{"id":38030,"date":"2021-04-07T01:00:00","date_gmt":"2021-04-06T21:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=38030"},"modified":"2021-04-07T10:19:14","modified_gmt":"2021-04-07T06:19:14","slug":"iraq-islam-respbulikasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=38030","title":{"rendered":"\u0130raq \u0130slam RESPBUL\u0130KASI"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><a href=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/1200px-Flag_of_Iraq.svg_.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/1200px-Flag_of_Iraq.svg_-1024x683.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-38038\" width=\"709\" height=\"472\" srcset=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/1200px-Flag_of_Iraq.svg_-1024x683.png 1024w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/1200px-Flag_of_Iraq.svg_-300x200.png 300w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/1200px-Flag_of_Iraq.svg_-768x512.png 768w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/1200px-Flag_of_Iraq.svg_.png 1200w\" sizes=\"auto, (max-width: 709px) 100vw, 709px\" \/><\/a><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\"><\/h2>\n\n\n\n<p><strong>\u0130raq<\/strong>&nbsp;\u2014&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yax%C4%B1n_%C5%9E%C9%99rq\">Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259<\/a>&nbsp;d\u00f6vl\u0259t. \u0130raq d\u00fcnyan\u0131n \u0259n q\u0259dim m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rinin be\u015fiyi olmu\u015f A\u015fa\u011f\u0131&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mesopotamiya\">Mesopotamiya<\/a>&nbsp;b\u00f6lg\u0259sind\u0259 qurulmu\u015f d\u00f6vl\u0259tdir. Hal-haz\u0131rda \u0130raq&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Yax%C4%B1n_%C5%9E%C9%99rq\">Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259<\/a>&nbsp;strateji m\u00f6vqeyi, sahib oldu\u011fu neft ehtiyatlar\u0131 v\u0259 \u0259kin\u00e7iliy\u0259 \u0259lveri\u015fli torpaqlar\u0131 il\u0259 b\u00f6lg\u0259nin geopolitik \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n biridir. \u0130raq&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99udiyy%C9%99_%C6%8Fr%C9%99bistan%C4%B1\">S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131ndan<\/a>&nbsp;sonra d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck ikinci neft ehtiyat\u0131na malikdir.\u018fn b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259h\u0259ri paytaxt Ba\u011fdad olsa da , dig\u0259r m\u0259\u015fhur \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri Mosul,K\u0259rbala v\u0259 \u018fl-N\u0259c\u0259fdir.<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#\/map\/0\"><\/a><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#\/map\/0\"><\/a><a><\/a><a href=\"https:\/\/foundation.wikimedia.org\/wiki\/Maps_Terms_of_Use\">Wikimedia<\/a>&nbsp;| \u00a9&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.openstreetmap.org\/copyright\">OpenStreetMap<\/a>\u0130raq<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130raq uzun ill\u0259r&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%B6y%C3%BCk_Britaniya\">B\u00f6y\u00fck Britaniya<\/a>&nbsp;t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 edilmi\u015f, B\u00f6y\u00fck Britaniyan\u0131n Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259n tamamil\u0259 \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259n sonra b\u00f6lg\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 \u0259sas g\u00fcc rolunu&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>&nbsp;oynama\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"mw-toc-heading\">M\u00fcnd\u0259ricat<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#Etimologiya\">1Etimologiya<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#%C6%8Fhali\">2\u018fhali<\/a><ul><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#Milli_t%C9%99rkib\">2.1Milli t\u0259rkib<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#Din\">2.2Din<\/a><\/li><\/ul><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#Co%C4%9Frafiya\">3Co\u011frafiya<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#%C4%B0qtisadiyyat%C4%B1\">4\u0130qtisadiyyat\u0131<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#%C4%B0qlim\">5\u0130qlim<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#Daxili_sular\">6Daxili sular<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#Tarix\">7Tarix<\/a><ul><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#M%C3%BCasir_%C4%B0raq\">7.1M\u00fcasir \u0130raq<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#1958_inqilab%C4%B1\">7.21958 inqilab\u0131<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#Baas_rejimi_(1968%E2%80%932003)\">7.3Baas rejimi (1968\u20132003)<\/a><ul><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#Baas_H%C9%99r%C9%99kat%C4%B1\">7.3.1<em>Baas H\u0259r\u0259kat\u0131<\/em><\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#K%C3%B6rf%C9%99z_m%C3%BCharib%C9%99si\">7.3.2K\u00f6rf\u0259z m\u00fcharib\u0259si<\/a><\/li><\/ul><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#%C4%B0raq%C4%B1n_i%C5%9F%C4%9Fal%C4%B1\">7.4\u0130raq\u0131n i\u015f\u011fal\u0131<\/a><\/li><\/ul><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#%C4%B0raq%C4%B1n_inzibati_%C9%99razi_b%C3%B6lg%C3%BCs%C3%BC\">8\u0130raq\u0131n inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#%C4%B0raq%C4%B1n_%C5%9F%C9%99h%C9%99rl%C9%99ri\">9\u0130raq\u0131n \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#%C4%B0stinadlar\">10\u0130stinadlar<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#Xarici_ke%C3%A7idl%C9%99r\">11Xarici ke\u00e7idl\u0259r<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#H%C9%99m%C3%A7inin_bax\">12H\u0259m\u00e7inin bax<\/a><\/li><\/ul>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Etimologiya[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=1\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=1\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h2>\n\n\n\n<p>\u0130raq s\u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 yerl\u0259\u015fmi\u015f&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Uruk&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Uruk<\/a>&nbsp;\u015f\u0259h\u0259rinin ad\u0131ndan g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fc g\u00fcman edilir. Bu bar\u0259d\u0259 dig\u0259r ehtimal is\u0259&nbsp;<em>\u0130raq<\/em>&nbsp;s\u00f6z\u00fcn\u00fcn&nbsp;<em>uzaq<\/em>&nbsp;m\u0259nas\u0131n\u0131 verdiyi v\u0259 bu ad\u0131n \u00f6lk\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mperiyas%C4%B1\">Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131<\/a>&nbsp;t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olundu\u011fu d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 m\u0259rk\u0259z\u0259 olan uzaql\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 verilm\u0259sidir. Ba\u015fqa bir ehtimal is\u0259 \u0259r\u0259bc\u0259 irak s\u00f6z\u00fcn\u00fcn &#8220;d\u00fcz\u0259n&#8221; m\u0259nas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u018fhali[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=2\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=2\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h2>\n\n\n\n<p><em><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Gnome-searchtool.svg?uselang=az\"><\/a>&nbsp;\u018fsas m\u0259qal\u0259:&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq_%C9%99halisi\">\u0130raq \u0259halisi<\/a><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>2009-cu ilin oktyabr ay\u0131nda \u0130raqda \u0259halinin siyah\u0131ya al\u0131nmas\u0131 planla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r .<sup><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#cite_note-1\">[1]<\/a><\/sup>&nbsp;\u0130raq\u0131n dig\u0259r \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 m\u00fcqayis\u0259 edildiyind\u0259 geni\u015f bir \u015f\u0259h\u0259rli orta sinif\u0259 v\u0259 nisbi bir s\u0259ri\u015ft\u0259li i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u0259 sahib olmas\u0131 diqq\u0259tl\u0259ri \u00e7\u0259k\u0259r. \u0130raq, \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda, Misird\u0259n sonra \u0259n \u00e7ox m\u0259lumata sahib olan \u00f6lk\u0259 m\u00f6vqesind\u0259dir.\u0130raq olduqca g\u0259nc \u0259haliy\u0259 sahib olub \u0259halinin 55&nbsp;%-i 15\u201364 ya\u015f qrupuna, 42&nbsp;%-i 0\u201314 ya\u015f qrupuna, 3&nbsp;%-i is\u0259 65 ya\u015f v\u0259 yaxar\u0131 qrupa daxildir. Orta \u00f6mr\u00fcn t\u0259xmin\u0259n 66,5 il oldu\u011fu \u0130raqda k\u00f6rp\u0259 \u00f6l\u00fcm nisb\u0259tl\u0259rinin y\u00fcks\u0259kliyi (6,2%) \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir problemdir. \u0130raq \u0259halisinin 58&nbsp;%-i oxuyub-yaza bilmir. Bu nisb\u0259t ki\u015fil\u0259rd\u0259 70,7%, qad\u0131nlarda 45%-dir. 2000-ci il \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259halinin art\u0131m s\u00fcr\u0259ti 2,86% olaraq t\u0259xmin edilmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Milli t\u0259rkib[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=3\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=3\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h3>\n\n\n\n<p>B\u0259zi m\u00fct\u0259x\u0259ssis qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n \u0130raq \u0259halisinin 65%-ini&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fr%C9%99bl%C9%99r\">\u0259r\u0259bl\u0259r<\/a>&nbsp;, 17%-ini<sup><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#cite_note-2\">[2]<\/a><\/sup>&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%BCrdl%C9%99r\">k\u00fcrdl\u0259r<\/a>, 13%-ini&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkmanlar\">t\u00fcrkmanlar<\/a>, 3%-ini&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Assuriyal%C4%B1lar\">assuriyal\u0131lar<\/a>, 1%-ni&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Farslar\">farslar<\/a>, 1%-ini is\u0259 dig\u0259r xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri t\u0259\u015fkil edir .