{"id":46200,"date":"2023-05-19T09:00:00","date_gmt":"2023-05-19T05:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=46200"},"modified":"2023-05-19T18:01:46","modified_gmt":"2023-05-19T14:01:46","slug":"19-may-xalq-sairi-r%c9%99sul-rzanin-dogum-gunudu-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=46200","title":{"rendered":"19 May\u0131s \u00c7a\u011fda\u015f T\u00fcrkiye C\u00fcmhuriyetinin kurucusu ve mimar\u0131 Say\u0131n Osman Gazi Mustafa Kemal ATAT\u00dcRK\u00fc n do\u011fum g\u00fcn\u00fc"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

“Atat\u00fcrk”, “Mustafa Kemal” ve “Mustafa Kemal Pa\u015fa” buraya y\u00f6nlendirilmektedir. Di\u011fer kullan\u0131mlar i\u00e7in Atat\u00fcrk (anlam ayr\u0131m\u0131)<\/a>, Mustafa Kemal (anlam ayr\u0131m\u0131)<\/a> ve Mustafa Kemal Pa\u015fa (anlam ayr\u0131m\u0131)<\/a> sayfalar\u0131na bak\u0131n\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Halask\u00e2r[a]<\/a><\/sup> \u00b7<\/strong> Gazi<\/a> \u00b7<\/strong> Mare\u015fal<\/a> \u00b7<\/strong> Ba\u015f\u00f6\u011fretmen \u00b7<\/strong> Ebedi \u015eef[b]<\/a><\/sup>
Mustafa Kemal Atat\u00fcrk
1317-P<\/a>.8[1]<\/a><\/sup><\/th><\/tr>
<\/a><\/td><\/tr>
1930’larda Atat\u00fcrk<\/td><\/tr>
1.<\/a> T\u00fcrkiye cumhurba\u015fkan\u0131<\/a><\/th><\/tr>
G\u00f6rev s\u00fcresi<\/strong>
29 Ekim 1923 – 10 Kas\u0131m 1938<\/td><\/tr>
Ba\u015fbakan<\/th>\u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc<\/a> (1923-24, 25-37)
Fethi Okyar<\/a> (1924-25)
Cel\u00e2l Bayar<\/a> (1937-38)<\/td><\/tr>
Yerine geldi\u011fi<\/th>Makam olu\u015fturuldu<\/td><\/tr>
Yerine gelen<\/th>\u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc<\/a><\/td><\/tr>
1.<\/a> \u0130cra Vekilleri Heyeti reisi<\/a><\/th><\/tr>
G\u00f6rev s\u00fcresi<\/strong>
3 May\u0131s 1920 – 24 Ocak 1921<\/td><\/tr>
Yerine geldi\u011fi<\/th>Makam olu\u015fturuldu<\/td><\/tr>
Yerine gelen<\/th>Fevzi Pa\u015fa (\u00c7akmak)<\/a><\/td><\/tr>
T\u00fcrk Ordusu<\/a> ba\u015fkumandan\u0131<\/a><\/th><\/tr>
G\u00f6rev s\u00fcresi<\/strong>
5 A\u011fustos 1921 – 29 Ekim 1923<\/td><\/tr>
Atayan<\/th>T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi<\/a><\/td><\/tr>
1. T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi ba\u015fkan\u0131<\/a><\/th><\/tr>
G\u00f6rev s\u00fcresi<\/strong>
24 Nisan 1920 – 29 Ekim 1923<\/td><\/tr>
Yerine geldi\u011fi<\/th>Makam olu\u015fturuldu<\/td><\/tr>
Yerine gelen<\/th>Fethi Okyar<\/a><\/td><\/tr>
1. Cumhuriyet Halk Partisi genel ba\u015fkan\u0131<\/a><\/th><\/tr>
G\u00f6rev s\u00fcresi<\/strong>
9 Eyl\u00fcl 1923 – 10 Kas\u0131m 1938<\/td><\/tr>
Yerine geldi\u011fi<\/th>Makam olu\u015fturuldu<\/td><\/tr>
Yerine gelen<\/th>\u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc<\/a><\/td><\/tr>
T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi<\/a>
1<\/a>, 2<\/a>, 3<\/a>, 4<\/a> ve 5. d\u00f6nem milletvekili<\/a><\/th><\/tr>
G\u00f6rev s\u00fcresi<\/strong>
23 Nisan 1920 – 10 Kas\u0131m 1938<\/td><\/tr>
Se\u00e7im b\u00f6lgesi<\/th>1920-35 – Ankara<\/a>[g\u00f6ster]<\/a>[g\u00f6ster]<\/a><\/td><\/tr>
Anadolu ve Rumeli M\u00fcd\u00e2faa-i Hukuk Cemiyeti umum\u00ee reisi<\/a><\/th><\/tr>
G\u00f6rev s\u00fcresi<\/strong>
7 Eyl\u00fcl 1919 – 9 Eyl\u00fcl 1923<\/td><\/tr>
Heyet-i Temsiliye reisi<\/a><\/th><\/tr>
G\u00f6rev s\u00fcresi<\/strong>
24 A\u011fustos 1919 – 9 Eyl\u00fcl 1923<\/td><\/tr>
Fahri yaver\u00e2n-\u0131 hazret-i \u015fehriy\u00e2ri<\/th><\/tr>
G\u00f6rev s\u00fcresi<\/strong>
15 A\u011fustos 1918 – 9 Temmuz 1919<\/td><\/tr>
H\u00fck\u00fcmdar<\/th>VI. Mehmed<\/a><\/td><\/tr>
9. Ordu k\u0131taat\u0131 m\u00fcfetti\u015fi<\/a>
(sonradan 3. Ordu m\u00fcfetti\u015fi)<\/th><\/tr>
G\u00f6rev s\u00fcresi<\/strong>
16 May\u0131s 1919 – 9 Temmuz 1919<\/td><\/tr>
Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular Grubu kumandan\u0131<\/a><\/th><\/tr>
G\u00f6rev s\u00fcresi<\/strong>
31 Ekim 1918 – 7 Kas\u0131m 1918<\/td><\/tr>
Yerine geldi\u011fi<\/th>Otto Liman von Sanders<\/a><\/td><\/tr>
7. Ordu kumandan\u0131<\/a><\/th><\/tr>
G\u00f6rev s\u00fcresi<\/strong>
7 A\u011fustos 1918 – 7 Kas\u0131m 1918<\/td><\/tr>
Yerine geldi\u011fi<\/th>Fevzi Pa\u015fa<\/a><\/td><\/tr>
2. Ordu kumandan\u0131<\/a><\/th><\/tr>
G\u00f6rev s\u00fcresi<\/strong>
7 A\u011fustos 1918 – 7 Kas\u0131m 1918<\/td><\/tr>
Yerine geldi\u011fi<\/th>Ahmed \u0130zzet Pa\u015fa<\/a><\/td><\/tr>
Ki\u015fisel bilgiler<\/th><\/tr>
Do\u011fum<\/th>Ali R\u0131za o\u011flu Mustafa
1881
Sel\u00e2nik<\/a>, Selanik Vilayeti<\/a>, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu<\/a><\/td><\/tr>
\u00d6l\u00fcm<\/th>10 Kas\u0131m 1938 (57 ya\u015f\u0131nda)
Dolmabah\u00e7e Saray\u0131<\/a>, \u0130stanbul<\/a>, T\u00fcrkiye<\/a><\/td><\/tr>
\u00d6l\u00fcm nedeni<\/th>Siroz<\/a><\/td><\/tr>
Defin yeri<\/th>Etnografya M\u00fczesi<\/a>, Ankara<\/a> (21 Kas\u0131m 1938 – 10 Kas\u0131m 1953)
An\u0131tkabir<\/a>, Ankara
(10 Kas\u0131m 1953’ten beri)
\"\"39\u00b055\u203230\u2033K 32\u00b050\u203213\u2033D<\/a><\/td><\/tr>
Milliyeti<\/th>T\u00fcrk<\/a><\/td><\/tr>
Partisi<\/th><\/a> Cumhuriyet Halk Partisi<\/a><\/td><\/tr>
Di\u011fer siyasi
ba\u011flant\u0131lar\u0131<\/th>		Vatan ve H\u00fcrriyet Cemiyeti<\/a>
\u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti<\/a>
Anadolu ve Rumeli M\u00fcd\u00e2faa-i Hukuk Cemiyeti<\/a><\/td><\/tr>
Evlilik(ler)<\/th>Latife Han\u0131m<\/a>
(e. 1923; b. 1925)<\/td><\/tr>
Bitirdi\u011fi okul<\/th>Mekteb-i Harbiye-i \u015eah\u00e2ne<\/a>
Mekteb-i Erk\u00e2n-\u0131 Harbiyye-i \u015e\u00e2h\u00e2ne<\/a><\/td><\/tr>
Mesle\u011fi<\/th>Asker<\/a> \u00b7<\/strong> Siyaset\u00e7i<\/a><\/td><\/tr>
H\u00fck\u00fbmeti<\/th>I. \u0130cra Vekilleri Heyeti<\/a><\/td><\/tr>
\u00d6d\u00fclleri<\/th>Liste (24 madalya)<\/a><\/td><\/tr>
\u0130mzas\u0131<\/th><\/a><\/td><\/tr>
Asker\u00ee hizmeti<\/th><\/tr>
Takma ad\u0131<\/th>Mustafa \u015eerif Bey[2]<\/a><\/sup> (Trablusgarp Sava\u015f\u0131’nda)<\/td><\/tr>
Ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/th><\/a> Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu<\/a>
<\/a> Ankara H\u00fck\u00fbmeti<\/a>
<\/a> T\u00fcrkiye Cumhuriyeti<\/a><\/td><\/tr>
Bran\u015f\u0131<\/th>Piyade<\/a>[1]<\/a><\/sup><\/td><\/tr>
Hizmet y\u0131llar\u0131<\/th>1902-1927<\/td><\/tr>
R\u00fctbesi<\/th><\/a> M\u00fc\u015f\u00eer<\/a>
(1935’ten sonra mare\u015fal<\/a>.)<\/td><\/tr>
Komutas\u0131<\/th>19. T\u00fcmen<\/a>16. Kolordu<\/a>2. Ordu<\/a>7. Ordu<\/a>Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular\u0131 Grubu<\/a>TBMM Ordular\u0131<\/a><\/td><\/tr>
\u00c7at\u0131\u015fma\/sava\u015flar\u0131<\/th>31 Mart Ayaklanmas\u0131<\/a>
Trablusgarp Sava\u015f\u0131<\/a>
I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131<\/a>
(\u00c7anakkale Cephesi<\/a> \u00b7<\/strong> <\/small>Kafkasya Cephesi<\/a> \u00b7<\/strong> <\/small>Sina ve Filistin Cephesi<\/a>)<\/small>
T\u00fcrk Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131<\/a>
(Bat\u0131 Cephesi<\/a>)<\/small><\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n
<\/a>Bu madde serisinin
bir par\u00e7as\u0131d\u0131rMustafa Kemal Atat\u00fcrk<\/a><\/th><\/tr>
Kronolojisi<\/a>\u00d6zel hayat\u0131<\/a> Din\u00ee inanc\u0131<\/a>Ki\u015fi k\u00fclt\u00fc<\/a>Atat\u00fcrk Uluslararas\u0131 Bar\u0131\u015f \u00d6d\u00fcl\u00fc<\/a>Atat\u00fcrk Y\u0131l\u0131<\/a>Asker\u00ee kariyeri<\/a>Suikast giri\u015fimi<\/a>\u00d6l\u00fcm\u00fc ve devlet cenaze t\u00f6reni<\/a> Mozole<\/a>Pop\u00fcler k\u00fclt\u00fcrde<\/a>\u0130nk\u0131laplar\u0131<\/a><\/strong>Yeni Anayasa’n\u0131n kabul\u00fc<\/a>Saltanat\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131<\/a>Cumhuriyetin ilan\u0131<\/a>Hil\u00e2fetin kald\u0131r\u0131lmas\u0131<\/a>A\u015far\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131<\/a>T\u00fcrk Kanunu Medenisi<\/a>Sanayile\u015fme<\/a>Bat\u0131l\u0131la\u015fma<\/a>T\u00fcrkle\u015ftirme<\/a> Vatanda\u015f, T\u00fcrk\u00e7e konu\u015f!<\/a>G\u00fcne\u015f-Dil Teorisi<\/a>T\u00fcrk Tarih Tezi<\/a>Dil Devrimi<\/a>Soyad\u0131 Kanunu<\/a>Kemalizm<\/a><\/strong>Alt\u0131 \u0130lke<\/a>“T\u00fcrkiye T\u00fcrklerindir<\/a>“”Yurtta sulh, cihanda sulh<\/a>“Cumhuriyet Halk Partisi<\/a>
Tarihyaz\u0131m\u0131<\/a> Nutuk<\/a><\/em>\"Emblem<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n

