{"id":35171,"date":"2020-03-28T09:30:50","date_gmt":"2020-03-28T05:30:50","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=35171"},"modified":"2020-03-28T09:39:59","modified_gmt":"2020-03-28T05:39:59","slug":"bir-s%c9%99hid-ail%c9%99nin-tarixc%c9%99si-arasdirma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=35171","title":{"rendered":"Bir \u015f\u0259hid ail\u0259nin tarix\u00e7\u0259si &#8211; Ara\u015fd\u0131rma"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/154044_2dm53kozkz.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-35174\" width=\"354\" height=\"349\" srcset=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/154044_2dm53kozkz.jpg 431w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/154044_2dm53kozkz-300x297.jpg 300w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/154044_2dm53kozkz-100x100.jpg 100w\" sizes=\"auto, (max-width: 354px) 100vw, 354px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\"><em><strong>Teymur \u018fHM\u018fDOV<\/strong><\/em><br><strong><em>AMEA-n\u0131n Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunun \u015f\u00f6b\u0259 m\u00fcdiri, filologiya elml\u0259ri doktoru, professor, <\/em><\/strong><br><\/h3>\n\n\n\n<p><strong><em>(\u018fvv\u0259li \u00f6t\u0259n say\u0131m\u0131zda)<\/em><\/strong><br>&#8230; S\u0259h\u0259r dan yeri s\u00f6k\u00fclm\u0259mi\u015f Lvov h\u0259rbi bazas\u0131ndak\u0131 tank korpusu m\u00fcdafi\u0259 m\u00f6vqeyi tutmaq \u00fc\u00e7\u00fcn geri \u00e7\u0259kilmi\u015fdi. N\u0259c\u0259f \u00f6z vzvodu il\u0259 \u00f6n c\u0259bh\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si haqq\u0131nda raport vermi\u015fdi. Batalyon komandiri, qvardiya mayoru Romanov N\u0259c\u0259fin \u015f\u0259xsi i\u015find\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131: &#8220;N\u0259c\u0259f N\u0259rimanov &#8220;\u00f6n m\u00f6vqey\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si bar\u0259d\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 raport vermi\u015fdi. Yaln\u0131z \u00f6z\u00fcn\u00fcn t\u0259kidli xahi\u015find\u0259n v\u0259 batalyon komandiri kimi m\u0259nim \u015f\u0259xsi binag\u00fczarl\u0131\u011f\u0131mdan sonra \u00f6n x\u0259tt\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdir&#8221;.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m n\u0259 ed\u0259c\u0259yini bilmirdi. K\u00f6rp\u0259l\u0259r evinin Moskvadan Da\u015fk\u0259nd\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 ciddi haz\u0131rl\u0131q getm\u0259si onun nigaranl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. \u0130ki h\u0259ft\u0259 ke\u00e7s\u0259 d\u0259, N\u0259c\u0259fd\u0259n bir x\u0259b\u0259r yox idi. Bir g\u00fcn G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m i\u015fd\u0259n ev\u0259 qay\u0131dark\u0259n po\u00e7t qutusunda m\u0259ktub g\u00f6rd\u00fc. Bu, N\u0259c\u0259fin c\u0259bh\u0259d\u0259n ilk m\u0259ktubu idi. O, d\u0259rhal a\u00e7\u0131b oxuma\u011fa ba\u015flad\u0131:<br>&#8220;Ana, c\u0259bh\u0259d\u0259n ikinci m\u0259ktubumdur ki, yaz\u0131ram. Bilmir\u0259m alacaqsan, ya yox? Lvovdan nec\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131ndan nigaranam. S\u0259hh\u0259tin nec\u0259dir?.. On s\u0259kkiz g\u00fcn \u0259rzind\u0259 c\u0259bh\u0259d\u0259 \u00e7ox \u015fey g\u00f6rm\u00fc\u015f\u0259m. Amma indi bir q\u0259d\u0259r rahatam. Almanlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti a\u011f\u0131rla\u015f\u0131r. Biz yax\u015f\u0131 m\u00fcdafi\u0259 t\u0259\u015fkil etmi\u015fik&#8230;&#8221;<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131mda daxil\u0259n bir toxtaql\u0131q yarand\u0131, pill\u0259l\u0259ri t\u0259l\u0259m-t\u0259l\u0259sik \u00e7\u0131x\u0131b, qap\u0131n\u0131 a\u00e7d\u0131. M\u0259nzild\u0259 divan\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 \u0259yl\u0259\u015fib m\u0259ktubu h\u0259y\u0259canla oxudu, \u00f6pd\u00fc, k\u00f6ks\u00fcn\u0259 s\u0131x\u0131b, N\u0259rimanovun portretin\u0259 baxd\u0131, \u015f\u00fckranl\u0131q etdi. Ona el\u0259 g\u0259ldi ki, N\u0259rimanov onun sevincin\u0259 \u015f\u0259rikdi, m\u0259mnuniyy\u0259tl\u0259 g\u00fcl\u00fcms\u0259yir.<br>N\u0259c\u0259f m\u0259ktubunda yazm\u0131\u015fd\u0131: &#8220;\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, sakitlikdir. Biz m\u00f6hk\u0259m m\u00fcdafi\u0259 t\u0259\u015fkil etmi\u015fik. \u00c7ox \u015fadam ki, alman dilini bilir\u0259m, alman \u0259sirl\u0259ri il\u0259 anla\u015f\u0131ql\u0131 dan\u0131\u015f\u0131ram. D\u00fcn\u0259n 5 alman \u0259siri il\u0259 jurnalistin q\u0259zet \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcsahib\u0259sini t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdim. \u018fsirl\u0259r \u015fadd\u0131rlar ki, onlar\u0131 g\u00fcll\u0259l\u0259mirl\u0259r&#8230;<br>Onlarla 3 saata q\u0259d\u0259r s\u00f6hb\u0259t etdim. Ham\u0131s\u0131 21, h\u0259tta 19 ya\u015f\u0131nda g\u0259ncl\u0259rdi. M\u00fcharib\u0259y\u0259 n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259ldikl\u0259rini bilmirl\u0259r, iki ildir d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r, cana g\u0259libl\u0259r&#8221;.<br>1941-ci ilin son aylar\u0131nda C\u0259nubi-Q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259 alman ordusunun s\u00fcr\u0259tli h\u00fccumunun u\u011fursuzlu\u011fu Adolf Hitler q\u0259rargah\u0131nda ciddi naraz\u0131l\u0131q do\u011furmu\u015fdu. 1942-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n, c\u0259bh\u0259d\u0259 qanl\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r gedirdi.<br>D\u00fc\u015fm\u0259n qo\u015funlar\u0131 Moskvaya do\u011fru can at\u0131rd\u0131. Moskvan\u0131n m\u00fcdafi\u0259si m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilmi\u015fdi. M\u0259lumdur ki, bir \u00e7ox idar\u0259 v\u0259 t\u0259\u015fkilatlar Orta Asiya respublikalar\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. Moskva u\u015faq evl\u0259ri v\u0259 idar\u0259 r\u0259hb\u0259rl\u0259ri d\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m Da\u015fk\u0259nd \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f, burada f\u0259aliyy\u0259tini davam etdirirdi. O, Moskvadak\u0131 qon\u015fusu v\u0259 r\u0259fiq\u0259si Feliks Dzerjinskinin bac\u0131s\u0131 Yadviqa Edmundovna il\u0259 f\u0259al ictimai i\u015f\u0259 qo\u015fulmu\u015fdu. Leninqraddan v\u0259 dig\u0259r \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259n Da\u015fk\u0259nd\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f u\u015faqlar\u0131n q\u0259bul edilib yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si komissiyas\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. O, x\u0259st\u0259lik ucbat\u0131ndan Moskvadan k\u00f6\u00e7\u0259 bilm\u0259y\u0259n qon\u015fusu Kuyb\u0131\u015fevin arvad\u0131 Olqa Nikolayevnaya g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubunda yaz\u0131rd\u0131: &#8220;Da\u015fk\u0259nd ikinci Moskva olmu\u015fdur. Burada xeyli moskval\u0131 vard\u0131r. \u0130\u015fim \u00e7oxdur. N\u0259 gec\u0259m var, n\u0259 g\u00fcnd\u00fcz\u00fcm. U\u015faqlarla m\u0259\u015f\u011ful oluram. M\u00fcq\u0259dd\u0259s i\u015fdir. Adam k\u00f6rp\u0259l\u0259r\u0259 baxanda \u00fcr\u0259yi a\u011fr\u0131y\u0131r. Bu tifill\u0259rin g\u00fcnah\u0131 n\u0259dir? N\u0259 q\u0259d\u0259r \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kmi\u015fl\u0259r, \u0259zab g\u00f6rm\u00fc\u015fl\u0259r. \u00d6lk\u0259 bu d\u0259h\u015f\u0259ti he\u00e7 bir vaxt unutmayacaqd\u0131r&#8221;.