<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Din[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=4\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=4\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h3>\n\n\n\n<p>\u0130raq\u0131n c\u0259mi \u0259halisinin t\u0259xmin\u0259n 60&nbsp;%-ni&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Ei%C9%99\">\u015fi\u0259<\/a>, 35&nbsp;%-ni is\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C3%BCnni\">s\u00fcnni<\/a>&nbsp;m\u00fcs\u0259lmanlar , 3&nbsp;%-ni xristianlar, 2&nbsp;%-ni dig\u0259r dinl\u0259r\u0259 etiqad ed\u0259nl\u0259r t\u0259\u015fkil edir.<sup><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#cite_note-3\">[3]<\/a><\/sup>&nbsp;S\u00fcnn\u00fcl\u00fcy\u00fcn h\u0259n\u0259fi v\u0259 az sayda \u015fafii m\u0259zh\u0259bin\u0259 \u00f6lk\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif rayonlar\u0131nda ya\u015fayan b\u0259d\u0259vi \u0259r\u0259bl\u0259r, \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin bir hiss\u0259si (ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 Ba\u011fdad v\u0259 B\u0259sr\u0259 \u015f\u0259h\u0259rinin \u0259halisi), Yuxar\u0131 Mesopotamiyan\u0131n \u0259r\u0259bl\u0259ri, el\u0259c\u0259 d\u0259 k\u00fcrdl\u0259r, t\u00fcrkl\u0259r, \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259r, t\u00fcrkm\u0259l\u0259rin b\u00f6y\u00fck hiss\u0259si ibad\u0259t edir. \u0130raq\u0131n m\u0259rk\u0259zi v\u0259 c\u0259nub hiss\u0259sind\u0259 ya\u015fayan \u0259kin\u00e7i \u0259r\u0259bl\u0259r, farslar, lurlar v\u0259 t\u00fcrkm\u0259nl\u0259rin \u00fc\u00e7d\u0259 ikisi \u015fi\u0259l\u0259rdir. Eyni zamanda az sayda \u0259li-ilahi (k\u00fcrdl\u0259r, t\u00fcrkm\u0259nl\u0259rin bir hiss\u0259si), ismailil\u0259r, b\u0259hail\u0259r d\u0259 vard\u0131r. Xristianlar \u00f6lk\u0259nin iri \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 Mosulun k\u0259nd yerl\u0259rind\u0259 m\u0259skunla\u015f\u0131blar. Onlar \u0259sas\u0259n assuriyal\u0131r, erm\u0259nil\u0259r v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin bir hiss\u0259sidir. Xristianlar\u0131n b\u00f6y\u00fck qrupunu \u0259sas\u0259n m\u00fcxt\u0259lif uniat kils\u0259l\u0259rinin ard\u0131c\u0131llar\u0131 olan katolikl\u0259r t\u0259\u015fkil edir. Onlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti xaldo-katolikl\u0259rdir. Bununla yana\u015f\u0131 siro-katolikl\u0259r (35 min n\u0259f\u0259r) v\u0259 erm\u0259ni\u2013qriqoryanlard\u0131r. Lat\u0131n \u0259n\u0259n\u0259vi katolikl\u0259r azl\u0131q (3,5 min n\u0259f\u0259r) t\u0259\u015fkil edir ki, bunlar da \u0259sas\u0259n \u0130raqda ya\u015fayan \u0259cn\u0259bil\u0259rdir. Dig\u0259r xristian t\u0259msil\u00e7il\u0259ri nestorianlar (65 min n\u0259f\u0259r), erm\u0259ni-qriqoryanlar (23 min n\u0259f\u0259r), yakobitl\u0259r (12 min n\u0259f\u0259r), pravoslavlar, protestantlard\u0131r. \u0130udaistl\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n bir d\u00f6vrd\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli sayda olsalar da, \u00f6t\u0259n \u0259srin 50-ci ill\u0259rind\u0259 \u0130srail\u0259 k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fl\u0259r v\u0259 bu g\u00fcn onlar\u0131n \u0130raqdak\u0131 say\u0131 yaln\u0131z 450 n\u0259f\u0259rdir. \u00d6lk\u0259d\u0259 bir s\u0131ra q\u0259dim din v\u0259 sektalar\u0131n da ard\u0131c\u0131llar\u0131 vard\u0131r: yezidil\u0259r (70 min n\u0259f\u0259r, Mosul, K\u0259rk\u00fck v\u0259 Sincar rayonunda ya\u015fayan k\u00fcrdl\u0259rin bir hiss\u0259si), mandeyl\u0259r (14 min n\u0259f\u0259r, \u018fn-N\u0259siriyy\u0259 rayonunda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015flar).<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Co\u011frafiya[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=5\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=5\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h2>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Iraq_Topography.png?uselang=az\"><\/a>\u0130raq Co\u011frafiyas\u0131<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran_k%C3%B6rf%C9%99zi\">\u0130ran k\u00f6rf\u0259zi<\/a>&nbsp;\u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda \u0130raq S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131 v\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130randan<\/a>&nbsp;sonra 434,128&nbsp;km\u00b2 il\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck \u0259razisi olan \u00f6lk\u0259dir. \u015eimalda&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>, q\u0259rbd\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Suriya\">Suriya<\/a>&nbsp;v\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ordaniya\">\u0130ordaniya<\/a>, \u015f\u0259rqd\u0259 \u0130ran, c\u0259nubda S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131 v\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%BCveyt\">K\u00fcveyt<\/a>&nbsp;il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. \u0130raq\u0131n \u0130ran k\u00f6rf\u0259zi il\u0259 \u0259laq\u0259si d\u0259niz\u0259 olan q\u0131sa sahili vasit\u0259sil\u0259dir: \u00f6lk\u0259 924&nbsp;km\u00b2-lik quru sular\u0131na malikdir. Bel\u0259likl\u0259 tipik bir quru d\u00f6vl\u0259ti olan \u0130raq\u0131n, \u015fimaldak\u0131 da\u011fl\u0131q \u0259razi xaricind\u0259 h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n t\u0259bii m\u00fcdafi\u0259siz s\u0259rh\u0259dl\u0259r\u0259 malik olmas\u0131ndan \u0259lav\u0259 d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 da qeyri-kafidir. \u0130raq\u0131n qon\u015fular\u0131 \u0130ran (1.458&nbsp;km), S\u0259udiyy\u0259 \u0259r\u0259bistan\u0131 (814&nbsp;km), Suriya (605&nbsp;km), T\u00fcrkiy\u0259 (331&nbsp;km), K\u00fcveyt (242&nbsp;km) v\u0259 \u0130ordaniya (181&nbsp;km) il\u0259 olan c\u0259mi s\u0259rh\u0259d uzunlu\u011fu 3631&nbsp;km-dir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130raq, C\u0259nub-Q\u0259rbi Asiyada D\u0259cl\u0259 v\u0259 F\u0259rat \u00e7aylar\u0131n\u0131n orta v\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 ax\u0131n\u0131nda yerl\u0259\u015fmi\u015fdir. \u018flveri\u015fli iqtisadi v\u0259 siyasi-co\u011frafi m\u00f6vqeyi olan \u0259razisind\u0259n beyn\u0259lxalq \u0259h\u0259miyy\u0259tli quru v\u0259 hava yollar\u0131 ke\u00e7ir. \u0130raq \u015fimaldan c\u0259nuba t\u0259qrib\u0259n 1000, q\u0259rbd\u0259n \u015f\u0259rq\u0259 700&nbsp;km m\u0259saf\u0259d\u0259 uzan\u0131r. Quru s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin uzunlu\u011fu 3300&nbsp;km-dir. Ucqar c\u0259nub-\u015f\u0259rqd\u0259 50&nbsp;km m\u0259saf\u0259d\u0259 \u0130ran k\u00f6rf\u0259zin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 var.<\/p>\n\n\n\n<p>Relyefin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0130raq, \u0259sas\u0259n d\u00fcz\u0259n \u00f6lk\u0259dir. \u018frazisinin \u00e7ox hiss\u0259sini C\u0259nub-Q\u0259rbi Asiyada \u0259n b\u00f6y\u00fck oval\u0131q say\u0131lan&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Mesopotamiya_oval%C4%B1%C4%9F%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Mesopotamiya oval\u0131\u011f\u0131<\/a>&nbsp;tutur. Oval\u0131\u011f\u0131n s\u0259thind\u0259 \u00e7\u00f6k\u0259klikl\u0259r \u00e7ox vaxt da\u015fq\u0131n v\u0259 yeralt\u0131 sularla dolur v\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti g\u00f6ll\u0259r \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirir. C\u0259nuba do\u011fru getdikc\u0259 oval\u0131q geni\u015fl\u0259nir v\u0259 delta il\u0259 qurtar\u0131r.&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/D%C9%99cl%C9%99\">D\u0259cl\u0259<\/a>,&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C9%99rat\">F\u0259rat<\/a>&nbsp;\u00e7aylar\u0131n\u0131n orta axar\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n \u0259razinin s\u0259thi d\u0259r\u0259-t\u0259p\u0259likdir. Q\u0259rbd\u0259 bu \u0259razi Suriya \u0259razisin\u0259 daxil olur. \u0130ran k\u00f6rf\u0259zin\u0259 t\u0259dric\u0259n en\u0259n Mesopotamiya oval\u0131\u011f\u0131 Ba\u011fdaddan bir q\u0259d\u0259r \u015fimalda&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Babilistan_oval%C4%B1%C4%9F%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Babilistan oval\u0131\u011f\u0131<\/a>&nbsp;il\u0259 \u0259v\u0259z olunur. \u00d6lk\u0259nin \u015fimal v\u0259 \u015fimal-\u015f\u0259rq hiss\u0259si \u00e7\u0259tin ke\u00e7il\u0259n da\u011fl\u0131q, q\u0259rb hiss\u0259si is\u0259 s\u0259hra tipli relyef\u0259 malikdir. Fiziki-co\u011frafi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0130raqda d\u00f6rd t\u0259bii rayon \u2013 A\u015fa\u011f\u0131 Mesopotamiya; Yuxar\u0131 Mesopotamiya; \u015eimali \u0130raq da\u011fl\u0131q b\u00f6lg\u0259si v\u0259 \u018fl-B\u0259diy\u0259 adlanan s\u0259hra ayr\u0131l\u0131r. \u0130raq\u0131n \u0259n h\u00fcnd\u00fcr yeri (3598 m) \u0130ranla h\u0259ms\u0259rh\u0259d b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u0130qtisadiyyat\u0131[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=6\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=6\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h2>\n\n\n\n<p>XXI \u0259srin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda \u0130raq m\u0259d\u0259n s\u0259nayesi inki\u015faf etmi\u015f, orta s\u0259viyy\u0259li s\u0259naye-aqrar \u00f6lk\u0259 idi. 2001-ci ild\u0259 \u00f6lk\u0259nin Daxili M\u0259cmui M\u0259hsulunun d\u0259y\u0259ri 60\u201365 mlrd. AB\u015e dollar\u0131na yax\u0131n idi. O vaxt \u00f6lk\u0259nin milli valyutas\u0131 olan bir dinar t\u0259qrib\u0259n 3 AB\u015e dollar\u0131na b\u0259rab\u0259r tutulurdu. 2001-ci ild\u0259n sonra \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131 g\u00fccl\u00fc d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qald\u0131. M\u00fcharib\u0259l\u0259r, kamekadzel\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri partlay\u0131\u015flar v\u0259 terror aktlar\u0131, \u00f6lk\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259ldilmi\u015f iqtisadi sanksiyalar, ba\u015fqa qada\u011falar, maliyy\u0259 v\u0259saitl\u0259rinin h\u0259bs edilm\u0259si v\u0259 xo\u015fag\u0259lm\u0259z ba\u015fqa s\u0259b\u0259bl\u0259r iqtisadiyyata viranedici z\u0259rb\u0259 vurdu.