Mustafa Kemal Atat\u00fcrk<\/strong>[c]<\/a><\/sup> (1881,[d]<\/a><\/sup> Sel\u00e2nik<\/a>, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu<\/a> – 10 Kas\u0131m 1938, \u0130stanbul<\/a>, T\u00fcrkiye<\/a>), T\u00fcrk<\/a> asker<\/a> ve devlet adam\u0131d\u0131r<\/a>. T\u00fcrk Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131<\/a>‘n\u0131n ba\u015fkomutan\u0131, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti<\/a>‘nin kurucusu<\/a> ve ilk<\/a> cumhurba\u015fkan\u0131d\u0131r<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131<\/a> s\u0131ras\u0131nda Osmanl\u0131 ordusunda<\/a> g\u00f6rev yapan Atat\u00fcrk, \u00c7anakkale Cephesi<\/a>‘nde miralayl\u0131\u011fa<\/a>, Sina ve Filistin Cephesi<\/a>‘nde ise Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular Grubu<\/a> komutanl\u0131\u011f\u0131na atand\u0131. Sava\u015f\u0131n sonunda, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu<\/a>‘nun yenilgisini izleyen Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131<\/a> ile simgelenen T\u00fcrk Ulusal Hareketi<\/a>‘ne \u00f6nc\u00fcl\u00fck ve \u00f6nderlik etti. T\u00fcrk Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 s\u00fcrecinde Ankara H\u00fck\u00fbmetini<\/a> kurdu, T\u00fcrk Ordular\u0131 Ba\u015fkomutan\u0131 olarak Sakarya Meydan Muharebesi<\/a>‘ndeki ba\u015far\u0131s\u0131ndan dolay\u0131 19 Eyl\u00fcl 1921 tarihinde “gazi<\/a>” san\u0131n\u0131 ald\u0131 ve mare\u015fallik<\/a> r\u00fctbesine y\u00fckseldi. Asker\u00ee ve siyasal eylemleriyle \u0130tilaf Devletleri<\/a> ve destek\u00e7ilerine kar\u015f\u0131 yengi kazand\u0131. Sava\u015f\u0131n ard\u0131ndan Cumhuriyet Halk Partisini<\/a> “Halk F\u0131rkas\u0131” ad\u0131yla kurdu ve ilk genel ba\u015fkan\u0131 oldu. 29 Ekim 1923’te Cumhuriyetin \u0130lan\u0131<\/a> ard\u0131ndan Cumhurba\u015fkan\u0131<\/a> se\u00e7ildi. 1938’deki \u00f6l\u00fcm\u00fcne dek d\u00f6rt d\u00f6nem bu g\u00f6revi y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015f olup g\u00fcn\u00fcm\u00fcze de\u011fin T\u00fcrkiye’de en uzun s\u00fcre cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 yapm\u0131\u015f ki\u015fidir.<\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk; \u00e7a\u011fda\u015f, ilerici<\/a> ve laik<\/a> bir ulus devlet<\/a> kurmak i\u00e7in siyasal, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel alanlarda sek\u00fclarist<\/a> ve milliyet\u00e7i<\/a> nitelikte yenilikler<\/a> ger\u00e7ekle\u015ftirdi. Yabanc\u0131lara tan\u0131nan ekonomik ayr\u0131cal\u0131klar kald\u0131r\u0131ld\u0131 ve onlara ait \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 ve demir yollar\u0131 mill\u00eele\u015ftirildi<\/a>. Tevh\u00eed-i Tedr\u00ees\u00e2t Kanunu<\/a> ile e\u011fitim, T\u00fcrk h\u00fck\u00fbmetinin denetimine girdi. Sek\u00fcler<\/a> ve bilimsel<\/a> e\u011fitim esas al\u0131nd\u0131. Binlerce yeni okul yap\u0131ld\u0131. \u0130lk\u00f6\u011fretim \u00fccretsiz ve zorunlu duruma getirildi. Yabanc\u0131 okullar devlet denetimine al\u0131nd\u0131. K\u00f6yl\u00fclerin s\u0131rt\u0131na y\u00fcklenen a\u011f\u0131r vergiler azalt\u0131ld\u0131<\/a>. Erkeklerin serpu\u015flar\u0131nda<\/a> ve giysilerinde<\/a> baz\u0131 de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131ld\u0131. Takvim, saat ve \u00f6l\u00e7\u00fclerde de\u011fi\u015fikliklere<\/a> gidildi. Mecelle kald\u0131r\u0131larak<\/a> yerine sek\u00fcler T\u00fcrk Kanunu Medenisi<\/a> y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konuldu. Kad\u0131nlar\u0131n sivil ve siyasal haklar\u0131<\/a> pek \u00e7ok Bat\u0131 \u00fclkesinden<\/a> \u00f6nce tan\u0131nd\u0131. \u00c7ok e\u015flilik<\/a> yasakland\u0131. Kad\u0131nlar\u0131n tan\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve miras hakk\u0131, erkeklerinkiyle e\u015fit duruma getirildi. Benzer olarak, d\u00fcnyan\u0131n \u00e7o\u011fu \u00fclkesinden \u00f6nce olarak T\u00fcrkiye’de kad\u0131nlara ilkin yerel se\u00e7imlerde (1930), sonra genel se\u00e7imlerde (1934) se\u00e7me ve se\u00e7ilme hakk\u0131<\/a> tan\u0131nd\u0131. Ceza ve bor\u00e7lar hukukunda sek\u00fcler<\/a> yasalar y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konuldu. Sanayi Te\u015fvik Kanunu<\/a> kabul edildi. Toprak reformu<\/a> i\u00e7in \u00e7abaland\u0131. Arap harfleri<\/a> temelli Osmanl\u0131 alfabesinin<\/a> yerine Latin harfleri<\/a> temelli yeni T\u00fcrk alfabesi<\/a> kabul edildi. Halk\u0131 okuryazar k\u0131lmak i\u00e7in e\u011fitim seferberli\u011fi<\/a> ba\u015flat\u0131ld\u0131. \u00dcniversite Reformu<\/a> ger\u00e7ekle\u015ftirildi. Birinci Be\u015f Y\u0131ll\u0131k Sanayi Plan\u0131<\/a> y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konuldu. S\u0131n\u0131f ve durum ayr\u0131m\u0131 g\u00f6zeten lakap ve unvanlar kald\u0131r\u0131ld\u0131<\/a> ve soyadlar\u0131 y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konuldu<\/a>. Ba\u011fda\u015f\u0131k ve birle\u015fmi\u015f bir ulus yarat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in T\u00fcrkle\u015ftirme<\/a> siyaseti y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryollar\u0131<\/a>, T\u00fcrk Hava Yollar\u0131<\/a>, Maden Tetkik ve Arama Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc<\/a>, H\u0131fz\u0131ss\u0131hha Enstit\u00fcs\u00fc<\/a>, T\u00fcrkku\u015fu<\/a>, S\u00fcmerbank<\/a>, Etibank<\/a>, T\u00fcrk Tarih Kurumu<\/a>, T\u00fcrk Dil Kurumu<\/a>, Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131<\/a> ve daha bir\u00e7ok kamu kurumu Atat\u00fcrk taraf\u0131ndan veya Atat\u00fcrk’\u00fcn deste\u011fiyle kuruldu<\/a>. Yerli tar\u0131m, tekstil,[5]<\/a><\/sup>[6]<\/a><\/sup>[7]<\/a><\/sup> makine, u\u00e7ak[8]<\/a><\/sup>[9]<\/a><\/sup>[10]<\/a><\/sup> ve otomobil[11]<\/a><\/sup> end\u00fcstrilerinin geli\u015fimini destekledi. T\u00fcm bunlara kar\u015f\u0131n Atat\u00fcrk’\u00fcn hedefleri ile \u00fclkenin sosyopolitik<\/a> yap\u0131s\u0131 aras\u0131ndaki u\u00e7urum kapanmad\u0131.[12]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Ad\u0131 ve soyad\u0131<\/h2>\n\n\n\n

Mustafa ad\u0131n\u0131 babas\u0131 Ali R\u0131za Efendi kendi dedesinin ad\u0131 oldu\u011fundan dolay\u0131 vermi\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Ali R\u0131za Efendi’nin babas\u0131n\u0131n ad\u0131 olan Ahmed ad\u0131 a\u011fabeylerinden birisine verilmi\u015fti.[13]<\/a><\/sup> Mustafa’ya neden Kemal isminin verildi\u011fine y\u00f6nelik ise \u00e7e\u015fitli iddialar vard\u0131r. Afet \u0130nan<\/a>, bu ismi ona matematik \u00f6\u011fretmeni \u00dcsk\u00fcpl\u00fc Mustafa Efendi’nin Kemal ad\u0131n\u0131n anlam\u0131nda oldu\u011fu gibi onun “m\u00fckemmel ve olgun” oldu\u011funu g\u00f6stermek i\u00e7in verdi\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftir.[14]<\/a><\/sup> Ali Fuat Cebesoy<\/a> ise bu ad\u0131 matematik \u00f6\u011fretmeninin onu kendisinden ay\u0131rt etmek i\u00e7in koydu\u011funu belirtir.[15]<\/a><\/sup> Atat\u00fcrk’\u00fcn bir biyografisini yazm\u0131\u015f olan yazar Andrew Mango ise Mustafa’n\u0131n bu ad\u0131 Nam\u0131k Kemal<\/a>‘in ad\u0131nda “Kemal” bulundu\u011fu i\u00e7in kendisinin koydu\u011funu iddia etmektedir.[16]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

