{"id":34947,"date":"2020-03-13T18:06:58","date_gmt":"2020-03-13T14:06:58","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=34947"},"modified":"2020-03-13T18:06:58","modified_gmt":"2020-03-13T14:06:58","slug":"teymur-%c9%99hm%c9%99dov-n%c9%99riman-n%c9%99rimanov-bu-gun-biziml%c9%99dir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=34947","title":{"rendered":"Teymur \u018fHM\u018fDOV.&#8221;N\u0259riman N\u0259rimanov bu g\u00fcn biziml\u0259dir&#8230;&#8221;"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"512\" height=\"384\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/photo_5382.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-34949\" srcset=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/photo_5382.jpg 512w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/photo_5382-300x225.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 512px) 100vw, 512px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/\u0411\u0435\u0437-\u043d\u0430\u0437\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f84.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-34950\" width=\"349\" height=\"316\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p> 2020-ci il yanvar\u0131n ilk g\u00fcnl\u0259ri havalar soyuq ke\u00e7s\u0259 d\u0259, seyr\u0259k buludlar arxas\u0131ndan boylanan g\u00fcn\u0259\u015fin parlaq \u015f\u0259f\u0259ql\u0259ri Bak\u0131n\u0131n s\u0259maya boylanan yara\u015f\u0131ql\u0131, qeyri-adi m\u0259nz\u0259r\u0259sini nura q\u0259rq edir. N\u0259riman N\u0259rimanovun \u0259z\u0259m\u0259tli tunc heyk\u0259li, sanki arzular\u0131n ger\u00e7\u0259kliyin\u0259 heyr\u0259tl\u0259 bax\u0131r&#8230;<br>Xalq\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flu \u00f6mr\u00fc boyu bu h\u0259qiq\u0259t u\u011frunda oddan-alovdan ke\u00e7mi\u015f, m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015f, \u015f\u0259hid olmu\u015fdur.<br>N\u0259riman N\u0259rimanov 1870-ci il aprelin 14-d\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n q\u0259dim m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zi Tiflis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 anadan olmu\u015fdur.<br>\u00d6mr\u00fcn\u00fc m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqinin azadl\u0131\u011f\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 h\u0259sr etmi\u015fdir.<br>O, XX \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131nda, b\u00fct\u00fcn m\u0259zlum \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 n\u00fcmun\u0259 ola bil\u0259c\u0259k M\u00fcst\u0259qil Sovet Az\u0259rbaycan\u0131 qurmaq niyy\u0259tind\u0259 idi. Proletariat\u0131n dahi r\u0259hb\u0259ri V.\u0130.Lenin d\u00fcnya inqilab\u0131n\u0131n t\u0259\u015fn\u0259si idi. Onun x\u0259st\u0259l\u0259nm\u0259si \u0130.V.Stalinin hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259si d\u00f6vl\u0259tin siyasi kursunda d\u0259yi\u015fikliy\u0259 ciddi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rdi. Xalqlar\u0131n birliyi, h\u0259mr\u0259yliyi, h\u00fcquq b\u0259yannam\u0259si v\u0259 s. haqq\u0131nda q\u0259bul olunmu\u015f q\u0259rarlar ka\u011f\u0131z \u00fcz\u0259rind\u0259 qald\u0131.<br>N.N\u0259rimanov o\u011flu N\u0259c\u0259f\u0259 m\u0259ktubunda \u00f6lk\u0259d\u0259 ba\u015f ver\u0259n h\u0259rc-m\u0259rclik, \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131q yarand\u0131\u011f\u0131ndan \u015fikay\u0259tl\u0259nirdi.<br>N.N\u0259rimanovun n\u0259z\u0259rd\u0259 tutdu\u011fu b\u00f6y\u00fck missiyan\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 imkan verm\u0259dil\u0259r. \u00d6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra Sovetl\u0259r Birliyind\u0259 70 il N.N\u0259rimanovu do\u011fma xalq\u0131na unutdurma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131lar.<br>***<br>Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n Birinci katibi Heyd\u0259r \u018fliyevin \u00f6z \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131nda s\u00f6yl\u0259diyi fikirl\u0259ri xat\u0131rlatmaq ist\u0259rdim:<br>&#8220;1970-ci ild\u0259 N\u0259rimanovun anadan olmas\u0131n\u0131n 100 illik ild\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u00fc qeyd etm\u0259k laz\u0131m idi. Lakin mill\u0259t\u00e7i erm\u0259nil\u0259r Sov.\u0130KP MK-ya m\u0259ktublar yazaraq N\u0259rimanovun bir mill\u0259t\u00e7i oldu\u011funu, bir \u00e7ox x\u0259talar el\u0259diyini v\u0259 100 illik yubileyinin ke\u00e7irilm\u0259sinin g\u0259r\u0259ksiz oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259yirdil\u0259r. N\u0259rimanovun heyk\u0259lini ucaldark\u0259n n\u0259 \u0259ziyy\u0259tl\u0259r \u00e7\u0259kdik&#8221;.<br>1970-1972-ci ill\u0259rd\u0259 Moskvaya g\u00f6nd\u0259ril\u0259n \u015fikay\u0259t m\u0259ktublar\u0131 \u0259sas\u0131nda Moskvadan Bak\u0131ya y\u00fczl\u0259rl\u0259 sor\u011fu m\u0259ktublar\u0131 g\u00f6nd\u0259rilirdi. Akademik C\u0259mil Quliyev gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz arxivl\u0259rd\u0259n s\u0259n\u0259dl\u0259ri axtar\u0131b tap\u0131r, d\u0259rhal Heyd\u0259r \u018fliyev\u0259 t\u0259qdim edirdi. H\u0259r g\u00fcn Moskvaya, Kreml\u0259 cavab m\u0259ktublar\u0131 g\u00f6nd\u0259rilirdi.<br>Heyd\u0259r \u018fliyev yaz\u0131rd\u0131: &#8220;Brejnev v\u0259 Suslovla bu bar\u0259d\u0259 s\u00f6hb\u0259t etdik, amma onlara N\u0259rimanovla \u0259laq\u0259dar yanl\u0131\u015f m\u0259lumat \u00e7atd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. O zaman Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n Birinci katibi Heyd\u0259r \u018fliyev, h\u0259m d\u0259 Sov.\u0130KP MK Siyasi B\u00fcrosunun \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 namiz\u0259d se\u00e7ilmi\u015fdi. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Sov.\u0130KP M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259nin \u0259n m\u0259xfi s\u0259n\u0259dl\u0259ri aras\u0131nda Sov.\u0130KP(b) MK Siyasi B\u00fcrosunun 1923-c\u00fc il 15 noyabr tarixli iclas\u0131n\u0131n &#8220;\u0259n m\u0259xfi&#8221; qrifli q\u0259rar\u0131n\u0131 tap\u0131b \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131. Yaroslavskinin r\u0259hb\u0259rliyil\u0259 Bak\u0131ya g\u00f6nd\u0259rilmi\u015f yoxlama komissiyas\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri v\u0259 N\u0259rimanovun \u0259riz\u0259si \u0259sas\u0131nda Siyasi B\u00fcro q\u0259rar \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131: 1) M\u00fcnaqi\u015f\u0259 bitmi\u015f hesab olunsun; 2) N\u0259rimanov yolda\u015f M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259nin etibar\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 qazanm\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 N\u0259rimanov yolda\u015fdan xahi\u015f olunsun ki, istefa \u0259riz\u0259sini geri g\u00f6t\u00fcrs\u00fcn&#8221;.