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m\u0131n N\u0259c\u0259fl\u0259 \u0259laq\u0259si be\u015f ay idi ki, k\u0259silmi\u015fdi. C\u0259bh\u0259d\u0259n \u00fcr\u0259ka\u00e7an xo\u015f x\u0259b\u0259rl\u0259r e\u015fidilmirdi. G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m\u0131n SSR\u0130 Xalq M\u00fcdafi\u0259 Komissarl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6nd\u0259rdiyi teleqramlar \u0259sas\u0131nda Ordu siyasi idar\u0259l\u0259rinin axtar\u0131\u015flar\u0131 da n\u0259tic\u0259 verm\u0259mi\u015fdi. Ana s\u0131x\u0131nt\u0131 v\u0259 iztirablar m\u0259ng\u0259n\u0259sind\u0259 idi.<br>R\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259n m\u0259lum olur ki, a\u011f\u0131r d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rin birind\u0259 iki aya\u011f\u0131ndan yaralanan N\u0259c\u0259f \u00e7oxlu qan itirmi\u015f, z\u0259ifl\u0259mi\u015fdi. Ona g\u00f6r\u0259 Saratov h\u0259rbi x\u0259st\u0259xanas\u0131nda bir m\u00fcdd\u0259t m\u00fcalic\u0259 olunur, komissiyadan ke\u00e7\u0259nd\u0259n sonra Qorki \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 b\u0259rpa institutuna g\u00f6nd\u0259rilir. 1942-ci ilin bahar\u0131nda Moskvaya, evl\u0259rin\u0259 qay\u0131dan kimi Da\u015fk\u0259ndd\u0259 ya\u015fayan G\u00fcls\u00fcm xan\u0131ma 30 mart 1942-ci il tarixli m\u0259ktubunu g\u00f6nd\u0259rir: &#8220;\u018fziz ana! M\u0259n \u00e7ox \u015fadam ki, s\u0259nd\u0259n xo\u015f x\u0259b\u0259r e\u015fitdim. S\u0259n art\u0131q bilirs\u0259n ki, m\u0259n sentyabr\u0131n 20-d\u0259 (1941-ci ild\u0259) h\u0259r iki aya\u011f\u0131mdan yaraland\u0131m, dekabr ay\u0131nad\u0259k Saratov x\u0259st\u0259xanas\u0131nda, sonra Qorkiy\u0259 g\u00f6nd\u0259rildim. \u0130ndi mart\u0131n 10-dan burada, Moskvada bir ay m\u00fcalic\u0259 olunacam&#8230;&#8221;<br>N\u0259c\u0259f yeni r\u00fctb\u0259 almas\u0131, paqonlar\u0131na &#8220;3 kubik&#8221; vurmas\u0131 bar\u0259d\u0259 anas\u0131na xo\u015f x\u0259b\u0259r verir: &#8220;M\u0259ni yeni r\u00fctb\u0259ml\u0259 t\u0259brik ed\u0259 bil\u0259rs\u0259n. Dem\u0259li, indi m\u0259n &#8220;Ba\u015f texnik leytenantam, yad\u0131nda saxla&#8221;.<br>Saratov \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubun bir yerind\u0259 yaz\u0131r: &#8220;Ana, m\u0259n indi yeni d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 haz\u0131rla\u015f\u0131ram. Tezlikl\u0259, y\u0259qin ki, sentyabr\u0131n ortalar\u0131nda c\u0259bh\u0259y\u0259 ged\u0259c\u0259m. S\u0259n e\u015fidibs\u0259nmi, Q\u0259rb c\u0259bh\u0259sind\u0259 almanlar darmada\u011f\u0131n edilib, C\u0259nub-Q\u0259rb c\u0259bh\u0259sind\u0259 d\u0259 onlar\u0131 vurmaq laz\u0131md\u0131r. Almanlar\u0131 Qafqaza buraxmaq olmaz&#8221;.<br>1942-ci il avqustun ax\u0131rlar\u0131nda h\u0259rbi x\u0259st\u0259xanadan burax\u0131lan g\u00fcn\u00fcn ert\u0259si N\u0259c\u0259f N\u0259rimanov \u00f6lk\u0259nin C\u0259nub-Q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259 m\u00f6vqe tutan general-leytenant K.V.Sviridovun mexanikl\u0259\u015fdirilmi\u015f korpusuna g\u00f6nd\u0259rildi. H\u0259min korpusun daxil oldu\u011fu C\u0259nub c\u0259bh\u0259si komandanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc qvardiya diviziyas\u0131 m\u00fch\u00fcm tap\u015f\u0131r\u0131\u011fa haz\u0131rla\u015f\u0131rd\u0131: Tufandan qabaq d\u0259ryada g\u00f6r\u00fcn\u0259n sakitlik kimi d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda da \u0259m\u0259liyyat s\u0259ngimi\u015fdi. Lakin Stalinqradda qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya dayanm\u0131\u015f h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fcharib\u0259nin taleyini h\u0259ll ed\u0259c\u0259k b\u00f6y\u00fck d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 haz\u0131rl\u0131q gedirdi. General-leytenant K.V.Sviridovun korpusu Stalinqrad\u0131n yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda m\u00f6vqe tutmu\u015fdu. Qvardiya ba\u015f texnik leytenant\u0131 N\u0259c\u0259f N\u0259rimanov \u00f6z vzvodu il\u0259 yorulmaq bilm\u0259d\u0259n korpusda tanklar\u0131n texniki v\u0259ziyy\u0259tini n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irirdi. Bu d\u00f6vrd\u0259 N\u0259c\u0259f Kommunist partiyas\u0131 s\u0131ralar\u0131na q\u0259bul edildi. Bundan x\u0259b\u0259r tutan G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m \u00fcmumittifaq radiosu il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131n\u0131n birind\u0259 \u00f6z sevincini bildirdi. O\u011fluna \u00fcr\u0259k s\u00f6zl\u0259rini \u00e7atd\u0131rd\u0131:<br>&#8211; M\u0259nim \u0259zizim! Kommunist Partiyam\u0131z\u0131n \u00fczv\u00fc olma\u011f\u0131n haqq\u0131ndak\u0131 x\u0259b\u0259rin m\u0259ni \u00e7ox sevindirdi. O\u011flum, s\u0259ni \u00fcr\u0259kd\u0259n t\u0259brik edir\u0259m! Vaxt\u0131n bu q\u0259d\u0259r tez ke\u00e7diyin\u0259 inana bilmir\u0259m. Ax\u0131, lap bu yax\u0131nlarad\u0259k s\u0259n pioner idin&#8230; \u0130ndi komandirs\u0259n, partiya \u00fczv\u00fcs\u0259n. S\u0259nin atan bu partiyan\u0131n s\u0131ralar\u0131nda uzun ill\u0259r boyu xalq\u0131m\u0131z\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 s\u0259ad\u0259ti u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015fd\u0131r. O, gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz i\u015fl\u0259m\u0259yi bacar\u0131rd\u0131, dinc\u0259lm\u0259yi m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u0259n h\u0259kiml\u0259r\u0259 qulaq asm\u0131rd\u0131. N\u0259c\u0259f, yad\u0131nda saxla ki, s\u0259n N\u0259riman N\u0259rimanovun o\u011flusan. Bilir\u0259m ki, bunu bir d\u0259qiq\u0259 d\u0259 olsun unutmursan. S\u0259nin \u00f6hd\u0259n\u0259 \u015f\u0259r\u0259fli v\u0259zif\u0259 &#8211; v\u0259t\u0259ni fa\u015fist quldurlar\u0131ndan m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259k v\u0259zif\u0259si d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. Fa\u015fistl\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri cinay\u0259tl\u0259rd\u0259n n\u0259 q\u0259d\u0259r q\u0259z\u0259bl\u0259ndiyimi ifad\u0259 etm\u0259y\u0259 s\u00f6z tapm\u0131ram. Bu v\u0259h\u015fil\u0259r bizim xo\u015fb\u0259xt h\u0259yat\u0131m\u0131za q\u0259sd etmi\u015fl\u0259r.<br>M\u0259n, \u015e\u0259rqin m\u0259nim kimi minl\u0259rl\u0259 qad\u0131n\u0131 yaln\u0131z Sovet hakimiyy\u0259ti ill\u0259rind\u0259 \u00e7adram\u0131z\u0131 atm\u0131\u015f, oxumu\u015f, i\u015fl\u0259mi\u015f, \u00f6vladlar\u0131m\u0131z\u0131 t\u0259rbiy\u0259 ed\u0259 bilmi\u015fik. S\u0259n ya\u015fa dolmusan, m\u0259n t\u0259hsilimi ba\u015fa vurmu\u015fam. Dem\u0259li, biz uzun zaman xo\u015fb\u0259xt ya\u015faya bil\u0259rik. M\u00fcharib\u0259 ba\u015fland\u0131 v\u0259 bizi bir-birimizd\u0259n ay\u0131rd\u0131. Lakin d\u00fc\u015fm\u0259n xalq\u0131m\u0131za he\u00e7 vaxt diz \u00e7\u00f6kd\u00fcr\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259kdir.<br>\u018fzizim, m\u0259nd\u0259n nigaran qalma. Moskvadayam. Ham\u0131 qay\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rir&#8230;<br>\u00d6z\u00fcn\u00fc nec\u0259 hiss etdiyin bar\u0259d\u0259, i\u015fl\u0259rin haqq\u0131nda m\u0259n\u0259 tez-tez yaz. D\u00f6y\u00fc\u015f yolda\u015flar\u0131na m\u0259nd\u0259n salam yetir&#8230;<br>1942-ci ilin sentyabr\u0131nda Alman ordusunun b\u00f6y\u00fck zirehli d\u0259st\u0259l\u0259ri, y\u00fczl\u0259rl\u0259 t\u0259yyar\u0259si h\u0259ml\u0259y\u0259 ke\u00e7di. Sovet ittifaq\u0131 mar\u015fal\u0131 V.\u0130.