1921-1934 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Gazi Mustafa Kemal unvan ve ad\u0131yla veya sadece Gazi unvan\u0131yla an\u0131lan Mustafa Kemal’e 21 Haziran 1934 tarih ve 2525 say\u0131l\u0131 Soyad\u0131 Kanunu<\/a>‘nun kabul\u00fcnden sonra TBMM taraf\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lan 24 Kas\u0131m 1934 tarih ve 2587 say\u0131l\u0131 Kemal \u00f6z adl\u0131 C\u00fcmhur Reisimize verilen soyad\u0131 hakk\u0131nda kanun<\/a> ile Atat\u00fcrk soyad\u0131 verilmi\u015ftir.[17]<\/a><\/sup>[18]<\/a><\/sup> Yine ayn\u0131 kanuna g\u00f6re “Atat\u00fcrk” soyad\u0131 veya \u00f6z ad\u0131 ba\u015fka kimse taraf\u0131ndan al\u0131namaz, kullan\u0131lamaz.[19]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Gazi Mustafa Kemal’e Atat\u00fcrk soyad\u0131 biraz yard\u0131mla Saffet Ar\u0131kan<\/a>‘\u0131n arma\u011fan\u0131d\u0131r. Soyad\u0131 Kanunu’nun \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u0131ralarda Mustafa Kemal Pa\u015fa i\u00e7in 14 soyad\u0131 aday\u0131 belirlenmi\u015f, bunlar\u0131n aras\u0131ndan Atat\u00fcrk soyad\u0131, Naim Haz\u0131m Onat’\u0131n tavsiyesi \u00fczerine Mustafa Kemal Pa\u015fa’n\u0131n se\u00e7ti\u011fi soyad\u0131 olmu\u015ftur. \u00d6nerilen di\u011fer soyadlar\u0131 \u015funlard\u0131r: Etealp, Ar\u0131z, Ula\u015f, Yaz\u0131r, Emen, \u00c7oga\u015f, Sal\u0131\u015f, Begit, Ergin, Toku\u015f, Be\u015fe, T\u00fcrkata (T\u00fcrkatas\u0131). Saffet Ar\u0131kan’\u0131n buldu\u011fu soyad\u0131 T\u00fcrkata ve T\u00fcrkatas\u0131 soyad\u0131d\u0131r. \u00c7ankaya’da yap\u0131lan toplant\u0131da liste okunduktan sonra Mustafa Kemal Pa\u015fa orada bulunan Naim Haz\u0131m Onat<\/a>‘a, “Siz ne dersiniz?” diye sormu\u015f, Onat da \u015fu cevab\u0131 vermi\u015ftir: “T\u00fcrkata ve T\u00fcrkatas\u0131 kelimeleri gerek yaz\u0131l\u0131\u015fta gerek s\u00f6yleni\u015fte bana biraz tuhaf geliyor. Arkada\u015flar, biliyorsunuz tarihimizde Atabey<\/a> unvan\u0131 vard\u0131r. Anlam\u0131 da askerlikte m\u00fc\u015favir, hoca demektir. Bu unvan\u0131 ta\u015f\u0131yan bir\u00e7ok T\u00fcrk b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc vard\u0131r. Biz de T\u00fcrk’e her alanda atal\u0131k etmi\u015f, T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc kurtarm\u0131\u015f, istiklaline kavu\u015fturmu\u015f olan b\u00fcy\u00fck Gazi’mize Atat\u00fcrk diyelim. Bu bana \u015fivemize de daha munis, daha uygun gibi geliyor.” Bunun \u00fczerine Gazi, Atat\u00fcrk soyad\u0131n\u0131 benimsemi\u015ftir.[20]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk, Mustafa Kemal ad\u0131n\u0131 askeriyede faaliyet g\u00f6sterdi\u011fi y\u0131llar i\u00e7indeki geli\u015fimi ve ba\u015far\u0131lar\u0131ndan m\u00fctevellit hak etti\u011fi Bey<\/em> (1911), Pa\u015fa<\/em> (1916) ve Gazi<\/em> (1921) unvanlar\u0131yla birlikte kulland\u0131 ve hem ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde hem de \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra o adla tan\u0131n\u0131r oldu; cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na se\u00e7ildi\u011fi 1923’ten, kendisine Atat\u00fcrk soyad\u0131n\u0131n verildi\u011fi 1934’e dek gazete gibi medya organlar\u0131nda ona s\u0131k\u00e7a “Gazi” denerek hitap edilirdi. 1935’te, Soyad\u0131 Kanunu’ndan sonra \u00e7\u0131kar\u0131lan n\u00fcfus c\u00fczdanlar\u0131ndan ikincisinde, Arap\u00e7a bir ad olan Kemal’i milliyet\u00e7i tavr\u0131 do\u011frultusunda Eski T\u00fcrk\u00e7ede<\/a> “b\u00fcy\u00fck kale” anlam\u0131na geldi\u011fi iddia edilen[21]<\/a><\/sup> Kam\u00e2l<\/a>[22]<\/a><\/sup> ad\u0131yla de\u011fi\u015ftirdi. 1934 ve 1935’te \u00e7\u0131kar\u0131lan iki n\u00fcfus c\u00fczdan\u0131na da Mustafa ad\u0131 yaz\u0131lmad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk’\u00fcn Kemal yerine kulland\u0131\u011f\u0131 adla ilgili olarak Atat\u00fcrk hayatta iken Anadolu Ajans\u0131 taraf\u0131ndan \u015f\u00f6yle bir a\u00e7\u0131klama yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\n

“\u0130stihbarat\u0131m\u0131za nazaran, Atat\u00fcrk’\u00fcn ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 Kam\u00e2l ad\u0131 Arap\u00e7a bir kelime olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, Arap\u00e7a Kemal kelimesinin del\u00e2let etti\u011fi manada da de\u011fildir. Atat\u00fcrk’\u00fcn muhafaza edilen \u00f6z ad\u0131, T\u00fcrk\u00e7e ‘ordu ve kale’ manas\u0131nda olan Kam\u00e2l’d\u0131r. Son ‘\u00e2’ \u00fcst\u00fcndeki tahfif i\u015fareti ‘l’i yumu\u015fatt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, tel\u00e2ffuz hemen hemen Arap\u00e7a ‘Kemal’ tel\u00e2ffuzuna yakla\u015f\u0131r.”[23]<\/a><\/sup><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Ancak do\u011frudan do\u011fruya kale<\/em> ve ordu<\/em> anlam\u0131na gelen kam\u00e2l s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcne s\u00f6zl\u00fcklerde rastlan\u0131lmamaktad\u0131r. \u00d6zbek\u00e7enin<\/a> a\u00e7\u0131klamal\u0131 bir s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc olan O\u02bbzbek tilining izohli lug\u02bbati<\/em> adl\u0131 s\u00f6zl\u00fckte qamal s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn tan\u0131m\u0131nda bu iki s\u00f6zc\u00fck birlikte ge\u00e7mektedir: \u015eehir, kale, ordu vb.ni teslim olmaya zorlamak amac\u0131yla d\u00fc\u015fman ko\u015funlar\u0131n\u0131 ku\u015fatmaya alma ve bu durumda tutma; ku\u015fatma, muhasara.[24]<\/a><\/sup> Ayn\u0131 s\u00f6zc\u00fck Kazak\u00e7ada<\/a> “kale” ve “sur” anlamlar\u0131na gelmektedir.[25]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk, 1937 y\u0131l\u0131n\u0131n may\u0131s ay\u0131ndan itibaren ad\u0131n\u0131n eski yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131na (Kemal) geri d\u00f6nd\u00fc. Yumu\u015fak bir ge\u00e7i\u015f yapmak i\u00e7in ya hi\u00e7 kullanmayarak ya da belgelere “K. Atat\u00fcrk” imzas\u0131n\u0131 atarak bu ismi elinden geldi\u011fince kullanmaktan ka\u00e7\u0131nd\u0131. Resm\u00ee bir a\u00e7\u0131klama hi\u00e7 yap\u0131lmad\u0131. Ancak Atat\u00fcrk’\u00fcn ad\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi konunun Dil Devrimi<\/a> ile ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131.[4]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

\u00c7ocukluk ve gen\u00e7lik (1881-1904)<\/h2>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal’in Manast\u0131r Mekteb-i \u0130d\u00e2d\u00ee-i \u015e\u00e2h\u00e2nesi karnesi<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Harp Okulu’nda arkada\u015flar\u0131 ile birlikte, 1901<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Makbule Han\u0131m<\/a>, Z\u00fcbeyde Han\u0131m<\/a> ve Mustafa Kemal<\/p>\n\n\n\n

1839’da Kocac\u0131k<\/a>‘ta do\u011fdu\u011fu san\u0131lan[26]<\/a><\/sup> babas\u0131 Ali R\u0131za Efendi<\/a>, aslen Manast\u0131r<\/a>‘a ba\u011fl\u0131 Debre-i B\u00e2l\u00e2<\/a>‘dand\u0131r.[27]<\/a><\/sup> Falih R\u0131fk\u0131 Atay<\/a>, Vam\u0131k Volkan<\/a>, Norman Itzkowitz<\/a>, M\u00fcjg\u00e2n Cunbur<\/a>, Numan Kartal ve Hasan \u0130zzettin Dinamo<\/a>‘ya g\u00f6re, babas\u0131n\u0131n ailesi 14-15. y\u00fczy\u0131lda Anadolu’dan b\u00f6lgeye g\u00f6\u00e7 etmi\u015f olan Kocac\u0131k Y\u00f6r\u00fcklerindendir<\/a>.[26]<\/a><\/sup>[27]<\/a><\/sup>[28]<\/a><\/sup>[29]<\/a><\/sup> Baz\u0131 yabanc\u0131 kaynaklara g\u00f6re ise babas\u0131n\u0131n ailesinde Arnavut<\/a> veya Slav<\/a> k\u00f6kenli M\u00fcsl\u00fcmanlar olabilir.[30]<\/a><\/sup>[31]<\/a><\/sup>[32]<\/a><\/sup> Ali R\u0131za Bey \u00f6ncelikle dini vak\u0131flar\u0131<\/a> denetleyen bir memur olarak \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, 93 Harbi<\/a> \u00f6ncesinde 1876-77 y\u0131llar\u0131nda yerel birliklerde g\u00f6n\u00fcll\u00fc te\u011fmen<\/a> olarak g\u00f6rev yapm\u0131\u015ft\u0131r.[30]<\/a><\/sup>[33]<\/a><\/sup> Z\u00fcbeyde Han\u0131m ile evlendikten sonra Sel\u00e2nik<\/a>‘te g\u00fcmr\u00fck memurlu\u011fu ve kereste ticaretiyle me\u015fgul oldu.[34]<\/a><\/sup>[35]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Annesi Z\u00fcbeyde Han\u0131m<\/a>, 1857 y\u0131l\u0131nda Sel\u00e2nik<\/a>‘in bat\u0131s\u0131ndaki Langaza<\/a>‘da \u00e7ift\u00e7i<\/a> bir ailede do\u011fmu\u015ftur. Annesinin k\u00f6keni ise Karaman’dan Rumeli’ye gelen T\u00fcrkmenlerdendir.[36]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Ali R\u0131za Bey ile Z\u00fcbeyde Han\u0131m 1871 y\u0131l\u0131nda evlendi ve Ali R\u0131za Bey’in babas\u0131na ait olan Yenikap\u0131, Sel\u00e2nik<\/a>‘teki eve yerle\u015ftiler.[37]<\/a><\/sup>[38]<\/a><\/sup>[39]<\/a><\/sup> Atat\u00fcrk, bu \u00e7iftin \u00e7ocu\u011fu olarak rum\u00ee<\/a> 1296 (milad\u00ee 1880-1881) y\u0131l\u0131nda Selanik’te do\u011fmu\u015ftur. Do\u011fum g\u00fcn\u00fc bilinmemektedir. Kendisine soruldu\u011funda ise Samsun’a \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131<\/a> 19 May\u0131s tarihini do\u011fum g\u00fcn\u00fc kabul etmi\u015ftir.[e]<\/a><\/sup>[40]<\/a><\/sup> Fatma, \u00d6mer, Ahmet, Naciye ve Makbule<\/a> adl\u0131 be\u015f karde\u015finin ilk d\u00f6rd\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015fta \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr.[41]<\/a><\/sup>[42]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

