{"id":31589,"date":"2019-07-18T07:00:01","date_gmt":"2019-07-18T03:00:01","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=31589"},"modified":"2019-07-18T08:09:06","modified_gmt":"2019-07-18T04:09:06","slug":"t%c9%99hmin%c9%99-v%c9%99liyeva-xatir%c9%99l%c9%99r-aynasinda-gorun%c9%99n-%c9%99hm%c9%99d-b%c9%99y-agaoglu-s%c9%99xsiyy%c9%99ti","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=31589","title":{"rendered":"T\u0259hmin\u0259 V\u018fL\u0130YEVA.\u201cXatir\u0259l\u0259r\u201d aynas\u0131nda g\u00f6r\u00fcn\u0259n \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu \u015f\u0259xsiyy\u0259ti!"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/tehminexanim-edebiyyat-az.com_.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/tehminexanim-edebiyyat-az.com_-300x300.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"300\" class=\"alignnone size-medium wp-image-31591\" srcset=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/tehminexanim-edebiyyat-az.com_-300x300.jpg 300w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/tehminexanim-edebiyyat-az.com_-150x150.jpg 150w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/tehminexanim-edebiyyat-az.com_.jpg 600w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p>M\u00fcst\u0259qillik s\u00f6zl\u0259r\u0259, fikirl\u0259r\u0259 \u0259d\u0259biyyata da yeni can, yeni ruh g\u0259tirdi. Xalq\u0131m\u0131z\u0131n m\u0259d\u0259ni-m\u0259n\u0259vi irsinin \u00f6yr\u0259nm\u0259k, \u00f6z\u00fcn\u00fc tan\u0131maq f\u00fcrs\u0259ti \u0259l\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. Bizd\u0259n gizli saxlan\u0131lan h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri, biz\u0259 yanl\u0131\u015f tan\u0131d\u0131lan \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri! Sovet \u0259d\u0259biyyat\u0131nda m\u00fcrt\u0259ce romantizmin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si kimi veril\u0259n, \u201cpant\u00fcrkist\u201d, \u201cpanislamist\u201d, \u201cpaniranist\u201d dam\u011falar\u0131 vurulan \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu da bu \u015f\u0259xsl\u0259r s\u0131ras\u0131nda idi. \u018flb\u0259tt\u0259, partiya ideologiyas\u0131 elmi \u0259d\u0259biyyata da siray\u0259t etmi\u015fdi. Bu d\u00f6n\u0259md\u0259 partiya\u00e7\u0131l\u0131\u011fa m\u00fcxaliflik t\u0259\u015fkil ed\u0259n fikirl\u0259ri \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu \u015f\u0259xsiyy\u0259ti v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259dqiql\u0259rd\u0259n uzaq salm\u0131\u015fd\u0131. Ancaq h\u0259qiq\u0259t \u0259lb\u0259t bir g\u00fcn z\u00fchur edir. Elmi h\u0259qiq\u0259t\u0259 susayan t\u0259dqiqat\u00e7\u0131larda \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu \u015f\u0259xsiyy\u0259ti v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k ist\u0259yi ba\u015f qald\u0131rd\u0131. Onlar\u0131n s\u0131ras\u0131nda \u0259dibin irsinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 g\u00f6rk\u0259mli \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dovun apard\u0131\u011f\u0131 t\u0259dqiqatlar\u0131 u\u011furla davam etdir\u0259n Vilay\u0259t Quliyevin ad\u0131 x\u00fcsusil\u0259 \u00e7\u0259kilm\u0259lidir. O, \u201c\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu kimdir?\u201d sual\u0131na h\u0259l\u0259 1997-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr etdirdiyi \u201cA\u011fao\u011flular\u201d adl\u0131 monoqrafiyas\u0131nda elmi \u015f\u0259rh vermi\u015fdir. Monoqrafiya il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin ictimai-siyasi h\u0259yat\u0131nda y\u00fcks\u0259k m\u00f6vqe tutan A\u011fao\u011flular \u2013 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu, S\u00fcr\u0259yya A\u011fao\u011flu, S\u0259m\u0259d A\u011fao\u011flu bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat al\u0131r\u0131q. O, \u018fziz Mir\u0259hm\u0259dovla birg\u0259 t\u0259rtib etdiyi \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun \u201cSe\u00e7ilmi\u015f \u018fs\u0259rl\u0259ri\u201dni \u00e7ap etdirm\u0259kl\u0259 bu suala cavab tapma\u011f\u0131 geni\u015f oxucu k\u00fctl\u0259sinin \u00f6hd\u0259sin\u0259 buraxd\u0131. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu kimi ensiklopedik \u015f\u0259xsiyy\u0259ti tan\u0131maq is\u0259 ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 v\u0259t\u0259n \u00f6vlad\u0131nda milli qeyr\u0259t hissi oyand\u0131rd\u0131. H\u0259m d\u0259 utand\u0131rd\u0131. Bu q\u0259d\u0259r zaman i\u00e7\u0259risind\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259 g\u00f6z yumub o yalanlara uydu\u011fumuza g\u00f6r\u0259&#8230; \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu il\u0259 bizi tan\u0131\u015f etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 Vilay\u0259t Quliyev\u0259 minn\u0259tdarl\u0131q etm\u0259m\u0259k olmur. Daim d\u00f6vri m\u0259tbuatda \u018f.A\u011fao\u011flu irsinin t\u0259dqiqin\u0259 dair sanball\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n V.Quliyev \u0259dibin 150 illik yubileyi \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 d\u0259 f\u0259all\u0131q g\u00f6st\u0259rir. O, bu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 \u201cAtat\u00fcrk v\u0259 \u018fhm\u0259d A\u011fao\u011flu\u201d v\u0259 \u201c\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu: Xatir\u0259l\u0259r\u201d kitablar\u0131n\u0131 n\u0259\u015fr etdirdi.