<br>Bu m\u0259n\u0259vi \u0259zab-\u0259ziyy\u0259t, sars\u0131nt\u0131 iki il \u00e7\u0259kdi. Heyd\u0259r \u018fliyev xalq\u0131n m\u0259n\u0259vi k\u00f6m\u0259yi il\u0259 dir\u0259ni\u015f g\u00f6st\u0259rdi. \u00c7ox m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131, iki il \u00e7arp\u0131\u015fa-\u00e7arp\u0131\u015fa ist\u0259diyin\u0259 nail oldu, M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259nin Siyasi B\u00fcrosunda N\u0259rimanovun anadan olmas\u0131n\u0131n 100 illiyi yubileyinin 1972-ci ild\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si q\u0259rara al\u0131nd\u0131.<br>1972-ci ild\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev N\u0259rimanovun heyk\u0259linin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131ndak\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda demi\u015fdir: &#8220;N\u0259riman N\u0259rimanov bu g\u00fcn d\u0259 biziml\u0259dir. O, \u00f6z\u00fcn\u00fcn n\u0259h\u0259ng qam\u0259ti il\u0259 burada, qocaman X\u0259z\u0259rin dal\u011falar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 ucal\u0131r, vuru\u015flarda v\u0259 yarad\u0131c\u0131 \u0259m\u0259yi \u015f\u00f6hr\u0259tini qazanm\u0131\u015f Bak\u0131da ucal\u0131r v\u0259 tan\u0131nmaz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 d\u0259yi\u015filmi\u015f respublikam\u0131z\u0131n d\u00fczl\u0259rin\u0259 el\u0259 bil iftixarla n\u0259z\u0259r sal\u0131r, xalq\u0131n s\u0259ad\u0259ti u\u011frunda \u00e7arp\u0131\u015fm\u0131\u015f m\u0259rd m\u00fcbarizl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 g\u0259lmi\u015f z\u0259hm\u0259tke\u015fl\u0259rin \u00e7oxmill\u0259tli d\u0259st\u0259l\u0259rini diqq\u0259tl\u0259 g\u00f6zd\u0259n ke\u00e7irir&#8221;.<br>Heyd\u0259r \u018fliyev Rusiyada N\u0259rimanovun ad\u0131n\u0131n \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirmi\u015fdir. H\u0259\u015ft\u0259rxan vilay\u0259tinin N\u0259rimanov \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 N\u0259rimanovun heyk\u0259li ucald\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Ulyanovsk \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 N\u0259rimanov prospektind\u0259 (1977-ci ilin dekabr\u0131nda) N\u0259rimanov abid\u0259sinin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda izdihaml\u0131 mitinqd\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir. H\u0259min il Bak\u0131da N\u0259rimanovun xatir\u0259 muzeyi a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<br>Heyd\u0259r \u018fliyevin misilsiz xidm\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 Sovet Hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, mill\u0259t\u00e7i-t\u0259may\u00fcl\u00e7\u00fc kimi \u0259sas\u0131 olmayan b\u00f6htanla kimliyi xalqdan gizl\u0259dil\u0259n, unudulma\u011fa m\u0259hkum edil\u0259n N\u0259riman N\u0259rimanova \u0259b\u0259diya\u015far, m\u0259n\u0259vi \u00f6lm\u0259zlik verdi, xalqa qaytard\u0131, tariximizd\u0259 bo\u015flu\u011fu b\u0259rq\u0259rar etdi.<br>Bel\u0259likl\u0259, v\u0259t\u0259nini, xalq\u0131n\u0131, tarixini sev\u0259n mill\u0259tin qeyr\u0259tli v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131 Heyd\u0259r \u018fliyevin dahiyan\u0259 xidm\u0259tini minn\u0259tdarl\u0131qla yad edir.<br>***<br>M\u00fct\u0259f\u0259kkir yaz\u0131\u00e7\u0131 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 nurani, a\u011fsaqqal Molla N\u0259sr\u0259ddin \u0259bas\u0131nda, \u0259lind\u0259 \u0259sa xalq aras\u0131nda &#8220;Sizi deyib g\u0259lmi\u015f\u0259m&#8221;, &#8211; dey\u0259 \u00f6z h\u0259mv\u0259t\u0259nl\u0259rin\u0259 p\u0259nah g\u0259tirmi\u015fdi ki, V\u0259t\u0259ni z\u00fclm\u0259td\u0259n i\u015f\u0131ql\u0131\u011fa \u00e7\u0131xars\u0131n. XX y\u00fczilliyin astanas\u0131nda ictimai-siyasi al\u0259min yeni oyan\u0131\u015f d\u00f6vr\u00fc ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131. Bu inqilabi h\u0259r\u0259kat\u0131n q\u00fcdr\u0259tli dal\u011falar\u0131 g\u00fccl\u0259ndiyi bir vaxtda &#8220;Molla N\u0259sr\u0259ddin&#8221; \u0259d\u0259bi-siyasi m\u0259cmu\u0259sini, C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin t\u0259birinc\u0259 des\u0259k, h\u0259yat \u00f6z\u00fc, zaman\u0131n \u00f6z\u00fc yaratm\u0131\u015fd\u0131. V\u0259 onun ideal\u0131 da bu olmu\u015fdu ki, Az\u0259rbaycan m\u0259ml\u0259k\u0259tind\u0259 mill\u0259t oyans\u0131n, inqilab ab-havas\u0131nda \u00f6z torpa\u011f\u0131na sahib olsun, \u0259kib-bec\u0259rdiyind\u0259n \u00f6z\u00fc b\u0259hr\u0259l\u0259nsin. H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi, N\u0259riman N\u0259rimanov, M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259, \u00dczeyir Hac\u0131b\u0259yov, \u018flib\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 kimi onlarca h\u00fcn\u0259rv\u0259r demokratik ziyal\u0131lar\u0131n da ideal\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131 m\u00fcst\u0259qil, buxovlardan azad, m\u0259sud v\u0259 xo\u015fb\u0259xt g\u00f6rm\u0259k idi. Bu g\u00fcn anadan olmas\u0131n\u0131n 150 illiyind\u0259 xatir\u0259si \u0259ziz tutulan N\u0259riman N\u0259rimanovun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 q\u0131sa \u00f6mr\u00fcnd\u0259 (\u0259lli be\u015f ild\u0259) v\u0259t\u0259n \u00fc\u00e7\u00fcn, xalq \u00fc\u00e7\u00fcn nec\u0259 q\u0259hr\u0259manl\u0131qla \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 minn\u0259tdarl\u0131qla yad edirik.<br>N\u0259riman N\u0259rimanov ke\u00e7\u0259n \u0259srin 90-c\u0131 ill\u0259rind\u0259 taleyini Az\u0259rbaycan\u0131n m\u0259d\u0259ni m\u0259rk\u0259zi Bak\u0131ya ba\u011flad\u0131\u011f\u0131 ilk g\u00fcnl\u0259rd\u0259n \u00e7oxc\u0259h\u0259tli ictimai f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. O, b\u00fct\u00fcn \u015f\u00fcurlu h\u0259yat\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259ad\u0259ti yolunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 h\u0259sr etm\u0259y\u0259 and i\u00e7mi\u015fdi. N\u0259rimanov son n\u0259f\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r m\u00fcq\u0259dd\u0259s and\u0131na sadiq qald\u0131.