\u00c7uykov yaz\u0131r ki, \u00e7arp\u0131\u015fman\u0131n q\u0131z\u011f\u0131n vaxt\u0131nda &#8220;Alman fa\u015fist komandanl\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259h\u0259r\u0259 daha \u00fc\u00e7 t\u0259z\u0259 diviziya g\u0259tirdi, g\u00fccl\u00fc z\u0259rb\u0259 qrupla\u015fmas\u0131 yaratd\u0131. D\u00fc\u015fm\u0259n t\u0259yyar\u0259l\u0259rinin say\u0131 \u0259vv\u0259ll\u0259r d\u0259 h\u0259r g\u00fcn mind\u0259n \u00e7ox olurdu, 1942-ci il oktyabr\u0131n 14-d\u0259 is\u0259 rekord r\u0259q\u0259m\u0259 &#8211; 2540-a \u00e7atd\u0131. \u018ftrafda h\u0259r \u015fey alovlan\u0131rd\u0131. D\u00fc\u015fm\u0259n artilleriyas\u0131 v\u0259 aviasiyas\u0131 neft \u00e7\u0259nl\u0259rini yand\u0131r\u0131rd\u0131. Alova b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f neft ax\u0131rd\u0131. Alovun h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fc b\u0259z\u0259n 800 metr\u0259 \u00e7at\u0131rd\u0131. El\u0259 bil torpaq da yan\u0131rd\u0131, Volqa da&#8230;<br>Adama el\u0259 g\u0259lirdi ki, n\u0259inki torpaq, h\u0259m d\u0259 s\u0259ma bomba, mina, m\u0259rmi partlay\u0131\u015f\u0131ndan sars\u0131l\u0131r&#8230; Toz v\u0259 t\u00fcst\u00fc dumanlar\u0131 g\u00fcn\u0259\u015fin i\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 k\u0259sir, g\u00fcnd\u00fcz\u00fc gec\u0259y\u0259 \u00e7evirir. Bu alov d\u0259nizinin ortas\u0131nda, aras\u0131 k\u0259silm\u0259y\u0259n bombardmanlar i\u00e7\u0259risind\u0259 sanki b\u00fct\u00fcn canl\u0131lar m\u0259hv olmal\u0131 idi, insan \u0259s\u0259bl\u0259ri bu c\u0259h\u0259nn\u0259m g\u0259rginliyin\u0259 d\u00f6zm\u0259y\u0259 el\u0259 bil daha qadir deyildi. Lakin \u0259sg\u0259rl\u0259rimiz d\u00f6z\u0259 bildil\u0259r. Onlar \u00f6z m\u00f6vqel\u0259rind\u0259 sars\u0131lmaz qala kimi dayand\u0131lar&#8221;.<br>B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n diqq\u0259ti \u00f6l\u00fcm-dirim m\u00fcharib\u0259sin\u0259 dikilmi\u015fdi. G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m da, \u00f6lk\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131 kimi Sovet M\u0259lumat B\u00fcrosunun radio verili\u015fl\u0259rini h\u0259y\u0259canla dinl\u0259yirdi. N\u0259c\u0259fin bu tufan\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259 olmas\u0131ndan x\u0259b\u0259rsiz idi.<br>1943-c\u00fc ilin fevral\u0131nda fa\u015fist strategiyas\u0131n\u0131n iflas\u0131 x\u0259b\u0259ri d\u00fcnya antifa\u015fist m\u00fcqavim\u0259t h\u0259r\u0259kat\u0131nda q\u0259l\u0259b\u0259y\u0259 d\u0259rin inam yaratd\u0131. M\u00fcharib\u0259nin gedi\u015find\u0259 d\u00f6n\u00fc\u015f yarand\u0131. \u018fzil\u0259n alman ordusunun geri\u00e7\u0259kilm\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259si ba\u015fland\u0131.<br>1943-c\u00fc ilin bahar\u0131nda G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m be\u015f aydan sonra o\u011flu N\u0259c\u0259fd\u0259n ald\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubdan onun Stalinqrad d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rind\u0259 olmas\u0131ndan x\u0259b\u0259r tutdu. N\u0259c\u0259f yaz\u0131rd\u0131:<br>&#8220;\u018fziz ana, m\u0259n d\u0259 orada idim. D\u00f6rd ay orada qald\u0131m. G\u00f6nd\u0259rdiyin ba\u011flaman\u0131 q\u0131\u015fda, fa\u015fistl\u0259r bizi lap Volqaya s\u0131x\u0131\u015fd\u0131ran zaman ald\u0131m. Amma ax\u0131r\u0131 yax\u015f\u0131 m\u0259lumdur. Biz sars\u0131lmad\u0131q. Stalinqrad alman qo\u015funlar\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck bir qrupunun m\u0259zar\u0131 oldu&#8221;.<br>Narahat\u00e7\u0131l\u0131qla o\u011flunun intizar\u0131n\u0131 \u00e7\u0259k\u0259n anan\u0131n a\u011f\u0131r m\u0259qamda bu m\u0259ktubu oxudu\u011fu anda ke\u00e7irdiyi hissi t\u0259s\u0259vv\u00fcr etm\u0259k \u00e7\u0259tindir. G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m m\u0259ktubu oxuyan kimi, N\u0259rimanovun i\u015f ota\u011f\u0131na ke\u00e7ib Tanr\u0131ya b\u00f6y\u00fck \u015f\u00fckranl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirdi. Amma q\u0259h\u0259rd\u0259n \u00f6z\u00fcn\u00fc saxlaya bilm\u0259di.<br>Donetskd\u0259n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b \u00e7\u0131xar\u0131lan alman h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259ri geri \u00e7\u0259kilirdi. Onlar\u0131n yegan\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f yolu Volnovaxa \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n idi. Mexanikl\u0259\u015fdirilmi\u015f tank korpusuna alman h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rin\u0259 a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 vurub Volnovaxadan \u00e7\u0131xarmaq, d\u00fc\u015fm\u0259nin inadl\u0131 m\u00fcdafi\u0259sin\u0259 imkan verm\u0259m\u0259k \u0259mr olunmu\u015fdu.<br>Bu \u0259mrin u\u011furla yerin\u0259 yetirilm\u0259sind\u0259 general-leytenant K.V.Sviridovun mexanikl\u0259\u015fdirilmi\u015f korpusu misilsiz q\u0259hr\u0259manl\u0131q g\u00f6st\u0259rdi. Volnovaxa \u015f\u0259h\u0259ri al\u0131nd\u0131. Alman h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259ri darmada\u011f\u0131n edildi.<br>Qvardiya ba\u015f texnik leytenant\u0131 N\u0259c\u0259f N\u0259rimanovun vzvodu d\u0259miryolu magistral qov\u015fa\u011f\u0131n\u0131 ke\u00e7ib m\u00fcdafi\u0259 m\u00f6vqeyi tutmu\u015fdu. Nikolay Sazanov onu g\u00f6r\u00fcb ma\u015f\u0131n\u0131 saxlad\u0131, N\u0259c\u0259fl\u0259 s\u0259mimi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcb tank\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259brik etdi. Sonra N\u0259c\u0259f\u0259 dedi:<br>&#8211; S\u0259ni axtar\u0131rd\u0131m. Moskvaya g\u00f6nd\u0259rilm\u0259yin bar\u0259d\u0259 \u0259mr al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Tez q\u0259rargaha get, general s\u0259ni g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yir.<br>N\u0259c\u0259f va\u011fzala \u00e7atmam\u0131\u015f buludlu, tutqun havada 300 alman t\u0259yyar\u0259si g\u00f6r\u00fcnd\u00fc, Volnovaxaya \u00e7atar-\u00e7atmaz m\u0259rmi s\u0259p\u0259l\u0259di. \u00d6l\u00fcmsa\u00e7an da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 m\u0259rmil\u0259r yeri-g\u00f6y\u00fc titr\u0259tdi: \u018fr\u015f\u0259 qalxan toz-duman \u00e7\u0259kildikc\u0259 da\u011f\u0131lm\u0131\u015f d\u0259miryolu va\u011fzal\u0131n\u0131n, \u0259traf k\u00fc\u00e7\u0259 v\u0259 h\u0259y\u0259tl\u0259rin, inzibati binalar\u0131n v\u0259 evl\u0259rin xarabalar\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcrd\u00fc. Y\u00fczl\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fc h\u0259lak olmu\u015fdu.<br>Volnovaxa \u015f\u0259h\u0259ri d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda N\u0259c\u0259fin h\u0259lak olmas\u0131 x\u0259b\u0259ri G\u00fcls\u00fcm N\u0259rimanovan\u0131 ild\u0131r\u0131m kimi vurdu. B\u00f6y\u00fck ana q\u0259lbinin p\u00fcnhan ac\u0131-a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131, z\u0259man\u0259y\u0259, b\u0259\u015f\u0259ri cinay\u0259t\u0259, haqs\u0131zl\u0131\u011fa, z\u00fclm\u0259 ittiham olan nal\u0259sini oxucuya nec\u0259 t\u0259qdim ed\u0259s\u0259n? M\u00fcdrik M\u00f6vlana deyir: \u015e\u0259hid\u0259 a\u011flamazlar!.. \u00dcr\u0259k par\u00e7a-tik\u0259 olursa n\u0259 etm\u0259k laz\u0131md\u0131r?!<br>Ana \u00fcr\u0259yi d\u00f6zm\u0259di, o, yataqda yar\u0131mcan oldu. H\u0259r \u015feyi unutdu. H\u0259kiml\u0259rin cidd-c\u0259hdi h\u0259d\u0259r getm\u0259di. H\u0259r g\u00fcn s\u0259h\u0259rd\u0259n-ax\u015fama \u015f\u0259fq\u0259t bac\u0131s\u0131 \u00e7arpay\u0131da hals\u0131z uzanan x\u0259st\u0259 G\u00fcls\u00fcm xan\u0131ma xidm\u0259t edirdi: d\u0259rman i\u00e7ir\u0259r, t\u0259zyiqini \u00f6l\u00e7\u0259r, yem\u0259yin\u0259 n\u0259zar\u0259t ed\u0259rdi.