<br \/>\n\u018fdibin \u00e7ox\u015fax\u0259li h\u0259yat v\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan z\u0259ngin material ver\u0259n \u201c\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu: Xatir\u0259l\u0259r\u201d kitab\u0131nda \u201cAltm\u0131\u015f yeddi il sonra\u201d v\u0259 \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259 xatir\u0259l\u0259ri\u201d adl\u0131 memuarlar\u0131 yer al\u0131r. \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259 xatir\u0259l\u0259ri\u201d daha \u00f6nc\u0259  ixtisarla A\u011fao\u011flunun \u201cSe\u00e7ilmi\u015f \u018fs\u0259rl\u0259ri\u201dn\u0259 daxil edilmi\u015fdir. Burada is\u0259 memuar tam variantda Az\u0259rbaycan oxucusuna t\u0259qdim edilir. H\u0259m\u00e7inin kitab vasit\u0259sil\u0259 \u0259dibin ilk d\u0259f\u0259 \u201cAltm\u0131\u015f yeddi il sonra\u201d adl\u0131 xatirat\u0131 il\u0259 tan\u0131\u015f oluruq. Kitab\u0131n t\u0259rtib\u00e7isi, \u00f6n s\u00f6z, izah v\u0259 \u015f\u0259rhl\u0259rin m\u00fc\u0259llifi Vilay\u0259t Quliyev h\u0259m d\u0259 xatiratlar\u0131 T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n Az\u0259rbaycan dilin\u0259 u\u011furlu \u015f\u0259kild\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131rma aparm\u0131\u015fd\u0131r. Memuarlar\u0131n b\u0259dii dil x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri el\u0259 qorunmu\u015f, \u018f.A\u011fao\u011flunun yaz\u0131 \u00fcslubu, deyim t\u0259rzi el\u0259 g\u00f6zl\u0259nilmi\u015fdir ki, \u0259s\u0259rin t\u0259rc\u00fcm\u0259 olundu\u011fu hiss edilmir. Bunu V.Quliyevin uzun ill\u0259r \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u0259dqiqat aparmas\u0131 v\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 sah\u0259sind\u0259 yet\u0259rinc\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259si olmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259k olar. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunu \u201c\u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Bak\u0131dak\u0131 \u201cm\u00fcs\u0259lman m\u00fchiti\u201dnin daim oyaq olan vicdan\u0131\u201d adland\u0131ran V.Quliyev onun h\u0259yati m\u00fcbariz\u0259sind\u0259n s\u0259mimi bir dill\u0259 b\u0259hs a\u00e7\u0131r. \u018fd\u0259biyyat\u015f\u00fcnas alimin kitaba yazd\u0131\u011f\u0131 \u201c\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu: hadis\u0259l\u0259rl\u0259 z\u0259ngin \u00f6m\u00fcrd\u0259n iki xatir\u0259\u201d adl\u0131 \u00f6n s\u00f6zd\u0259 d\u0259 \u0259dib\u0259 olan ehtiram\u0131, sevgini duymamaq olmur. V.Quliyevin \u201c\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun cild-cild kitablara, b\u00f6y\u00fck seriallara material ver\u0259n h\u0259yat yolunu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnd\u0259 canland\u0131randa ist\u0259r-ist\u0259m\u0259z insan\u0131n q\u0259lbind\u0259 bir ist\u0259k ba\u015f qald\u0131r\u0131r \u2013 ka\u015f ki \u00fcmumt\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin v\u0259 ictimai fikrinin inki\u015faf\u0131na \u0259v\u0259zsiz xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015f bu b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259t \u00f6z \u00f6m\u00fcr salnam\u0259sini \u00f6z\u00fc q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015f olayd\u0131!\u201d qeydi is\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nmam\u0131\u015f ssenarinin yaz\u0131lmas\u0131na r\u0259vac ver\u0259 bil\u0259r.<br \/>\n\u201c\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu: Xatir\u0259l\u0259r\u201d kitab\u0131 oxucunun \u201c\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu kimdir?\u201d sual\u0131na cavab tapmas\u0131na \u0259yani k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rir. XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin ictimai-siyasi h\u0259yat\u0131nda ba\u015f ver\u0259nl\u0259rin b\u0259dii \u0259ksi \u018f.A\u011fao\u011flu xatir\u0259l\u0259rind\u0259 yer al\u0131r. O, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ba\u015f ver\u0259nl\u0259rin izl\u0259yicisi yox, f\u0259al i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 oldu\u011fundan onun q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 xatir\u0259l\u0259ri birba\u015fa qaynaq rolunu oynay\u0131r.<br \/>\n\u00d6mr\u00fcn\u00fcn 67-ci ilind\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 \u0259dibin \u201cAltm\u0131\u015f yeddi il sonra\u201d memuar\u0131 h\u0259yat\u0131n\u0131n \u015eu\u015fa, Tiflis, Peterburq v\u0259 Paris d\u00f6n\u0259mini ayna kimi \u0259ks etdirir. T\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259r olsun ki, xatirat yar\u0131m\u00e7\u0131q saxlanm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fs\u0259rd\u0259 o, \u00f6z\u00fcn\u00fcn do\u011fulub boya-ba\u015fa \u00e7atd\u0131\u011f\u0131 patriarxal ail\u0259sind\u0259n \u2013 \u015e\u0259rq d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259li m\u00f6min atas\u0131 H\u0259s\u0259n a\u011fadan, o\u011flunun yalan\u00e7\u0131 mollalardan olmas\u0131n\u0131 ist\u0259m\u0259y\u0259n anas\u0131 Taz\u0259 xan\u0131mdan, \u015e\u0259rq dill\u0259ri