<br>N\u0259riman N\u0259rimanov m\u00fcasirimizdir. O, \u00f6z s\u00f6z-s\u00f6hb\u0259ti, \u0259m\u0259ll\u0259ri il\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 ya\u015fay\u0131r v\u0259 \u00fcmumxalq i\u015fimiz\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. N\u0259rimanovun s\u00f6z\u00fc il\u0259 \u0259m\u0259li bir oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 ba\u015f\u0131 \u00e7ox b\u0259lalar \u00e7\u0259kdi, lakin \u0259yilm\u0259di. Q\u0259lbind\u0259 xalq\u0131na olan b\u00f6y\u00fck m\u0259h\u0259bb\u0259ti qeyri-b\u0259rab\u0259r m\u00fcbariz\u0259l\u0259rd\u0259 ona dayaq oldu. B\u00fcllur safl\u0131\u011f\u0131n t\u0259c\u0259ss\u00fcm\u00fc N\u0259riman N\u0259rimanov t\u0259kc\u0259 Zaqafqaziyada deyil, b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259m\u0259k\u00e7i m\u00fcs\u0259lman xalqlar\u0131na azadl\u0131q v\u0259 istiqlaliyy\u0259t yolunu g\u00f6st\u0259rdi. &#8220;B\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin geri qalm\u0131\u015f hiss\u0259sin\u0259&#8221; &#8211; bacard\u0131\u011f\u0131 q\u0259d\u0259r k\u00f6m\u0259k etm\u0259yi \u00f6z\u00fcn\u0259 h\u0259yat m\u0259qs\u0259di se\u00e7\u0259n N\u0259rimanov realist v\u0259 inqilabi demokratik \u0259d\u0259biyyat\u0131n yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan biri, tarixi, faci\u0259 janr\u0131n\u0131n banisi, g\u00f6z\u0259l nasir, q\u00fcdr\u0259tli publisist, teatr xadimi, qay\u011f\u0131ke\u015f m\u00fc\u0259llim, h\u0259kim, m\u0259tin inqilab\u00e7\u0131, d\u00f6vl\u0259t xadimi olmu\u015fdur. Bu \u00e7oxc\u0259h\u0259tli f\u0259aliyy\u0259ti \u0259srimizin ke\u015fm\u0259ke\u015fli ictimai-siyasi hadis\u0259l\u0259ri qayna\u011f\u0131nda v\u00fcs\u0259t tapm\u0131\u015fd\u0131. Az\u0259rbaycan ictimai fikrinin bahad\u0131r\u0131 N\u0259rimanovun odlu m\u0259\u015f\u0259l kimi yanan q\u0259lbinin d\u00f6y\u00fcnt\u00fcl\u0259ri bu g\u00fcn h\u0259mi\u015f\u0259kind\u0259n daha ayd\u0131n e\u015fidilm\u0259kd\u0259dir. Xalq\u0131n birliyi v\u0259 suverenliyi, m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00fcn \u015e\u0259rq\u0259 n\u00fcmun\u0259 olmas\u0131 onun ideallar\u0131n\u0131n tac\u0131 idi. O, h\u0259qiqi beyn\u0259lmil\u0259l\u00e7i kimi tarix\u0259n ayr\u0131lmaz tell\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 xalqlar\u0131n \u0259laq\u0259sini qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131, b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qda g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 birinci n\u00f6vb\u0259d\u0259 mill\u0259tin \u00f6z\u00fcn\u00fc tan\u0131mas\u0131n\u0131, \u00f6z h\u00fcququnu d\u0259rk etm\u0259sini ba\u015fl\u0131ca amil hesab edirdi. N\u0259rimanova g\u00f6r\u0259, dilin, m\u0259kt\u0259bin, m\u0259tbuat\u0131n v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n milli m\u0259zmunu h\u00fcrriyy\u0259t\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Onsuz he\u00e7 bir mill\u0259t \u00f6z\u00fcn\u00fc tan\u0131y\u0131b h\u00fcququnu qoruya bilm\u0259z.<br>N\u0259rimanov m\u0259ml\u0259k\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259y\u0259n h\u0259r k\u0259sd\u0259n birinci n\u00f6vb\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rlik t\u0259l\u0259b edirdi. Onun fikrinc\u0259, &#8220;v\u0259t\u0259nin q\u0259drini o kims\u0259 bil\u0259r ki, v\u0259t\u0259n il\u0259 ruhani rabit\u0259si olsun, v\u0259t\u0259n il\u0259 bir yerd\u0259 a\u011flas\u0131n, bir yerd\u0259 g\u00fcls\u00fcn&#8221;. Bu bax\u0131mdan \u00e7ox zaman b\u0259xtimiz g\u0259tirmir, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 ba\u015f\u0131m\u0131za olmaz\u0131n m\u00fcsib\u0259tl\u0259r g\u0259lir, b\u0259lalara d\u00fc\u00e7ar oluruq. Lakin t\u0259s\u0259llimiz xalq\u0131m\u0131z\u0131n ictimai-siyasi hadis\u0259l\u0259r\u0259 f\u0259al m\u00fcnasib\u0259ti, yeni t\u0259f\u0259kk\u00fcr t\u0259rzi v\u0259 dir\u00e7\u0259li\u015fidir. \u0130nan\u0131r\u0131q ki, N\u0259rimanovun v\u0259siyy\u0259tl\u0259ri b\u00fct\u00fcn ke\u00e7ilm\u0259z mane\u0259l\u0259r\u0259, \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259, birlik v\u0259 suverenliyin tam b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131nda xalq\u0131m\u0131z\u0131n yoluna nur \u00e7il\u0259y\u0259n s\u00f6nm\u0259z m\u0259\u015f\u0259l\u0259 \u00e7evril\u0259c\u0259kdir.<br>&#8220;\u018fziz o\u011flum, \u0259g\u0259r m\u0259nim h\u0259yat\u0131m\u0131 \u00f6yr\u0259ns\u0259n y\u0259qin ed\u0259rs\u0259n ki, h\u0259r halda 1925-ci il\u0259d\u0259k ba\u015fqalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ya\u015fam\u0131\u015fam&#8230;&#8221;.<br>&#8220;M\u0259nim \u0259ziz N\u0259c\u0259fim! H\u00f6kmranl\u0131q dal\u0131nca qa\u00e7ma, o, adam\u0131 korlay\u0131r. Bir adama yax\u015f\u0131 b\u0259l\u0259d olmaq ist\u0259yirs\u0259ns\u0259, onun b\u00fct\u00fcn daxili al\u0259mini, yax\u015f\u0131, pis c\u0259h\u0259tl\u0259rini bilm\u0259k ist\u0259yirs\u0259ns\u0259, h\u0259min adam\u0131 bir m\u00fcdd\u0259t hakimiyy\u0259t ba\u015f\u0131na qoy; o, b\u00fct\u00fcn l\u0259yaq\u0259t v\u0259 n\u00f6qsanlar\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fc a\u015fkar ed\u0259c\u0259kdir. \u018fg\u0259r s\u0259n buna, y\u0259ni k\u00fctl\u0259ni yalans\u0131z v\u0259 riyas\u0131z \u00f6z ard\u0131nca aparma\u011fa haz\u0131r deyils\u0259ns\u0259, ondan imtina etm\u0259yin daha yax\u015f\u0131d\u0131r&#8230;<br>Amma k\u00fctl\u0259 s\u0259ni qiym\u0259tl\u0259ndirirs\u0259, s\u0259nin r\u0259hb\u0259rlikd\u0259 i\u015ftirak\u0131n\u0131 z\u0259ruri sayaraq s\u0259n\u0259 etibar edirs\u0259 v\u0259 s\u0259n d\u0259 bu etimad\u0131n m\u00fcqabilind\u0259 \u00fcmumi i\u015f\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259n fayda g\u0259tir\u0259 bil\u0259c\u0259yin\u0259 \u0259mins\u0259ns\u0259, imtina etm\u0259. Ancaq bir \u015f\u0259rtl\u0259: k\u00fctl\u0259nin ist\u0259yinin m\u0259cburiyy\u0259t n\u0259tic\u0259si deyil, k\u00f6n\u00fcll\u00fc oldu\u011funu d\u0259rk edirs\u0259ns\u0259. \u018fg\u0259r x\u0259yal\u0131nda z\u0259rr\u0259 q\u0259d\u0259r \u015f\u00fcbh\u0259 olsa ki, s\u0259ni kim t\u0259r\u0259find\u0259n olursa-olsun, zorla se\u00e7irl\u0259r, yax\u015f\u0131s\u0131 budur ki, imtina et. \u018fks-t\u0259qdird\u0259 s\u0259n n\u0259inki k\u00fctl\u0259 aras\u0131nda, h\u0259m d\u0259 vicdan\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda l\u0259yaq\u0259tini itir\u0259rs\u0259n. L\u0259yaq\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 deyil, m\u0259cburiyy\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 hakimiyy\u0259t ba\u015f\u0131nda oldu\u011funu h\u0259r d\u0259f\u0259 d\u0259rk ed\u0259nd\u0259 s\u0259n m\u0259lum bir vicdan \u0259zab\u0131 \u00e7\u0259k\u0259c\u0259ks\u0259n, getdikc\u0259 h\u00f6rm\u0259tin n\u0259inki k\u00fctl\u0259nin, h\u0259tta \u00f6z g\u00f6z\u00fcnd\u0259n d\u0259 d\u00fc\u015f\u0259c\u0259k&#8230;&#8221;.