\u00d6\u011frenim \u00e7a\u011f\u0131na gelen Mustafa’n\u0131n hangi okula gidece\u011fi konusunda annesi ile babas\u0131 aras\u0131nda anla\u015fmazl\u0131k \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Annesi Mustafa’n\u0131n Haf\u0131z Mehmet Efendi’nin mahalle mektebine gitmesini istiyor, babas\u0131 ise o d\u00f6nemki yeni y\u00f6ntemlerle e\u011fitim yapan sek\u00fcler[33]<\/a><\/sup> Mektebi \u015eemsi \u0130btidai’nde (\u015eemsi Efendi Mektebi<\/a>) okumas\u0131n\u0131 istiyordu. En sonunda \u00f6nce mahalle mektebine ba\u015flayan Mustafa, arkada\u015f\u0131n\u0131n su\u00e7unu \u00fcstlenmesi neticesinde yedi\u011fi falaka cezas\u0131 sebebiyle bir daha bu okula gitmek istememi\u015ftir.[43]<\/a><\/sup> Birka\u00e7 g\u00fcn sonra \u015eemsi Efendi Mektebine ge\u00e7ti.[44]<\/a><\/sup> Atat\u00fcrk, okul se\u00e7imindeki bu karar\u0131 i\u00e7in hayat\u0131 boyunca babas\u0131na minnettarl\u0131k duymu\u015ftur.[33]<\/a><\/sup> 1888’de babas\u0131n\u0131 kaybetti.[45]<\/a><\/sup> Bir s\u00fcre Rapla \u00c7iftli\u011fi’nde annesinin \u00fcvey karde\u015fi[33]<\/a><\/sup> H\u00fcseyin’in yan\u0131nda kal\u0131p hafif \u00e7iftlik i\u015fleriyle u\u011fra\u015ft\u0131ktan sonra, e\u011fitimsiz kalaca\u011f\u0131ndan endi\u015fe eden annesinin iste\u011fiyle Sel\u00e2nik<\/a>‘e d\u00f6nd\u00fc, halas\u0131n\u0131n yan\u0131na yerle\u015fti ve okulunu bitirdi.[46]<\/a><\/sup>[47]<\/a><\/sup> Bu arada Z\u00fcbeyde Han\u0131m, Sel\u00e2nik<\/a>‘te g\u00fcmr\u00fck memuru olan Rag\u0131p Bey ile evlendi.[48]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

\u015eimdi m\u00fcze olan Koca Kas\u0131m Pa\u015fa Mahallesi Islahhane Caddesi’ndeki ev, 1870’te Rodoslu m\u00fcderris Hac\u0131 Mehmed Vakf\u0131 taraf\u0131ndan yapt\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve 1878’de yeni evlenen Ali R\u0131za Bey taraf\u0131ndan kiralanm\u0131\u015ft\u0131r ancak o \u00f6ld\u00fckten sonra Mustafa ve ailesi bu evden yan\u0131ndaki 2 katl\u0131, 3 odal\u0131 ve mutfakl\u0131 daha k\u00fc\u00e7\u00fck bir eve ta\u015f\u0131nm\u0131\u015flard\u0131r.[49]<\/a><\/sup> Mustafa, sek\u00fcler bir okul olan ve b\u00fcrokrat<\/a> yeti\u015ftiren Sel\u00e2nik M\u00fclkiye R\u00fc\u015ftiyesine<\/a> kaydoldu.[33]<\/a><\/sup> Ancak muhitindeki asker\u00ee \u00f6\u011frencilerin \u00fcniformalar\u0131ndan da etkilenerek annesinin kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131na ra\u011fmen 1893’te Sel\u00e2nik Asker\u00ee R\u00fc\u015ftiyesine<\/a> girdi.[50]<\/a><\/sup> Bu okulda matematik \u00f6\u011fretmeni Y\u00fczba\u015f\u0131 \u00dcsk\u00fcpl\u00fc Mustafa Sabri Bey, ona anlam\u0131 “m\u00fckemmellik, olgunluk” olan Kemal<\/em> ismini verdi.[51]<\/a><\/sup> Frans\u0131zca \u00f6\u011fretmeni Y\u00fczba\u015f\u0131 Nakiy\u00fcddin Bey (Y\u00fccek\u00f6k), \u00f6zg\u00fcrl\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle gen\u00e7 Mustafa Kemal’in d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131n\u0131 etkiledi. 1895’te s\u0131n\u0131f d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc olarak mezun oldu.[52]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal Kuleli Asker\u00ee \u0130dadisine<\/a> girmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcyse de ona a\u011fabeylik yapan Sel\u00e2nikli subay Hasan Bey’in Manast\u0131r’daki e\u011fitimin daha iyi oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki tavsiyesine uyarak 1896’da Manast\u0131r Asker\u00ee \u0130dadisine<\/a> kaydoldu.[52]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

1896-1899 aras\u0131nda e\u011fitim g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc Manast\u0131r Asker\u00ee \u0130dadisinde tarih \u00f6\u011fretmeni Kola\u011fas\u0131<\/a> Mehmet Tevfik Bey (Bilge), Mustafa Kemal’in tarihe olan merak\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirdi.[53]<\/a><\/sup> Okulda Frans\u0131zca \u00f6\u011frendi, Selanik’te ge\u00e7irdi\u011fi yaz tatillerinde de Frans\u0131zca kurslar\u0131na devam etti.[54]<\/a><\/sup> 19 Nisan 1897’de ba\u015flayan Osmanl\u0131-Yunan Sava\u015f\u0131<\/a>‘na g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak kat\u0131lmak istediyse de hem idadi \u00f6\u011frencisi oldu\u011fu i\u00e7in hem de 16 ya\u015f\u0131nda oldu\u011fundan dolay\u0131 cepheye gidememi\u015ftir.[55]<\/a><\/sup> Kas\u0131m 1898’de Manast\u0131r Askeri \u0130dadisinden s\u0131n\u0131f ikincisi olarak mezun oldu.[56]<\/a><\/sup>[57]<\/a><\/sup> 13 Mart 1899’da[58]<\/a><\/sup>[59]<\/a><\/sup> \u0130stanbul’da Mekteb-i Harbiye-i \u015eahaneye<\/a> girdi. Harbiye’ye girdikten iki ay sonra s\u0131n\u0131f \u00e7avu\u015fu oldu.[60]<\/a><\/sup> Birinci s\u0131n\u0131f\u0131 27., ikinci s\u0131n\u0131f\u0131 11., \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131n\u0131f\u0131 549 ki\u015fi aras\u0131ndan piyade s\u0131n\u0131f sekizincisi (1317 – P.8) olarak bitirdi ve 10 \u015eubat 1902’de piyade m\u00fclaz\u0131m (bug\u00fcnk\u00fc ismiyle Te\u011fmen<\/a>) r\u00fctbesiyle kurmay subaylar\u0131n<\/a> yeti\u015ftirildi\u011fi Harp Akademisine girmeye hak kazand\u0131.[57]<\/a><\/sup>[61]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Mekteb-i Harbiye-i \u015eahane’nin akabinde Erkan-\u0131 Harbiye Mektebine<\/a> (Harp Akademisi) devam etti ve kurmay subayl\u0131k e\u011fitimi ald\u0131. Harp Akademisi’ndeyken arkada\u015flar\u0131 ile birlikte h\u00fck\u00fbmetin y\u00f6netimi ve politikalar\u0131 konusunda fark ettikleri eksiklik ve hatalar\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in elle yaz\u0131lm\u0131\u015f bir gazete \u00e7\u0131kard\u0131lar. Okul y\u00f6netimi taraf\u0131ndan takip edilseler de ceza almad\u0131lar ve okul bitene kadar gazete \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na devam ettiler.[61]<\/a><\/sup> 11 Ocak 1905’te kurmay y\u00fczba\u015f\u0131<\/em> r\u00fctbesiyle mezun oldu.[62]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Askerlik (1905-1918)<\/h2>\n\n\n\n

Erken d\u00f6nem<\/h3>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal (Beyrut, 1906) (Renklendirilmi\u015f)<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Kurmay Y\u00fczba\u015f\u0131 Mustafa Kemal arkada\u015flar\u0131 ile \u015eam’da. (Haziran 1907)<\/p>\n\n\n\n

Kurmay Y\u00fczba\u015f\u0131 Mustafa Kemal, mezuniyetinin ard\u0131ndan merkezi \u015eam’da bulunan 5. Ordu<\/a>‘ya staj amac\u0131yla g\u00f6nderildi. Bu staj\u0131nda piyade, s\u00fcvari ve top\u00e7u s\u0131n\u0131flar\u0131nda g\u00f6rev ald\u0131. 1905-1907 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda \u015eam<\/a>‘da L\u00fctfi M\u00fcfit<\/a> Bey (\u00d6zde\u015f) 5. Ordu emrinde g\u00f6rev yapt\u0131. \u0130lk staj\u0131 5. Ordu’ya ba\u011fl\u0131 30. S\u00fcvari Alay\u0131’nda ger\u00e7ekle\u015fti.[63]<\/a><\/sup> Bu d\u00f6nemde d\u00fc\u015f\u00fck r\u00fctbeli stajyer bir kurmay subay olarak Suriye’nin \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerindeki isyanlarla ilgilenen Mustafa Kemal, “k\u00fc\u00e7\u00fck sava\u015f” (gerilla sava\u015f\u0131) \u00fczerine tecr\u00fcbe kazand\u0131. \u0130syanlarla u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00f6rt aydan sonra \u015eam<\/a>‘a d\u00f6nd\u00fc. Ekim 1906’da Binba\u015f\u0131 L\u00fctfi Bey, Dr. Mahmut Bey, L\u00fcfti M\u00fcfit (\u00d6zde\u015f) Bey ve asker\u00ee tabip Mustafa Cantekin<\/a> ile Vatan ve H\u00fcrriyet<\/a> adl\u0131 bir cemiyeti kurduktan sonra ordudan izinsiz Sel\u00e2nik’e gitti. Sel\u00e2nik Merkez Komutan Muavini Y\u00fczba\u015f\u0131 Cemil Bey<\/a> (Uybad\u0131n)’in yard\u0131m\u0131yla karaya \u00e7\u0131kt\u0131 ve orada cemiyetinin \u015fubesini a\u00e7t\u0131. Bir s\u00fcre sonra arand\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendi ve ona a\u011fabeylik yapan Albay Hasan Bey, Tel Aviv<\/a>‘e d\u00f6n\u00fcp oran\u0131n komutan\u0131 Ahmet Bey’e M\u0131s\u0131r<\/a> s\u0131n\u0131r\u0131nda B\u00eer\u00fcssebi’ye g\u00f6nderildi\u011fini bildirmesini \u00f6nerdi. Ahmet Bey de Mustafa Kemal’i B\u00eer\u00fcssebi’ye tayin etti ve bir s\u00fcre sonra top\u00e7u staj i\u00e7in tekrar \u015eam<\/a>‘a g\u00f6nderildi.[64]<\/a><\/sup> 20 Haziran 1907’de Kola\u011fas\u0131<\/a> (k\u0131demli y\u00fczba\u015f\u0131) oldu ve 13 Ekim 1907’de 3. Ordu<\/a>‘ya kurmay olarak atand\u0131[62]<\/a><\/sup> ancak Sel\u00e2nik’e vard\u0131\u011f\u0131nda ‘Vatan ve H\u00fcrriyet<\/a>‘in \u015fubesinin \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti’ne ilhak edildi\u011fini \u00f6\u011frendi. Bu y\u00fczden kendisi de \u015eubat 1908’de \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti<\/a>‘ne \u00fcye oldu (\u00fcye numaras\u0131: 322).[65]<\/a><\/sup> 22 Haziran 1908’de Rumeli Do\u011fu B\u00f6lgesi Demiryollar\u0131 M\u00fcfetti\u015fli\u011fine atand\u0131.[62]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

23 Temmuz 1908’de me\u015frutiyetin<\/a> ilan\u0131ndan sonra Aral\u0131k 1908 sonlar\u0131nda[66]<\/a><\/sup> \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti taraf\u0131ndan toplumsal ve siyasal sorunlar\u0131 ve g\u00fcvenlik problemlerini incelemek \u00fczere bug\u00fcnk\u00fc Libya<\/a>‘n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olan Trablusgarp<\/a>‘a g\u00f6nderildi. Burada 1908 Devrimi<\/a>‘nin fikirlerini Libyal\u0131lara yaymaya ve buradaki n\u00fcfusun farkl\u0131 kesimlerinden gelenleri J\u00f6n T\u00fcrk<\/a> politikas\u0131na kazanmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.[67]<\/a><\/sup> Bu siyasi g\u00f6revin yan\u0131 s\u0131ra b\u00f6lge halk\u0131n\u0131n g\u00fcvenli\u011fi ile de ilgilendi. Kentin d\u0131\u015f\u0131nda yap\u0131lan bir sava\u015f tatbikat\u0131nda Bingazi<\/a> Garnizonuna \u00f6nderlik ederek askerlere modern taktikler \u00f6\u011fretti. Bu tatbikat s\u00fcresince isyana meyilli \u015eeyh Mansur’un evini sararak b\u00f6lgede sistem kar\u015f\u0131t\u0131 ba\u015fka g\u00fc\u00e7l\u00fc ki\u015filere \u00f6rnek olmas\u0131 amac\u0131yla onu kontrol alt\u0131na ald\u0131. Ayr\u0131ca hem kentli insanlar\u0131 hem de k\u0131rsal b\u00f6lge insanlar\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in bir yedek ordu planlamaya ba\u015flad\u0131.[66]<\/a><\/sup>[68]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