v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131na yax\u015f\u0131 b\u0259l\u0259d olan b\u00f6y\u00fck \u0259misi Hac\u0131 Mirz\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259dd\u0259n v\u0259 anadang\u0259lm\u0259 filosof adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u0259misi \u018fli b\u0259yd\u0259n b\u0259hs a\u00e7\u0131r. Sar\u0131cal\u0131 obas\u0131\u0131ndan olan anas\u0131 \u018fhm\u0259d b\u0259yin d\u00fcny\u0259vi t\u0259hsil g\u00f6rm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lind\u0259n g\u0259l\u0259ni edir. Ona rus dilini \u00f6yr\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn gizlic\u0259 m\u00fc\u0259llim tutur, o\u011flunun rus m\u0259kt\u0259bind\u0259 t\u0259hsil almas\u0131na nail olur. \u018fhm\u0259d b\u0259yin \u201cn\u0259d\u0259n bu f\u0259lak\u0259tl\u0259 dolu yolu o\u011fluna r\u0259va g\u00f6rd\u00fcn?\u201d s\u00f6zl\u0259rind\u0259 h\u0259yati m\u00fcbariz\u0259d\u0259 yor\u011fun d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bir q\u0259hr\u0259man\u0131n \u00fcsyan\u0131 duyulur. B\u0259z\u0259n sakit \u00f6m\u00fcr s\u00fcrm\u00fc\u015f \u0259mil\u0259rini, atas\u0131n\u0131 xat\u0131rlay\u0131b \u00f6z h\u0259yat\u0131ndan gileyl\u0259nir d\u0259 &#8211; \u201cAh, n\u0259 olard\u0131 m\u0259n d\u0259 onlar kimi ola bil\u0259ydim!\u201d.<br \/>\nOxudu\u011fu m\u0259kt\u0259b m\u00fchiti, m\u00fc\u0259lliml\u0259ri onun d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn formala\u015fmas\u0131nda, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rinin t\u0259z\u0259l\u0259nm\u0259sind\u0259 misilsiz rol oynay\u0131r. \u018fn\u0259n\u0259vi mollaxana m\u0259kt\u0259bi il\u0259 rus m\u0259kt\u0259bini m\u00fcqayis\u0259 ed\u0259rk\u0259n 54 il sonra da cavab\u0131n\u0131 tapa bilm\u0259diyi \u201cniy\u0259? bu f\u0259rqliliyin s\u0259b\u0259bi n\u0259dir?\u201d sual\u0131 do\u011fur. O, onsinifli lisey timsal\u0131nda XIX \u0259srin sonlar\u0131nda \u201ch\u0259r m\u0259kt\u0259b bir inqilab t\u0259limi yuvas\u0131 idi\u201d qeydini verm\u0259kl\u0259 t\u0259hsil ocaqlar\u0131n\u0131n inqilabi fikrin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda roluna i\u015far\u0259 edir. \u00c7arizmin apard\u0131\u011f\u0131 siyas\u0259t\u0259 r\u0259\u011fm\u0259n m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 m\u00fc\u0259lliml\u0259rin u\u015faqlar\u0131 inqilab ruhunda t\u0259rbiy\u0259 etm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 toxunulur. Bu m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259y\u0259 d\u0259 a\u015f\u0131lanan inqilabi ruh onun b\u00fct\u00fcn h\u0259yat\u0131 onunla b\u0259rab\u0259r ir\u0259lil\u0259mi\u015f, \u0259n s\u0259rt m\u00fcbariz\u0259l\u0259rd\u0259n geri d\u00f6nd\u0259rm\u0259mi\u015fdir.<br \/>\n\u018fhm\u0259d b\u0259y N\u0259sir b\u0259y Tahirovun t\u0259\u015fviqi il\u0259 m\u0259kt\u0259bin yeddinci sinfini Tiflisd\u0259 oxuma\u011fa q\u0259rar verir. Ail\u0259sind\u0259n raz\u0131l\u0131q ala bilm\u0259y\u0259n g\u0259nc Tiflis\u0259 gizlic\u0259 qa\u00e7ma\u011fa m\u0259cbur olur. O d\u00f6vrd\u0259 fikri v\u0259 siyasi c\u0259r\u0259yanlar\u0131n m\u0259rk\u0259zi olan Tiflisd\u0259 t\u00fcrkl\u0259r, l\u0259zgil\u0259r, osetinl\u0259r, \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259r kimi \u201c\u00e7ar\u0131n sadiq b\u0259nd\u0259l\u0259ri\u201dnd\u0259n f\u0259rqli olaraq, erm\u0259ni, g\u00fcrc\u00fc v\u0259 ruslar h\u0259r biri ayr\u0131-ayr\u0131 gizli t\u0259\u015fkilatda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. \u018f.A\u011fao\u011flunun \u015feyx\u00fclislam\u0131 ziyar\u0259t\u0259 ged\u0259rk\u0259n m\u00fclk\u00fcn giri\u015f qap\u0131s\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 yaz\u0131lan \u201c\u018fli t\u0259riq\u0259ti\u201d, \u201c\u00d6m\u0259r t\u0259riq\u0259ti\u201d ifad\u0259l\u0259ri o zaman onda nec\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcb do\u011furmu\u015f v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcs\u0259 sonradan t\u0259riq\u0259tl\u0259\u015fm\u0259 \u0130slam\u0131n birliyi u\u011frunda apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259sind\u0259 yeni problem t\u0259\u015fkil ed\u0259c\u0259kdir. Memuarda Tiflis\u0259 \u0259yl\u0259nc\u0259 m\u0259qs\u0259di il\u0259 g\u0259lib m\u00fcflis v\u0259ziyy\u0259td\u0259 qay\u0131dan m\u00fcs\u0259lmanlara da toxunulur. Tiflisd\u0259n ald\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 y\u00fcz manat pul m\u00fckafat\u0131 il\u0259 qay\u0131dan \u0259dib Sar\u0131cal\u0131 elin\u0259 &#8211; day\u0131lar\u0131n\u0131n yan\u0131na yollan\u0131r. \u018fhm\u0259d b\u0259y ki\u015fil\u0259rl\u0259 bir tutulan, at belin\u0259 min\u0259n, heyvanlar\u0131 s\u00fcr\u00fcy\u0259 aparan, he\u00e7 yayl\u0131qlar\u0131n\u0131 burnunun ucuna q\u0259d\u0259r qald\u0131rma\u011f\u0131 bel\u0259 l\u00fczumsuz g\u00f6r\u0259n k\u00f6\u00e7\u0259ri qad\u0131nlarla ba\u011fl\u0131 \u201ck\u00f6\u00e7\u0259ri h\u0259yat\u0131nda n\u0259 t\u0259s\u0259tt\u00fcr vard\u0131, n\u0259 d\u0259 b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 qad\u0131n m\u0259s\u0259l\u0259si!\u201d qeydini verir.