<br>N\u0259rimanov Az\u0259rbaycan\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k xo\u015fb\u0259xtliyi \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259nc n\u0259slin d\u00fczg\u00fcn, zaman\u0131n t\u0259l\u0259bin\u0259 uy\u011fun t\u0259lim-t\u0259drisin\u0259 diqq\u0259t yetirm\u0259yi m\u00fc\u0259lliml\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131nda t\u0259xir\u0259sal\u0131nmaz v\u0259zif\u0259 kimi ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrd\u00fc. O, m\u00fc\u0259llim kimi yeni c\u0259miyy\u0259t\u0259 q\u0259d\u0259m qoyan pedaqoji m\u0259kt\u0259bin ilk m\u0259zunlar\u0131na t\u00f6vsiy\u0259l\u0259rl\u0259 m\u00fcraci\u0259t edir. Onlara b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 d\u00f6z\u0259r\u0259k g\u0259nc n\u0259sli z\u0259hm\u0259t\u0259 al\u0131\u015fd\u0131rma\u011fa, c\u0259sur, d\u0259yan\u0259tli, do\u011fru\u00e7ul, s\u0259daq\u0259tli v\u0259t\u0259nda\u015f kimi t\u0259rbiy\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131. N\u0259riman N\u0259rimanov Az\u0259rbaycan\u0131 \u015e\u0259rq \u00fc\u00e7\u00fcn bir m\u0259kt\u0259b s\u0259viyy\u0259sind\u0259 g\u00f6rm\u0259k arzusunda idi. O, deyirdi: &#8220;\u018fziz yolda\u015flar! T\u0259z\u0259 h\u0259yata q\u0259d\u0259minizi t\u0259brik edir\u0259m. V\u0259zif\u0259niz h\u0259r n\u0259 q\u0259d\u0259r qay\u0259t \u00e7\u0259tin, a\u011f\u0131r, m\u0259suliyy\u0259tli bir v\u0259zif\u0259dirs\u0259, bunu da d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259lisiniz: insan\u0131n ruhunu ucaldan bir \u00e7ox \u015fey varsa, onun \u0259n birincisi z\u0259hm\u0259tdir. M\u0259n ist\u0259rdim, siz g\u0259l\u0259c\u0259k h\u0259yat\u0131n\u0131zda \u00fc\u00e7 m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 diqq\u0259t ed\u0259siniz:<br>Sizin t\u0259rbiy\u0259nizd\u0259 olan Az\u0259rbaycan balalar\u0131 g\u0259r\u0259k z\u0259hm\u0259tsev\u0259n olsunlar, y\u0259ni ba\u015fqas\u0131n\u0131n yox, \u00f6z z\u0259hm\u0259tinin q\u00fcvv\u0259ti il\u0259 ehtiyaclar\u0131n\u0131 r\u0259fedici olsunlar. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn balalara t\u0259bi\u0259ti sevdirm\u0259k, onlar\u0131 t\u0259bi\u0259tin \u0259lam\u0259tl\u0259ri il\u0259 maraqland\u0131rmaq laz\u0131m g\u0259lir.<br>Sizin t\u0259rbiy\u0259nizd\u0259n \u00e7\u0131xan cavanlar\u0131m\u0131z g\u0259r\u0259k c\u0259sur, c\u00fcr\u0259tli v\u0259 d\u0259yan\u0259tli olsunlar. Y\u0259ni bir par\u00e7a \u00e7\u00f6r\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc iki\u00fczl\u00fcl\u00fck etm\u0259sinl\u0259r, filank\u0259sin xo\u015funa g\u0259lm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;qat\u0131\u011fa qara&#8221; dem\u0259sinl\u0259r.<br>Amand\u0131r, yolda\u015flar! Buna yax\u015f\u0131 fikir veriniz. M\u0259ns\u0259bd\u0259n \u00f6tr\u00fc yalan s\u00f6yl\u0259y\u0259n, g\u00fcnd\u0259 vicdan\u0131n\u0131 satan iki\u00fczl\u00fc adamlar &#8211; bizim g\u0259l\u0259c\u0259k kommunaya \u00fczv ola bilm\u0259zl\u0259r. Ona bina\u0259n, u\u015faqlarla daima \u0259laq\u0259dar olaraq h\u0259r\u0259k\u0259tinizd\u0259, s\u00f6z\u00fcn\u00fczd\u0259 art\u0131q d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 ehtiyatl\u0131 olmal\u0131s\u0131n\u0131z. \u00c7\u00fcnki u\u015faq g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fc tez g\u00f6t\u00fcr\u0259r.<br>Biz iddiam\u0131zdan \u0259l \u00e7\u0259kmirik: Az\u0259rbaycan \u015e\u0259rq \u00fc\u00e7\u00fcn bir m\u0259kt\u0259bdir, y\u0259ni \u015e\u0259rq haz\u0131rk\u0131 hal\u0131nda qalarsa, biz ona h\u0259r c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fc\u0259llim olaca\u011f\u0131q&#8230;<br>Ona bina\u0259n dilimizi l\u00fczumsuz, qeyrisinin lisan\u0131n\u0131n t\u0259siri alt\u0131nda saxlamaq b\u00fct\u00fcn i\u015fimizi t\u0259xir\u0259 salar. Bu s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 dilimizi m\u00fcst\u0259qil bir \u015f\u0259kl\u0259 salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n \u00e7ox siz m\u00fc\u0259lliml\u0259r\u0259 \u00fcmid ba\u011flay\u0131b m\u0259kt\u0259bi bitirm\u0259yinizi yen\u0259 d\u0259 s\u0259mimi-q\u0259lbd\u0259n t\u0259brik edir\u0259m&#8221;.<br>XX \u0259sr Az\u0259rbaycan\u0131n ictimai-siyasi fikir tarixind\u0259 N\u0259riman N\u0259rimanovun xidm\u0259tl\u0259ri dan\u0131lmazd\u0131r. Onun do\u011fma xalq\u0131, v\u0259t\u0259ni u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259sini, \u0259d\u0259bi f\u0259aliyy\u0259tini \u0259ks etdir\u0259n monoqrafik \u0259s\u0259rl\u0259r az yaz\u0131lmam\u0131\u015fd\u0131r. Lakin y\u00fcz ild\u0259n \u00e7ox ke\u00e7m\u0259sin\u0259 baxmayaraq, N.N\u0259rimanovun ictimai-siyasi f\u0259aliyy\u0259ti bar\u0259d\u0259 subyektiv m\u00fclahiz\u0259 s\u00f6yl\u0259y\u0259nl\u0259r tap\u0131l\u0131r. Bunun ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bi real tarixi hadis\u0259l\u0259r, h\u0259r hans\u0131 ictimai-siyasi xadimin f\u0259aliyy\u0259ti tarixilik bax\u0131m\u0131ndan, y\u0259ni d\u00f6vr\u00fc, \u015f\u0259raiti d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259dilm\u0259diyin\u0259 g\u00f6r\u0259 ba\u015f verir. \u018fg\u0259r ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131-alim x\u00fcsusi t\u0259dqiqat aparmadan bir problem bar\u0259d\u0259 fikir s\u00f6yl\u0259m\u0259k ist\u0259yirs\u0259, m\u00f6vcud \u0259d\u0259biyyata, m\u00f6t\u0259b\u0259r say\u0131lan elmi-monoqrafik \u0259s\u0259rl\u0259r\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259 bil\u0259r. \u018fks halda, tarixi hadis\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fcxalif t\u0259f\u0259kk\u00fcrl\u0259 birt\u0259r\u0259fli, subyektiv yana\u015fmaqla yanl\u0131\u015f yola d\u00fc\u015f\u0259 bil\u0259r. T\u00fcrkiy\u0259 filoloqu Yavuz B\u00fcl\u0259nt Bakil\u0259rin 2009-cu ild\u0259 \u0130stanbulda &#8220;T\u00fcrk edebiyyat\u0131 vakf\u0131&#8221; n\u0259\u015friyyat\u0131nda \u00e7ap etdirdiyi &#8220;Az\u0259rbaycan \u00fcr\u0259yimd\u0259 bir \u015fah damard\u0131r&#8221; kitab\u0131nda