13 Ocak 1909’da 3. Ordu<\/a>‘ya ba\u011fl\u0131 Sel\u00e2nik Redif F\u0131rkas\u0131n\u0131n Kurmay Ba\u015fkan\u0131 oldu ve 13 Nisan 1909’da Me\u015frutiyet<\/a>‘e kar\u015f\u0131 3. Ordu’ya ba\u011fl\u0131 Ta\u015fk\u0131\u015fla’da konu\u015flanm\u0131\u015f 2. ve 4. Avc\u0131 Taburlar\u0131n\u0131n isyan\u0131yla ba\u015flayan, di\u011fer birliklerin kat\u0131l\u0131m\u0131yla geni\u015fleyen 31 Mart Ayaklanmas\u0131<\/a>‘n\u0131 bast\u0131rmak \u00fczere Sel\u00e2nik ve Edirne<\/a>‘den yola \u00e7\u0131karak Mirliva<\/a> Mahmud \u015eevket Pa\u015fa<\/a> komutas\u0131nda 19 Nisan 1909’da \u0130stanbul’a girecek olan Hareket Ordusu<\/a>‘na ba\u011fl\u0131 birinci kademe birliklerinin kurmay ba\u015fkan\u0131 oldu. Daha sonra 3. Ordu Kurmayl\u0131\u011f\u0131, 3. Ordu Subay Talimg\u00e2h\u0131 Komutanl\u0131\u011f\u0131, 5. Kolordu<\/a> Kurmayl\u0131\u011f\u0131, 38. Piyade Alay\u0131 Komutanl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6revlerinde bulundu.[62]<\/a><\/sup>[66]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Stuart Kline’\u0131n T\u00fcrk Havac\u0131l\u0131k Kronolojisi<\/em> kitab\u0131na g\u00f6re,[69]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal, 1910’da Fransa<\/a>‘da d\u00fczenlenen Picardie Manevralar\u0131<\/a>‘na kat\u0131ld\u0131. Burada yeni \u00fcretilen u\u00e7aklar\u0131n<\/a> deneme u\u00e7u\u015flar\u0131 yap\u0131l\u0131yordu. Ali R\u0131za Pa\u015fa, bu u\u00e7u\u015flardan birine kat\u0131lmak isteyen Mustafa Kemal’i \u00f6nledi. Ve akabinde u\u00e7u\u015f yapan o u\u00e7ak d\u00f6n\u00fc\u015f esnas\u0131nda yere \u00e7ak\u0131ld\u0131.[70]<\/a><\/sup> Baz\u0131 kaynaklar taraf\u0131ndan, bu hik\u00e2yeye dayanarak Atat\u00fcrk’\u00fcn u\u00e7a\u011fa binmekten korktu\u011fu iddia edilse de kitab\u0131n yazar\u0131 Kline, Atat\u00fcrk’\u00fcn olaydan sonra 3 defa u\u00e7a\u011fa bindi\u011finden bahseder.[71]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ard\u0131ndan 27 Eyl\u00fcl 1911’de \u0130stanbul’da Genelkurmay Kararg\u00e2h\u0131’nda g\u00f6rev ald\u0131.[72]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Trablusgarp Sava\u015f\u0131<\/h3>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: Trablusgarp Sava\u015f\u0131<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Trablusgarp Sava\u015f\u0131<\/a>‘nda Kurmay Binba\u015f\u0131 Mustafa Kemal (solda), M\u00fccahit Bedevi Kuvvetleri \u00f6n\u00fcnde emirlerini yazd\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal Trablus’ta. (1912)<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal ve Nuri (Conker)<\/a> Trablus’ta, 1912.<\/p>\n\n\n\n

1911’de \u0130talyanlar<\/a>, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nun Kuzey Afrika’daki son topraklar\u0131 olan Trablus<\/a> vilayeti ile do\u011frudan merkeze ba\u011fl\u0131 olan ve m\u00fcstakil sancak da denilen Bingazi<\/a>‘yi ele ge\u00e7irmek amac\u0131yla sava\u015f ilan etti.[73]<\/a><\/sup>[74]<\/a><\/sup> 29 Eyl\u00fcl 1911’de verilen bir nota ile bu sava\u015f\u0131n belirli sebeplerle ba\u015flayaca\u011f\u0131 bildirildi.[73]<\/a><\/sup> Bunun \u00fczerine \u0130talyan kuvvetleri herhangi bir m\u00fczakere olmaks\u0131z\u0131n[73]<\/a><\/sup> 4 Ekim 1911’de Trablus’a sald\u0131rd\u0131.[75]<\/a><\/sup> Osmanl\u0131lar, ba\u015flayan Trablusgarp Sava\u015f\u0131<\/a>‘nda zor durumdayd\u0131; Harbiye Naz\u0131r\u0131 olarak g\u00f6revini s\u00fcrd\u00fcren Mahmud \u015eevket Pa\u015fa<\/a>, Mekteb-i Harbiye’de subaylarla yapt\u0131\u011f\u0131 bir toplant\u0131da kara ordusunun ve donanman\u0131n zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131 sebebiyle Trablus’un savunulamayaca\u011f\u0131n\u0131 itiraf etmi\u015fti.[76]<\/a><\/sup> \u0130talya taraf\u0131nda da durum pek farkl\u0131 de\u011fildi, onlar da yeterince geli\u015fmi\u015f olmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in bu m\u00fccadeleye iyi haz\u0131rlanamam\u0131\u015flard\u0131.[75]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal bu esnada \u0130stanbul’daki Genelkurmay’a atanm\u0131\u015ft\u0131 ancak bu g\u00f6reve ba\u015flamadan Trablusgarp’a do\u011fru yola \u00e7\u0131kacakt\u0131.[77]<\/a><\/sup> Bunun \u00fczerine Binba\u015f\u0131 Enver Bey<\/a>, Fuat<\/a>, Nuri<\/a> ve Binba\u015f\u0131 Fethi<\/a> gibi di\u011fer \u0130ttihat\u00e7\u0131<\/a> subaylar gibi Kola\u011fas\u0131 Mustafa Kemal de Trablusgarp’a gitmeye karar verdi.[76]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal \u0130stanbul’dan ayr\u0131lmadan \u00f6nce \u0130ttihat ve Terakki merkez komitesinden para istemi\u015f, Enver’e kat\u0131lmas\u0131 s\u00f6ylenip para verilmeyince kendi imzalad\u0131\u011f\u0131 senetlerle 200 sterlin toplayarak Trablusgarp’a do\u011fru yola \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131.[78]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

\u0130talyan kuvvetleri bir ay i\u00e7erisinde Trablus’tan Bingazi<\/a>‘ye kadar olan k\u0131y\u0131lar\u0131 i\u015fgal etmi\u015fti.[79]<\/a><\/sup> Osmanl\u0131 kuvvetleri, bir sald\u0131r\u0131 beklenmedi\u011fi i\u00e7in buradaki kuvvetlerini Yemen’e sevk etmi\u015f ve bu nedenle \u0130talyanlara kar\u015f\u0131 savunmas\u0131z kal\u0131nm\u0131\u015ft\u0131.[80]<\/a><\/sup> O b\u00f6lgede yaln\u0131zca 4.000 asker bulunuyordu.[81]<\/a><\/sup> Bunun \u00fczerine, 15 Ekim 1911’de, Tanin<\/em> gazetesi muhabiri Mustafa \u015eerif Bey<\/em>[2]<\/a><\/sup> kimli\u011fini kullanan Mustafa Kemal, \u00d6mer Naci<\/a> ile Sapancal\u0131 Hakk\u0131 ve Yakub Cemil<\/a> ad\u0131nda iki fedai e\u015fli\u011finde bir Rus gemisiyle \u0130stanbul’dan ayr\u0131ld\u0131.[f]<\/a><\/sup>[83]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal ile grubu, M\u0131s\u0131r<\/a>‘da Kahire<\/a> ve \u0130skenderiye<\/a> \u00fczerinden Bingazi’ye gitmeyi ama\u00e7l\u0131yordu.[2]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal 29 Ekim’de \u0130skenderiye’den yola \u00e7\u0131kt\u0131ktan k\u0131sa bir s\u00fcre sonra yaraland\u0131 ve geri d\u00f6nerek iki hafta \u0130skenderiye’de hastanede yatmak zorunda kald\u0131.[84]<\/a><\/sup> \u00c7ocukluk arkada\u015flar\u0131 Nuri ve Fuat ile burada bulu\u015fup tekrar yola \u00e7\u0131kt\u0131. 29 Kas\u0131m’da trenle \u0130skenderiye’den ayr\u0131ld\u0131lar, ayn\u0131 g\u00fcn vard\u0131klar\u0131 son istasyondan 1 Aral\u0131k’ta develerle ayr\u0131larak 8 g\u00fcnl\u00fck yolculu\u011fun ard\u0131ndan Libya s\u0131n\u0131r\u0131na, 12 Aral\u0131k’ta ise s\u0131n\u0131r\u0131n 80 km bat\u0131s\u0131ndaki Resuldefne’ye vard\u0131lar.[85]<\/a><\/sup>[86]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal yoldayken Bingazi b\u00f6lgesi komutan\u0131 olan Enver Bey’e 30 Kas\u0131m’da genelkurmay ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Mustafa Kemal’in binba\u015f\u0131l\u0131\u011fa terfi etti\u011fini bildirdi. Mustafa Kemal 18 Aral\u0131k 1911 g\u00fcn\u00fc Enver’in Harbiye Naz\u0131rl\u0131\u011f\u0131’na \u00e7ekti\u011fi bir telgrafa g\u00f6re, “kendi iste\u011fiyle” orduya kat\u0131ld\u0131.[85]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal ilk olarak 22 Aral\u0131k’ta Tobruk<\/a> yak\u0131n\u0131nda \u0130talyanlarla \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131. \u0130talyanlar Tobruk’u 4 Ekim’de ele ge\u00e7irmi\u015fti ancak t\u00fcm sahil boyunda oldu\u011fu gibi Tobruk b\u00f6lgesinde de Osmanl\u0131 birlikleri ve Arap kabilelerinin gerilla sava\u015f\u0131 sebebiyle \u00fclkenin i\u00e7 kesimlerine ilerleyememi\u015flerdi.[87]<\/a><\/sup>[77]<\/a><\/sup> Bununla birlikte, T\u00fcrk subaylar\u0131ndaki te\u015fkilatlanmac\u0131l\u0131k[2]<\/a><\/sup> ve \u0130talya’n\u0131n tam anlam\u0131yla geli\u015fimini tamamlayamam\u0131\u015f, geri kalm\u0131\u015f olmas\u0131 da i\u00e7 kesimlere kadar ilerleyememelerinin bir sebebi olarak g\u00f6r\u00fclmektedir.[75]<\/a><\/sup> Buna ra\u011fmen, \u0130talyanlar, Osmanl\u0131lar\u0131 zorlamak i\u00e7in On \u0130ki Adalar<\/a>‘a da sald\u0131rd\u0131.[88]<\/a><\/sup> \u0130lk ba\u015fta do\u011fudaki birli\u011fi Mustafa Kemal, bat\u0131y\u0131 ise Enver komuta ediyordu; harek\u00e2t hacmi b\u00fcy\u00fcy\u00fcnce Enver t\u00fcm cepheyi, Mustafa Kemal ise Derne b\u00f6lgesini komuta etmeye ba\u015flad\u0131.[87]<\/a><\/sup> Derne’deki 16-17 Ocak 1912 taarruzunda g\u00f6z\u00fcnden yaralan\u0131p bir ay hastanede tedavi g\u00f6rd\u00fc ve 6 Mart’ta Derne Komutanl\u0131\u011f\u0131’na getirildi.[89]<\/a><\/sup> Fakat daha sonra g\u00f6z\u00fcnden tekrar rahats\u0131zland\u0131 ve bir hafta boyunca yataktan kalkamad\u0131.[90]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