<br>N\u0259hay\u0259t, bir az yax\u015f\u0131la\u015fsa da, b\u00fct\u00fcn g\u00fcn\u00fc yata\u011f\u0131nda susqun, hals\u0131z uzanan G\u00fcls\u00fcm ana ax\u015fam \u00e7a\u011flar\u0131 t\u0259nha qalanda xalat\u0131n\u0131 geyin\u0259r, adyal\u0131na b\u00fcr\u00fcn\u00fcb N\u0259riman N\u0259rimanovun i\u015f ota\u011f\u0131na \u00e7\u0259kil\u0259rdi: olub-ke\u00e7\u0259n hadis\u0259l\u0259ri d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259r, s\u0131z\u0131ldar, iztirab \u00e7\u0259k\u0259rdi, i\u00e7in-i\u00e7in a\u011flard\u0131. &#8220;Bundan sonra nec\u0259 ya\u015faya bil\u0259r\u0259m. Ax\u0131, nec\u0259 ya\u015faya bil\u0259r\u0259m&#8230;&#8221; \u018flin\u0259 q\u0259l\u0259mi al\u0131b n\u0259 is\u0259 yazmaq ist\u0259s\u0259 d\u0259, fikrini c\u0259ml\u0259\u015fdir\u0259 bilmirdi.<br>Bir g\u00fcn i\u00e7in-i\u00e7in a\u011flaya-a\u011flaya xatir\u0259 d\u0259ft\u0259rin\u0259 taq\u0259td\u0259n d\u00fc\u015f\u0259n\u0259d\u0259k n\u0259 is\u0259 yazd\u0131: &#8220;H\u0259lak olmu\u015fdur&#8230; N\u0259 b\u00f6y\u00fck d\u0259h\u015f\u0259t. Ax\u0131, o, m\u0259nim g\u00f6z\u00fcm\u00fcn a\u011f\u0131-qaras\u0131 yegan\u0259 o\u011flumdur. C\u0259mi 24 ya\u015f\u0131 var. \u0130nsan\u0131n h\u0259yat\u0131n\u0131n \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259ndiyi d\u00f6vr. \u00d6mr\u00fcnd\u0259 he\u00e7 n\u0259 g\u00f6rm\u0259di&#8230; Qar\u015f\u0131mda sual durur: bundan sonra nec\u0259 ya\u015famal\u0131yam? Yenid\u0259n nec\u0259 \u00f6m\u00fcr s\u00fcr\u0259 bil\u0259r\u0259m? N\u0259y\u0259 do\u011fru can atmal\u0131yam? H\u0259yat\u0131m\u0131n m\u0259qs\u0259di n\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir? \u0130ndi he\u00e7 k\u0259sim yoxdur. M\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 n\u0259 m\u00f6vcud deyil: n\u0259 t\u0259bi\u0259tin g\u00f6z\u0259lliyi, n\u0259 d\u0259 adamlar&#8230; h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli bo\u015fluq yaranm\u0131\u015fd\u0131r, h\u0259r \u015feyi t\u0259hrif olunmu\u015f \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6r\u00fcr\u0259m&#8230; M\u0259nd\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r q\u00fcvv\u0259, inam vard\u0131, h\u0259r g\u00fcn n\u0259 q\u0259d\u0259r sevinc g\u0259tirirdi. O\u011flumu g\u00f6zl\u0259yirdim, s\u0259birsizlikl\u0259 g\u00f6zl\u0259yirdim.<br>Lakin d\u0259h\u015f\u0259tli an g\u0259lib \u00e7atd\u0131. H\u0259r \u015fey yox oldu. Sanki d\u00fcnya qaranl\u0131qla\u015fd\u0131, d\u00fcnya m\u0259n\u0259 dar oldu. \u00dcr\u0259yim a\u011fr\u0131y\u0131r, h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259 g\u00f6z\u00fcm\u0259 qan g\u00f6r\u00fcn\u00fcr&#8230;<br>N\u0259c\u0259f, m\u0259nim yegan\u0259 o\u011flum, f\u0259r\u0259him, s\u0259n haradasan, bu v\u0259h\u015fil\u0259r s\u0259n\u0259 n\u0259 etdil\u0259r? Ax\u0131, \u00fc\u00e7 ildi ki, g\u00f6zl\u0259yirdim. S\u0259n qay\u0131daca\u011f\u0131na s\u00f6z vermi\u015fdin. M\u0259g\u0259r anaya veril\u0259n v\u0259di bu c\u00fcr yerin\u0259 yetirirl\u0259r?..<br>O\u011flum h\u0259lak olmu\u015fdur. O, m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r \u015fey idi, dost idi, ana idi, ata idi. \u00d6mr\u00fcnd\u0259 bir d\u0259f\u0259 d\u0259 m\u0259n\u0259 kobud s\u00f6z dem\u0259di. C\u0259bh\u0259d\u0259n h\u0259mi\u015f\u0259 yaz\u0131rd\u0131: &#8220;Anacan, \u00f6z\u00fcn\u0259 fikir ver, m\u0259n\u0259 bundan ba\u015fqa he\u00e7 n\u0259 laz\u0131m deyil. M\u0259n s\u0259ni h\u0259mi\u015f\u0259 g\u00fcmrah, cavan g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yir\u0259m. Q\u0259l\u0259b\u0259 il\u0259 ev\u0259 qay\u0131tmaq &#8211; yegan\u0259 arzum budur&#8221;. U\u015faql\u0131qda, atas\u0131 \u00f6l\u0259nd\u0259 demi\u015fdi: &#8220;Anacan, a\u011flama, g\u00f6r\u00fcrs\u0259n ki, m\u0259n atama ox\u015fay\u0131ram. B\u00f6y\u00fcy\u0259nd\u0259n sonra atam kimi olaca\u011fam. Yax\u015f\u0131m\u0131? \u0130ndi m\u0259ni \u00f6p, yoxsa m\u0259n d\u0259 a\u011flayaram&#8221;. B\u0259s n\u0259 oldu, o\u011flum? Niy\u0259 s\u00f6z\u00fcn\u0259 d\u00f6n\u00fck \u00e7\u0131xd\u0131n, m\u0259ni t\u0259k qoydun?..<br>El\u0259 g\u00fcman edirdim ki, Akademiyan\u0131 qurtaracaqsan, evl\u0259n\u0259c\u0259ks\u0259n, m\u0259n n\u0259v\u0259l\u0259rimi b\u0259sl\u0259y\u0259c\u0259y\u0259m. Ax\u0131, m\u0259n \u00f6z o\u011flumla f\u0259xr edirdim, o, adi u\u015faq olsa da, m\u0259nim iftixar\u0131m idi. D\u0259h\u015f\u0259tdir&#8230;&#8221;<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m ba\u015f\u0131n\u0131 qald\u0131r\u0131b N\u0259riman N\u0259rimanovun portretind\u0259 onun qay\u011f\u0131l\u0131, k\u0259d\u0259rli bax\u0131\u015f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc: fikrin\u0259 g\u0259ldi ki, N\u0259riman N\u0259rimanov sa\u011f olsayd\u0131, \u00f6tk\u0259m s\u0259sl\u0259 dey\u0259rdi: &#8220;G\u00fcls\u00fcm, \u00f6z\u00fcn\u00fc \u00fczm\u0259, a\u011flama. N\u0259c\u0259fin ruhu ya\u015fay\u0131r, onu incitm\u0259&#8221;.<br>G\u00fcls\u00fcm anan\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti &#8220;t\u0259lat\u00fcml\u00fc c\u0259miyy\u0259t &#8220;d\u0259nizind\u0259&#8221; qay\u0131qda t\u0259k qalan insan\u0131 xat\u0131rlad\u0131rd\u0131. Lakin o, m\u00fcdrik, m\u00fcbariz, m\u00f6hk\u0259m irad\u0259li qad\u0131n idi. N\u0259riman N\u0259rimanovun v\u0259 N\u0259c\u0259fin ruhu, onu \u0259hat\u0259 ed\u0259n qay\u011f\u0131ke\u015f insanlar G\u00fcls\u00fcm anan\u0131 s\u0131nma\u011fa qoymad\u0131lar.<br>Kreml h\u0259kiml\u0259rinin ciddi s\u0259yi, qay\u011f\u0131s\u0131 il\u0259 birt\u0259h\u0259r \u00f6z\u00fcn\u0259 g\u0259l\u0259n G\u00fcls\u00fcm ana yataq x\u0259st\u0259si olsa da, t\u0259k balas\u0131n\u0131n faci\u0259si sora\u011f\u0131nda oldu. O, ilk m\u0259ktubunu \u00e7ox \u00e7\u0259tinlikl\u0259 N\u0259c\u0259fin c\u0259bh\u0259 dostu Nikolay Sazanova yazd\u0131: &#8220;Do\u011fma o\u011flumun h\u0259lak oldu\u011funu x\u0259b\u0259r verdiyiniz m\u0259ktubu ald\u0131m. Bu z\u0259rb\u0259 m\u0259ni \u0259zdi. \u018fg\u0259r ya\u015fay\u0131ramsa, yaln\u0131z ona g\u00f6r\u0259 ki, \u0259traf\u0131mda milyonlarla anan\u0131n m\u0259nim v\u0259ziyy\u0259timd\u0259 oldu\u011funu g\u00f6r\u0259nd\u0259 \u00f6lm\u0259y\u0259 haqq\u0131m yoxdur&#8221;.<br>Ana \u00f6z m\u0259ktubunda Nikolay Sazanovdan N\u0259c\u0259fin ba\u015f\u0131na g\u0259l\u0259n m\u00fcsib\u0259tin t\u0259fsilat\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k ist\u0259yirdi: c\u0259bh\u0259 h\u0259yat\u0131, d\u00f6y\u00fc\u015f epizodlar\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259ri, fikri v\u0259 arzular\u0131, h\u0259r \u015fey onu maraqland\u0131r\u0131rd\u0131. &#8220;\u018fziz Kolya, ola bil\u0259r ki, ayr\u0131 yolda\u015flar da onun haqq\u0131nda bir s\u00f6z desin. Siz ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrs\u00fcn\u00fczm\u00fc, o\u011flum haqq\u0131nda deyil\u0259n h\u0259r n\u0259 varsa, ham\u0131s\u0131 m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn nec\u0259 \u0259zizdir? N\u0259c\u0259f \u00f6z\u00fc bar\u0259d\u0259 \u00e7ox az dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131&#8230; \u015e\u0259xsi d\u0259rdim a\u011f\u0131rd\u0131. Ancaq d\u0259rk edir\u0259m ki, V\u0259t\u0259nin m\u0259nafeyi h\u0259r \u015feyd\u0259n \u00fcst\u00fcnd\u00fcr, g\u0259r\u0259k b\u00fct\u00fcn q\u00fcvv\u0259mizi d\u00fc\u015fm\u0259n \u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259y\u0259 h\u0259sr ed\u0259k. Bildiyimiz