<br \/>\n\u018fhm\u0259d b\u0259y oxudu\u011fu kitablar\u0131n t\u0259siril\u0259 Peterburq sevdas\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr. Ail\u0259si, qohum-\u0259qr\u0259bas\u0131 il\u0259 vidala\u015fark\u0259n ana o\u011fluna \u201cde ki, ana, \u0259g\u0259r bir xa\u00e7p\u0259r\u0259st q\u0131z\u0131 il\u0259 evl\u0259ns\u0259m, bu d\u00f6\u015fl\u0259rimd\u0259n \u0259mdiyim s\u00fcd m\u0259n\u0259 haram olsun\u201d \u2013 dey\u0259 and i\u00e7dirir. O, bunu o zaman mahiyy\u0259tin\u0259 varmadan ets\u0259 d\u0259, and\u0131n\u0131 he\u00e7 vaxt pozmur. \u015eu\u015fadan uzaqla\u015fd\u0131qca m\u0259n\u0259n d\u0259 ondan ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildir\u0259n \u0259dib Peterburqdak\u0131 h\u0259yat\u0131 bar\u0259d\u0259 &#8211;  \u201cqafqazl\u0131l\u0131q duy\u011fusu\u201dndan b\u0259hs a\u00e7\u0131r, t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r aras\u0131nda t\u00fcrkl\u0259rd\u0259n t\u0259hsil alma\u011fa g\u0259l\u0259nl\u0259rin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n heyr\u0259t do\u011furdu\u011funu qeyd edirdi. Buna g\u00f6r\u0259 bir yandan t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259nir, bir yandan da \u00f6z\u00fc il\u0259 q\u00fcrur duyurdu. Onun Peterburqdak\u0131 m\u00fchitl\u0259 ba\u011fl\u0131 bildirdiyi \u201con minl\u0259rl\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259d\u0259n t\u0259k bir n\u0259f\u0259r tap\u0131lmazd\u0131 ki, bu t\u0259\u015fkilatlardan hans\u0131nasa m\u0259nsub olmas\u0131n\u201d s\u00f6zl\u0259ri is\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin inqilabi t\u0259\u015fkilatlanmas\u0131ndan x\u0259b\u0259r verirdi. Burada o, \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov v\u0259 \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 il\u0259 tan\u0131\u015f olur.<br \/>\nPeterburq m\u00fchitind\u0259n s\u0131x\u0131lan \u018fhm\u0259d b\u0259y h\u0259l\u0259 gimnaziyan\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc sinfind\u0259 oxuyark\u0259n x\u0259yal\u0131n\u0131 qurdu\u011fu Paris\u0259 yollan\u0131r. Atas\u0131n\u0131n \u201cy\u00fcz \u0259lli rubl g\u00f6nd\u0259rir\u0259m. \u00dcr\u0259yin hara ist\u0259yir, get\u201d yaz\u0131lm\u0131\u015f teleqram\u0131 ail\u0259sinin bu s\u0259f\u0259r\u0259 raz\u0131l\u0131q verm\u0259diyinin a\u00e7\u0131q-a\u015fkar i\u015far\u0259ti idi. Y\u00fcz \u0259lli rublla Paris\u0259 getm\u0259k v\u0259 t\u0259hsil almaq! Vaqonda t\u0259sad\u00fcf\u0259n rastla\u015fd\u0131\u011f\u0131 k\u00f6hn\u0259 tan\u0131\u015flardan biri &#8211; bir frans\u0131z q\u0131z\u0131 il\u0259 Paris\u0259 gedir. Paris d\u00f6vr\u00fcn\u00fc \u018f.A\u011fao\u011flunun ilk \u0259n \u00e7\u0259tin s\u0131naqlar d\u00f6vr\u00fc adland\u0131rmaq olar. Frans\u0131z dilini yet\u0259rinc\u0259 bilm\u0259m\u0259si v\u0259 az pulla burada ya\u015fama\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 kimi maddi s\u0131x\u0131nt\u0131larla yana\u015f\u0131, do\u011fma yurddan ayr\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259si, atas\u0131ndan, ail\u0259sind\u0259n g\u00f6rd\u00fcy\u00fc laqeyd m\u00fcnasib\u0259t onda m\u0259n\u0259vi b\u00f6hran do\u011fururdu. Ancaq bu \u00e7\u0259tin d\u00f6n\u0259md\u0259 ev sahibinin, baqqalda i\u015fl\u0259y\u0259n qad\u0131n\u0131n anlay\u0131\u015fl\u0131 davran\u0131\u015f\u0131, ev yolda\u015flar\u0131n\u0131n \u0259ll\u0259rind\u0259n g\u0259ls\u0259 k\u00f6m\u0259klik ed\u0259rc\u0259sin\u0259 s\u0259mimiyy\u0259ti ona m\u0259n\u0259vi g\u00fcc verirdi. O, h\u0259tta pulu olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 iki g\u00fcn ac-susuz qal\u0131r, kiray\u0259ni \u00f6d\u0259y\u0259 bilm\u0259diyin\u0259 g\u00f6r\u0259 bir m\u00fcdd\u0259t dam\u0131n alt\u0131ndak\u0131 bo\u015f yerd\u0259 gec\u0259l\u0259m\u0259y\u0259 m\u0259cbur olur. H\u0259yat\u0131n\u0131n Paris d\u00f6vr\u00fc onun irad\u0259sinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259sind\u0259, bir insan kimi yeti\u015fm\u0259sind\u0259 misilsiz rol oynay\u0131r. \u018f.A\u011fao\u011flu bunu \u00f6z\u00fc d\u0259 etiraf edir: \u201cindi anlay\u0131ram ki, insan\u0131n yeti\u015fm\u0259si, m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn qara g\u00fcnl\u0259r a\u011f g\u00fcnl\u0259rd\u0259n daha m\u00fch\u00fcm imi\u015f. Amma bir \u015f\u0259rtl\u0259: bo\u015f dayanmamal\u0131san, ba\u015f\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 sal\u0131b z\u00fclm v\u0259 zill\u0259t\u0259 qatla\u015fmamal\u0131san!\u201d<br \/>\n\u018fhm\u0259d b\u0259y t\u0259hsil ald\u0131\u011f\u0131 \u201cCollege de France\u201d m\u0259kt\u0259bini \u201cinsan\u0131 y\u00fcks\u0259ltm\u0259k, ir\u0259li aparmaq x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri sanki zahirind\u0259n \u00f6z\u00fcn\u00fc b\u0259lli edirdi\u201d s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 xat\u0131rlay\u0131r, burada Ernest Renan, Ceyms Darmsteterd\u0259n dinl\u0259diyi m\u0259ruz\u0259l\u0259ri yada sal\u0131r. \u018fs\u0259rin \u0259lyazmas\u0131 is\u0259 el\u0259 burada q\u0131r\u0131l\u0131r&#8230;<br \/>\n\u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259 xatir\u0259l\u0259ri\u201d aynas\u0131nda is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259tinin ilk m\u00fcxalif partiyas\u0131 \u201cS\u0259rb\u0259st C\u00fcmhuriyy\u0259t Firq\u0259si\u201dnin f\u0259aliyy\u0259tinin b\u00fct\u00fcn c\u0259h\u0259tl\u0259ri \u0259ks olunmu\u015fdur. Siyasi memuar T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259tinin ilk onilliyinin xronikas\u0131n\u0131 verm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. 