3 Mart 1912’deki Derne Muharebesi<\/a>‘nde Osmanl\u0131 kuvvetleri 63 \u00f6l\u00fc ve 168 yaral\u0131 verirken, \u0130talyanlar yakla\u015f\u0131k 200 \u00f6l\u00fc verdiler.[82]<\/a><\/sup> Bu esnada Mustafa Kemal Derne hatt\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc komuta ediyordu ve komutas\u0131 alt\u0131nda sekiz Osmanl\u0131 subay\u0131, 160 asker, baz\u0131 g\u00f6n\u00fcll\u00fcler, bir top\u00e7u b\u00f6l\u00fc\u011f\u00fc, \u0130talyanlardan ele ge\u00e7irilen iki makineli t\u00fcfek ve 7.742 Arap askeri vard\u0131.[91]<\/a><\/sup>[82]<\/a><\/sup> Arap askerlerini Senusi<\/a> zaviyeleri sa\u011fl\u0131yordu ve ba\u015flar\u0131ndaki \u015feyhleri Osmanl\u0131 subaylar\u0131na ba\u011fl\u0131yd\u0131. Bu kuvvet 15.000-16.000 \u0130talyan askerini Ekim 1911-Eyl\u00fcl 1912 aras\u0131nda Derne’de tutmay\u0131 ba\u015fard\u0131.[91]<\/a><\/sup>[82]<\/a><\/sup> 11 Eyl\u00fcl 1912’de \u0130talyanlar, ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131n ard\u0131ndan yap\u0131lan komuta de\u011fi\u015fikli\u011finin ard\u0131ndan Derne’den \u00e7\u0131kmak i\u00e7in g\u00fc\u00e7l\u00fc bir h\u00fccum ba\u015flatt\u0131lar ancak Mustafa Kemal komutas\u0131ndaki T\u00fcrk ve Araplar taraf\u0131ndan tekrar durduruldular.[92]<\/a><\/sup>[74]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Sahil \u015feridinde s\u0131k\u0131\u015fan \u0130talyan kuvvetleri, Osmanl\u0131lar\u0131 bar\u0131\u015fa zorlamak i\u00e7in Do\u011fu Akdeniz ve K\u0131z\u0131ldeniz’e sald\u0131r\u0131lar d\u00fczenlemeye karar verdi. 1912 Mart ay\u0131nda Beyrut, Nisan ay\u0131nda \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131, May\u0131s ay\u0131nda ise Rodos ve ve On \u0130ki Adalar’a sald\u0131rd\u0131lar.[93]<\/a><\/sup> Bu nedenlerle Orta Do\u011fu’da Berlin Konferans\u0131 ile sa\u011flanan bar\u0131\u015f ortam\u0131n\u0131n bozulaca\u011f\u0131ndan endi\u015fe eden Rusya, \u0130ngiltere ve Fransa ara buluculuk faaliyetlerine ba\u015flad\u0131. Fakat Libya’n\u0131n \u0130talyanlara verilmesine y\u00f6nelik \u015fartlar\u0131n konu\u015fuldu\u011fu bu giri\u015fimler, \u0130ttihat\u00e7\u0131lar taraf\u0131ndan kabul g\u00f6rmedi.[93]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Sava\u015f devam ederken, Mustafa Kemal Temmuz 1912’de sava\u015f\u0131n ilerleyen zamanda daha iyi incelenmesine olanak sa\u011flayan[94]<\/a><\/sup> iki emir verdi. Emirlerden 13\/14 Temmuz’da verdi\u011fi birincisi, t\u00fcm subaylar\u0131n iki askeri gazeteyi okumalar\u0131 ve d\u00fcnyadaki geli\u015fmeler ile Osmanl\u0131 ordusunun ba\u015far\u0131lar\u0131ndan haberdar olmalar\u0131n\u0131 i\u00e7eriyordu.[94]<\/a><\/sup> \u0130kinci emir ise 22 Temmuz’da verdi\u011fi, t\u00fcm subaylar\u0131n sava\u015ftaki tecr\u00fcbelerini tarih, bulunulan \u015fartlar, komutan\u0131n emirleri, yap\u0131lan harek\u00e2t ve sonu\u00e7lar\u0131 ve askerlerin psikolojik durumunu da i\u00e7erecek \u015fekilde bir ay i\u00e7erisinde yazmalar\u0131 konusundaki emirdi.[94]<\/a><\/sup> Bu sayede Bat\u0131l\u0131 bir d\u00fc\u015fmana kar\u015f\u0131 sava\u015fta edinilen tecr\u00fcbeleri yaz\u0131l\u0131 h\u00e2le getirmeyi ama\u00e7lad\u0131.[95]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal bu sava\u015fta \u00f6zellikle gerilla sava\u015f\u0131, derme \u00e7atma birlikleri y\u00f6netme, istihbarat toplama, lojistik destek gibi askeri tecr\u00fcbenin yan\u0131 s\u0131ra, Arap kabile liderleriyle yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmeler ve pazarl\u0131klar ile diplomasi alan\u0131nda da \u00f6nemli tecr\u00fcbe kazand\u0131.[95]<\/a><\/sup>[96]<\/a><\/sup> Nitekim buradaki ba\u015far\u0131s\u0131 kendisinin de ad\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131.[97]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Ayn\u0131 y\u0131l\u0131n eyl\u00fcl ay\u0131nda ba\u015flayan bar\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fmelerine ra\u011fmen \u00e7at\u0131\u015fmalar s\u00fcrerken, Karada\u011f<\/a>‘\u0131n 8 Ekim’de Osmanl\u0131 Devleti’ne sava\u015f ilan etmesi ile I. Balkan Sava\u015f\u0131<\/a> ba\u015flad\u0131.[98]<\/a><\/sup>[96]<\/a><\/sup> Karada\u011f’\u0131 takiben, Bulgaristan, S\u0131rbistan ve Yunanistan da Osmanl\u0131 Devleti’ne sava\u015f ilan etti.[99]<\/a><\/sup> \u0130lk ba\u015fta Enver’in \u0130stanbul’a d\u00f6nmesi ve Mustafa Kemal’in cepheyi devralmas\u0131na karar verilmi\u015fti ancak Osmanl\u0131lar\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 tehlikenin boyutlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131k\u0131nca \u00e7o\u011fu subay \u0130stanbul’a geri d\u00f6nd\u00fc ve cephe Enver’in karde\u015fi Nuri<\/a> komutas\u0131na girdi.[100]<\/a><\/sup> Bu esnada Balkan Sava\u015f\u0131 nedeniyle Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fbmeti \u0130talyanlarla bar\u0131\u015fa raz\u0131 oldu. Balkan Sava\u015flar\u0131 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda Trablusgarp<\/a>‘ta g\u00f6rev yapan Derne Komutan\u0131 Mustafa Kemal ve Binba\u015f\u0131 Nuri Bey, bu sava\u015flarda g\u00f6rev almak istediler.[101]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal, d\u00f6nemin Osmanl\u0131 Harbiye Naz\u0131r\u0131<\/a> Enver Bey’in de izni ile 24 Ekim 1912’de Trablusgarp’tan ayr\u0131ld\u0131.[101]<\/a><\/sup> Viyana, Macaristan ve Romanya \u00fczerinden \u0130stanbul’a d\u00f6nd\u00fc. Bunu tercih etme nedeni ise g\u00f6zlerini Avusturya’da tedavi ettirebilmekti.[102]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Bununla birlikte, b\u00f6lgede direni\u015fe devam eden subaylar da vard\u0131. \u015eehzade Osman Fuad Efendi<\/a> de bu isimlerden biriydi.[103]<\/a><\/sup> Di\u011fer subaylarla beraber Trablusgarp’\u0131 terk eden Mustafa Kemal, Kas\u0131m 1912’de \u0130stanbul’a vard\u0131.[98]<\/a><\/sup> Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fbmeti ile \u0130talya aras\u0131nda 18 Ekim 1912’de U\u015fi Antla\u015fmas\u0131<\/a> imzaland\u0131.[99]<\/a><\/sup> Bu antla\u015fma ile, Trablus \u0130talyanlara verilirken \u0130talya da sava\u015f tazminat\u0131 olarak 90 bin alt\u0131n \u00f6deyecek ve sahip oldu\u011fu kapit\u00fclasyonlar da ilga edilecekti.[96]<\/a><\/sup> Ayr\u0131ca sava\u015f s\u0131ras\u0131nda \u0130talyanlarca i\u015fgal edilen On \u0130ki Adalar da ge\u00e7ici olarak \u0130talyanlara b\u0131rak\u0131ld\u0131.[88]<\/a><\/sup> \u0130talyanlar, Osmanl\u0131 g\u00fc\u00e7leri Trablus’u bo\u015faltt\u0131ktan sonra adalardan ayr\u0131lacakt\u0131.[93]<\/a><\/sup> Padi\u015fah naibi olarak vezir r\u00fctbeli bir memur Trablus’a g\u00f6nderilecek,[81]<\/a><\/sup> vak\u0131flar ile halk\u0131n dini haklar\u0131na uyulup uyulmad\u0131\u011f\u0131 denetlenecek, din g\u00f6revlerinin tayini ise \u0130stanbul’dan \u015eeyh\u00fclislaml\u0131k taraf\u0131ndan yap\u0131lacakt\u0131.[96]<\/a><\/sup> Halk ise Senusi tarikat\u0131 \u015feyhi Ahmed e\u015f-\u015eerif es-Senusi<\/a> \u00f6nderli\u011finde Trablus’ta Mondros M\u00fctarekesi<\/a>‘ne kadar direnmeye devam etti.[81]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Balkan Sava\u015flar\u0131<\/h3>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: Balkan Sava\u015flar\u0131<\/a><\/p>\n\n\n\n

Birinci Balkan Sava\u015f\u0131<\/h4>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: Birinci Balkan Sava\u015f\u0131<\/a><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal, 1912 Kas\u0131m’\u0131nda \u0130stanbul’a vard\u0131\u011f\u0131nda Osmanl\u0131lar\u0131n Avrupa k\u0131tas\u0131ndaki topraklar\u0131ndan geriye sadece ba\u015fkent \u0130stanbul ile hemen bat\u0131s\u0131, \u00c7anakkale yar\u0131madas\u0131 ve ku\u015fat\u0131lm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 kent olan \u0130\u015fkodra<\/a>, Yanya<\/a> ve do\u011fu Trakya’n\u0131n en b\u00fcy\u00fck \u015fehri olan Edirne<\/a> kalm\u0131\u015ft\u0131. Bulgar kuvvetleri \u00c7atalca’ya kadar gelmi\u015f, ba\u015fkent \u0130stanbul’u tehdit ediyordu.[104]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