<\/p>\n\n\n\n<p>Haz\u0131rda \u0130raq h\u00f6kum\u0259ti iqtisadiyyat\u0131 b\u0259rpa etm\u0259k sah\u0259sind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 v\u0259zif\u0259l\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259yi planla\u015fd\u0131r\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>\u0259vv\u0259ll\u0259r f\u0259aliyy\u0259td\u0259 olmu\u015f b\u00fct\u00fcn m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 energetika v\u0259 m\u0259d\u0259n s\u0259naye m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rini yenid\u0259n i\u015f\u0259 salmaq;<\/li><li>\u00f6lk\u0259d\u0259 ya\u015fayan xalqlar v\u0259 dini icmalar\u0131n h\u0259mr\u0259yliyin\u0259 nail olmaq;<\/li><li>insanlar \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 yeni i\u015f yerl\u0259ri yaratmaq;<\/li><li>\u0259halini \u0259rzaq, i\u00e7m\u0259li su, d\u0259rman preparatlar\u0131 il\u0259 t\u0259min etm\u0259k;<\/li><li>s\u0259hiyy\u0259 v\u0259 maarif sisteml\u0259rinin i\u015fini b\u0259rpa etm\u0259k;<\/li><li>\u00f6lk\u0259nin t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik q\u00fcvv\u0259ll\u0259rini yaratmaq;<\/li><li>qon\u015fular\u0131 il\u0259 m\u00fcnasib\u0259ti mehriban m\u0259cray\u0259 y\u00f6n\u0259ltm\u0259k.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/XIX_%C9%99sr\">XIX \u0259srin<\/a>&nbsp;sonlar\u0131na q\u0259d\u0259r z\u0259ngin neft ehtiyat\u0131 hesab\u0131na neft s\u0259nayesi il\u0259 \u0259laq\u0259dar k\u00f6m\u0259k\u00e7i t\u0259s\u0259rr\u00fcfat sah\u0259l\u0259ri: yanacaq, elektroenergetika, neft-kimya, tikinti materiallar\u0131 istehsal\u0131 s\u0259naye sah\u0259l\u0259ri yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Neftd\u0259n g\u0259l\u0259n b\u00f6y\u00fck g\u0259lirl\u0259r hesab\u0131na h\u0259rbi infrastruktur v\u0259 \u0259n yeni silahlar\u0131n v\u0259 h\u0259rbi sursatlar\u0131n al\u0131nmas\u0131 i\u015fi geni\u015f v\u00fcs\u0259t alm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u0130qlim[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=7\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=7\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h2>\n\n\n\n<p>\u0130raqda q\u0131\u015flar soyuq v\u0259 quraq, yaylar is\u0259 isti v\u0259 buludsuz ke\u00e7ir. \u018frazisinin \u00e7ox hiss\u0259sinin s\u0259hra olmas\u0131 bu tip iqlim \u015f\u0259raitinin ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur. \u0130ran v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 s\u0259rh\u0259di boyunca uzanan \u015fimaldak\u0131 da\u011fl\u0131q b\u00f6lg\u0259l\u0259r\u0259, q\u0131\u015fda tez-tez qar ya\u011f\u0131r. B\u0259z\u0259n m\u0259rk\u0259zi v\u0259 c\u0259nubi \u0130raqda sel ba\u015f verir. \u00d6lk\u0259d\u0259 dig\u0259r t\u0259bii f\u0259lak\u0259tl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131 toz v\u0259 qum f\u0131rt\u0131nalar\u0131na da tez-tez rast g\u0259linir. \u0130raq\u0131n \u0259ks\u0259r\u0259n geni\u015f d\u00fczl\u00fckl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t olan \u0259razi qurulu\u015fu var. \u0130ran s\u0259rh\u0259dind\u0259 geni\u015f bataql\u0131qlar da m\u00f6vcuddur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6lk\u0259nin iqlimi \u015fimalda v\u0259 m\u0259rk\u0259zd\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Subtropik_kontinental_Aral%C4%B1q_d%C9%99nizi_tipli&amp;action=edit&amp;redlink=1\">subtropik kontinental Aral\u0131q d\u0259nizi tipli<\/a>, c\u0259nubda tropikdir. H\u0259m da\u011fl\u0131q rayonlarda, h\u0259m d\u0259 Mesopotamiya oval\u0131\u011f\u0131nda yay q\u0131zmar, quru, q\u0131\u015f is\u0259 yum\u015faq v\u0259 r\u00fctub\u0259tli ke\u00e7ir. \u0130yul ay\u0131n\u0131n orta temperaturu Mosulda (\u00f6lk\u0259nin \u015fimal\u0131nda) 38, Ba\u011fdadda (m\u0259rk\u0259zd\u0259) 34, B\u0259sr\u0259d\u0259 (c\u0259nubda) 33 d\u0259r\u0259c\u0259dir. Yayda c\u0259nubda havan\u0131n h\u0259rar\u0259tinin 50 d\u0259r\u0259c\u0259y\u0259d\u0259k qalxmas\u0131n\u0131 tez-tez m\u00fc\u015fahid\u0259 etm\u0259k olar. Yanvar ay\u0131n\u0131n orta temperaturu Mosulda m\u00fcsb\u0259t 5\u20137, Ba\u011fdadda 9\u201310 d\u0259r\u0259c\u0259 olur. \u015eimaldak\u0131 da\u011fl\u0131q rayonlarda temperaturun 15 d\u0259r\u0259c\u0259y\u0259d\u0259k azalmas\u0131 hallar\u0131na da rast g\u0259lm\u0259k olar. \u0130raqda tez-tez quru \u015fimal v\u0259 \u015fimal-q\u0259rb k\u00fcl\u0259kl\u0259ri \u0259sir. H\u0259min k\u00fcl\u0259k ild\u0259 50 g\u00fcn davam etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 &#8220;x\u0259ms&#8221;in (x\u0259ms \u0259r\u0259bc\u0259 50 dem\u0259kdir) adlanan k\u00fcl\u0259k \u0259sdiyi vaxt h\u0259r yer bozar\u0131r. Hava sar\u0131 r\u0259ng\u0259 \u00e7al\u0131r. K\u00fcl\u0259kl\u0259 g\u0259l\u0259n qum adam\u0131 g\u00f6z a\u00e7ma\u011fa qoymur. Bu k\u00fcl\u0259yi \u015fimal \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 qar ya\u011fan zaman ba\u015f ver\u0259n \u00e7ov\u011funla m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259k olar. \u00d6lk\u0259 \u00fczr\u0259 illik ya\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131n orta miqdar\u0131 300&nbsp;mm-\u0259 yax\u0131nd\u0131r. \u015eimala, x\u00fcsusil\u0259, da\u011fl\u0131q rayonlara ya\u011f\u0131nt\u0131 (500&nbsp;mm), c\u0259nuba is\u0259 az (100&nbsp;mm) d\u00fc\u015f\u00fcr. \u018fn az ya\u011f\u0131nt\u0131 (60&nbsp;mm) Mesopotamiyan\u0131n c\u0259nub \u015f\u0259rqin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr. Yuxar\u0131 Mesopotamiyada dekabr ay\u0131nda ba\u015flayan v\u0259 t\u0259dric\u0259n \u00f6lk\u0259nin \u015f\u0259rqini \u0259hat\u0259 ed\u0259n leysan ya\u011f\u0131\u015flar \u0259ks\u0259r hallarda g\u00fccl\u00fc da\u015fq\u0131nlarla n\u0259tic\u0259l\u0259nir.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Daxili sular[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=8\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=8\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h2>\n\n\n\n<p>\u0130slam \u00f6lk\u0259l\u0259rinin \u0259ks\u0259riyy\u0259tind\u0259n f\u0259rqli olaraq \u0130raq daxili sularla z\u0259ngindir. Yax\u0131n \u015e\u0259rqin \u0259n b\u00f6y\u00fck \u00e7aylar\u0131 olan D\u0259cl\u0259 (uz. 1718) v\u0259 F\u0259rat\u0131n (2300&nbsp;km) orta v\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 ax\u0131nlar\u0131 \u0130raq \u0259razisind\u0259dir. \u015eimal-q\u0259rbd\u0259n c\u0259nub-\u015f\u0259rq istiqam\u0259tind\u0259 axan D\u0259cl\u0259 v\u0259 F\u0259rat&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C6%8Fl-Q%C3%BCrn%C9%99&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u018fl-Q\u00fcrn\u0259<\/a>&nbsp;\u015f\u0259h\u0259ri yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C5%9E%C9%99tt-%C3%BCl-%C6%8Fr%C9%99b&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u015e\u0259tt-\u00fcl-\u018fr\u0259b<\/a>&nbsp;(m\u0259nas\u0131 \u018fr\u0259b \u00e7ay\u0131) ad\u0131 alt\u0131nda \u0130ran k\u00f6rf\u0259zin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr. F\u0259rat ax\u0131n\u0131 boyu he\u00e7 bir qol q\u0259bul etmir. D\u0259cl\u0259y\u0259 is\u0259 m\u0259nb\u0259yi K\u00fcrd\u00fcstan v\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Zaqros\">Zaqros<\/a>&nbsp;da\u011flar\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n B\u00f6y\u00fck Zab, Ki\u00e7ik Zab, Diala \u00e7aylar\u0131 t\u00f6k\u00fcl\u00fcr v\u0259 \u0130raq \u0259razisind\u0259 onun \u0259n b\u00f6y\u00fck qollar\u0131 say\u0131l\u0131r. D\u0259cl\u0259 v\u0259 F\u0259rat qollar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 Mesopotamiya oval\u0131\u011f\u0131na 70 kub metr h\u0259cmind\u0259 su g\u0259tirir.<\/p>\n\n\n\n<p>Tez-tez ba\u015f ver\u0259n da\u015fq\u0131nlar D\u0259cl\u0259 v\u0259 F\u0259rat\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 ax\u0131n\u0131nda bataqla\u015fm\u0131\u015f sah\u0259l\u0259r \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirmi\u015fdir. Hidrotexniki qur\u011fular\u0131n tikintisi \u00e7aylarda su s\u0259rfini xeyli nizama salm\u0131\u015fd\u0131r. Misir \u00fc\u00e7\u00fcn Nil, Pakistan \u00fc\u00e7\u00fcn Hind \u00e7ay\u0131n\u0131n iqtisadi \u0259h\u0259miyy\u0259ti n\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fckd\u00fcrs\u0259, \u0130raq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 D\u0259cl\u0259 v\u0259 F\u0259rat bir o q\u0259d\u0259r \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Bu \u00e7aylar Mesopotamiya oval\u0131\u011f\u0131n\u0131n m\u0259hsuldar torpaqlar\u0131n\u0131 suvarmaqla yana\u015f\u0131 \u0259halinin i\u00e7m\u0259li su il\u0259 t\u0259min olunmas\u0131nda da b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131r. \u00c7aylar\u0131n n\u0259qliyyat arteriyas\u0131 kimi d\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259ti b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. \u015e\u0259tt-\u00fcl-\u018fr\u0259b \u00e7ay\u0131nda m\u00f6vcud d\u0259rinlik (9 metr) d\u0259niz g\u0259mil\u0259rinin B\u0259sr\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r qalxmas\u0131na imkan yarad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Tarix[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=9\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=9\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h2>\n\n\n\n<p><em><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Gnome-searchtool.svg?uselang=az\"><\/a>&nbsp;\u018fsas m\u0259qal\u0259:&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq_tarixi\">\u0130raq tarixi<\/a><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u018fn q\u0259dim \u015f\u0259rq m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rinin do\u011fuldu\u011fu Mesopotamiya, 633\u2013642-ci ill\u0259r aras\u0131nda&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fr%C9%99b_xilaf%C9%99ti\">\u018fr\u0259b xilaf\u0259ti<\/a>&nbsp;torpaqlar\u0131na daxil edildi. B\u00f6lg\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fm%C9%99vil%C9%99r\">\u018fm\u0259vil\u0259r<\/a>&nbsp;v\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Abbasil%C9%99r\">Abbasil\u0259r<\/a>&nbsp;xilaf\u0259ti d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 \u0259n parlaq d\u00f6vr\u0259sini ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. O zamanlar Ba\u011fdad d\u00fcnyan\u0131n \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 ticar\u0259t m\u0259rk\u0259zi idi. \u0130raq 637-ci ild\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar t\u0259r\u0259find\u0259n f\u0259th edilm\u0259sind\u0259n sonra&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fli_ibn_%C6%8Fbu_Talib\">X\u0259lif\u0259 \u018fli<\/a>&nbsp;d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u0130slam\u0131n