kimi, a\u011f\u0131r x\u0259st\u0259l\u0259nmi\u015f\u0259m, yaza bilmir\u0259m. Ona g\u00f6r\u0259 q\u0131sa m\u0259ktubla Siz\u0259 m\u00fcraci\u0259t edir\u0259m. O\u011flumu unutmay\u0131n, onun \u00f6l\u00fcm\u00fc haqq\u0131nda h\u0259r \u015feyi, n\u0259 \u00f6yr\u0259n\u0259 bil\u0259rsinizs\u0259, ham\u0131s\u0131n\u0131 \u0259trafl\u0131 yaz\u0131b g\u00f6nd\u0259rin: o, harada d\u0259fn olunub, kiml\u0259r i\u015ftirak edib, onun m\u0259ktubu v\u0259 bir s\u0259n\u0259di qal\u0131bm\u0131? N\u0259c\u0259fi son anda g\u00f6r\u0259n varsa, soyad\u0131n\u0131, \u00fcnvan\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nin. \u018fg\u0259r m\u00fcmk\u00fcns\u0259 onlardan xahi\u015f edin, o\u011flum bar\u0259sind\u0259 g\u00f6rd\u00fckl\u0259rini m\u0259n\u0259 yazs\u0131nlar&#8230;&#8221;<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259nin t\u0259fsilat\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 Tank korpusunun komandan\u0131, general-leytenant K.V.Sviridova da q\u0131sa m\u0259ktubla m\u00fcraci\u0259tind\u0259 N\u0259c\u0259fin m\u0259zar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 g\u00f6st\u0259ri\u015f verm\u0259sini, m\u0259zar\u0131n \u015f\u0259klini, d\u0259fn olundu\u011fu yerin \u00fcnvan\u0131n\u0131, \u0259\u015fyalar\u0131n\u0131 (qeyd d\u0259ft\u0259rini, m\u0259ktublar\u0131 v\u0259 s.), o\u011flunun t\u0259ltifi bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat\u0131 g\u00f6nd\u0259rm\u0259sini xahi\u015f edir.<br><strong>Ha\u015fiy\u0259<\/strong>: Tank korpusunun komandan\u0131, general-leytenant K.V.Sviridov x\u00fcsusi h\u0259rbi po\u00e7t kuryeri il\u0259 G\u00fcls\u00fcm anaya N\u0259c\u0259f N\u0259rimanovun &#8220;Stalinqrad u\u011frunda&#8221; medal\u0131n\u0131, &#8220;I d\u0259r\u0259c\u0259li B\u00f6y\u00fck V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259si&#8221; ordenini v\u0259 \u0259\u015fyalar\u0131n\u0131 g\u00f6nd\u0259rmi\u015f, \u00f6z imzas\u0131 il\u0259 r\u0259smi m\u0259ktubunda yazm\u0131\u015fd\u0131: &#8220;H\u00f6rm\u0259tli G\u00fcls\u00fcm N\u0259rimanova. Sizin o\u011flunuz N\u0259c\u0259f Stalinqrad vuru\u015fmas\u0131nda fa\u015fistl\u0259r\u0259 ilk g\u00fccl\u00fc z\u0259rb\u0259 endir\u0259n hiss\u0259d\u0259 xidm\u0259t etmi\u015fdir. Biz \u0259mri yerin\u0259 yetirdik &#8211; almanlar\u0131 qovduq. Z\u0259rb\u0259mizd\u0259n sonra Stalinqrad yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Q\u0131z\u0131l Ordunun \u00fcmumi geni\u015f h\u00fccumu ba\u015fland\u0131. Biz d\u00fc\u015fm\u0259ni k\u0259ndd\u0259n-k\u0259nd\u0259, \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n-\u015f\u0259h\u0259r\u0259 qovurduq&#8230; V\u0259t\u0259nimizin \u0259n yax\u015f\u0131 v\u0259 l\u0259yaq\u0259tli o\u011fullar\u0131 aras\u0131nda sizin d\u0259 o\u011flunuz vard\u0131&#8230; \u0130ll\u0259r ke\u00e7\u0259c\u0259k, biz itkil\u0259rin a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 unudacaq, xarabazarlar\u0131 b\u0259rpa ed\u0259c\u0259yik, lakin b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259ti fa\u015fizm t\u0259hl\u00fck\u0259sind\u0259n xilas etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6zl\u0259rinin h\u0259yat\u0131n\u0131 N\u0259c\u0259f kimi qurban vermi\u015f V\u0259t\u0259n o\u011fullar\u0131n\u0131 he\u00e7 vaxt yaddan \u00e7\u0131xarmayaca\u011f\u0131q&#8221;.<br>B\u00f6hranl\u0131, a\u011f\u0131r g\u00fcnl\u0259rd\u0259 G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m t\u0259k-t\u0259nha qalmad\u0131: dost-tan\u0131\u015f, qohumlar ona m\u0259n\u0259vi dayaq oldular.<br>H\u0259r g\u00fcn po\u00e7talyon teleqram v\u0259 m\u0259ktublar g\u0259tirirdi. Qonaq ota\u011f\u0131nda N\u0259c\u0259fin h\u0259rbi geyimd\u0259 qara \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259y\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f foto\u015f\u0259kli t\u0259z\u0259-t\u0259r g\u00fcl-\u00e7i\u00e7\u0259y\u0259 q\u0259rq olmu\u015fdu. G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m orada d\u0259st-d\u0259st y\u0131\u011f\u0131lm\u0131\u015f m\u0259ktub v\u0259 teleqramlar\u0131 h\u0259r g\u00fcn g\u00f6zd\u0259n ke\u00e7irir, qovluqlara y\u0131\u011f\u0131rd\u0131. S\u0259hh\u0259ti yax\u015f\u0131la\u015fmaqda olan G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m\u0131n h\u0259y\u0259canla, g\u00f6z ya\u015f\u0131 il\u0259 oxudu\u011fu t\u0259s\u0259lliverici &#8220;ba\u015fsa\u011fl\u0131qlar\u0131&#8221; onu h\u0259yata s\u0259sl\u0259yir, m\u0259n\u0259vi dayaq olur, m\u00f6hk\u0259m v\u0259 m\u00fcbariz olma\u011f\u0131 a\u015f\u0131lay\u0131rd\u0131. G\u00fcls\u00fcm xan\u0131ma ba\u015f \u00e7\u0259k\u0259n qohum-qon\u015fu v\u0259 yax\u0131nlar da onun \u00f6z\u00fcn\u0259 g\u0259lm\u0259sin\u0259, sa\u011flamla\u015fmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m Bak\u0131dak\u0131 v\u0259 Tbilisid\u0259ki qohumlar\u0131na yaz\u0131rd\u0131: &#8220;M\u0259n \u00f6z\u00fcm ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fcm ki, yegan\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f yolu can\u0131n\u0131, qan\u0131n\u0131 V\u0259t\u0259nin m\u00fcdafi\u0259sin\u0259 N\u0259c\u0259f kimi qurban ver\u0259nl\u0259r\u0259 qay\u011f\u0131 v\u0259 n\u0259vazi\u015f g\u00f6st\u0259rm\u0259kdir. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, indi x\u0259st\u0259y\u0259m. Amma sa\u011falan kimi bu d\u0259h\u015f\u0259tli d\u0259rd \u00fcz ver\u0259n\u0259d\u0259k i\u015fl\u0259diyim h\u0259rbi x\u0259st\u0259xanaya ged\u0259c\u0259y\u0259m&#8221;.<br>Kreml x\u0259st\u0259xanas\u0131n\u0131n h\u0259kiml\u0259ri son m\u00fcayin\u0259d\u0259n sonra i\u015f\u0259 \u00e7\u0131xmas\u0131na icaz\u0259 verdil\u0259r. H\u0259min ax\u015fam G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m N\u0259riman N\u0259rimanovun i\u015f ota\u011f\u0131nda Tank korpus komandan\u0131, general-leytenant K.V.Sviridova m\u0259ktub yaz\u0131b o\u011flu N\u0259c\u0259fin m\u0259zar\u0131n\u0131n s\u0259liq\u0259-sahmana sal\u0131nmas\u0131, abid\u0259 qoyulmas\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u00fcraci\u0259t edir.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m ert\u0259si g\u00fcn\u00fc h\u0259rbi x\u0259st\u0259xanada onu g\u00f6zl\u0259y\u0259n r\u0259fiq\u0259si Asya Kurskaya il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr. Onlar d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131ndan g\u00f6nd\u0259ril\u0259n, a\u011f\u0131r yaral\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rin qay\u011f\u0131s\u0131na qal\u0131r, a\u011fr\u0131-ac\u0131lar\u0131n\u0131 y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015fdirm\u0259k, d\u0259rdl\u0259rin\u0259 \u015f\u0259rik olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bacard\u0131qlar\u0131n\u0131 \u0259sirg\u0259mirdil\u0259r: yaral\u0131lara konsertl\u0259r, \u0259b\u0259di-b\u0259dii gec\u0259l\u0259r; komediya tama\u015falar\u0131, inc\u0259s\u0259n\u0259t xadiml\u0259ri, tan\u0131nm\u0131\u015f yaz\u0131\u00e7\u0131larla g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r t\u0259\u015fkil edirdil\u0259r.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m v\u0259 Asya Kurskaya hamilik xidm\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 Moskva \u015e\u0259h\u0259r S\u0259hiyy\u0259 \u015e\u00f6b\u0259sinin, H\u0259rbi x\u0259st\u0259xana komandanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr v\u0259 f\u0259rmanlar\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m N\u0259rimanova Moskva \u015e\u0259h\u0259r Q\u0131rm\u0131z\u0131 Xa\u00e7 Komit\u0259si hamilik komissiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc idi. Eyni zamanda, Moskva U\u015faq Evi Q\u0259yyumluq \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri v\u0259zif\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131.