21 Kas\u0131m 1912’de kararg\u00e2h\u0131 Bolay\u0131r<\/a>‘da bulunan Bahr-i Sefit Bo\u011faz\u0131<\/a> Kuvayi M\u00fcrettebesi (Akdeniz Bo\u011faz\u0131 Bile\u015fik G\u00fcc\u00fc) Harek\u00e2t \u015eubesi M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc’ne atand\u0131. G\u00fcc\u00fcn komutan\u0131 Fahri Pa\u015fa, kurmay ba\u015fkan\u0131 ise okul arkada\u015f\u0131 Fethi (Okyar)<\/a> idi.[105]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal Bolay\u0131r’dayken, 23 Ocak 1913’te Enver ve taraftarlar\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 B\u00e2b-\u0131 \u00c2li Bask\u0131n\u0131<\/a> ile iktidar \u0130ttihat ve Terakki<\/a>‘ye ge\u00e7mi\u015fti. 30 Ocak tarihinde Mahmut \u015eevket Pa\u015fa h\u00fck\u00fbmeti b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7lerin \u00f6nerdi\u011fi bar\u0131\u015f ko\u015fullar\u0131n\u0131 reddetti. 3 \u015eubat’ta ate\u015fkesin s\u00fcresi doldu ve Bulgarlar tekrar Edirne’yi bombalamaya ba\u015flad\u0131lar.[106]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Bulgar sald\u0131r\u0131s\u0131 \u00fczerine Erk\u00e2n-\u0131 Harbiye-i Umumiye Reisi Ahmed \u0130zzet Pa\u015fa taraf\u0131ndan Akdeniz Bo\u011faz\u0131 Bile\u015fik G\u00fcc\u00fc’n\u00fcn bat\u0131dan Bulgarlara sald\u0131raca\u011f\u0131, Hur\u015fit Pa\u015fa’n\u0131n komutas\u0131nda ve Enver’in kurmay ba\u015fkan\u0131 oldu\u011fu 10. Kolordu’nun denizden \u015eark\u00f6y’e \u00e7\u0131karak g\u00fcneyden Bulgarlar\u0131n arkas\u0131na sald\u0131raca\u011f\u0131 bir h\u00fccum planland\u0131.[107]<\/a><\/sup>[108]<\/a><\/sup> Operasyon detayl\u0131ca planland\u0131 ve Ocak sonlar\u0131nda prova edildi.[109]<\/a><\/sup> Bir f\u0131rt\u0131na sebebiyle 8 \u015eubat’a ertelenen h\u00fccumda, \u015eark\u00f6y’e \u00e7\u0131kacak birlikler gecikti.[109]<\/a><\/sup>[110]<\/a><\/sup> 10. Kolordu yar\u0131m g\u00fcn ge\u00e7 \u015fekilde \u015eark\u00f6y’e \u00e7\u0131kartma yapt\u0131 ancak Bile\u015fik G\u00fc\u00e7 bu esnada askerlerinin yar\u0131s\u0131n\u0131 yitirerek geri p\u00fcsk\u00fcrt\u00fcld\u00fc.[109]<\/a><\/sup> Bulgarlar\u0131n k\u0131skaca al\u0131namayaca\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131k\u0131nca, 10 \u015eubat’ta \u00e7\u0131kartma kuvveti geri \u00e7ekildi.[109]<\/a><\/sup>[110]<\/a><\/sup> Gereken ate\u015f deste\u011fi sa\u011flayacak sava\u015f gemilerinin ge\u00e7 gelmesi, koordinasyonun sa\u011flanamamas\u0131 ve Bulgarlar\u0131n hatlar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmesi sebebiyle operasyon ba\u015far\u0131s\u0131z oldu.[109]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Ortak harek\u00e2t\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ard\u0131ndan 17-18 \u015eubat’ta iki birli\u011fin komuta heyetleri aras\u0131nda tart\u0131\u015fma \u00e7\u0131kt\u0131; tart\u0131\u015fmada 10. Kolordu komutan\u0131 Hur\u015fit Pa\u015fa’n\u0131n taraf\u0131n\u0131 tutan Mahmut \u015eevket Pa\u015fa, politik sebeplerle onu her iki g\u00fcc\u00fcn komutanl\u0131\u011f\u0131na getirdi. Gelibolu a\u00e7\u0131klar\u0131nda bekleyen 10. Kolordu’yu \u00c7atalca’ya g\u00f6nderme \u00f6nerileri kabul edilmeyen ve Hur\u015fit Pa\u015fa’n\u0131n komutan oldu\u011fu kendilerine bildirilen Fahri Pa\u015fa, Fethi ve Mustafa Kemal g\u00f6revlerinden istifa ettiler.[111]<\/a><\/sup> Bunun \u00fczerine Mahmut \u015eevket Pa\u015fa, Hur\u015fit Pa\u015fa ve Enver’le birlikte Bolay\u0131r’a gidip komutanlar aras\u0131nda uzla\u015fma sa\u011flad\u0131. Fahri Pa\u015fa g\u00f6revden al\u0131nd\u0131, ra\u011fmen Fethi Bolay\u0131r’dan ayr\u0131larak \u0130stanbul’a gitti,[112]<\/a><\/sup> ikna edilen Mustafa Kemal ise Bo\u011fazlar’dan ayr\u0131 bir komutanl\u0131k h\u00e2line getirilen Bolay\u0131r kolordusunun kurmay ba\u015fkan\u0131 oldu.[113]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

19 Mart’ta Yanya Yunanlar\u0131n, 24 Mart 1913’te Edirne Bulgarlar\u0131n eline ge\u00e7ti. \u00c7atalca cephesinde ise son Bulgar h\u00fccumu 30 Mart’ta ger\u00e7ekle\u015fti.[113]<\/a><\/sup> 16 Nisan’da ate\u015fkes imzaland\u0131.[112]<\/a><\/sup> Bunun \u00fczerine Mahmut \u015eevket Pa\u015fa Trakya’da Midye-Enez hatt\u0131n\u0131n bat\u0131s\u0131nda kalan topraklar ile Edirne’yi vermeyi kabul etmek zorunda kald\u0131 ve 30 May\u0131s 1913’te Londra’da bar\u0131\u015f anla\u015fmas\u0131<\/a> imzaland\u0131.[113]<\/a><\/sup> 11 Haziran’da Mahmut \u015eevket Pa\u015fa bir suikast sonucu \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, yerine Sait Halim Pa\u015fa<\/a> ge\u00e7ti.[114]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

\u0130kinci Balkan Sava\u015f\u0131<\/h4>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: \u0130kinci Balkan Sava\u015f\u0131<\/a><\/p>\n\n\n\n

Birinci Balkan Sava\u015f\u0131’n\u0131 kazanan Balkan devletleri, sava\u015f\u0131n hemen ard\u0131ndan ele ge\u00e7irdikleri b\u00f6lgeleri payla\u015fma konusunda anla\u015fmazl\u0131\u011fa d\u00fc\u015ft\u00fcler. Yunanistan ile S\u0131rbistan, Romanya’n\u0131n toprak isteminde bulundu\u011fu Bulgaristan’a kar\u015f\u0131 birlikte harekete ge\u00e7meye karar verdiler. Ancak Bulgaristan ilk sald\u0131ran taraf oldu.[114]<\/a><\/sup> 29-30 Haziran gecesi Bulgarlar, Makedonya’daki S\u0131rp ordusuna sald\u0131rd\u0131lar ancak yenildiler. Yunanlar da Selanik’ten do\u011fuya do\u011fru ilerleyip G\u00fcney Makedonya’n\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc i\u015fgal ettiler. Bu durum \u00fczerine Bulgarlar, Osmanl\u0131 ordusu kar\u015f\u0131s\u0131ndaki g\u00fc\u00e7lerinin ana b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc di\u011fer cephelere kayd\u0131rd\u0131lar.[114]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