N\u0259riman N\u0259rimanovun ictimai-siyasi f\u0259aliyy\u0259ti bar\u0259d\u0259 s\u00f6yl\u0259diyi yanl\u0131\u015f fikirl\u0259r bu c\u0259h\u0259td\u0259n s\u0259ciyy\u0259vidir. \u018fsl\u0259n qaraba\u011fl\u0131 olan Yavuz B\u00fcl\u0259nt Bakil\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n klassik v\u0259 m\u00fcasir \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n t\u0259bli\u011f edilm\u0259sind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n xidm\u0259tl\u0259ri olan \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas alim kimi tan\u0131n\u0131r. Lakin \u00e7ox t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, o, b\u0259z\u0259n Az\u0259rbaycanda d\u0259rc olunmu\u015f m\u00fcxt\u0259lif m\u0259sl\u0259kli \u0259s\u0259rl\u0259ri saf-\u00e7\u00fcr\u00fck etm\u0259d\u0259n m\u00f6t\u0259b\u0259r m\u0259nb\u0259 kimi q\u0259bul edir, onlar\u0131n t\u0259siri alt\u0131nda yanl\u0131\u015f m\u00fclahiz\u0259l\u0259r d\u0259 s\u00f6yl\u0259yir.<br>Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi m\u00fcsib\u0259tind\u0259n x\u0259b\u0259rsiz olan, 1920-ci ill\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259rin mahiyy\u0259tini bilm\u0259y\u0259n Yavuz b\u0259y o d\u00f6vr\u00fcn tarixi hadis\u0259l\u0259rini \u015f\u0259rh ed\u0259rk\u0259n \u00f6lk\u0259miz\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik siyas\u0259ti yerid\u0259n d\u00f6n\u00fckl\u0259rin m\u00fclahiz\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259saslan\u0131r. XI Q\u0131z\u0131l Ordunun Az\u0259rbaycan\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259sin\u0259, Az\u0259rbaycan neftinin Rusiyaya da\u015f\u0131nmas\u0131na, rus ordusunun Az\u0259rbaycanda yerl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259, m\u0259scidl\u0259rin ba\u011flanmas\u0131na, repressiya d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 s\u00fcrg\u00fcnl\u0259r\u0259, &#8220;fikir, s\u0259n\u0259t adamlar\u0131n\u0131n s\u00fcrg\u00fcn v\u0259 q\u0259tliamlar\u0131na&#8221;, sovet rejimi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ba\u015f ver\u0259n b\u00fct\u00fcn neqativ hadis\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 N\u0259riman N\u0259rimanovu ittiham edir, onu su\u00e7lay\u0131r.<br>Az\u0259rbaycan m\u00fcxalif\u0259tinin v\u0259 do\u011fma xalq\u0131na qar\u015f\u0131 cinay\u0259t t\u00f6r\u0259dib xaricd\u0259 \u00f6mr\u00fcn\u00fc \u00e7\u00fcr\u00fcd\u0259n d\u00f6n\u00fckl\u0259rin s\u0259rs\u0259ml\u0259m\u0259l\u0259rini Yavuz \u0259f\u0259ndinin t\u0259krar etm\u0259si t\u0259\u0259ss\u00fcf do\u011furur. Zat\u0259n qaraba\u011fl\u0131 olan, &#8220;Az\u0259rbaycan \u00fcr\u0259yimd\u0259 bir \u015fah damard\u0131r&#8221; &#8211; dey\u0259n Yavuz B\u00fcl\u0259nt Bakil\u0259rin Az\u0259rbaycan sevgisin\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 etmirik. Amma yax\u015f\u0131 olard\u0131 ki, o, t\u0259dqiqatlar\u0131nda \u0259sasl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 istinad edib 1920-ci ill\u0259rin hadis\u0259l\u0259rin\u0259 tarixilik bax\u0131m\u0131ndan yana\u015fayd\u0131.<br>Populist c\u0131zma-qara yaz\u0131larla m\u00fcxalif c\u0259bh\u0259nin fikirl\u0259rini t\u0259bli\u011f ed\u0259r\u0259k tarixi h\u0259qiq\u0259ti unutdurmaq olmaz. Az\u0259rbaycanda v\u0259 xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 n\u0259\u015fr olunan b\u00f6htan dolu m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n b\u0259hr\u0259l\u0259n\u0259n c\u0259nab Yavuz B\u00fcl\u0259nt Bakil\u0259r he\u00e7 olmasa N\u0259riman N\u0259rimanovun &#8220;Ucqarlarda inqilab\u0131m\u0131z\u0131n tarixin\u0259 dair&#8221;, &#8220;V.\u0130.Lenin\u0259 m\u0259ktub&#8221;, &#8220;O\u011flum N\u0259c\u0259f\u0259 m\u0259ktub&#8221;, &#8220;Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 dair s\u0259n\u0259dl\u0259r&#8221; tarixi materiallar\u0131 il\u0259 tan\u0131\u015f olsayd\u0131, iftira v\u0259 b\u00f6htan dan\u0131\u015fmazd\u0131. Bu tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259r m\u00fc\u0259llim, yaz\u0131\u00e7\u0131, publisist, ictimai-siyasi xadim N\u0259riman N\u0259rimanovu Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n qeyr\u0259tli, t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015f f\u0259dakar o\u011flu kimi s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirir. Onun v\u0259t\u0259n, xalq taleyi u\u011frunda t\u0259kba\u015f\u0131na \u00f6l\u00fcm-dirim m\u00fcbariz\u0259si aparmas\u0131n\u0131, p\u0259rvan\u0259 kimi \u00f6z\u00fcn\u00fc at\u0259\u015f\u0259 atd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcbut edir.<br>Burada, &#8220;Qaraba\u011f\u0131n taleyi&#8221; il\u0259 \u0259laq\u0259dar bir hadis\u0259ni xat\u0131rlatmaq ist\u0259yir\u0259m: 1921-ci il iyulun 4-d\u0259 RKP MK Qafqaz b\u00fcrosu plenumunda Stalin, Orconikidze, Maxaradze, N\u0259rimanov, Myasnikov, Kirov, Nazarapetyan, Oraxela\u015fvili v\u0259 Fiqatner Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sini m\u00fczakir\u0259 edirl\u0259r. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131 Erm\u0259nistan SSR-in t\u0259rkibin\u0259 daxil etm\u0259k q\u0259rara al\u0131n\u0131r. N\u0259riman N\u0259rimanov bu q\u0259rara etiraz edir, &#8220;Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sinin z\u0259ruriliyini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq onu RKP MK-n\u0131n q\u0259ti q\u0259rar\u0131na ke\u00e7irilm\u0259sini&#8221; t\u0259kid edir. Bununla da kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yib Lenin\u0259 z\u0259ng vuraraq q\u0259ti etiraz\u0131n\u0131 bildirir.<br>Ert\u0259si g\u00fcn, 5 iyul 1921-ci ild\u0259 Qafqaz b\u00fcrosu plenumu h\u0259min t\u0259rkibd\u0259 topla\u015faraq Qaraba\u011f haqq\u0131nda q\u0259rara yenid\u0259n baxmal\u0131 olur. N\u0259tic\u0259d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycan SSR-in h\u00fcdudlar\u0131nda saxlanmas\u0131 q\u0259rara al\u0131n\u0131r (bax: N\u0259riman N\u0259rimanov. &#8220;M\u0259ktublar v\u0259 Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 dair s\u0259n\u0259dl\u0259r&#8221;. B., 2002, s\u0259h. 88-92).