m\u0259rk\u0259zi hal\u0131na g\u0259tirilmi\u015f v\u0259 xilaf\u0259tin paytaxt\u0131&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kuf%C9%99\">Kuf\u0259y\u0259<\/a>&nbsp;k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. \u018fli il\u0259 \u018fm\u0259vil\u0259r aras\u0131ndak\u0131&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Siffin_d%C3%B6y%C3%BC%C5%9F%C3%BC&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Siffin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc<\/a>&nbsp;d\u0259 \u0130raq s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 ba\u015f vermi\u015fdir. Bu d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn ard\u0131nda b\u00f6lg\u0259 g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 q\u0259d\u0259r s\u00fcr\u0259n f\u0259rqli t\u0259riq\u0259t v\u0259 etnik qruplar\u0131n m\u00fcbariz\u0259l\u0259rin\u0259 s\u0259hn\u0259 olmu\u015fdur. \u018fm\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n sonra Abbasil\u0259r b\u00f6lg\u0259y\u0259 hakim olmu\u015f, daha sonra 1055-ci ild\u0259n etibar\u0259n b\u00f6lg\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99lcuqlular\">S\u0259lcuqlular<\/a>&#8216;\u0131n hakimiyy\u0259tin\u0259 girmi\u015fdir. \u0130raq \u0259razisi1258-ci ild\u0259n etibar\u0259n is\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Monqol_istilas%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Monqol istilas\u0131<\/a>&#8216;na u\u011fram\u0131\u015f v\u0259 iki \u0259sr monqol idar\u0259sind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131r. Tarixi qaynaqlar D\u0259cl\u0259 \u00e7ay\u0131n\u0131n g\u00fcnl\u0259rl\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b r\u0259ngind\u0259 axd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 minl\u0259rl\u0259 d\u0259rilik kitab\u0131&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran_k%C3%B6rf%C9%99zi\">\u0130ran k\u00f6rf\u0259zin\u0259<\/a>&nbsp;da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131rlar. Daha sonra b\u00f6lg\u0259 A\u011fqoyunlular\u0131n (1444\u20131467), 1499\u20131508-ci ill\u0259r aras\u0131nda is\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99f%C9%99vil%C9%99r\">S\u0259f\u0259vil\u0259rin<\/a>&nbsp;hakimiyy\u0259tin\u0259 girmi\u015fdir. \u0130ndiki \u0130raq \u0259razisi 1534-c\u00fc ild\u0259n 1917-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r, q\u0131sa m\u00fcdd\u0259tlik ististalar xaric olmaqla&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Osmanl%C4%B1_imperiyas%C4%B1\">Osmanl\u0131 imperiyas\u0131n\u0131n<\/a>&nbsp;t\u0259rkibind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Birinci_d%C3%BCnya_m%C3%BCharib%C9%99si\">Birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si<\/a>&nbsp;zaman\u0131 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131n\u0131n Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259n \u00e7\u0259kilm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olan b\u0259zi yerli \u00fcsyanlar olmu\u015fdur. Bu \u00fcsyanlarda ingilisl\u0259rin t\u0259\u015fviqi il\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99kk%C9%99\">M\u0259kk\u0259<\/a>&nbsp;\u0259miri \u015e\u0259rif H\u00fcseyind\u0259n d\u0259 istifad\u0259 edilmi\u015fdir.&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C5%9E%C9%99rif_H%C3%BCseyin&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u015e\u0259rif H\u00fcseyin<\/a>&nbsp;v\u0259 o\u011fullar\u0131na Osmanl\u0131n\u0131n y\u0131x\u0131lmas\u0131ndan sonra qurulacaq olan B\u00f6y\u00fck \u018fr\u0259b D\u00f6vl\u0259tinin krall\u0131\u011f\u0131 v\u0259d edilmi\u015fdi. Lakin bunun \u0259v\u0259zind\u0259 1916-c\u0131 ild\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/B%C3%B6y%C3%BCk_Britaniya\">B\u00f6y\u00fck Britaniya<\/a>&nbsp;v\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Fransa\">Fransa<\/a>&nbsp;aras\u0131nda \u0259ld\u0259 edil\u0259n&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Sayks-Pikot_m%C3%BCqavil%C9%99si&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Sayks-Pikot m\u00fcqavil\u0259sin\u0259<\/a>&nbsp;\u0259sas\u0259n b\u00f6lg\u0259 hegemon Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n z\u0259bt edildi. Bu raz\u0131la\u015fma\u011fa g\u00f6r\u0259 yeni- &#8220;s\u00fcni&#8221; d\u00f6vl\u0259tl\u0259r quruldu. Sayks-Pikot x\u0259tti deyil\u0259n bu s\u0259rh\u0259dl\u0259r, o d\u00f6vr\u00fcn \u015f\u0259rtl\u0259rind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n iki b\u00f6y\u00fck imperialist g\u00fcc\u00fc olan B\u00f6y\u00fck Britaniya v\u0259 Fransan\u0131n Yax\u0131n \u015e\u0259rq\u0259 bax\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u0259ks etdirir. Frans\u0131z v\u0259 ingilis zabitl\u0259r b\u00f6lg\u0259nin etnik v\u0259 dini \u015f\u0259raitini n\u0259z\u0259r\u0259 almadan, yaln\u0131z \u00f6z m\u0259nafel\u0259ri istiqam\u0259tind\u0259, t\u0259kc\u0259 x\u0259rit\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u00f6vcud olan yeni \u00f6lk\u0259l\u0259r meydana g\u0259tirm\u0259kl\u0259 b\u0259zi etnik qruplar\u0131 da par\u00e7alad\u0131lar. Bu raz\u0131la\u015fma n\u0259tic\u0259sind\u0259 qurulan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n \u0130raq,&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ordaniya\">\u0130ordaniya<\/a>&nbsp;v\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C9%99l%C9%99stin\">F\u0259l\u0259stin<\/a>&nbsp;B\u00f6y\u00fck Britaniya b\u00f6lg\u0259sini,&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Suriya\">Suriya<\/a>&nbsp;v\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Livan\">Livan<\/a>&nbsp;is\u0259 Fransa b\u00f6lg\u0259sini t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Yekun olaraq \u0130raq, sahib oldu\u011fu co\u011frafi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri etibaril\u0259 m\u00fcdaxil\u0259y\u0259 a\u00e7\u0131q olmas\u0131 s\u0259b\u0259bil\u0259 m\u00fcxt\u0259lif g\u00fccl\u0259rin hakimiyy\u0259tin\u0259 girmi\u015f, z\u0259btl\u0259r\u0259 u\u011fram\u0131\u015fd\u0131r. 1918-ci ild\u0259 \u0130raq, Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tind\u0259n tamamil\u0259 ayr\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 1920-ci ild\u0259 t\u0259\u015fkil edil\u0259n&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=San_Remo_konfrans%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">San Remo konfrans\u0131<\/a>&nbsp;il\u0259 \u0130ngilis mandat\u0131na verilmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">M\u00fcasir \u0130raq[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=10\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=10\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h3>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Proposed_flag_of_Iraq_(Coalition_Provisional_Authority,_2004).svg?uselang=az\"><\/a>2004-c\u00fc ild\u0259 t\u0259klif edil\u0259n bayraq<a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_Iraq.svg?uselang=az\"><\/a><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=S%C9%99ddam&amp;action=edit&amp;redlink=1\">S\u0259ddam<\/a>&nbsp;Rejimind\u0259n sonra istifad\u0259 edilm\u0259y\u0259 ba\u015flanan \u0130raq Bayra\u011f\u0131<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcasir \u0130raq 1920-ci ild\u0259 Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131n\u0131n Birinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 m\u0259\u011flub olmas\u0131 il\u0259 ingilisl\u0259rin \u0259l\u0259 ke\u00e7irdiyi Osmanl\u0131 vilay\u0259tl\u0259ri olan Mosul, Ba\u011fdad v\u0259 B\u0259sr\u0259ni yeni bir siyasi vahid olaraq birl\u0259\u015fdirm\u0259sinin n\u0259tic\u0259sind\u0259 D\u0259cl\u0259-F\u0259rat h\u00f6vz\u0259sinind\u0259 qurulmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ngilisl\u0259r \u0259vv\u0259ll\u0259r \u00f6lk\u0259ni birba\u015fa idar\u0259 etm\u0259k fikrind\u0259 olsalar da xalq\u0131n s\u0259rt m\u00fcxalif\u0259til\u0259 qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya qalm\u0131\u015flar. Ortaya \u00e7\u0131xan \u00fcsyanlarda x\u00fcsusil\u0259 \u015ei\u0259 \u0259hali \u0259sas rol alm\u0131\u015fd\u0131r. \u015ei\u0259l\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259td\u0259 oldu\u011fu&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/N%C9%99c%C9%99f\">N\u0259c\u0259f<\/a>, bu d\u00f6vrd\u0259 \u00fcsyan\u0131n m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. N\u0259tic\u0259d\u0259 ingilisl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d_Pey%C4%9F%C9%99mb%C9%99r\">M\u0259h\u0259mm\u0259d Pey\u011f\u0259mb\u0259r<\/a>&#8216;in n\u0259slind\u0259n olan&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Feys%C9%99l_bin_H%C3%BCseyn_%C9%99l-Ha%C5%9Fimi&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Kral Feys\u0259l<\/a>&nbsp;\u0130raq\u0131n ba\u015f\u0131na ke\u00e7irilmi\u015fdir. Bu \u00fcsulla ingilisl\u0259r h\u0259m \u0130raqa tamamil\u0259 hakim olmaq, h\u0259m d\u0259 Osmanl\u0131n\u0131n ard\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131xan x\u0259lif\u0259 bo\u015flu\u011funu bu \u015f\u0259kild\u0259 dolduraraq dig\u0259r \u0130slam \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259 t\u0259sir etm\u0259yi planla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Kral Feys\u0259l ba\u015fa ke\u00e7m\u0259siyl\u0259 birlikd\u0259 ya\u015fanan \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli inki\u015faf \u018fr\u0259b xalq\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n teorisyeni&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Sati_%C9%99l_H%C3%BCsri&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Sati \u0259l H\u00fcsrinin<\/a>&nbsp;\u0130raqa g\u0259tirilm\u0259sidir. Onun qurdu\u011fu \u018fr\u0259b birliyin\u0259 istiqam\u0259tli t\u0259hsil sistemi x\u00fcsusil\u0259 \u015ei\u0259 qruplar\u0131n reaksiyas\u0131n\u0131 y\u0131\u011fm\u0131\u015fd\u0131r. Kral Feys\u0259l g\u00fccl\u00fc v\u0259 m\u00fcst\u0259qil bir \u0130raq qura bilm\u0259nin yolunun g\u00fccl\u00fc bir ordudan ke\u00e7diyini bilirdi. Bu s\u0259b\u0259bl\u0259 bu tip bir ordunun meydana g\u0259lm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn g\u00fcc\u00fc il\u0259 \u00e7al\u0131\u015fsa da \u0130raql\u0131 K\u00fcrdl\u0259r v\u0259 \u015ei\u0259l\u0259rin m\u0259nfi r\u0259ftar\u0131yla qar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f v\u0259 \u0259sg\u0259r\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259l\u0259rd\u0259 daim probleml\u0259r yaranm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259r iki birlik d\u0259 S\u00fcnni \u018fr\u0259bl\u0259r\u0259 \u0259sg\u0259r olaraq xidm\u0259t etm\u0259yi r\u0259dd etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 S\u00fcnnil\u0259rl\u0259 \u015ei\u0259l\u0259r aras\u0131ndak\u0131 inteqrasiya m\u00fcdd\u0259ti ya\u015fanm\u0131\u015f qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 evlilikl\u0259r v\u0259 ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259ri olmu\u015fdur. 1928 g\u0259lindiyind\u0259 88 n\u0259f\u0259rlik \u0130raq parlamentind\u0259 26 \u015ei\u0259 \u00fczv vard\u0131.