<br>\u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sini q\u0259l\u0259b\u0259 il\u0259 ba\u015fa \u00e7atd\u0131ran \u00f6lk\u0259d\u0259 q\u0131tl\u0131q v\u0259 \u00e7\u0259tinlikl\u0259r h\u00f6km s\u00fcr\u00fcrd\u00fc. Bu d\u00f6vrd\u0259 u\u015faq ba\u011f\u00e7alar\u0131, u\u015faq evl\u0259ri, internat m\u0259kt\u0259bl\u0259r b\u0259rbad v\u0259ziyy\u0259td\u0259 idi. G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m q\u0259yyumluq etdiyi b\u00fct\u00fcn yerl\u0259rd\u0259 qayda-qanun yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259h\u0259rd\u0259n-ax\u015fama d\u00f6vl\u0259t idar\u0259 r\u0259hb\u0259rl\u0259ri il\u0259 \u0259lb\u0259yaxa idi. O, tabeliyind\u0259 olan u\u015faq evl\u0259rini, yetimxanalar\u0131 t\u0259mir etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn in\u015faat materiallar\u0131, \u0259rzaq, geyim \u0259\u015fyalar\u0131, yem\u0259kxana \u00fc\u00e7\u00fcn qab-qacaq v\u0259 binalar\u0131 q\u0131zd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn yanacaqla t\u0259min edirdi. G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m \u00f6mr\u00fcn\u00fc bu xeyirxah i\u015f\u0259 h\u0259sr etmi\u015fdi. O, b\u00f6y\u00fck h\u00f6rm\u0259t v\u0259 n\u00fcfuz sahibi idi. S\u0259lahiyy\u0259ti \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u00e7ox i\u015f g\u00f6r\u00fcrd\u00fc.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m h\u0259ms\u00f6hb\u0259ti, yax\u0131n r\u0259fiq\u0259si, Da\u015fk\u0259ndd\u0259n ard\u0131-aras\u0131 k\u0259silm\u0259d\u0259n ona m\u0259ktub g\u00f6nd\u0259r\u0259n Yadviqa Edmundovna Dzerjinskayaya yaz\u0131rd\u0131:<br>&#8220;Bu h\u0259rb g\u00fcnl\u0259rind\u0259 Moskva bir q\u0259d\u0259r s\u0259rt, i\u015fg\u00fczar g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Ancaq Moskva x\u00fcsusi cazib\u0259darl\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 \u0259z\u0259m\u0259tini saxlay\u0131r. \u018fd\u0259bi v\u0259 ictimai i\u015f\u0259 giri\u015fmi\u015f\u0259m. O\u00e7erkl\u0259r, m\u0259qal\u0259l\u0259r yaz\u0131ram. Sovet qad\u0131nlar\u0131 antifa\u015fist t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n daimi \u00fczvl\u0259rind\u0259n biri olmu\u015fam.<br>Bu hadis\u0259 \u00e7ox q\u0259rib\u0259dir. U\u015faq evin\u0259 v\u0259 m\u0259\u015fhur Rusakov x\u0259st\u0259xanas\u0131na getmi\u015fdim. U\u015faqlar\u0131n hitler\u00e7il\u0259rd\u0259n m\u00fcdafi\u0259 olunmas\u0131na h\u0259sr edilmi\u015f antifa\u015fist mitinqd\u0259 h\u0259min x\u0259st\u0259xana haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131ld\u0131. M\u0259nd\u0259n orada g\u00f6rd\u00fckl\u0259rim bar\u0259d\u0259 yazma\u011f\u0131 xahi\u015f etdil\u0259r. U\u015faqlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 onlara g\u00f6st\u0259ril\u0259n qay\u011f\u0131 m\u0259n\u0259 o q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck t\u0259sir etmi\u015fdir ki, bu haqda \u0259trafl\u0131 yazd\u0131m. &#8220;Rusakov x\u0259st\u0259xanas\u0131nda&#8221; m\u0259qal\u0259sini v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin qad\u0131nlar\u0131na m\u00fcraci\u0259ti xarici dill\u0259r\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edib radio il\u0259 verdil\u0259r. B\u00fct\u00fcn bunlar h\u0259yat\u0131m\u0131 z\u0259nginl\u0259\u015fdirir. G\u00f6rd\u00fcy\u00fcm i\u015fd\u0259n raz\u0131yam&#8221;.<br>Bu qay\u011f\u0131lar i\u00e7\u0259risind\u0259 ya\u015fasa da, G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m\u0131 bir an t\u0259rk etm\u0259y\u0259n, h\u0259mi\u015f\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u0259n N\u0259c\u0259fin t\u0259k m\u0259zar\u0131, onun v\u0259ziyy\u0259ti idi. Bu bar\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259lumat\u0131 olsa da, ana x\u0259yal\u0131 p\u0259rvan\u0259 kimi N\u0259c\u0259fin m\u0259zar\u0131 \u00fcst\u00fcnd\u0259 dolan\u0131rd\u0131.<br>G\u00fcls\u00fcm N\u0259rimanovan\u0131 Volnovaxa Rayon \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin i\u015f\u00e7il\u0259ri h\u00f6rm\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131lad\u0131lar. Onu rayon m\u0259rk\u0259zind\u0259ki parka &#8211; Qarda\u015fl\u0131q m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131na apard\u0131lar. Ukrayna torpa\u011f\u0131n\u0131n alman-fa\u015fist i\u015f\u011fal\u0131ndan azad edilm\u0259si u\u011frunda \u015f\u0259hid olan Sovetl\u0259r Birliyi xalqlar\u0131n\u0131n d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri burada d\u0259fn olunmu\u015fdular.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m &#8220;Qarda\u015fl\u0131q q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131&#8221;nda &#8211; m\u0259zarlar\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u0259z\u0259-t\u0259r g\u00fcl-\u00e7i\u00e7\u0259k, h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259 s\u0259liq\u0259-sahman, qay\u011f\u0131 ni\u015fan\u0259si g\u00f6rd\u00fc. M\u0259zarl\u0131\u011fa ba\u015f \u0259ydi, g\u00f6z ya\u015f\u0131 yanaqlar\u0131n\u0131 islatd\u0131.<br>N\u0259c\u0259f N\u0259rimanovun m\u0259zar\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda bir an dayand\u0131, diz \u00e7\u00f6kd\u00fc, sin\u0259 da\u015f\u0131n\u0131 qucaqlay\u0131b h\u00f6nk\u00fcr-h\u00f6nk\u00fcr a\u011flad\u0131. Ana h\u0131\u00e7q\u0131r\u0131qla \u00fcr\u0259yind\u0259n qopan s\u00f6zl\u0259rl\u0259 o\u011flunu ox\u015fay\u0131rd\u0131. Onu m\u00fc\u015fayi\u0259t ed\u0259n Volnovaxa Rayon \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin m\u0259sul i\u015f\u00e7isi Yevdokiya \u0130lini\u00e7na ona yax\u0131nla\u015f\u0131b aya\u011fa qald\u0131rd\u0131, qucaqlad\u0131, xo\u015f s\u00f6zl\u0259rl\u0259 t\u0259s\u0259lli verdi, p\u0259ri\u015fan sa\u00e7lar\u0131n\u0131 s\u0259liq\u0259y\u0259 sald\u0131, \u00f6pd\u00fc.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m Volnovaxa yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Staro-\u0130qnatevka k\u0259ndind\u0259ki U\u015faq Evin\u0259 d\u0259 ba\u015f \u00e7\u0259kdi. Burada m\u00fcharib\u0259d\u0259 valideynl\u0259rini itirmi\u015f u\u015faqlar ya\u015fay\u0131rd\u0131lar. Yetimxanada binan\u0131n t\u0259mir\u0259, u\u015faqlar\u0131n geyim\u0259, ayaqqab\u0131ya ehtiyac\u0131 vard\u0131, d\u0259ft\u0259rxana l\u0259vazimat\u0131, m\u00fctali\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259dii \u0259d\u0259biyyat, d\u0259rslik \u00e7at\u0131\u015fm\u0131rd\u0131. Bu ac\u0131nacaql\u0131 v\u0259ziyy\u0259t G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m\u0131 narahat etdi.