1930-cu il avqustun 10-dan noyabr\u0131n 16-na q\u0259d\u0259r f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201dnin hey\u0259tind\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu da yer alm\u0131\u015fd\u0131r. \u018f.A\u011fao\u011flu h\u0259yat\u0131n\u0131n \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201d d\u00f6vr\u00fcn\u00fc fikir b\u00f6hranlar\u0131 il\u0259 dolu bir d\u00f6vr kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirm\u0259k olar. \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201d M.K.Atat\u00fcrk\u00fcn T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi demokratikl\u0259\u015fm\u0259 siyas\u0259tinin bir par\u00e7as\u0131 idi. Firq\u0259nin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 z\u0259ruri ed\u0259n s\u0259b\u0259bl\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 Avropan\u0131n \u00e7oxpartiyal\u0131 sistem t\u0259cr\u00fcb\u0259sinin s\u0131naqdan ke\u00e7irilm\u0259sini, M.K.Atat\u00fcrk\u00fcn f\u0259rqli fikirl\u0259rin ortaya qoyulmas\u0131 v\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 hans\u0131 prosesl\u0259rin getdiyini izl\u0259nilm\u0259si ist\u0259yini g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. Bu partiya C\u00fcmhuriyy\u0259t Xalq Firq\u0259sinin bir qolu olacaq, Qazinin (M.K.Atat\u00fcrk) maliyy\u0259 d\u0259st\u0259yi il\u0259 yarad\u0131lacaqd\u0131. \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201dnin \u00fczvl\u0259ri, idar\u0259 hey\u0259ti d\u0259 Qazi t\u0259r\u0259find\u0259n se\u00e7il\u0259c\u0259kdi. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu \u00f6nc\u0259 bu i\u015f\u0259 &#8211; raz\u0131la\u015fd\u0131r\u0131laraq firq\u0259 yarad\u0131lmas\u0131na inams\u0131zl\u0131qla yana\u015f\u0131r. Lakin sonradan partiyan\u0131n iti q\u0259l\u0259m sahibl\u0259rind\u0259n, k\u0259skin \u00e7\u0131x\u0131\u015f yiy\u0259l\u0259rind\u0259n birin\u0259 \u00e7evrilir. O da, Qazi d\u0259 f\u0259rqli fikirl\u0259rin, m\u00f6vqel\u0259rin inki\u015fafa aparaca\u011f\u0131na inan\u0131rd\u0131.<br \/>\n\u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201dnin t\u0259rkibind\u0259 \u201c\u0130ttihad v\u0259 T\u0259r\u0259qqi\u201dnin \u00fczvl\u0259rind\u0259n \u2013 \u018fli F\u0259thi b\u0259y (s\u0259dr), \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu (s\u0259dr m\u00fcavini) v\u0259 Mehmet Nuri Conkerl\u0259 H\u0259s\u0259n T\u0259hsin \u00dczer, M.K.Atat\u00fcrk\u00fcn bac\u0131s\u0131 M\u0259qbul\u0259 xan\u0131m, \u00fcmumilikd\u0259 is\u0259 say\u0131 13-\u00fc ke\u00e7m\u0259y\u0259n mill\u0259t v\u0259kili yer al\u0131rd\u0131. Mustafa Kamal Atat\u00fcrk \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201dy\u0259 \u0259n inand\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u0259n g\u00fcv\u0259ndiyi adamlar\u0131 g\u0259tirmi\u015fdi. Xatiratdan m\u0259lum olur ki, firq\u0259nin ad\u0131 da \u018fhm\u0259d b\u0259yin \u201cs\u0259rb\u0259stlik\u201d ideyas\u0131ndan qaynaq g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. H\u0259l\u0259 partiyan\u0131n qurulu\u015f \u015f\u0259klini m\u00fczakir\u0259 ed\u0259rk\u0259n \u018f.A\u011fao\u011flunun s\u0259rb\u0259stlik bar\u0259d\u0259 s\u0259sl\u0259ndirdiyi fikirl\u0259r oradak\u0131 h\u0259r k\u0259si m\u00fct\u0259\u0259ssir etmi\u015fdi: \u201c&#8230; s\u0259rb\u0259stlik el\u0259 bir \u015feydir ki, sizi \u0259hat\u0259 ed\u0259n havaya b\u0259nz\u0259yir, o hava ortal\u0131qdan qald\u0131r\u0131lsa, kims\u0259d\u0259, \u0259lb\u0259tt\u0259, n\u0259 s\u00f6z ist\u0259m\u0259k, n\u0259 d\u0259 s\u00f6yl\u0259m\u0259k h\u0259v\u0259si qalar\u201d. \u018fhm\u0259d b\u0259yin \u201cs\u0259rb\u0259st d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259, s\u0259rb\u0259st s\u00f6z, s\u0259rb\u0259st h\u0259r\u0259k\u0259t\u201d tezisi onun \u201cS\u0259rb\u0259st insanlar \u00f6lk\u0259sind\u0259\u201d adl\u0131 f\u0259ls\u0259fi traktat\u0131nda \u015f\u0259rh olunmu\u015fdur. Bu \u0259s\u0259rin meydana \u00e7\u0131xmas\u0131nda, s\u00f6zs\u00fcz ki, \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201dnin \u00f6z pay\u0131 vard\u0131r.<br \/>\nXatirat \u0259dibin xarakterini ortaya qoymaqda misilsiz rol oynay\u0131r. \u201cXalqa pul laz\u0131md\u0131r, pul!\u201d deyil\u0259nd\u0259 onun \u201ct\u00fcrk k\u0259ndlisinin \u0259tind\u0259n-d\u0131rna\u011f\u0131ndan k\u0259sib v\u0259kill\u0259r\u0259, m\u0259buslara, komandanlara, b\u00f6y\u00fck m\u0259murlara pul verm\u0259y\u0259 he\u00e7 kimin haqq\u0131 yoxdur\u201d s\u00f6zl\u0259ri t\u0259miz vicdan\u0131n\u0131n bariz g\u00f6st\u0259ricisidir. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu h\u0259r zaman c\u0259sar\u0259ti il\u0259 se\u00e7il\u0259n, d\u00fcr\u00fcst s\u00f6z adamlar\u0131ndan biri olub. O, Qaziy\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubunda onun CXF \u00fczvl\u0259rinin \u0259m\u0259ll\u0259ri \u00fcz\u00fcnd\u0259n get-ged\u0259 n\u00fcfuzunu itirdiyini yaz\u0131rd\u0131. Memuarda xalqla CXF aras\u0131nda m\u0259n\u0259vi ba\u011flar\u0131n tamamil\u0259 q\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildir\u0259r\u0259k \u201cqorxu\u201d v\u0259 \u201cQaziy\u0259 b\u0259sl\u0259n\u0259n minn\u0259tdarl\u0131q hissi\u201dnin bu partiyan\u0131n h\u0259l\u0259 d\u0259 ya\u015fama s\u0259b\u0259bi oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rirdi. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flunun vicdanl\u0131, namuslu insan xarakterini a\u00e7an dig\u0259r bir fakt \u2013 \u0130smay\u0131l Haqq\u0131 b\u0259yin \u00f6z m\u0259ktubunda bildirdiyi \u201cm\u0259n C\u00fcmhuriyy\u0259t Xalq Firq\u0259si r\u0259isi Qazini deyil, m\u0259ml\u0259k\u0259tin xilaskar\u0131 Mustafa Kamal\u0131 sevir\u0259m\u201d \u2013 fikirl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131q olaraq Qazi t\u0259r\u0259find\u0259n \u018f.A\u011fao\u011fluya yazd\u0131r\u0131lan k\u00fcfr dolu m\u0259ktubdan \u00f6tr\u00fc utanc duyur. \u0130smay\u0131l Haqq\u0131 kimi \u201ct\u0259miz, h\u00f6rm\u0259t\u0259layiq \u015f\u0259xsiyy\u0259t\u201d kimi tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 insana qar\u015f\u0131 bu c\u00fcr h\u0259r\u0259k\u0259t etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 pe\u015fmanl\u0131q \u00e7\u0259kir. Sonradan bu yaz\u0131n\u0131n \u201cgec\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131\u201d seriyas\u0131ndan oldu\u011funu, m\u0259ktubun v\u0259 F\u0259thi b\u0259y\u0259 \u00fcnvanlanan teleqram\u0131n g\u00f6nd\u0259rilm\u0259diyini \u00f6yr\u0259n\u0259nd\u0259 daxili rahatl\u0131q tap\u0131r.<br \/>\nFirq\u0259 yaranar-yaranmaz xalq aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck \u0259ks-s\u0259daya s\u0259b\u0259b oldu. Xalq\u0131n m\u0259nafeyini m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259n yaz\u0131lar\u0131, d\u00f6vl\u0259tin mal\u0131ndan sui-istifad\u0259 ed\u0259nl\u0259ri s\u0259rt t\u0259nqid ed\u0259n m\u0259qal\u0259l\u0259ri il\u0259 k\u00fctl\u0259nin q\u0259lbin\u0259 yol tap\u0131r. CXF \u00fczvl\u0259ri yeni firq\u0259 qurulan g\u00fcnd\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00f6vqey\u0259 ke\u00e7dil\u0259r. Firq\u0259 az m\u00fcdd\u0259td\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 \u00e7oxlu t\u0259r\u0259fdar toplay\u0131r. \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201dy\u0259 xalq aras\u0131nda r\u0259\u011fb\u0259t g\u00fcn\u00fc-g\u00fcnd\u0259n art\u0131r. Mitinql\u0259ri insan ax\u0131n\u0131 il\u0259 ba\u015f tuturdu. \u018fhm\u0259d b\u0259y b\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259rind\u0259 \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201dnin i\u015ftirak\u0131n\u0131n \u0259leyhin\u0259 \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131 da bununla ba\u011flay\u0131rd\u0131. Yeni firq\u0259 i\u015ftirak ed\u0259rs\u0259, CXF m\u0259\u011flub olacaqd\u0131. Qazinin bu c\u00fcr v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 bar\u0131\u015fmayaca\u011f\u0131n\u0131 bildir\u0259r\u0259k yaz\u0131r: \u201cQazi ke\u00e7mi\u015f firq\u0259ni t\u0259rk etm\u0259mi\u015fdi. Yen\u0259 onun \u00f6z t\u0259\u015fkilat\u0131 idi. dig\u0259ri is\u0259 yaln\u0131z \u00f6gey \u00f6vlad s\u0259viyy\u0259sind\u0259 kombinasiya al\u0259ti idi\u201d. \u018fhm\u0259d b\u0259y burada h\u0259m d\u0259 iki partiyaya M.K.Atat\u00fcrk\u00fcn m\u00fcnasib\u0259tini g\u00f6st\u0259rirdi. M\u0259tbuat bu iki firq\u0259 aras\u0131nda ged\u0259n m\u00fcbariz\u0259ni x\u00fcsusi maraqla izl\u0259yir, b\u0259z\u0259n k\u00fcfr d\u0259r\u0259c\u0259sin\u0259 \u00e7atan m\u0259qal\u0259l\u0259r \u00e7ap olunurdu. Yaqub Q\u0259drinin k\u00fcfr dolu m\u0259qal\u0259sin\u0259 verdiyi cavabda \u018fhm\u0259d b\u0259y \u201cm\u0259n inanc\u0131m\u0131n c\u0259zas\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kir\u0259m, s\u0259n d\u0259 k\u00fcfr\u00fcn\u00fcn m\u00fckafat\u0131n\u0131 al\u0131rsan\u201d dey\u0259 \u00f6z inanc\u0131n\u0131n sars\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 da bildirirdi. \u201cK\u00fcfr\u00fcn\u00fcn m\u00fckafat\u0131n\u0131 al\u0131rsan\u201d dem\u0259kl\u0259 Yaqub Q\u0259dri Qaraosmano\u011flunun s\u0259firlik m\u0259qam\u0131na y\u00fcks\u0259lm\u0259sin\u0259 i\u015far\u0259 edirdi.<br \/>\nFirq\u0259nin q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 qazand\u0131\u011f\u0131 m\u00f6vqe Qazini m\u0259n\u0259n narahat edirdi. Ax\u0131 o, t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n qurtulu\u015fu \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259l\u0259r f\u0259da vermi\u015f, n\u0259l\u0259rd\u0259n ke\u00e7mi\u015fdi. Nec\u0259 ola bil\u0259r ki, yeni firq\u0259 yaranar-yaranmaz xalq onun partiyas\u0131ndan \u00fcz \u00e7evirir. \u018fhm\u0259d b\u0259y bu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cQazi bu firq\u0259ni, h\u0259qiq\u0259t\u0259n, s\u0259mimi \u015f\u0259kild\u0259 yaratmaq ist\u0259mi\u015fdis\u0259, o zaman \u00f6z hesablar\u0131nda aldand\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259bul etm\u0259k laz\u0131m g\u0259lir. \u00c7\u00fcnki o, xalq\u0131n yeni firq\u0259y\u0259 bel\u0259 gur ax\u0131n ed\u0259c\u0259yini \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n