&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=1930-cu&amp;action=edit&amp;redlink=1\">1930-cu<\/a>&nbsp;ild\u0259 \u0130raq h\u00f6kum\u0259ti m\u00fcst\u0259qil bir d\u00f6vl\u0259t olma yolunda \u0130ngilt\u0259r\u0259 il\u0259 25 illik bir raz\u0131la\u015fma imzalad\u0131 v\u0259 \u0130raq&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=1932-ci&amp;action=edit&amp;redlink=1\">1932-ci<\/a>&nbsp;ild\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Mill%C9%99tl%C9%99r_C%C9%99miyeti&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Mill\u0259tl\u0259r C\u0259miyetin\u0259<\/a>&nbsp;m\u00fcst\u0259qil bir d\u00f6vl\u0259t olaraq qat\u0131ld\u0131. 1933 Kral Farukun \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ard\u0131ndan \u00f6lk\u0259d\u0259 dini v\u0259 etnik qar\u015f\u0131durmalar artd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>1935da \u0130talyanlar\u0131n&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/H%C9%99b%C9%99%C5%9Fistan\">H\u0259b\u0259\u015fistan\u0131<\/a>&nbsp;i\u015f\u011fal etm\u0259si Orta \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda x\u00fcsusil\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik narahatl\u0131\u011f\u0131n\u0131n meydana g\u0259lm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. \u0130talyanlar \u015eimali Afrikada qurduqlar\u0131 bu hakimiyy\u0259ti Orta \u015e\u0259rq\u0259 d\u0259 yaymaq ist\u0259di. N\u0259tic\u0259d\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Y%C9%99m%C9%99n\">Y\u0259m\u0259nl\u0259<\/a>&nbsp;ba\u011flad\u0131\u011f\u0131 m\u00fcqavil\u0259 il\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C4%B1rm%C4%B1z%C4%B1_d%C9%99niz\">Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259niz<\/a>&#8216;\u0259 n\u0259zar\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7irdi. Bu s\u0259b\u0259bl\u0259 Orta \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=S%C9%99%C9%99dabad_pakt%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">S\u0259\u0259dabad pakt\u0131<\/a>&nbsp;imzaland\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0kinci_d%C3%BCnya_m%C3%BCharib%C9%99si\">\u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si<\/a>&nbsp;ill\u0259rind\u0259 hakim g\u00fccl\u0259r aras\u0131nda ya\u015fanan m\u00fcbariz\u0259 \u0130raq \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u0259 olmu\u015fdur. Almanlar etdikl\u0259ri inqilab il\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 yax\u0131n bir h\u00f6kum\u0259ti ba\u015fa g\u0259tirs\u0259l\u0259r d\u0259, edil\u0259n \u0259ks-inqilab il\u0259 \u0130ngilisl\u0259r t\u0259krar hakimiyy\u0259ti qurmu\u015flar. \u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ill\u0259rind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r g\u0259l\u0259n Almanlar\u0131n m\u0259qs\u0259dl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259ni ke\u00e7\u0259r\u0259k \u0130raqdak\u0131 yanda\u015flar\u0131na yard\u0131m edib, buradak\u0131 \u0130ngilis hakimiyy\u0259tini q\u0131rmaq idi. Lakin daha sonra Alman ordular\u0131n\u0131n&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Rusiya\">Rusiyaya<\/a>&nbsp;qay\u0131tmas\u0131,&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259nin<\/a>&nbsp;i\u015f\u011fal\u0131 v\u0259 \u0130raqa \u00e7atma planlar\u0131ndan imtina etm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. \u0130ngilisl\u0259r \u0130raq\u0131 da Almaniyaya qar\u015f\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 girm\u0259y\u0259 t\u0259\u015fviq ets\u0259 d\u0259 \u0130raq r\u0259hb\u0259rliyi T\u00fcrkiy\u0259ni n\u00fcmun\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k eyni siyas\u0259tl\u0259ri izl\u0259mi\u015f v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 girm\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=1936-c%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">1936-c\u0131<\/a>&nbsp;ild\u0259 K\u00fcrd m\u0259n\u015f\u0259li bir Polkovnik olan&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=B%C9%99kir_Sidqi&amp;action=edit&amp;redlink=1\">B\u0259kir Sidqi<\/a>&nbsp;liderliyind\u0259 bir inqilab realla\u015fd\u0131. 1941-ci ild\u0259 is\u0259 May h\u0259r\u0259kat\u0131 olaraq bilin\u0259n ikinci bir z\u0259rb\u0259 oldu. 1945-ci ild\u0259 \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri bir araya g\u0259l\u0259r\u0259k, bir&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fr%C9%99b_Birliyi\">\u018fr\u0259b Birliyi<\/a>&nbsp;t\u0259\u015fkilat\u0131 qurdular. \u018fr\u0259b Birliyi h\u0259r\u0259kat\u0131 \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda milliyy\u0259t\u00e7ilik duy\u011fular\u0131n\u0131n da artmas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu. Bunun n\u0259tic\u0259si olaraq da \u0130raq,&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Suriya\">Suriya<\/a>,&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ordaniya\">\u0130ordaniya<\/a>&nbsp;v\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Livan\">Livan<\/a>&nbsp;bir t\u0259k \u00f6lk\u0259 olaraq birl\u0259\u015fm\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si ortaya at\u0131ld\u0131. \u018fr\u0259bl\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sini x\u00fcsusil\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 d\u0259st\u0259kl\u0259yirdi. Bu birl\u0259\u015fm\u0259 il\u0259 \u0130ngilisl\u0259r, Suriya v\u0259 Livandak\u0131 Frans\u0131z hakimiyy\u0259tini qald\u0131raraq bu b\u00f6lg\u0259l\u0259ri d\u0259 \u00f6z hakimiyy\u0259ti alt\u0131na alma\u011f\u0131 m\u0259qs\u0259d qoyurdular. Dig\u0259r g\u00fccl\u00fc bir \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259si olan&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Misir\">Misird\u0259<\/a>&nbsp;bu birl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131. Onun narahatl\u0131\u011f\u0131 is\u0259 \u018fr\u0259b d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck \u00f6lk\u0259si olma x\u00fcsusiyy\u0259tini itir\u0259c\u0259k olmas\u0131 idi. Orta \u015f\u0259rqd\u0259 \u0130ngilisl\u0259rin t\u0259sirinin z\u0259ifl\u0259m\u0259si,&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0srail\">\u0130srail<\/a>&nbsp;d\u00f6vl\u0259tinin qurulmas\u0131, Misirin m\u00fcxalif\u0259ti kimi s\u0259b\u0259bl\u0259rl\u0259 bu birlik fikiri h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259 bilm\u0259di. 1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Misir v\u0259 Suriyan\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri xaricind\u0259 \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda h\u0259r hans\u0131 bir birl\u0259\u015fm\u0259 olmad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130srailin qurulmas\u0131 il\u0259 \u018fr\u0259b T\u00fcrkiy\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ri yeni bir d\u00f6vr\u0259 girdi.&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/AB%C5%9E\">AB\u015e\u0131n<\/a>&nbsp;t\u0259siri il\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259nin<\/a>&nbsp;\u0130srail d\u00f6vl\u0259tini tan\u0131mas\u0131 \u018fr\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 reaksiya il\u0259 qar\u015f\u0131land\u0131. T\u00fcrkiy\u0259 bu reaksiyalar\u0131 azaltmaq v\u0259 yeni m\u00fctt\u0259fiql\u0259r tapa bilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130raqla yax\u0131nla\u015fma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 AB\u015e v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259nin aktiv i\u015ftiraklar\u0131yla&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Ba%C4%9Fdad_Pakt%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Ba\u011fdad Pakt\u0131n\u0131<\/a>&nbsp;imzaland\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130kinci D\u00fcnya d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc sonras\u0131 D\u00fcnya \u00fcz\u0259rind\u0259ki g\u00fcc tarazl\u0131qlar\u0131nda b\u00f6y\u00fck d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259r ya\u015fand\u0131. \u0130ngilt\u0259r\u0259 hakimiyy\u0259tini itir\u0259rk\u0259n ortaya \u00e7\u0131xan bo\u015flu\u011fu AB\u015e v\u0259 Sovetl\u0259r doldurma\u011fa ba\u015flad\u0131. \u0130raq is\u0259 bu d\u00f6vrd\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Sovetl%C9%99r_Birliyi\">Sovetl\u0259r Birliyi<\/a>&nbsp;yan\u0131nda i\u015ftirak etdi.