<br>N\u0259riman N\u0259rimanov M\u0259rk\u0259zi Komit\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi &#8220;Ucqarlarda inqilab\u0131m\u0131z\u0131n tarixin\u0259 dair&#8221; m\u0259xfi m\u0259ktubunda erm\u0259nil\u0259rin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fdan \u0259l \u00e7\u0259km\u0259dikl\u0259rini ciddi t\u0259nqid edir. O, \u0130.V.Stalin\u0259 a\u00e7\u0131q-a\u015fkar yaz\u0131r: &#8220;Az\u0259rbaycanda da\u015fnak siyas\u0259ti tam g\u00fcc\u00fc il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir&#8221;. &#8220;Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Mirzoyan\u0131n g\u00fccl\u00fc t\u0259siri alt\u0131nda Muxtar Vilay\u0259t elan edilmi\u015fdir. M\u0259nim vaxt\u0131mda bu m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015fd\u0131&#8230;&#8221;. &#8220;Mirzoyan erm\u0259ni da\u015fnak m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 z\u0259min haz\u0131rlad\u0131 v\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259ni Zaqafqaziya Diyar Komit\u0259sind\u0259 ke\u00e7irdi&#8230; M\u0259nim z\u0259rr\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259m yoxdur ki, Serqo v\u0259 Stalinin simas\u0131nda AKP MK biz t\u00fcrkl\u0259r\u0259 etibar etmir v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n taleyini erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131na tap\u015f\u0131r\u0131r&#8221; (orada, s\u0259h. 75). N\u0259riman N\u0259rimanov Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n erm\u0259nilik v\u0259 xristian t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fl\u0259r qarag\u00fcruhu t\u0259r\u0259find\u0259n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 imkan verm\u0259di. O vaxt bel\u0259 bir c\u0259sar\u0259ti ancaq xalq, v\u0259t\u0259n yolunda \u00f6l\u00fcmd\u0259n qorxmayan b\u00f6y\u00fck bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t ed\u0259 bil\u0259rdi.<br>Xat\u0131rlatd\u0131\u011f\u0131m bu m\u0259s\u0259l\u0259 N\u0259riman N\u0259rimanovun m\u00fcbariz\u0259si v\u0259 m\u00f6vqeyi bar\u0259d\u0259 ayd\u0131n t\u0259s\u0259vv\u00fcr yarad\u0131r. Tarixi h\u0259qiq\u0259t h\u0259r c\u00fcr yalan v\u0259 iftiran\u0131 r\u0259dd edir.<br>Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flu, XX \u0259srin g\u00f6rk\u0259mli ictimai-siyasi v\u0259 d\u00f6vl\u0259t xadimi, \u0259dib v\u0259 h\u0259kim N\u0259riman N\u0259rimanovun b\u00fcllur, saf \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 he\u00e7 k\u0259s k\u00f6lg\u0259 sala bilm\u0259z. O, \u0259b\u0259diya\u015fard\u0131r.<br>Milli d\u0259y\u0259rl\u0259rimizin hamisi Heyd\u0259r \u018fliyev \u00f6z \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131n\u0131n birind\u0259 demi\u015fdir:<br>&#8220;\u015e\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri itirm\u0259k olmaz. Bizd\u0259n \u00f6tr\u00fc Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundov da, \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev d\u0259, M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 d\u0259 b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rdir. N\u0259riman N\u0259rimanov da. Ancaq son zamanlar N\u0259riman N\u0259rimanovdan ba\u015flayaraq Az\u0259rbaycanda b\u00fct\u00fcn siyasi xadiml\u0259rin Az\u0259rbaycana d\u00fc\u015fm\u0259n olmalar\u0131 bar\u0259d\u0259 deyil\u0259n fikirl\u0259rl\u0259 he\u00e7 c\u00fcr raz\u0131la\u015fmaq olmaz.<br>&#8230;N\u0259riman N\u0259rimanov \u00f6z d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 m\u00fchitin \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fcm\u00fc\u015f g\u00f6rk\u0259mli simad\u0131r, b\u00f6y\u00fck siyasi xadimdir. Amma onu da bilin ki, N\u0259riman N\u0259rimanov m\u00fcst\u0259qil demokratik d\u00f6vl\u0259tin xadiml\u0259rinin ham\u0131s\u0131n\u0131 qoruyub saxlayan adamlardan olmu\u015fdur&#8230; Tarixi t\u0259hrif etm\u0259k olmaz. Tarixi t\u0259hrif ed\u0259nl\u0259r xalqa x\u0259yan\u0259t edir. Onu \u00e7a\u015fd\u0131r\u0131rlar. Buna son qoymaq laz\u0131md\u0131r. G\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 buna yol verm\u0259k olmaz&#8230;<br>N\u0259riman N\u0259rimanov elm, m\u0259d\u0259niyy\u0259t xadimi kimi Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 olan bir adamd\u0131rsa, b\u00f6y\u00fck bir \u0259d\u0259bi irs qoyub gedibs\u0259, bel\u0259 etm\u0259k olarm\u0131? \u015e\u00fcbh\u0259siz ki, bel\u0259 hallara yol verilm\u0259m\u0259lidir&#8221;.<br>***<br>N\u0259riman N\u0259rimanov \u015f\u0259r\u0259fli, ibr\u0259tamiz \u00f6m\u00fcr yolu ke\u00e7mi\u015fdir. O, b\u00fct\u00fcn h\u0259yat\u0131 boyu \u00fcr\u0259yini m\u0259\u015f\u0259l\u0259 \u00e7evirib b\u0259\u015f\u0259r \u00f6vlad\u0131n\u0131n m\u0259sud, \u0259min-aman, m\u00fcst\u0259qil ya\u015famas\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259y\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131r.<br>N\u0259riman N\u0259rimanov K\u0259rb\u0259layi N\u0259c\u0259f o\u011flu 1870-ci il aprelin 14-d\u0259 G\u00fcrc\u00fcstanda Tiflis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 anadan olmu\u015fdur. Tiflis ruhani m\u0259kt\u0259bind\u0259 ibtidai t\u0259hsil alm\u0131\u015fd\u0131r (1879-1885). Zaqafqaziya (Qori) M\u00fc\u0259lliml\u0259r Seminariyas\u0131nda t\u0259hsilini davam etdirmi\u015fdir (1885-1890). Tiflis quberniyas\u0131 Bor\u00e7al\u0131 q\u0259zas\u0131n\u0131n Q\u0131z\u0131lhac\u0131l\u0131 k\u0259ndind\u0259 pedaqoji f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r (1890-1891). Bak\u0131da Pobedonostsevin \u015f\u0259xsi progimnaziyas\u0131nda (sonra imperator III Aleksandr ad\u0131na Bak\u0131 ki\u015fi gimnaziyas\u0131nda) m\u00fc\u0259llim, m\u00fcf\u0259tti\u015f i\u015fl\u0259mi\u015fdir. \u0130lk xalq qira\u0259txanas\u0131 a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131r (1894). &#8220;Nadanl\u0131q&#8221; (1894), &#8220;\u015eamdan b\u0259y&#8221; (1895), &#8220;Nadir \u015fah&#8221; (1899) pyesl\u0259rini, &#8220;Bahad\u0131r v\u0259 Sona&#8221; (1896-1908) roman\u0131n\u0131 n\u0259\u015fr etdirmi\u015fdir. Eyni zamanda &#8220;T\u0259rc\u00fcman&#8221;, &#8220;Kaspi&#8221; q\u0259zetl\u0259rind\u0259 ilk m\u0259qal\u0259l\u0259rini d\u0259rc etdirir. Bu d\u00f6vrd\u0259 N.V.Qoqolun &#8220;M\u00fcf\u0259tti\u015f&#8221; komediyas\u0131n\u0131 do\u011fma dil\u0259 \u00e7evirir (1892), m\u0259kt\u0259blil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259rslikl\u0259r t\u0259rtib edir: &#8220;T\u00fcrk-Az\u0259rbaycan dilinin m\u00fcxt\u0259s\u0259r s\u0259rf n\u0259hvi&#8221;, &#8220;M\u00fcs\u0259lmanlar \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fc\u0259llimsiz rus dilini \u00f6yr\u0259nm\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc asan