a\u011fl\u0131na g\u0259tirm\u0259mi\u015fdi\u201d. Qazinin CXF bar\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259diyi \u201cr\u0259smi v\u0259zif\u0259m ba\u015fa \u00e7atd\u0131qdan sonra C\u00fcmhuriyy\u0259t Xalq Firq\u0259sinin r\u0259hb\u0259rliyind\u0259 feil\u0259n \u00e7al\u0131\u015faca\u011fam\u201d \u2013 s\u00f6zl\u0259ri partiyaya qar\u015f\u0131 tutdu\u011fu m\u00f6vqenin ifad\u0259si idi. \u0130zmir hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra F\u0259thi b\u0259y, Nuri b\u0259y v\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259yl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259n Qazinin \u201cSizin daha yard\u0131ma ehtiyac\u0131n\u0131z yoxdur. Yard\u0131ma o biri firq\u0259 m\u00f6htacd\u0131r\u201d s\u0259ciyy\u0259li s\u00f6zl\u0259ri \u018f.A\u011fao\u011flunun Qazinin iki firq\u0259 bar\u0259sind\u0259 hans\u0131 fikird\u0259 olmas\u0131na dair q\u0259na\u0259tinin do\u011fru oldu\u011funu isbatlay\u0131r. \u018fhm\u0259d b\u0259y \u201co, m\u00fcbariz\u0259ni sevir v\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin m\u0259\u011flub v\u0259ziyy\u0259tind\u0259n z\u00f6vq alaraq qar\u015f\u0131durman\u0131 aradan qald\u0131rma\u011f\u0131 deyil, q\u0131z\u0131\u015fd\u0131raraq \u0259n son h\u0259dd\u0259 \u00e7atd\u0131randan sonra \u00fcz\u0259rin\u0259 at\u0131l\u0131b bir anda yox etm\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fc\u201d \u2013 fikirl\u0259rini bildir\u0259r\u0259k S\u0259rb\u0259st firq\u0259nin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 v\u0259 h\u0259r iki t\u0259r\u0259fi m\u00fcbariz\u0259y\u0259 t\u0259hrik etm\u0259sini M.K.Atat\u00fcrk\u00fcn m\u00fcbariz xarakteri il\u0259 ba\u011flay\u0131r.<br \/>\n\u018fhm\u0259d b\u0259y \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201dnin b\u00f6y\u00fck \u0259ks-s\u0259da do\u011furmas\u0131ndan Qazinin b\u0259rk qorxdu\u011funu yaz\u0131rd\u0131. S\u00f6zs\u00fcz ki, bu qorxunu yaradanlar aras\u0131nda \u0130sm\u0259t pa\u015fan\u0131n rolu az deyildi. CXF s\u0259dri \u0130sm\u0259t \u0130n\u00f6n\u00fcn\u00fcn Qaziy\u0259 m\u00fcraci\u0259tl\u0259 s\u00f6yl\u0259diyi \u201cb\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259rini g\u00f6rd\u00fck. Xalq yaln\u0131z o t\u0259r\u0259f\u0259 ax\u0131\u015f\u0131r&#8230; Se\u00e7il\u0259c\u0259k mill\u0259t v\u0259kill\u0259rinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti, t\u0259bii ki, F\u0259thi b\u0259yin adamlar\u0131 olacaq. Onun g\u00fcnl\u0259rin birind\u0259 h\u0259min \u0259ks\u0259riyy\u0259tin g\u00fcc\u00fcn\u0259 arxalan\u0131b h\u0259r \u015feyi \u00f6z \u0259lin\u0259 almayaca\u011f\u0131na \u0259minsiniz?\u201d s\u00f6zl\u0259r \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201dnin iflasa u\u011framas\u0131na v\u0259 ba\u011flanmas\u0131na birba\u015fa t\u0259sir g\u00f6st\u0259rdi. Qazinin \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201dy\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xma\u011fa v\u0259 sizinl\u0259 m\u00fccadil\u0259 etm\u0259y\u0259 m\u0259cburam&#8230; M\u00fcbaiz\u0259 meydan\u0131na at\u0131laq, qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya g\u0259l\u0259k. Kim bilir, b\u0259lk\u0259, siz m\u00fcv\u0259ff\u0259q oldunuz\u201d \u2013 s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201dy\u0259 yard\u0131m etm\u0259kd\u0259n v\u0259 d\u0259st\u0259k olmaqdan imtina etdiyini bildirdi. Bu is\u0259 \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201dnin s\u00fcqutunu s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirdi. A\u011f\u0131r ittihamlar, s\u0259rt t\u0259nqidl\u0259rl\u0259 \u00fczl\u0259\u015f\u0259n \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201d\u00e7il\u0259rin h\u0259tta \u201cv\u0259t\u0259n xaini ittiham\u0131 il\u0259 m\u00fchakim\u0259 alt\u0131na al\u0131nma\u011f\u0131\u201d t\u0259klif edilirdi. \u018fhm\u0259d b\u0259y \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201d oyununun bel\u0259 bit\u0259c\u0259yini g\u00f6zl\u0259m\u0259diyini bildirirdi: \u201cBiz Qazinin t\u0259klif v\u0259 israr\u0131 \u0259sas\u0131nda qurulmu\u015f firq\u0259nin bel\u0259 mac\u0259ral\u0131 sonlu\u011fa u\u011frayaca\u011f\u0131n\u0131 a\u011fl\u0131m\u0131za da g\u0259tirm\u0259zdik\u201d. Firq\u0259 da\u011f\u0131landan sonra \u0130sm\u0259t pa\u015fan\u0131n xalqa \u00fcmidl\u0259r verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ortaya \u00e7\u0131xar\u0131lan x\u00fclya oldu\u011funu dem\u0259si v\u0259 bu oyunu \u00f6z\u00fc t\u0259\u015fkil etdiyini etiraf etm\u0259si \u018f.A\u011fao\u011flunun m\u0259yuslu\u011funu art\u0131ran s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n idi. Bu, h\u0259m d\u0259 \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201d komediyas\u0131 n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn oynan\u0131ld\u0131? sual\u0131na \u0259n tutarl\u0131 cavab idi.