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">1958 inqilab\u0131[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=11\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=11\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h3>\n\n\n\n<p><em><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Gnome-searchtool.svg?uselang=az\"><\/a>&nbsp;\u018fsas m\u0259qal\u0259:&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/14_iyul_inqilab%C4%B1\">14 iyul inqilab\u0131<\/a><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>1958-ci ild\u0259 ild\u0259 realla\u015fan qanl\u0131 z\u0259rb\u0259 il\u0259 Krall\u0131q a\u015f\u0131b, Respublika elan edildi. General&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fbd%C3%BClk%C9%99rim_Qas%C4%B1m\">\u018fbd\u00fclk\u0259rim Qas\u0131m<\/a>&nbsp;respublika ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 oldu. \u0130raq bu z\u0259rb\u0259nin ard\u0131ndan Ba\u011fdad Pakt\u0131ndan \u00e7\u0259kildiyini a\u00e7\u0131qlad\u0131. \u0130raqda bu d\u00f6vr x\u00fcsusil\u0259 kommunizm v\u0259 etnik milliyy\u0259t\u00e7iliyin s\u00fcr\u0259tl\u0259 yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ill\u0259rdir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130raqda ya\u015fanan bu d\u0259yi\u015fiklik Orta \u015e\u0259rqd\u0259ki b\u00fct\u00fcn tarazl\u0131qlar\u0131 alt-\u00fcst etdi. \u0130raqdak\u0131 bu z\u0259rb\u0259d\u0259n t\u0259sirl\u0259n\u0259n Suriyada b\u0259nz\u0259r bir \u0259sg\u0259ri z\u0259rb\u0259 ya\u015fand\u0131. Orta \u015f\u0259rqin tamamil\u0259 Sovet Rusiyan\u0131n hakimiyy\u0259tin\u0259 girm\u0259m\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn AB\u015e v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7di. AB\u015e Livana \u0259sg\u0259ri m\u00fcdaxil\u0259 ed\u0259rk\u0259n, \u0130ngilt\u0259r\u0259 \u0130ordaniyadak\u0131 qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131\u011f\u0131 b\u0259han\u0259 ed\u0259r\u0259k buran\u0131 i\u015f\u011fal etdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Orta \u015f\u0259rqin \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir hiss\u0259sinin Sovet t\u0259siri alt\u0131na girm\u0259si AB\u015e v\u0259 m\u00fctt\u0259fiql\u0259rini narahatl\u0131qland\u0131rd\u0131. X\u00fcsusil\u0259 son d\u00f6vrd\u0259 a\u00e7\u0131qlanan s\u0259n\u0259dl\u0259r T\u00fcrkiy\u0259nin \u0130raq v\u0259 Suriyada ya\u015fanan z\u0259rb\u0259l\u0259rin ard\u0131ndan AB\u015e\u0131n n\u0259\u015fr\/t\u0259zyiqiyl\u0259 bu \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 y\u00f6n\u0259lib bir i\u015f\u011fal plan\u0131 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 daha sonra b\u0259zi s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n \u00f6t\u0259ri bundan imtina etdiyini ortaya qoymaqda.<\/p>\n\n\n\n<p>8 noyabr 1963-da&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/B%C6%8F%C6%8FS\">B\u018f\u018fS<\/a>&nbsp;Partiyas\u0131 m\u0259nsublar\u0131 v\u0259 ordudak\u0131 milliyy\u0259t\u00e7il\u0259ri z\u0259rb\u0259 c\u0259hdind\u0259 ol\/tap\u0131ld\u0131lar. Lakin General&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fb%C3%BCl_Salam_Arif\">\u018fb\u00fcl Salam Arif<\/a>&nbsp;yeni lider oldu v\u0259 \u00f6lk\u0259 daxilind\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Kommunist_ovu&amp;action=edit&amp;redlink=1\">kommunist ovu<\/a>&nbsp;ba\u015flad\u0131ld\u0131. 17 Noyabr 1968da Baas Partiyas\u0131 bir z\u0259rb\u0259 il\u0259 iqtidar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irdi. General&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fhm%C9%99d_H%C9%99s%C9%99n_%C6%8Fl-B%C9%99kr\">\u018fhm\u0259d H\u0259s\u0259n \u018fl-B\u0259kr<\/a>&nbsp;Respublika ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 oldu.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Baas rejimi (1968\u20132003)[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=12\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=12\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h3>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><em>Baas H\u0259r\u0259kat\u0131<\/em>[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=13\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=13\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h4>\n\n\n\n<p><em>Baas<\/em>&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fr%C9%99b_dili\">\u018fr\u0259b dilind\u0259<\/a>&nbsp;<em>yenid\u0259n dirili\u015f<\/em>&nbsp;m\u0259nas\u0131n\u0131 verm\u0259kd\u0259dir. 1940-c\u0131 ild\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Suriya\">Suriyada<\/a>&nbsp;qurulan bu h\u0259r\u0259kat\u0131n ilk n\u0259z\u0259riyy\u0259\u00e7il\u0259ri \u018fkr\u0259m Sinaqoqu il\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Mi%C5%9Fel_%C6%8Fflaq\">Mi\u015fel \u018fflaqd\u0131r<\/a>&nbsp;(Eflak, Suriyal\u0131 bir Xristian v\u0259 bu ideologiyan\u0131n \u0259fsan\u0259vi lideridir). Baas ideologiyas\u0131, m\u0259qs\u0259d olaraq Orta \u015e\u0259rqd\u0259 t\u0259k bir \u018fr\u0259b d\u00f6vl\u0259ti qurulmas\u0131n\u0131 m\u0259nims\u0259mi\u015fdir. Partiyan\u0131n \u015f\u00fcar\u0131&nbsp;<em>Birlik, azadl\u0131q v\u0259 sosializm<\/em>&nbsp;idi. Partiya ideologiyas\u0131 Partiya birliyin\u0259 v\u0259 xarici n\u0259\u015fr\/t\u0259zyiql\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 dayanma\u011fa s\u00f6yk\u0259nirdi. Baas h\u0259r\u0259kat\u0131&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Suriya\">Suriyada<\/a>&nbsp;ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fsa da, \u0130raqda da t\u0259r\u0259fdar tapm\u0131\u015fd\u0131r.&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/B%C6%8F%C6%8FS\">B\u018f\u018fS<\/a>&nbsp;Partiyas\u0131 Suriya v\u0259 \u0130raqda etdikl\u0259ri inqilablarla iqtidar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015fdir.&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99ddam_H%C3%BCseyn\">S\u0259ddam H\u00fcseyn<\/a>&nbsp;v\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Hafiz_%C6%8Fs%C9%99d\">Hafiz \u018fs\u0259d<\/a>&nbsp;Baas ax\u0131n\u0131n\u0131n son n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ridir.<\/p>\n\n\n\n<p>17 iyul 1968-c\u0131 ild\u0259 realla\u015fan \u00e7evrili\u015fin ard\u0131ndan \u0130nqilab\u00e7\u0131 \u018fmr\/\u0259mr\u0259 \u015euras(n)\u0131 yarad\u0131ld\u0131. H\u00f6kum\u0259t proqram\u0131 m\u00f6vzusunda ba\u015flayan anla\u015f\u0131lmazl\u0131qlar \u00fcz\u0259rin\u0259 Baas yanl\u0131s\u0131 S\u0259ddam H\u00fcseyinin ba\u015f\u0131nda ol\/tap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir qrup zabit iyul sonlar\u0131nda o biri z\u0259rb\u0259\u00e7i hizipleri saf xarici buraxd\u0131. D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 v\u0259 ba\u015f nazirliy\u0259 g\u0259tiril\u0259n \u0259l-B\u0259kir, eyni zamanda DKK v\u0259 Baas Partiyas\u0131 Regional komandirliyi ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 olaraq q\u0259ti bir yoxlama t\u0259min etdi. H\u00f6kum\u0259t\u0259 a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoyan Baas Partiyas\u0131, t\u0259\u015fkilatl\u0131 qurulu\u015fuyla d\u0259rhal d\u0259rhal b\u00fct\u00fcn t\u0259\u015fkilatlar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7\u0259rm\u0259yi bacard\u0131. D\u00f6\u015f\u0259m\u0259s(n)ini geni\u015fl\u0259tm\u0259k ist\u0259y\u0259n Partiya, 1970-da K\u00fcrdl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131durmaya son ver\u0259r\u0259k&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq_Kommunist_Partiyas%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">\u0130raq Kommunist Partiyas\u0131<\/a>&nbsp;(IKP),&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=K%C3%BCrd%C3%BCstan_Demokratik_Partiyas%C4%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1\">K\u00fcrd\u00fcstan Demokratik Partiyas\u0131<\/a>&nbsp;(KDP) v\u0259 o biri b\u0259zi milliyy\u0259t\u00e7i v\u0259 sol meylli siyasi g\u00fccl\u0259rl\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6n\u0259ldi. Ancaq, 1974da&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%BCrdl%C9%99r\">K\u00fcrdl\u0259rl\u0259<\/a>, ard\u0131ndan&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kommunist\">kommunistl\u0259rl\u0259<\/a>&nbsp;\u0259laq\u0259l\u0259rin pozulmas\u0131 s\u0259b\u0259biyl\u0259 yenid\u0259n t\u0259k partiyal\u0131 m\u00f6hk\u0259m bir rejim\u0259 d\u00f6n\u00fcld\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p>1976-da ba\u015f nazirliyi v\u0259 b\u0259zi \u0259h\u0259miyy\u0259tli s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259ri&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Fhm%C9%99d_H%C9%99s%C9%99n_%C6%8Fl-B%C9%99kr\">H\u0259s\u0259n \u018fl Bekrd\u0259n<\/a>&nbsp;g\u00f6t\u00fcr\u0259n&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99ddam_H%C3%BCseyn\">S\u0259ddam H\u00fcseyn<\/a>, iyul 1979-da, d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 oldu.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran-%C4%B0raq_m%C3%BCharib%C9%99si\">\u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si<\/a>: 1979 ilind\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130randa<\/a>&nbsp;ya\u015fanan&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran_%C4%B0slam_%C4%B0nqilab%C4%B1\">\u0130slam \u0130nqilab\u0131<\/a>&nbsp;oldu. 1975-da K\u00fcrd problemini h\u0259ll etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130rana<\/a>&nbsp;b\u0259zi g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259r ver\u0259n \u0130raq 1979-da bu \u00f6lk\u0259d\u0259 ya\u015fanan rejim d\u0259yi\u015fikliyind\u0259n faydalanaraq&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130rana<\/a>&nbsp;m\u00fcharib\u0259 a\u00e7d\u0131. H\u0259r iki \u00f6lk\u0259y\u0259 d\u0259 insani v\u0259 iqtisadi olaraq b\u00f6y\u00fck itkil\u0259r verdir\u0259n&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran-%C4%B0raq_m%C3%BCharib%C9%99si\">\u0130ran-\u0130raq m\u00fcharib\u0259si<\/a>&nbsp;1988-ci ild\u0259 imzalanan at\u0259\u015fk\u0259s andla\u015fmas\u0131yla sona \u00e7atd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%B6rf%C9%99z_m%C3%BCharib%C9%99si\">K\u00f6rf\u0259z m\u00fcharib\u0259si<\/a>[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=14\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=14\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h4>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0kinci_d%C3%BCnya_m%C3%BCharib%C9%99si\">\u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n<\/a>&nbsp;sonra ba\u015flayan&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Soyuq_m%C3%BCharib%C9%99\">Soyuq m\u00fcharib\u0259<\/a>&nbsp;b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 iki d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259y\u0259 ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. 1980-c\u0131 ill\u0259r Sovetl\u0259rin h\u0259ll edilm\u0259 m\u00fcdd\u0259tin\u0259 girm\u0259sin\u0259 v\u0259 Soyuq D\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259nm\u0259sin\u0259 s\u0259hn\u0259 oldu. \u0130ki q\u00fctbl\u00fc bir d\u00fcnyadan t\u0259k q\u00fctbl\u00fc bir d\u00fcnyaya do\u011fru f\u0259aliyy\u0259t x\u0259rit\u0259si t\u0259krar \u00e7\u0259kilm\u0259y\u0259 ba\u015flanmas\u0131,&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Orta_%C5%9E%C9%99rq\">Orta \u015e\u0259rq\u0259<\/a>&nbsp;da \u0259ks olundu.