kitab\u00e7a&#8221;, M\u00fc\u0259llimsiz t\u00fcrk dilini \u00f6yr\u0259tm\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc ruslar \u00fc\u00e7\u00fcn asan kitab\u00e7a&#8221; (1891-1900), M\u00fc\u0259llim v\u0259 aktyor kimi tan\u0131n\u0131r (1891- 1902), Odessa \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Novorossiya \u0130mperator Universitetinin tibb fak\u00fclt\u0259sind\u0259 t\u0259hsil al\u0131r (1902-1908). Burjua demokratik inqilabi hadis\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259dar universitet m\u00fcv\u0259qq\u0259ti ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 vaxtlar (1905-ci ilin pay\u0131z\u0131ndan 1906-c\u0131 ilin sonlar\u0131nad\u0259k) Bak\u0131da &#8220;H\u00fcmm\u0259t&#8221; t\u0259\u015fkilat\u0131na daxil olur. &#8220;Nicat&#8221; maarif c\u0259miyy\u0259tind\u0259 teatr v\u0259 konsert tama\u015falar\u0131, \u0259d\u0259bi d\u0259rn\u0259kl\u0259r t\u0259\u015fkil edir. \u0130ran sosial-demokrat t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan biri kimi, ictimai-siyasi v\u0259 publisistik f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 \u0130ran inqilab\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.<br>RSDF\u0130 m\u0259ramnam\u0259sini Az\u0259rbaycan dilind\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edir. Qafqaz m\u00fcs\u0259lman m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin I qurultay\u0131n\u0131n t\u0259\u015fkili v\u0259 ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 ciddi \u00e7al\u0131\u015f\u0131r (1906, 15 avqust) &#8220;H\u0259yat&#8221;, &#8220;\u0130r\u015fad&#8221; q\u0259zetl\u0259rind\u0259 &#8220;N\u0259r&#8221;, &#8220;Ar\u0131 b\u0259y&#8221; imzalar\u0131 il\u0259 felyeton, siyasi-publisist v\u0259 \u0259d\u0259bi t\u0259nqidi m\u0259qal\u0259l\u0259rini \u00e7ap etdirir. Novorossiysk \u0130mperator Universitetinin tibb fak\u00fclt\u0259sini bitirdikd\u0259n sonra Bak\u0131 s\u0259h\u0259rind\u0259 m\u00fcalic\u0259xana a\u00e7maq ist\u0259s\u0259 d\u0259 icaz\u0259 verilmir (1908). \u0130ran inqilab\u00e7\u0131lar\u0131na yax\u0131ndan k\u00f6m\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 Tiflis\u0259 gedib orada i\u015f\u0259 d\u00fcz\u0259lm\u0259k ist\u0259yir (1909). T\u0259qib olundu\u011fundan h\u0259min ilin mart ay\u0131n\u0131n 1-d\u0259 h\u0259bs olunur (1909, sentyabr). \u0130lk g\u00fcnd\u0259n burada h\u0259kimlik et\u0131n\u0259y\u0259 &#8220;Xolera-v\u0259ba&#8221;, &#8220;\u00c7ixotka-v\u0259r\u0259m&#8221;, &#8220;Al\u0259mi-nisvan&#8221;, &#8220;Tibb v\u0259 \u0130slam&#8221;, &#8220;\u018fyya\u015fl\u0131q&#8221; m\u00f6vzular\u0131nda m\u00fclahiz\u0259l\u0259r oxumas\u0131 onu xalq h\u0259kimi kimi tan\u0131d\u0131r. &#8220;B\u00fchrani-t\u0259r\u0259qqi&#8221;, &#8220;\u0130del&#8221;, &#8220;Prikaspiyski kray&#8221; q\u0259zeti redaksiyalar\u0131 il\u0259 s\u0131x \u0259laq\u0259 saxlay\u0131r, elmi-publisistik m\u0259qal\u0259l\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir. &#8220;\u00dcmumrusiya v\u0259r\u0259m\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 c\u0259miyy\u0259ti&#8221; H\u0259\u015ft\u0259rxan \u015f\u00f6b\u0259sinin \u00fczv\u00fc kimi &#8220;A\u011f \u00e7i\u00e7\u0259k&#8221; h\u0259mr\u0259ylik m\u0259rasiminin t\u0259\u015fkili v\u0259 ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 f\u0259al \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u0130nqilab\u00e7\u0131-demokrat tatar \u015fairi Abdulla Tukayla \u015f\u0259xs\u0259n tan\u0131\u015f olur (1911). Professor \u0130.\u0130.Me\u00e7nikovu &#8220;\u015eurayi-islam&#8221; c\u0259miyy\u0259tinin ziyal\u0131lar\u0131 ad\u0131ndan t\u0259brik edir, onun v\u0259r\u0259m\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259sind\u0259 k\u00f6m\u0259kliyini \u0259sirg\u0259mir. H\u0259\u015ft\u0259rxan Xalq Universitetinin s\u0259dri se\u00e7ilir (1912-1913). S\u00fcrg\u00fcnd\u0259n sonra Bak\u0131ya qay\u0131d\u0131b &#8220;Qara \u015f\u0259h\u0259r&#8221;d\u0259 x\u0259st\u0259xana m\u00fcdiri v\u0259zif\u0259sin\u0259 i\u015f\u0259 d\u00fcz\u0259lir. \u0130ctimai v\u0259 \u0259d\u0259bi f\u0259aliyy\u0259tini g\u00fccl\u0259ndirir. B\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259rini yenid\u0259n n\u0259\u015fr etdirir. D\u00f6vri m\u0259tbuatda \u0259d\u0259bi-publisistik m\u0259zmunlu m\u0259qal\u0259l\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir. &#8220;Xalq evi&#8221; c\u0259miyy\u0259ti idar\u0259 hey\u0259tinin \u00fczv\u00fc, &#8220;Q\u0259na\u0259t&#8221; kooperativi idar\u0259 hey\u0259tinin s\u0259dri se\u00e7ilir. Gizli inqilabi f\u0259aliyy\u0259tini leqal ictimai f\u0259aliyy\u0259tl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirir. F\u0259hl\u0259l\u0259rin Rusiya imperiyas\u0131 hakimiyy\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 haz\u0131rlanmas\u0131nda ciddi i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fcr. &#8220;\u0130qbal&#8221;, &#8220;B\u0259sir\u0259t&#8221;, &#8220;A\u00e7\u0131q s\u00f6z&#8221; v\u0259 s. q\u0259zetl\u0259rd\u0259 &#8220;Ar\u0131 b\u0259y&#8221;, &#8220;N\u0259r&#8221;, &#8220;Doktor N.N\u0259rimanov&#8221; imzalar\u0131 il\u0259 tibb\u0259 dair elmi-k\u00fctl\u0259vi m\u0259qal\u0259l\u0259r \u0259d\u0259bi-t\u0259nqidi v\u0259 ictimai-siyasi publisist \u0259s\u0259rl\u0259rini \u00e7ap etdirir (1913-1916). &#8220;T\u0259nqid gec\u0259l\u0259ri&#8221; \u0259d\u0259bi d\u0259rn\u0259yi t\u0259sis edir. Bu m\u0259clisd\u0259 yeni \u00e7\u0131xan \u0259s\u0259rl\u0259r m\u00fczakir\u0259 olunur (1914). Bol\u015fevik &#8220;H\u00fcmm\u0259t&#8221; t\u0259\u015fkilat\u0131 komit\u0259sinin s\u0259dri v\u0259 RSDF (b) II Bak\u0131 komit\u0259sinin \u00fczvi se\u00e7ilir. &#8220;H\u00fcmm\u0259t&#8221; bol\u015fevik q\u0259zetinin &#8220;El h\u0259yat\u0131&#8221; jurnal\u0131n\u0131n ba\u015f redaktoru olur (1917-1918). \u015e\u0259h\u0259r dumas\u0131na v\u0259 M\u00fc\u0259ssisl\u0259r m\u0259clisin\u0259 namiz\u0259d g\u00f6st\u0259rilir (1917). Bak\u0131 Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin t\u0259rkibind\u0259 \u015f\u0259h\u0259r t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 komissar\u0131 kimi \u00e7al\u0131\u015f\u0131r (1918). Bak\u0131 q\u0259za k\u0259ndli deputatlar\u0131 Sovetinin I qurultay\u0131n\u0131n t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131lar\u0131ndan biri kimi tan\u0131n\u0131r. A\u011f\u0131r x\u0259st\u0259l\u0259ndiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 