Cigit&#8221; (1907-1918), &#8220;Vay-vay&#8221; (1908), &#8220;Bakinskoe qore&#8221; (1908-1909), &#8220;Bi\u00e7&#8221; (1909-1915), &#8220;Adskaya po\u00e7ta&#8221; (1909-1910), &#8220;Bakinskiye strel\u0131&#8221; (1910), &#8220;Baraban&#8221; (1912-1913) kimi satirik jurnallar da d\u0259rc olunurdu.<\/p>\n<p>H\u0259tta XXI \u0259srd\u0259 d\u0259 jurnal\u0131n ideyalar\u0131n\u0131n davam\u00e7\u0131lar\u0131 var. M\u00fcxt\u0259lif veb-saytlarda v\u0259 sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; s\u0259hif\u0259l\u0259ri yarad\u0131l\u0131r, jurnal\u0131n m\u00fcxt\u0259lif saylar\u0131ndak\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259r v\u0259 karikaturalar oxucularla payla\u015f\u0131l\u0131r. Bu jurnal ist\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 \u0259rzind\u0259 ist\u0259rs\u0259 d\u0259 sonra d\u00fcnyan\u0131n bir s\u0131ra g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas aliml\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259dqiq v\u0259 t\u0259qdir edilmi\u015fdir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; jurnal\u0131 \u2014 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 satirik-yumoristik jurnal.[1][2][3] &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;in birinci say\u0131 1906-ci il aprel ay\u0131n\u0131n 7-d\u0259 Tiflisd\u0259 (k\u00f6hn\u0259 t\u0259qviml\u0259 20-d\u0259) i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6r\u00fcb. 1906-1918-ci ill\u0259rd\u0259 Tiflisd\u0259, 1921-ci ild\u0259 T\u0259brizd\u0259, 1922-1931-ci ill\u0259rd\u0259 Bak\u0131da n\u0259\u015fr edilib. Redaktoru v\u0259 m\u00fc\u0259llifi C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 olub. 25 il \u0259rzind\u0259 748 n\u00f6mr\u0259si (340-\u0131 Tiflisd\u0259, 8-i T\u0259brizd\u0259, 400-\u00fc Bak\u0131da) \u00e7\u0131x\u0131b.[2][3] &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221;\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-30397","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-edeb"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/30397","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=30397"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/30397\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":30399,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/30397\/revisions\/30399"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=30397"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=30397"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=30397"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}