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130raq 1990-c\u0131 ilin avqust ay\u0131ndan neft istehsal kvotalar\u0131n\u0131 a\u015fmaq v\u0259 m\u00fczakir\u0259li b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259n neft \u00e7\u0131xarmaqla g\u00fcnahland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 qon\u015fusu&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%BCveyt\">K\u00fcveyt\u0131<\/a>&nbsp;i\u015f\u011fal ed\u0259r\u0259k 19. \u0259li olaraq torpaqlar\u0131na qatd\u0131\u011f\u0131n\u0131 elan etdi.&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99ddam_H%C3%BCseyn\">S\u0259ddam H\u00fcseynin<\/a>&nbsp;uzla\u015fmaz g\u00fcc\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/BMT\">BMT\u0259<\/a>&nbsp;\u00fczv m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259r&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>&nbsp;liderliyind\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99udiyy%C9%99_%C6%8Fr%C9%99bistan\">S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistana<\/a>&nbsp;\u0259sg\u0259rl\u0259rini y\u0131\u011fma\u011fa ba\u015flad\u0131.&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_Mill%C9%99tl%C9%99r\">BM T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131<\/a>&nbsp;\u0130raqa 15 yanvar 1991-n\u0259 kimi \u0259sg\u0259rl\u0259rini K\u00fcveytd\u0259n \u00e7\u0259km\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn bir x\u0259b\u0259rdarl\u0131qda etdi. 17 yanvar 1991-ci ild\u0259 ba\u015flayan v\u0259 K\u00f6rf\u0259z D\u00f6y\u00fc\u015f\u00fc olaraq bilin\u0259n&nbsp;<em>\u00c7\u00f6l F\u0131rt\u0131nas\u0131 H\u0259r\u0259kat\u0131<\/em>&nbsp;sonunda 27 fevral 1991-ci ild\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%BCveyt\">K\u00fcveyt<\/a>&nbsp;qurtar\u0131ld\u0131. 28 fevraldak\u0131 at\u0259\u015fk\u0259sin ard\u0131ndan \u015fimaldak\u0131&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%BCrd\">K\u00fcrdl\u0259r<\/a>&nbsp;v\u0259 c\u0259nubdak\u0131&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Ei%C9%99\">\u015ei\u0259l\u0259r<\/a>&nbsp;aras\u0131nda ba\u015flayan qiyamlar \u0130raq q\u00fcvv\u0259tl\u0259rin t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259rh\u0259m\u0259tsizc\u0259 basd\u0131r\u0131ld\u0131. Milyonun \u00fcz\u0259rind\u0259 \u0130raql\u0131 K\u00fcrd&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/T%C3%BCrkiy%C9%99\">T\u00fcrkiy\u0259<\/a>&nbsp;v\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0ran\">\u0130rana<\/a>&nbsp;s\u0131\u011f\u0131nd\u0131. Bunun \u00fcz\u0259rin\u0259 m\u00fctt\u0259fiq q\u00fcvv\u0259tl\u0259r 36. paralelin \u015fimal\u0131 v\u0259 32. paralelin c\u0259nubundak\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259ri \u0130raq u\u00e7u\u015flar\u0131na qada\u011fan etdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>&nbsp;r\u0259hb\u0259rliyind\u0259ki m\u00fctt\u0259fiq q\u00fcvv\u0259l\u0259r 1993, 1996, 1998 v\u0259 2001 ill\u0259rind\u0259 \u0130raqa qar\u015f\u0131 hava h\u00fccumlar\u0131 t\u0259\u015fkil etdi.&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C3%B6rf%C9%99z_m%C3%BCharib%C9%99si\">K\u00f6rf\u0259z m\u00fcharib\u0259sind\u0259n<\/a>&nbsp;sonra t\u0259tbiq edil\u0259n BM embarqosu 1996-c\u0131 ild\u0259 ba\u015flayan Qida Qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 Neft proqram\u0131yla yum\u015fad\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">\u0130raq\u0131n i\u015f\u011fal\u0131[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=15\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=15\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h3>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Amerika_Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_%C5%9Etatlar%C4%B1\">AB\u015e<\/a>&nbsp;v\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Birl%C9%99%C5%9Fmi%C5%9F_Krall%C4%B1q\">Birl\u0259\u015fmi\u015f Krall\u0131q<\/a>&nbsp;liderliyind\u0259ki koalisiya q\u00fcvv\u0259tl\u0259ri&nbsp;<em>\u0130raq\u0131 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131ndan t\u0259mizl\u0259m\u0259k<\/em>&nbsp;,<em><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99ddam_H%C3%BCseyn\">S\u0259ddam H\u00fcseyn\u0131n<\/a>&nbsp;terrora verdiyi d\u0259st\u0259yi k\u0259sm\u0259k<\/em>&nbsp;v\u0259&nbsp;<em>\u0130raq Xalq\u0131n\u0131 azadla\u015fd\u0131rmaq<\/em>&nbsp;b\u0259han\u0259siyl\u0259 \u0130raqdak\u0131&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/B%C6%8F%C6%8FS\">B\u018f\u018fS<\/a>&nbsp;Rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 h\u00fccuma ke\u00e7di. 20 Mart 2003-d\u0259 ba\u015flayan hava h\u00fccumu v\u0259 onu izl\u0259y\u0259n quru harekat\u0131 sonunda 9 Aprel 2003-d\u0259 paytaxt Ba\u011fdada gir\u0259n koalisiya g\u00fccl\u0259ri&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99ddam_H%C3%BCseyn\">S\u0259ddam H\u00fcseyn<\/a>&nbsp;iqtidar\u0131n\u0131 a\u015f\u0131rtd\u0131. 15 Apreld\u0259 \u0130raq tamamil\u0259 koalisiya g\u00fccl\u0259rinin yoxlamas\u0131na ke\u00e7di. Bundan sonra bir m\u00fcdd\u0259t m\u00fc\u0259yy\u0259n bir m\u00fcqavim\u0259t realla\u015fmad\u0131.Dekabr 2003-d\u0259 S\u0259ddam H\u00fcseyn tutuldu. Sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 AB\u015e g\u00fccl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 bir m\u00fcqavim\u0259t ba\u015flad\u0131 v\u0259 indiki vaxtda da b\u0259z\u0259n \u00e7ox \u015fidd\u0259tli olaraq(x\u00fcsusil\u0259&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/F%C9%99lluc%C9%99\">F\u0259lluc\u0259d\u0259<\/a>) davam etm\u0259kd\u0259dir. Bunun yan\u0131nda \u015ei\u0259l\u0259r il\u0259 S\u00fcnnil\u0259r aras\u0131nda d\u0259rin bir ayr\u0131\u015fma ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015f v\u0259 sanki v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259sini xat\u0131rladan, indiki vaxtda da davam ed\u0259n \u015fidd\u0259tli qar\u015f\u0131durmalar ya\u015fanmaqdad\u0131r. Terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259 t\u0259\u015fkil edil\u0259n h\u00fccumlarda \u00e7ox sayda insan \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcr. 2008 ba\u015flar\u0131nda \u0130\u015f\u011fal\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 Mart 2003d\u0259n b\u0259ri 4020 \u0259traf\u0131nda AB\u015e \u0259sg\u0259ri \u00f6l\u0259rk\u0259n 1 milyondan \u00e7ox \u0130raql\u0131n\u0131n \u015fidd\u0259t, qar\u015f\u0131durma v\u0259 m\u00fcqavim\u0259t hadis\u0259l\u0259ri n\u0259tic\u0259sni \u00f6ld\u00fcy\u00fc ifad\u0259 olunmu\u015fdur. Ayr\u0131ca AB\u015e-\u0131n iraql\u0131 m\u0259hbuslara etdiyi i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r skandala g\u0259tirib \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131r. Bunun yan\u0131nda kefi t\u0259tbiql\u0259r n\u0259tic\u0259sni \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259n iraql\u0131 v\u0259t\u0259nda\u015flara rast g\u0259linmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u0130raq\u0131n inzibati \u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=16\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=16\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h2>\n\n\n\n<p>\u0130raq inzibati c\u0259h\u0259td\u0259n 18 m\u00fchafazaya, 102 q\u0259zaya (\u0259r\u0259bc\u0259&nbsp;<strong>\u0642\u0636\u0627\u0621<\/strong>) b\u00f6l\u00fcn\u00fcr .<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Iraqi_Governorates_(numbered).png?uselang=az\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c1\/Iraqi_Governorates_%28numbered%29.png\/250px-Iraqi_Governorates_%28numbered%29.png\" alt=\"tumb\"\/><\/a><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table><tbody><tr><td><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ba%C4%9Fdad_m%C3%BChafazas%C4%B1\">Ba\u011fdad<\/a>&nbsp;(\u0628\u063a\u062f\u0627\u062f)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C9%99lah%C9%99ddin_m%C3%BChafazas%C4%B1\">S\u0259lah\u0259ddin<\/a>&nbsp;(\u0635\u0644\u0627\u062d \u0627\u0644\u062f\u064a\u0646)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Diyal%C9%99_m%C3%BChafazas%C4%B1\">Diyal\u0259<\/a>&nbsp;(\u062f\u064a\u0627\u0644\u0649)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Vasit_m%C3%BChafazas%C4%B1\">Vasit<\/a>&nbsp;(\u0648\u0627\u0633\u0637)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Meysan_m%C3%BChafazas%C4%B1\">Meysan<\/a>&nbsp;(\u0645\u064a\u0633\u0627\u0646)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/B%C9%99sr%C9%99_m%C3%BChafazas%C4%B1\">B\u0259sr\u0259<\/a>&nbsp;(\u0627\u0644\u0628\u0635\u0631\u0629)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Ziqar_m%C3%BChafazas%C4%B1\">Ziqar<\/a>&nbsp;(\u0630\u064a \u0642\u0627\u0631)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/M%C3%BCs%C9%99nn%C9%99_m%C3%BChafazas%C4%B1\">M\u00fcs\u0259nn\u0259<\/a>&nbsp;(\u0645\u062b\u0646\u0649)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Q%C9%99disiy%C9%99_m%C3%BChafazas%C4%B1\">Q\u0259disiy\u0259<\/a>&nbsp;(\u0642\u0627\u062f\u0633\u064a\u0629)<\/td><td><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Babil_m%C3%BChafazas%C4%B1\">Babil<\/a>&nbsp;(\u0628\u0627\u0628\u0644)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C9%99rb%C9%99la_m%C3%BChafazas%C4%B1\">K\u0259rb\u0259la<\/a>&nbsp;(\u0643\u0631\u0628\u0644\u0627\u0621)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/N%C9%99c%C9%99f_m%C3%BChafazas%C4%B1\">N\u0259c\u0259f<\/a>&nbsp;(\u0627\u0644\u0646\u062c\u0641)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Anbar_m%C3%BChafazas%C4%B1\">Anbar<\/a>&nbsp;(\u0623\u0646\u0628\u0627\u0631)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Nin%C9%99v%C9%99_m%C3%BChafazas%C4%B1\">Nin\u0259v\u0259<\/a>&nbsp;(\u0646\u064a\u0646\u0648\u0649)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Dohuk_m%C3%BChafazas%C4%B1\">Dohuk<\/a>&nbsp;(\u062f\u0647\u0648\u0643)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C6%8Frbil_m%C3%BChafazas%C4%B1\">\u018frbil<\/a>&nbsp;(\u0623\u0631\u0628\u064a\u0644)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/K%C9%99rk%C3%BCk_m%C3%BChafazas%C4%B1\">K\u0259rk\u00fck<\/a>&nbsp;(\u06a9\u0631\u06a9\u0648\u06a9)<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/S%C3%BCleymaniy%C9%99_m%C3%BChafazas%C4%B1\">S\u00fcleymaniy\u0259<\/a>&nbsp;(\u0633\u0644\u064a\u0645\u0627\u0646\u064a\u0629)<\/td><td><\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u0130raq\u0131n \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=17\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=17\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h2>\n\n\n\n<p><em><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Gnome-searchtool.svg?uselang=az\"><\/a>&nbsp;\u018fsas m\u0259qal\u0259:&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq_%C5%9F%C9%99h%C9%99rl%C9%99ri\">\u0130raq \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri<\/a><\/em><\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u0130stinadlar[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=18\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=18\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h2>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\"><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#cite_ref-1\">\u2191<\/a>&nbsp;<a href=\"http:\/\/www.unpo.org\/content\/view\/9305\/236\/\">Unrepresented Nations and Peoples Organization&nbsp;: Iraqi Kurdistan: Census Plan<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#cite_ref-2\">\u2191<\/a>&nbsp;Radio Free Europa&nbsp;:&nbsp;<a href=\"http:\/\/www.rferl.org\/content\/KurdishArab_Power_Struggle_Leads_To_Calls_For_Iraq_Census_Delay\/1810612.html\">Kurdish-Arab Power Struggle Leads To Calls For Iraq Census Delay<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0raq#cite_ref-3\">\u2191<\/a>&nbsp;Russell, Malcom B. The Middle East and South Asia 1997 (The World Today Series). Harpers Ferry, West Virginia: Stryker-Post Publications (1997), pg. 104.