1918-ci ilin iyun ay\u0131nda H\u0259\u015ft\u0259rxanda Tinaki pal\u00e7\u0131q m\u00fcalic\u0259xanas\u0131nda m\u00fcalic\u0259 olunur. \u00c7ox \u00e7\u0259kmir ki, H\u0259\u015ft\u0259rxanda ictimai-siyasi f\u0259aliyy\u0259tini davam etdirir. Burada H\u0259\u015ft\u0259rxan vilay\u0259tinin m\u00fcs\u0259lman i\u015fl\u0259ri \u00fczr\u0259 h\u0259rbi-siyasi komissarl\u0131\u011f\u0131n s\u0259hiyy\u0259 \u015f\u00f6b\u0259sin\u0259 r\u0259hb\u0259r, H\u0259\u015ft\u0259rxan quberniya maarif \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri, Zaqafqaziya m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259ri \u00fczr\u0259 komissar v\u0259zif\u0259l\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Moskvaya \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131r. RSFSR Xalq Xarici \u0130\u015fl\u0259r Komissarl\u0131\u011f\u0131 Yax\u0131n \u015e\u0259rq \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri, h\u0259m d\u0259 Xalq Milli \u0130\u015fl\u0259r Komissar\u0131n\u0131n m\u00fcavini t\u0259yin olunur. Xalq Milli \u0130\u015fl\u0259r Komissarl\u0131\u011f\u0131 Kollegiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc kimi ona Zaqafqaziya m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259ri \u00fczr\u0259 komissar v\u0259zif\u0259si h\u0259val\u0259 edilir. Az\u0259rbaycanda Sovet Hakimiyy\u0259tinin q\u0259l\u0259b\u0259si \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan \u0130nqilab Komit\u0259sinin, sonra is\u0259 Az\u0259rbaycan SSR XKS-in s\u0259dri se\u00e7ilir (1920, 7 aprel). \u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131n birinci qurultay\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 v\u0259 ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak edir (1920, sentyabr). &#8220;\u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131n t\u0259bli\u011fat v\u0259 f\u0259aliyy\u0259t \u015euras\u0131&#8221; t\u0259rkibin\u0259 se\u00e7ilir. Zaqafqaziya Federasiyas\u0131 \u0130ttifaq Sovetinin s\u0259drl\u0259rind\u0259n biri olur. RK (b) XII-XIII qurultaylar\u0131nda MK \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 namiz\u0259d se\u00e7ilir. \u0130taliyada, Beyn\u0259lxalq Genuya konfrans\u0131nda sovet n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 olur (1922). SSR\u0130 M\u0130K s\u0259dri se\u00e7ilir (1922, dekabr). \u00d6lk\u0259 daxilind\u0259 \u0259n m\u00fch\u00fcm dekret, q\u0259rar v\u0259 m\u00fcraci\u0259tnam\u0259l\u0259rin, el\u0259c\u0259 d\u0259 xarici siyas\u0259t t\u0259dbirl\u0259rinin haz\u0131rlanmas\u0131nda v\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 f\u0259al \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131q Elmi C\u0259miyy\u0259tind\u0259 v\u0259 onun &#8220;Nov\u0131y Vostok&#8221; jurnal\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir.<br>1925-ci il mart\u0131n 19-da Moskvada q\u0259fl\u0259t\u0259n \u00fcr\u0259k partlamas\u0131ndan v\u0259fat edir, mart\u0131n 23-d\u0259 orada Kreml divarlar\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda d\u0259fn olunur. Onun v\u0259fat\u0131 il\u0259 \u00f6lk\u0259nin b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259t idar\u0259l\u0259rind\u0259 i\u015f dayand\u0131r\u0131ld\u0131. 23 mart mat\u0259m g\u00fcn\u00fc elan edildi. H\u0259r yerd\u0259 d\u00f6vl\u0259t bayraqlar\u0131 5 d\u0259qiq\u0259liy\u0259 endirildi, toplardan yayl\u0131m at\u0259\u015fi a\u00e7\u0131ld\u0131.<br>Moskvada \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131q \u0130nstitutu uzun m\u00fcdd\u0259t onun ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131b. Moskvada, Bak\u0131da, H\u0259\u015ft\u0259rxanda, Ulyanovskda, Marneulid\u0259 ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130-nin dig\u0259r \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 rayonlar\u0131nda ad\u0131na k\u00fc\u00e7\u0259, meydan, m\u0259kt\u0259b v\u0259 s. qoyulub, Bak\u0131da v\u0259 bir s\u0131ra yerl\u0259rd\u0259 abid\u0259si ucald\u0131l\u0131b. Moskvada ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 binada qranitd\u0259n barelyef portreti t\u0259svir olunan xatir\u0259 l\u00f6vh\u0259si, Tbilisid\u0259 v\u0259 Bak\u0131da xatir\u0259 muzeyi a\u00e7\u0131l\u0131b. Onun haqq\u0131nda b\u0259dii v\u0259 s\u0259n\u0259dli filml\u0259r \u00e7\u0259kilib, \u0259d\u0259bi musiqi, r\u0259ssaml\u0131q \u0259s\u0259rl\u0259ri yarad\u0131l\u0131b.<br>N\u0259riman N\u0259rimanovun h\u0259yat salnam\u0259si &#8211; onun ictimai-siyasi v\u0259 d\u00f6vl\u0259t xadimi, \u0259dib, m\u00fc\u0259llim, h\u0259kim kimi \u00e7oxc\u0259h\u0259tli f\u0259aliyy\u0259ti haqq\u0131nda t\u0259s\u0259vv\u00fcr yarad\u0131r. Onun titanik z\u0259hm\u0259tinin istiqam\u0259ti \u00f6mr\u00fcn\u00fc s\u0259rf etdiyi ideal\u0131, b\u0259\u015f\u0259rin \u0259z\u0259li \u015e\u0259rq xalqlar\u0131n\u0131 \u0259sar\u0259td\u0259n xilas etm\u0259k, istiqlal yoluna, xo\u015fb\u0259xtliy\u0259 qovu\u015fdurmaq olub.<br> <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>2020-ci il yanvar\u0131n ilk g\u00fcnl\u0259ri havalar soyuq ke\u00e7s\u0259 d\u0259, seyr\u0259k buludlar arxas\u0131ndan boylanan g\u00fcn\u0259\u015fin parlaq \u015f\u0259f\u0259ql\u0259ri Bak\u0131n\u0131n s\u0259maya boylanan yara\u015f\u0131ql\u0131, qeyri-adi m\u0259nz\u0259r\u0259sini nura q\u0259rq edir. N\u0259riman N\u0259rimanovun \u0259z\u0259m\u0259tli tunc heyk\u0259li, sanki arzular\u0131n ger\u00e7\u0259kliyin\u0259 heyr\u0259tl\u0259 bax\u0131r&#8230;Xalq\u0131n b\u00f6y\u00fck o\u011flu \u00f6mr\u00fc boyu bu h\u0259qiq\u0259t u\u011frunda oddan-alovdan ke\u00e7mi\u015f, m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015f, \u015f\u0259hid olmu\u015fdur.N\u0259riman N\u0259rimanov 1870-ci il aprelin 14-d\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-34947","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-home"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/34947","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=34947"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/34947\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":34951,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/34947\/revisions\/34951"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=34947"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=34947"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=34947"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}