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m Volnovaxa rayon m\u0259rk\u0259zind\u0259n uzaqda yerl\u0259\u015f\u0259n Staro-\u0130qnatevka k\u0259ndind\u0259 me\u015f\u0259likd\u0259 m\u0259nz\u0259r\u0259li bir yerd\u0259 tikilmi\u015f ikim\u0259rt\u0259b\u0259li U\u015faq evinin r\u0259smi himay\u0259\u00e7iliyini \u00f6z \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Moskvaya qay\u0131dan G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m u\u015faq evinin t\u0259miri, maddi t\u0259minat problemi (\u0259rzaq, yanacaq, paltar, ayaqqab\u0131), ma\u015f\u0131n al\u0131nmas\u0131 il\u0259 ciddi m\u0259\u015f\u011ful oldu. \u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259 U\u015faq evin\u0259 &#8220;N\u0259c\u0259f N\u0259rimanovun kitabxanas\u0131&#8221;n\u0131 h\u0259diyy\u0259 g\u00f6nd\u0259rdi. Bu hadis\u0259 b\u00f6y\u00fck sevincl\u0259 qar\u015f\u0131land\u0131. Kitabxanada kitab r\u0259fl\u0259rinin giri\u015find\u0259 vurulmu\u015f l\u00f6vh\u0259d\u0259 G\u00fcls\u00fcm N\u0259rimanovan\u0131n u\u015faqlara m\u00fcraci\u0259ti yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131:<br>&#8220;N\u0259c\u0259f N\u0259rimanovun sizin kitabxanan\u0131za g\u00f6nd\u0259rdiyim kitablar\u0131na g\u00f6r\u0259 sevindiyinizi e\u015fid\u0259nd\u0259 m\u0259n d\u0259 f\u0259r\u0259hl\u0259ndim. Kitab bilik m\u0259nb\u0259yidir, insan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck v\u0259 \u0259n sadiq dostudur. H\u0259yat\u0131n\u0131zda ba\u015f ver\u0259n b\u00fct\u00fcn hadis\u0259l\u0259r zaman\u0131 kitabdan istifad\u0259 etm\u0259yi \u00f6yr\u0259nin. Siz kitabdan bilik, m\u00fcdriklik qazanacaq, h\u0259mi\u015f\u0259 v\u0259t\u0259n\u0259 s\u0259daq\u0259tl\u0259 xidm\u0259t ed\u0259c\u0259ksiniz&#8221;.<br>U\u015faq Evi kitabxanas\u0131n\u0131n geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si t\u0259kc\u0259 Volnovaxa rayonunda deyil, b\u00fct\u00fcn vilay\u0259td\u0259 \u0259ks-s\u0259da do\u011furmu\u015fdu. U\u015faq evind\u0259 ya\u015fayan u\u015faqlar G\u00fcls\u00fcm xan\u0131ma cavab m\u0259ktubunda yaz\u0131rd\u0131lar:<br>&#8220;&#8230; \u018fziz h\u0259diyy\u0259ni &#8211; o\u011flunuz N\u0259c\u0259f N\u0259rimanovun kitabxanas\u0131ndan g\u00f6nd\u0259rdiyiniz kitablar\u0131 ald\u0131q. Diqq\u0259tiniz\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00e7ox sa\u011f olun. H\u0259diyy\u0259niz\u0259 cavab olaraq d\u0259rsl\u0259rd\u0259n h\u0259mi\u015f\u0259 &#8220;d\u00f6rd&#8221; v\u0259 &#8220;be\u015f&#8221; alaca\u011f\u0131m\u0131za s\u00f6z veririk. Bir n\u0259f\u0259r d\u0259 d\u0259rsd\u0259n geri qalmayacaqd\u0131r. Kitabxanam\u0131z daha da z\u0259ginl\u0259\u015fdi. F\u0259xr edirik ki, orada o\u011flunuzun oxudu\u011fu kitablar da vard\u0131r. S\u00f6z veririk ki, N\u0259c\u0259f kimi olaca\u011f\u0131q, V\u0259t\u0259ni onun kimi sev\u0259c\u0259yik, bir-birimiz\u0259 h\u00f6rm\u0259t ed\u0259c\u0259k, namuslu, igid adamlar kimi b\u00f6y\u00fcy\u0259c\u0259yik&#8221;.<br>Staro-\u0130qnatevka U\u015faq Evi G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m\u0131n qay\u011f\u0131s\u0131 say\u0259sind\u0259 vilay\u0259td\u0259 \u0259n n\u00fcmun\u0259vi t\u0259rbiy\u0259 oca\u011f\u0131na \u00e7evrilmi\u015fdi. U\u015faq Evinin m\u0259kt\u0259blil\u0259ri Volnovaxadak\u0131 &#8220;Qarda\u015f q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131&#8221;nda im\u0259ciliyi \u0259n\u0259n\u0259y\u0259 \u00e7evirmi\u015fdil\u0259r. N\u0259c\u0259f N\u0259rimanovun m\u0259zar\u0131 \u00fcst\u00fcnd\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 t\u0259z\u0259-t\u0259r g\u00fcl-\u00e7i\u00e7\u0259k olurdu.<br>Volnovaxa \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sind\u0259n Yevdokiya \u0130lini\u00e7na G\u00fcls\u00fcm xan\u0131ma g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubunda N\u0259c\u0259f N\u0259rimanovun m\u0259zar\u0131n\u0131n qaydaya sal\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u0259klill\u0259r qoyuldu\u011funu x\u0259b\u0259r verir, sonda yaz\u0131r: &#8220;N\u0259c\u0259f N\u0259rimanov q\u0259lbimizd\u0259 ya\u015fay\u0131r, onun q\u0259hr\u0259manl\u0131\u011f\u0131 unudulmayacaqd\u0131r. Volnovaxan\u0131n \u0259n yara\u015f\u0131ql\u0131, geni\u015f k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rind\u0259n biri N\u0259c\u0259f N\u0259rimanovun ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r&#8221;.<br>Ha\u015fiy\u0259: On il \u00f6tm\u00fc\u015fd\u00fc&#8230; 1953-c\u00fc ild\u0259 Ukraynan\u0131n s\u0259rt dekabr\u0131nda \u00e7ov\u011funlu bir g\u00fcnd\u0259 Qvardiya ba\u015f texnik leytenant\u0131 N\u0259c\u0259f N\u0259rimanovun m\u0259zar\u0131 \u00f6n\u00fcnd\u0259 23 ya\u015fl\u0131, ucaboylu, ba\u015f\u0131 a\u00e7\u0131q, \u0259ynind\u0259 pla\u015f bir g\u0259nc \u0259lind\u0259 tutdu\u011fu v\u0259r\u0259qi t\u0259ngn\u0259f\u0259s oxuyurdu&#8230; Bu, N\u0259riman N\u0259rimanovun 1925-ci ild\u0259 6 ya\u015fl\u0131 o\u011flu N\u0259c\u0259f\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 v\u0259siyy\u0259tin \u0259lyazmas\u0131 idi. Qada\u011falar d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 g\u0259nc t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 aspirant V\u0259li M\u0259mm\u0259dov Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n Volnovaxaya g\u0259lib &#8220;Qarda\u015fl\u0131q q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131&#8221;nda \u015f\u0259hid h\u0259myerlisini ziyar\u0259t edirdi&#8221;.<br><strong>***<\/strong><br>Taleyin d\u00f6n\u00fckl\u00fcy\u00fc, h\u0259yat\u0131n s\u0259rtliyi v\u0259 amans\u0131zl\u0131\u011f\u0131 G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m\u0131 s\u0131nd\u0131ra bilm\u0259mi\u015fdi. O, m\u00fcq\u0259dd\u0259s ideallar: v\u0259t\u0259nin v\u0259 xalq\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131, m\u00fcst\u0259qilliyi u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259d\u0259 \u015f\u0259hid olan \u0259rinin v\u0259 o\u011flu N\u0259c\u0259fin ruhunu \u00f6z q\u0259lbind\u0259 iftixarla ya\u015fad\u0131rd\u0131.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m N\u0259riman N\u0259rimanovun \u015f\u0259xsi arxivini sahmana sal\u0131r, N\u0259c\u0259fin m\u0259ktublar\u0131n\u0131 v\u0259 \u015f\u0259kill\u0259rini, r\u0259smi m\u0259ktublar\u0131 ayr\u0131ca qovluqlara y\u0131\u011f\u0131rd\u0131. G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m N.N\u0259rimanovun \u015f\u0259xsi arxivind\u0259n bir ne\u00e7\u0259 qovlu\u011fu Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Muzeyinin \u0259d\u0259biyyat v\u0259 inc\u0259s\u0259n\u0259t arxivin\u0259 g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m Moskva \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 q\u0259yyumluq etdiyi u\u015faq evl\u0259rind\u0259 m\u00fcharib\u0259 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ata-anas\u0131n\u0131 itirmi\u015f, sahibsiz qalm\u0131\u015f yetiml\u0259rin maddi-rifah hal\u0131n\u0131n yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131, t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 n\u0259zar\u0259t edir, \u00e7at\u0131\u015fmayan h\u0259r n\u0259 varsa, onun g\u0259tirilm\u0259sini t\u0259\u015fkil edirdi.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m s\u0259lahiyy\u0259ti v\u0259 n\u00fcfuzu \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 g\u00f6rd\u00fcy\u00fc xeyirxahl\u0131q i\u015fl\u0259ri onu m\u0259mnun edirdi. U\u015faq evl\u0259rind\u0259 ona \u00fclf\u0259t ba\u011flam\u0131\u015f k\u00f6rp\u0259l\u0259r \u00f6z t\u0259dbirl\u0259rind\u0259 G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m\u0131n i\u015ftirak etm\u0259sin\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m\u0131n \u015f\u0259xsi arxivind\u0259 saxlan\u0131lan y\u00fczl\u0259rl\u0259 d\u0259v\u0259tnam\u0259 d\u0259 fikrimizi t\u0259sdiq edir.