<\/li><\/ol>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Xarici ke\u00e7idl\u0259r[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=19\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=19\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h2>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><a href=\"http:\/\/search.ohchr.org\/search?q=cache:OEwPFiP0tSIJ:www2.ohchr.org\/english\/issues\/minorities\/docs\/11\/Iraqi%2520Committee_3a.doc+iran+demography&amp;access=p&amp;output=xml_no_dtd&amp;ie=UTF-8&amp;client=default_frontend&amp;site=default_collection&amp;proxystylesheet=en_frontend&amp;oe=UTF-8\">United Nations on Human Rights Sub-commission on the Promotion &amp; Protection of Minorities , Working Group on minorities 11th Session (22nd May-3rd June 2005) , Geneva, Switzerland<\/a><sup>[<em><a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/W:Wikipedia:Link_rot\">\u00f6l\u00fc ke\u00e7id<\/a><\/em>]<\/sup><\/li><li><a href=\"http:\/\/cosit.gov.iq\/english\/index.php\">Central Organization for Statistics and Information Technology<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20130320171559\/http:\/\/cosit.gov.iq\/english\/index.php\">Arxivl\u0259\u015fdirilib<\/a>&nbsp;2013-03-20 at the&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Wayback_Machine\">Wayback Machine<\/a><\/li><li><a href=\"http:\/\/www.iraqipresidency.net\/\">Iraqi Presidency Website<\/a><\/li><li><a href=\"http:\/\/www.cabinet.iq\/\">Iraqi Government Website<\/a><\/li><li><a href=\"http:\/\/www.parliament.iq\/\">Iraqi Parliament Website<\/a><\/li><li><a href=\"http:\/\/www.mofa.gov.iq\/\">Ministry of Foreign Affairs<\/a><\/li><li><a href=\"http:\/\/www.iraqmod.org\/\">Ministry of Defense<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20170918022601\/http:\/\/iraqmod.org\/\">Arxivl\u0259\u015fdirilib<\/a>&nbsp;2017-09-18 at the&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Wayback_Machine\">Wayback Machine<\/a><\/li><li><a href=\"http:\/\/www.oil.gov.iq\/\">Ministry of Oil<\/a><\/li><li><a href=\"http:\/\/www.mot.gov.iq\/\">Ministry of Trade<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20200511011144\/https:\/\/mot.gov.iq\/\">Arxivl\u0259\u015fdirilib<\/a>&nbsp;2020-05-11 at the&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Wayback_Machine\">Wayback Machine<\/a><\/li><li><a href=\"http:\/\/www.industry.gov.iq\/\">Ministry of Industry<\/a><\/li><li><a href=\"http:\/\/www.mohesr.gov.iq\/\">Ministry of Higher Education<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20170912203210\/http:\/\/mohesr.gov.iq\/\">Arxivl\u0259\u015fdirilib<\/a>&nbsp;2017-09-12 at the&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Wayback_Machine\">Wayback Machine<\/a><\/li><li><a href=\"http:\/\/www.moh.gov.iq\/\">Iraqi Health Ministry|Ministry of health<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/www.cia.gov\/library\/publications\/world-leaders-1\/world-leaders-i\/iraq.html\">Chief of State and Cabinet Members<\/a><\/li><li><a href=\"http:\/\/www.krg.org\/\">Kurdistan Regional Government<\/a><\/li><li><a href=\"http:\/\/dev.epic-usa.org\/files\/EPIC\/IRAQ_Government.pdf\">New Iraqi government structure (PDF)<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20060815210023\/http:\/\/dev.epic-usa.org\/files\/EPIC\/IRAQ_Government.pdf\">Arxivl\u0259\u015fdirilib<\/a>&nbsp;2006-08-15 at the&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Wayback_Machine\">Wayback Machine<\/a>&nbsp;(As of July 17, 2006)<\/li><\/ul>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">H\u0259m\u00e7inin bax[<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;veaction=edit&amp;section=20\">redakt\u0259<\/a>&nbsp;|&nbsp;<a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/w\/index.php?title=%C4%B0raq&amp;action=edit&amp;section=20\">\u0259sas redakt\u0259<\/a>]<\/h2>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table><tbody><tr><th scope=\"col\"><a>G\u00f6st\u0259r<\/a><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eablon:%C4%B0raq_m%C3%B6vzularda\"><\/a><a>\u0130raq<\/a>&nbsp;m\u00f6vzularda<\/th><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table><tbody><tr><th scope=\"col\"><a>G\u00f6st\u0259r<\/a><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eablon:%C4%B0slam_%C6%8Fm%C9%99kda%C5%9Fl%C4%B1q_T%C9%99%C5%9Fkilat%C4%B1\"><\/a><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0slam_%C6%8Fm%C9%99kda%C5%9Fl%C4%B1q_T%C9%99%C5%9Fkilat%C4%B1\">\u0130slam \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131<\/a>&nbsp;(OCI)<\/th><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table><tbody><tr><th scope=\"col\"><a>G\u00f6st\u0259r<\/a><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eablon:Asiya_%C3%B6lk%C9%99l%C9%99ri\"><\/a><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Asiya_%C3%B6lk%C9%99l%C9%99rinin_siyah%C4%B1s%C4%B1\">Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259ri<\/a><\/th><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table><tbody><tr><th scope=\"col\"><a>G\u00f6st\u0259r<\/a><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eablon:%C6%8Fr%C9%99b_D%C3%B6vl%C9%99tl%C9%99ri_Liqas%C4%B1\"><\/a>\u018fr\u0259b D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri Liqas\u0131<\/th><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table><tbody><tr><th scope=\"col\"><a>G\u00f6st\u0259r<\/a><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/%C5%9Eablon:Neft_%C4%B0xrac_Ed%C9%99n_%C3%96lk%C9%99l%C9%99r_Birliyi\"><\/a><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Flag_of_OPEC.svg?uselang=az\"><\/a>&nbsp;(OPEC)<\/th><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/X%C3%BCsusi:Categories\">Kateqoriyalar<\/a>:&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kateqoriya:%C4%B0raq\">\u0130raq<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kateqoriya:Fars_k%C3%B6rf%C9%99zi_%C3%B6lk%C9%99l%C9%99ri\">Fars k\u00f6rf\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259ri<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kateqoriya:Mesopotamiya\">Mesopotamiya<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kateqoriya:Federativ_d%C3%B6vl%C9%99tl%C9%99r\">Federativ d\u00f6vl\u0259tl\u0259r<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kateqoriya:Az%C9%99rbaycan_dilind%C9%99_dan%C4%B1%C5%9F%C4%B1lan_%C3%B6lk%C9%99_v%C9%99_b%C3%B6lg%C9%99l%C9%99r\">Az\u0259rbaycan dilind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131lan \u00f6lk\u0259 v\u0259 b\u00f6lg\u0259l\u0259r<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kateqoriya:Yax%C4%B1n_%C5%9E%C9%99rq_d%C3%B6vl%C9%99tl%C9%99ri\">Yax\u0131n \u015e\u0259rq d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kateqoriya:Orta_%C5%9E%C9%99rq_d%C3%B6vl%C9%99tl%C9%99ri\">Orta \u015e\u0259rq d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri<\/a><\/li><li><a href=\"https:\/\/az.wikipedia.org\/wiki\/Kateqoriya:%C4%B0slam_d%C3%B6vl%C9%99tl%C9%99ri\">\u0130slam d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri<\/a><\/li><\/ul>\n\n\n\n<p><a>[+]<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130raq&nbsp;\u2014&nbsp;Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259&nbsp;d\u00f6vl\u0259t. \u0130raq d\u00fcnyan\u0131n \u0259n q\u0259dim m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rinin be\u015fiyi olmu\u015f A\u015fa\u011f\u0131&nbsp;Mesopotamiya&nbsp;b\u00f6lg\u0259sind\u0259 qurulmu\u015f d\u00f6vl\u0259tdir. Hal-haz\u0131rda \u0130raq&nbsp;Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259&nbsp;strateji m\u00f6vqeyi, sahib oldu\u011fu neft ehtiyatlar\u0131 v\u0259 \u0259kin\u00e7iliy\u0259 \u0259lveri\u015fli torpaqlar\u0131 il\u0259 b\u00f6lg\u0259nin geopolitik \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n biridir. \u0130raq&nbsp;S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131ndan&nbsp;sonra d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck ikinci neft ehtiyat\u0131na malikdir.\u018fn b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259h\u0259ri paytaxt Ba\u011fdad olsa da , dig\u0259r m\u0259\u015fhur \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri Mosul,K\u0259rbala v\u0259 \u018fl-N\u0259c\u0259fdir.Wikimedia&nbsp;| \u00a9&nbsp;OpenStreetMap\u0130raq \u0130raq &hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-38030","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub","latest_post"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38030","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=38030"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38030\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":38039,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38030\/revisions\/38039"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=38030"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=38030"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=38030"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}