<br \/>\n\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259\u201d timsal\u0131nda \u00fcmumil\u0259\u015fdirdiyi q\u0259na\u0259tl\u0259r \u0259sas\u0131nda bir zamanlar dinin unudulmas\u0131ndan \u015fikay\u0259t ed\u0259n xocalar\u0131, h\u00fcrriyy\u0259td\u0259n, azadl\u0131qdan a\u011f\u0131zdolusu dan\u0131\u015fanlar\u0131n sonradan h\u00fcrriyy\u0259ti z\u0259r\u0259rli hesab ed\u0259nl\u0259ri, liberall\u0131qdan fa\u015fizm\u0259 ke\u00e7id al\u0131b onun ideall\u0131\u011f\u0131ndan d\u0259m vuran \u0259dibl\u0259ri if\u015fa edir. O, xalq\u0131n maarifl\u0259nm\u0259yini vacibliyini vur\u011fulay\u0131r v\u0259 \u0259dal\u0259t hissi olmayan bir mill\u0259td\u0259 h\u00fcrriyy\u0259t, firq\u0259 kimi anlay\u0131\u015flar\u0131n he\u00e7 bir m\u0259na ifad\u0259 etm\u0259diyini bildirirdi: Bel\u0259 m\u00fchitl\u0259rd\u0259 h\u0259r \u015fey oyuna, hiyl\u0259y\u0259, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 ittihamlara, iftiralara \u0259saslan\u0131r, n\u0259hay\u0259t, bir t\u0259r\u0259fin \u0259l-qolunu ba\u011flan\u0131r, o biri t\u0259r\u0259f\u0259 is\u0259 ist\u0259diyi kimi h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259k imkan\u0131 verilir.<br \/>\nKitab\u0131n \u201c\u0130zah v\u0259 \u015f\u0259rhl\u0259r\u201d b\u00f6lm\u0259si is\u0259 \u201cAltm\u0131\u015f yeddi il sonra\u201d v\u0259 \u201cS\u0259rb\u0259st firq\u0259 xatir\u0259l\u0259ri\u201d memuarlar\u0131nda s\u00f6z\u00fc ged\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259r v\u0259 b\u0259hs a\u00e7\u0131lan hadis\u0259l\u0259r bar\u0259d\u0259 geni\u015f m\u0259lumat almaqda yard\u0131m\u00e7\u0131 rol oynay\u0131r, hadis\u0259l\u0259rin daha ayd\u0131n qavran\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min edir. H\u0259m\u00e7inin bu b\u00f6lm\u0259d\u0259 \u0259dibin o\u011flu S\u0259m\u0259d A\u011fao\u011flunun xatir\u0259l\u0259rind\u0259n qeydl\u0259rin verilm\u0259si d\u0259 h\u0259min \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r bar\u0259d\u0259 \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat almaq imkan\u0131 yarad\u0131r.<br \/>\n \u201c\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu: Xatir\u0259l\u0259r\u201d kitab\u0131 \u0259dibin q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 xatir\u0259l\u0259r aynas\u0131nda g\u00f6r\u00fcn\u0259n kimliyin\u0259  &#8211; \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259, m\u00fccadil\u0259 dolu bir \u00f6mr\u0259 n\u0259z\u0259r salmaq f\u00fcrs\u0259ti verir. \u0130nan\u0131r\u0131q ki, Vilay\u0259t Quliyevin t\u0259rtib\u00e7isi oldu\u011fu \u201c\u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu: Xatir\u0259l\u0259r\u201d kitab\u0131 a\u011fao\u011flu\u015f\u00fcnasl\u0131\u011fa b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259 verm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu \u015f\u0259xsiyy\u0259tinin k\u00fctl\u0259y\u0259 tan\u0131d\u0131lmas\u0131nda misilsiz rol oynayacaq. Onun v\u0259t\u0259n, t\u00fcrk mill\u0259ti u\u011frunda \u00fczl\u0259\u015fdiyi \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 sin\u0259 g\u0259rm\u0259si, xalq\u0131n\u0131n inki\u015fafa, yeniliy\u0259 nail olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259rf etdiyi \u0259m\u0259yi ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 q\u0259lbl\u0259ri riqq\u0259t\u0259 g\u0259tir\u0259c\u0259k, onun c\u0259sar\u0259tind\u0259n ne\u00e7\u0259 g\u0259nc m\u0259n\u0259vi g\u00fcc alacaq, haqq, \u0259dal\u0259t namin\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259n he\u00e7 vaxt yan qa\u00e7mayacaq, qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131 \u0259ng\u0259ll\u0259ri \u0259zml\u0259 a\u015facaqd\u0131r. Ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 g\u0259nc t\u0259dqiqat\u00e7\u0131da onun irsini \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259 s\u00f6vq ed\u0259c\u0259kdir. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u00fcst\u0259qillik s\u00f6zl\u0259r\u0259, fikirl\u0259r\u0259 \u0259d\u0259biyyata da yeni can, yeni ruh g\u0259tirdi. Xalq\u0131m\u0131z\u0131n m\u0259d\u0259ni-m\u0259n\u0259vi irsinin \u00f6yr\u0259nm\u0259k, \u00f6z\u00fcn\u00fc tan\u0131maq f\u00fcrs\u0259ti \u0259l\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. Bizd\u0259n gizli saxlan\u0131lan h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri, biz\u0259 yanl\u0131\u015f tan\u0131d\u0131lan \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri! Sovet \u0259d\u0259biyyat\u0131nda m\u00fcrt\u0259ce romantizmin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si kimi veril\u0259n, \u201cpant\u00fcrkist\u201d, \u201cpanislamist\u201d, \u201cpaniranist\u201d dam\u011falar\u0131 vurulan \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fao\u011flu da bu \u015f\u0259xsl\u0259r s\u0131ras\u0131nda idi. \u018flb\u0259tt\u0259, partiya ideologiyas\u0131 elmi \u0259d\u0259biyyata da siray\u0259t etmi\u015fdi. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-31589","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31589","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=31589"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31589\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":31593,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/31589\/revisions\/31593"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=31589"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=31589"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=31589"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}