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m\u0131n h\u0259rd\u0259nbir x\u0259st\u0259l\u0259nm\u0259si i\u015fin ah\u0259ngdar ritmini pozmu\u015fdu, ona el\u0259 g\u0259lirdi ki, fiziki g\u00fcc\u00fc t\u00fck\u0259nir. Jurnalistik f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmurdu: \u00dcmumittifaq radiosunda \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 dayand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. M\u0259rk\u0259zi m\u0259tbuatda \u0259d\u0259bi-publisist yaz\u0131larla \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmirdi. Amma h\u0259rd\u0259nbir u\u015faq evl\u0259rinin v\u0259ziyy\u0259ti, i\u015fin t\u0259\u015fkili v\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259c\u0259k i\u015fl\u0259r haqq\u0131nda m\u0259qal\u0259l\u0259ri d\u0259rc olunurdu. B\u00f6hranl\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xma\u011f\u0131n bir yolu vard\u0131: m\u00fcalic\u0259 v\u0259 p\u0259hriz.<br>Maddi c\u0259h\u0259td\u0259n \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259k\u0259n G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 \u0130dar\u0259sin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olur: O, SSR\u0130 Ali Soveti R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tinin s\u0259dri \u015evernik\u0259 m\u00fcraci\u0259tind\u0259 1919-cu ild\u0259n V.\u0130.Leninin s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 N.N\u0259rimanovun ail\u0259sin\u0259 Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin yem\u0259kxanas\u0131ndan v\u0259 poliklinikas\u0131ndan istifad\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn verilmi\u015f imkan\u0131n b\u0259rpas\u0131n\u0131 xahi\u015f edir.<br>Arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259n m\u0259lum olur ki, N.N\u0259rimanovun v\u0259fat\u0131ndan sonra 1925-ci ilin yay\u0131nda G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m v\u0259 alt\u0131 ya\u015fl\u0131 o\u011flu Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin yem\u0259kxanas\u0131 v\u0259 poliklinikas\u0131 u\u00e7otundan \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015flar. SSR\u0130 M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259si d\u00f6rd il \u00f6t\u0259nd\u0259n sonra &#8211; 1928-ci il oktyabr\u0131n 28-d\u0259 N.N\u0259rimanovun himay\u0259siz qalm\u0131\u015f ail\u0259sin\u0259 t\u0259qa\u00fcd verilm\u0259si bar\u0259d\u0259 q\u0259rar \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131.<br>G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m 1943-c\u00fc ild\u0259n sonra q\u0131tl\u0131q ill\u0259ri o\u011flunun k\u00f6m\u0259yind\u0259n d\u0259 m\u0259hrum olmu\u015fdu. Hipertoniya, \u0259s\u0259b poz\u011funlu\u011fu, m\u0259d\u0259-\u00fcr\u0259k x\u0259st\u0259likl\u0259rin\u0259 d\u00fc\u00e7ar olan G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m &#8220;\u00e7ox a\u011f\u0131r maddi \u00e7\u0259tinlik \u015f\u0259raitind\u0259&#8221; ya\u015fay\u0131rd\u0131. O, SSR\u0130 Ali Soveti R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tinin s\u0259dri \u015evernik\u0259 m\u00fcraci\u0259tinin ax\u0131r\u0131nda yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u0130lk d\u0259f\u0259 olaraq k\u00f6m\u0259klik m\u0259qs\u0259dil\u0259 Siz\u0259 m\u00fcraci\u0259t edir\u0259m.<br>\u018fg\u0259r m\u00fcmk\u00fcns\u0259, m\u0259n\u0259 maddi yard\u0131m g\u00f6st\u0259rin v\u0259 Kremlin yem\u0259kxanas\u0131ndan 19-cu ild\u0259n ald\u0131\u011f\u0131m yard\u0131m\u0131 b\u0259rpa edin. H\u0259kiml\u0259r m\u0259nim \u015f\u0259h\u0259rd\u0259nk\u0259nar yerd\u0259 ya\u015fama\u011f\u0131m\u0131 m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcrl\u0259r. He\u00e7 olmasa Moskva \u0259traf\u0131nda pulu d\u00f6vl\u0259t hesab\u0131na \u00f6d\u0259nil\u0259n 6 kvadratmetrlik bir otaq verin ki, yayda orada olum&#8230; M\u0259n\u0259 bel\u0259 y\u00fcks\u0259k t\u0259zyiql\u0259 yayda \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 ya\u015famaq \u00e7ox \u00e7\u0259tindir&#8230;<br>M\u0259n \u0259rimin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra onun b\u00fct\u00fcn qiym\u0259tli \u015feyl\u0259rini muzey\u0259 ba\u011f\u0131\u015flam\u0131\u015fam. O\u011flumun da b\u00fct\u00fcn \u015feyl\u0259rini v\u0259 kitablar\u0131n\u0131 u\u015faq evin\u0259 vermi\u015f\u0259m.<br>M\u0259n\u0259 bel\u0259 bir sualla siz\u0259 m\u00fcraci\u0259t etm\u0259k ay\u0131bd\u0131r. M\u0259ni ba\u011f\u0131\u015flay\u0131n, Siz\u0259 d\u0259rin h\u00f6rm\u0259tl\u0259 N\u0259rimanova&#8221;.<br>G\u00fcls\u00fcm \u0259rinin v\u0259fat\u0131ndan sonra 18 il o\u011flu N\u0259c\u0259f\u0259, h\u0259m d\u0259 ata \u0259v\u0259zi olmu\u015fdu: a\u011f\u0131ll\u0131-kamall\u0131 bir igid b\u00f6y\u00fctm\u00fc\u015fd\u00fc.<br>\u00d6mr\u00fcn\u00fc o\u011flu N\u0259c\u0259fin boya-ba\u015fa \u00e7atmas\u0131na qurban ver\u0259n G\u00fcls\u00fcm ana t\u0259k qalm\u0131\u015fd\u0131: \u00fcmidi, p\u0259nah\u0131 N\u0259c\u0259f N\u0259c\u0259fov 24 ya\u015f\u0131nda m\u00fcharib\u0259d\u0259 \u015f\u0259hid olmu\u015fdu. Q\u0259riblikd\u0259 \u0259b\u0259diyy\u0259t\u0259 qovu\u015fan o\u011flu N\u0259c\u0259fin xiff\u0259tini \u00e7\u0259kirdi, onun ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131na ana \u00fcr\u0259yi d\u00f6zm\u00fcrd\u00fc. G\u00f6z\u00fcn\u00fcn i\u015f\u0131\u011f\u0131, \u00fcmid \u00e7\u0131ra\u011f\u0131 s\u00f6nm\u00fc\u015fd\u00fc. On il m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131, N\u0259c\u0259fin q\u0259bir\u00fcst\u00fcn\u00fcn d\u00fcz\u0259ldilm\u0259sinin nigaran\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kdi. 1952-ci il may\u0131n 1-d\u0259 Volnovaxa rayon soveti q\u0259brin d\u00fcz\u0259ldilm\u0259si x\u0259b\u0259rini verdi.<br>1953-c\u00fc ild\u0259 G\u00fcls\u00fcm ana \u0259b\u0259diyy\u0259t\u0259 qovu\u015fdu. Moskvada Voqankova q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131nda d\u0259fn olundu.<br>V\u0259t\u0259nd\u0259n \u00e7ox-\u00e7ox uzaqlarda, q\u0259riblikd\u0259 Odlar Yurdunun \u00fc\u00e7 m\u00fcq\u0259dd\u0259s \u015f\u0259hidi torpa\u011fa tap\u015f\u0131r\u0131lsa da, q\u0259dirbil\u0259n xalq\u0131m\u0131z onlar\u0131 unutmur, \u0259ziz xatir\u0259l\u0259rini \u00fcr\u0259kl\u0259rind\u0259 ya\u015fad\u0131r. Allah onlara q\u0259ni-q\u0259ni r\u0259hm\u0259t el\u0259sin!\n\n<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Teymur \u018fHM\u018fDOVAMEA-n\u0131n Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutunun \u015f\u00f6b\u0259 m\u00fcdiri, filologiya elml\u0259ri doktoru, professor, (\u018fvv\u0259li \u00f6t\u0259n say\u0131m\u0131zda)&#8230; S\u0259h\u0259r dan yeri s\u00f6k\u00fclm\u0259mi\u015f Lvov h\u0259rbi bazas\u0131ndak\u0131 tank korpusu m\u00fcdafi\u0259 m\u00f6vqeyi tutmaq \u00fc\u00e7\u00fcn geri \u00e7\u0259kilmi\u015fdi. N\u0259c\u0259f \u00f6z vzvodu il\u0259 \u00f6n c\u0259bh\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si haqq\u0131nda raport vermi\u015fdi. Batalyon komandiri, qvardiya mayoru Romanov N\u0259c\u0259fin \u015f\u0259xsi i\u015find\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131: &#8220;N\u0259c\u0259f N\u0259rimanov &#8220;\u00f6n m\u00f6vqey\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-35171","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-home"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/35171","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=35171"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/35171\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":35175,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/35171\/revisions\/35175"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=35171"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=35171"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=35171"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}