\u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti, kaybedilen topraklar\u0131 yeniden ele ge\u00e7irmek i\u00e7in bu f\u0131rsat\u0131 de\u011ferlendirdi. 18 Temmuz’da Osmanl\u0131 ordusu Edirne’ye do\u011fru bir harek\u00e2ta ba\u015flad\u0131 ve 21 Temmuz 1913’te \u00e7ok az direni\u015fle kar\u015f\u0131la\u015farak \u015fehri ald\u0131.[114]<\/a><\/sup> Bir yazara g\u00f6re Edirne’ye ilk giren birlik Mustafa Kemal’in Bolay\u0131r kolordusuna ba\u011fl\u0131 bir tugayd\u0131 ancak sald\u0131r\u0131ya kat\u0131lan birliklerin ba\u015f\u0131nda Hur\u015fit Pa\u015fa bulunuyordu.[115]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal’in Bolay\u0131r kolordusu ayr\u0131ca Dedea\u011fa\u00e7<\/a>‘\u0131 da ele ge\u00e7irdi.[116]<\/a><\/sup> 29 Eyl\u00fcl 1913’te Bulgar temsilcilerinin \u0130stanbul’da imzalanan bar\u0131\u015f anla\u015fmas\u0131 ile sava\u015f sona erdi.[115]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Sava\u015f\u0131n sonunda Bat\u0131 Trakya’daki T\u00fcrk n\u00fcfusu, \u0130stanbul ve \u0130zmir ba\u015fta olmak \u00fczere Osmanl\u0131 topraklar\u0131na g\u00f6\u00e7e ba\u015flad\u0131. Mustafa Kemal annesi Z\u00fcbeyde Han\u0131m i\u00e7in Dolmabah\u00e7e Saray\u0131<\/a>‘na inen Akaretler<\/a> yoku\u015funda bir ev buldu. \u00dcvey babas\u0131 Rag\u0131p’\u0131n on alt\u0131 ya\u015f\u0131ndaki ye\u011feni Fikriye<\/a> de Sultan Ahmet Camii yak\u0131n\u0131nda bir eve yerle\u015fti.[117]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Asker\u00ee ata\u015felik<\/h3>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal Sofya Ata\u015femiliteri iken, verilen kost\u00fcml\u00fc baloya Yeni\u00e7eri k\u0131yafeti ile kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Kurmay Yarbay Mustafa Kemal arkada\u015flar\u0131yla Sofya’da, 1914.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kinci Balkan Sava\u015f\u0131’n\u0131n ard\u0131ndan Mustafa Kemal, \u0130stanbul’da Fethi’nin (Okyar)<\/a> evine yerle\u015fti.[118]<\/a><\/sup> Fethi kendini politikaya verme amac\u0131yla, olas\u0131l\u0131kla \u015eark\u00f6y harek\u00e2t\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 sebebiyle askerlikten ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Ancak \u0130ttihat ve Terakki i\u00e7indeki \u00e7eki\u015fmelerin ard\u0131ndan Talat<\/a>, Fethi’ye Sofya b\u00fcy\u00fckel\u00e7ili\u011fi g\u00f6revini \u00f6nerdi. Cemal<\/a>‘e de dan\u0131\u015fan Fethi, Balkanlar’da dengeyi sa\u011flamak \u00fczere Bulgaristan’la dostluk kurulmas\u0131 g\u00f6reviyle b\u00fcy\u00fckel\u00e7ili\u011fi kabul etti ve Mustafa Kemal’i asker\u00ee ata\u015fe olarak yan\u0131na istedi.[118]<\/a><\/sup>[116]<\/a><\/sup> Bu iste\u011fin kabul edilmesi \u00fczerine Mustafa Kemal, 27 Ekim 1913’te Sofya<\/a> asker\u00ee ata\u015feli\u011fine atanarak yak\u0131n arkada\u015f\u0131 Sofya sefiri (el\u00e7isi) Fethi’nin (Okyar) emri alt\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.[119]<\/a><\/sup> Teoride Romanya<\/a>, S\u0131rbistan<\/a> ve Karada\u011f<\/a> krall\u0131klar\u0131n\u0131n ba\u015fkentleri B\u00fckre\u015f<\/a>, Belgrad<\/a> ve \u00c7etine<\/a> i\u00e7in de ayn\u0131 g\u00f6revi s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordu ancak uygulamada \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 Bulgaristan s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7indeydi.[118]<\/a><\/sup>[119]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal 20 Kas\u0131m 1913 tarihinde Sofya’ya vard\u0131.[120]<\/a><\/sup> Burada Dondukov Bulvar\u0131ndaki Splendid Palas Oteli’ne yerle\u015fti ve yedi ay boyunca burada kald\u0131. Ard\u0131ndan Ferdinand Bulvar\u0131’nda bir daireye yerle\u015fti.[121]<\/a><\/sup> Asker\u00ee ata\u015fe olarak kendisine ula\u015fan bilgileri \u0130stanbul’a aktarmakla g\u00f6revliydi.[122]<\/a><\/sup> Burada Bulgaristan ba\u015fta olmak \u00fczere Balkan devletlerinin politik ve asker\u00ee durumlar\u0131na dair raporlar haz\u0131rlad\u0131.[123]<\/a><\/sup> G\u00f6revi esnas\u0131nda Bulgaristan’\u0131n Osmanl\u0131’dan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazand\u0131ktan sonraki asker\u00ee, idari ve k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fmesini yak\u0131ndan inceleme \u015fans\u0131 buldu\u011fu gibi[123]<\/a><\/sup> Bulgar ordusundan baz\u0131 subaylarla da ili\u015fkiler kurdu.[121]<\/a><\/sup> Bu g\u00f6revde iken 1 Mart 1914’te yarbayl\u0131\u011fa<\/a> (kaymakam) y\u00fckseldi.[119]<\/a><\/sup> Sofya’ya var\u0131\u015f\u0131ndan k\u0131sa s\u00fcre sonra Bulgar Genelkurmay ba\u015fkan\u0131ndan ald\u0131\u011f\u0131 \u0130stanbul’daki Alman subaylar\u0131n, \u00f6zellikle Goltz Pa\u015fa<\/a>‘n\u0131n Osmanl\u0131 asker\u00ee hareketlilikleri konusunda Bulgarlar\u0131 bilgilendirdi\u011fine dair istihbarat\u0131 \u0130stanbul ile payla\u015fm\u0131\u015f, K\u00e2z\u0131m Karabekir’den \u0130stanbul’daki Almanlar\u0131n buna \u00f6fkelendi\u011fi yan\u0131t\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131.[122]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal’in Sofya’da en \u00f6nemli istihbarat toplama y\u00f6ntemlerinden biri sosyal etkinliklerdi. Bulgar ordusunun \u00fcst ve alt r\u00fctbeli subaylar\u0131, politikac\u0131lar ve toplumun \u00f6nce gelenleri ile g\u00f6r\u00fc\u015fmek g\u00f6revinin bir par\u00e7as\u0131yd\u0131.[124]<\/a><\/sup> Burada iken yazd\u0131\u011f\u0131 ve 1918’de yay\u0131mlanan ilk kitab\u0131 Zabit ve Kumandan ile Hasbihal<\/em> sayesinde Harbiye Naz\u0131r\u0131 Stiliyan Kova\u00e7ev<\/a> ve k\u0131z\u0131 Dimitrina ile tan\u0131\u015ft\u0131.[125]<\/a><\/sup> Burada \u00f6zellikle Bulgaristan’daki M\u00fcsl\u00fcman Pomaklara<\/a> yap\u0131lan din de\u011fi\u015ftirme bask\u0131s\u0131 konusuna (Fethi’nin yan\u0131nda) m\u00fcdahil oldu.[126]<\/a><\/sup> Sosyal ya\u015fam\u0131nda en \u00f6nemli olay 11 May\u0131s 1914’te Kral I. Ferdinand<\/a>‘\u0131n da kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir k\u0131yafet balosuna davet edilmesiydi.[120]<\/a><\/sup> Baloya Enver’in \u00f6zel izniyle \u0130stanbul’daki asker\u00ee m\u00fczeden g\u00f6nderilen ger\u00e7ek bir Yeni\u00e7eri \u00fcniformas\u0131yla kat\u0131ld\u0131. \u00dcniformay\u0131 geri g\u00f6nderirken arkada\u015f\u0131 K\u00e2z\u0131m<\/a>‘a (\u00d6zalp) yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektupta t\u00fcm dikkatleri \u00fczerine toplad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve sorulan sorular\u0131n T\u00fcrklerin eski asker\u00ee g\u00fcc\u00fc ve zaferleri hakk\u0131nda konu\u015fma f\u0131rsat\u0131 sundu\u011funu anlatm\u0131\u015ft\u0131.[120]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Sofya’da g\u00f6revi devam ederken 28 Haziran 1914’te Avusturya taht\u0131n\u0131n veliahd\u0131 Ar\u015fid\u00fck Franz Ferdinand<\/a> \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc ve ard\u0131ndan 28 Temmuz 1914’te I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131<\/a> ba\u015flad\u0131. Enver’in Alman Amiral Souchon<\/a>‘a verdi\u011fi gizli emir ile Osmanl\u0131 donanmas\u0131 Karadeniz’e a\u00e7\u0131larak 29 Ekim 1914’te Rus limanlar\u0131na h\u00fccum etti<\/a>.[127]<\/a><\/sup> Bunun \u00fczerine 2 Kas\u0131m’da Rusya, 5 Kas\u0131m’da \u0130ngiltere ve Fransa Osmanl\u0131’ya, Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fbmeti de 11 Kas\u0131m’da bu \u00fclkelere sava\u015f ilan etti.[127]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Sava\u015f ilan\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Mustafa Kemal, Harbiye Naz\u0131rl\u0131\u011f\u0131’na ve Enver’e ba\u015fvurarak \u00f6n cephede aktif g\u00f6reve gelmek istedi,[128]<\/a><\/sup>[129]<\/a><\/sup>[130]<\/a><\/sup> ancak Enver asker\u00ee ata\u015felik g\u00f6revinin daha \u00f6nemli oldu\u011funu s\u00f6yleyerek reddetti.[131]<\/a><\/sup> Enver’in Kafkasya’da Ruslara kar\u015f\u0131 sava\u015fmak \u00fczere \u0130stanbul’dan ayr\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Enver’in vekili \u0130smail Hakk\u0131 imzas\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan telgrafla Sofya’dan ayr\u0131l\u0131p \u00c7anakkale’ye g\u00f6nderilmek \u00fczere Tekirda\u011f’da toplanmakta olan 19. T\u00fcmen’in komutas\u0131na atand\u0131.[131]<\/a><\/sup>[116]<\/a><\/sup> 20 Ocak 1915’te Sofya’dan ayr\u0131ld\u0131.[131]<\/a><\/sup>[129]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131<\/h3>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: \u00c7anakkale Sava\u015f\u0131<\/a>, Kafkasya Cephesi (I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131)<\/a> ve Sina ve Filistin Cephesi<\/a><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal’in asker\u00ee ata\u015fe g\u00f6revi Ocak 1915’te sona erdi. Bu s\u0131rada 28 Temmuz 1914’te I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131<\/a> ba\u015flad\u0131, Osmanl\u0131 Devleti<\/a> de 29 Ekim 1914’te sava\u015fa girdi. 20 Ocak 1915’te Mustafa Kemal 3. Kolordu emrinde Tekfurda\u011f<\/a>‘da kurulacak olan 19. F\u0131rka Komutanl\u0131\u011f\u0131na atand\u0131.[62]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

\u00c7anakkale Sava\u015f\u0131<\/h4>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: \u00c7anakkale Sava\u015f\u0131<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Miralay Mustafa Kemal Bey, D\u00fcztepe siperlerinden harp sahas\u0131n\u0131 g\u00f6zetlerken.<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

\u0130stanbul’dan gelen gazetecilere sava\u015f alan\u0131n\u0131 anlat\u0131rken, 1915.<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Cevat Pa\u015fa<\/a> ve Mustafa Kemal Bey Tasv\u00eer-i Efk\u00e2r<\/a><\/em> gazetesinin 29 Ekim 1915 tarihli say\u0131s\u0131nda.<\/p>\n\n\n\n

2 Kas\u0131m 1914’te Rusya, Osmanl\u0131’ya sava\u015f ilan etti. Bunun ard\u0131ndan \u0130ngiliz ve Frans\u0131z sava\u015f gemileri \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131ndaki Sedd\u00fclbahir, Kumkap\u0131 ve Orhaniye tabyalar\u0131n\u0131 bombalad\u0131. Bu donanmaya kar\u015f\u0131 yap\u0131lan savunmada be\u015f subay ve seksen asker \u00f6ld\u00fc.[132]<\/a><\/sup> T\u00fcrk ordusu 3 ay boyunca haz\u0131rl\u0131k yapt\u0131 ve genel olarak kara ordular\u0131n\u0131n yapaca\u011f\u0131 savunmaya dikkat etti.[132]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal hen\u00fcz t\u00fcmenin istendi\u011fi gibi kurulmas\u0131na f\u0131rsat olmadan, \u0130tilaf Devletleri’nin \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131<\/a>‘n\u0131 tehdit eder bir pozisyon almas\u0131 \u00fczerine 25 \u015eubat’ta yaln\u0131zca t\u00fcmene ba\u011fl\u0131 57. Alay<\/a> ile Maydos’a (g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Eceabat<\/a>) hareket emri ald\u0131.[133]<\/a><\/sup> Bu esnada \u0130ngiliz ve Frans\u0131z gemileri 19 ve 25 \u015eubat’ta Bo\u011faz giri\u015findeki istihkamlar\u0131 bombalam\u0131\u015f, donanma top\u00e7usuna at\u0131\u015f d\u00fczeltmelerinde yard\u0131mc\u0131 olacak birlikleri karaya \u00e7\u0131kartm\u0131\u015ft\u0131. Sedd\u00fclbahir’de Bigal\u0131 Mehmet<\/a> isminde bir \u00e7avu\u015f t\u00fcfe\u011fi tutukluk yap\u0131nca \u0130ngilizlere ta\u015fla sald\u0131rm\u0131\u015f, Mustafa Kemal de bu olay\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olarak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde T\u00fcrk askeri i\u00e7in kullan\u0131lan “Mehmet\u00e7ik” ad\u0131n\u0131n do\u011fmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.[133]<\/a><\/sup> 19. T\u00fcmen’e destek olmas\u0131 i\u00e7in 72. ve 77. alaylar da b\u00f6lgeye kayd\u0131r\u0131ld\u0131. Mustafa Kemal kolordu karargah\u0131ndan e\u011fitimi zay\u0131f Arap askerlerden olu\u015fan bu alaylar yerine kendi e\u011fitti\u011fi ve yedekte tutulan T\u00fcrk alaylar\u0131 istedi ancak bu iste\u011fi reddedildi.[133]<\/a><\/sup> 18 Mart 1915’te \u00c7anakkale’deki en \u00f6nemli deniz harekat\u0131<\/a> ger\u00e7ekle\u015fti ancak Mustafa Kemal’in bu harek\u00e2tla sadece dolayl\u0131 ilgisi vard\u0131.[134]<\/a><\/sup> Bu harek\u00e2ttan hemen \u00f6nce Nusret gemisi taraf\u0131ndan bo\u011faza may\u0131n d\u00f6\u015fendi. Bu may\u0131nlar; Queen Elizabeth<\/a>, Ocean<\/a> ve Bouver gibi z\u0131rhl\u0131 gemilere zarar vererek geri \u00e7ekilmelerine neden oldu.[135]<\/a><\/sup> Bu s\u0131rada 19. T\u00fcmen ise, 23 Mart 1915’te M\u00fcstahkem Mevki Komutanl\u0131\u011f\u0131 emriyle Eceabat<\/a> b\u00f6lgesinde ihtiyata al\u0131nd\u0131.[kaynak belirtilmeli<\/a><\/em>]<\/sup><\/p>\n\n\n\n

25 Nisan 1915’te Gelibolu Yar\u0131madas\u0131<\/a>‘na \u0130tilaf Devletleri<\/a>‘nin yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0131kartmalar\u0131yla \u00c7anakkale Sava\u015f\u0131<\/a>‘n\u0131n ana kara harek\u00e2tlar\u0131 ba\u015flad\u0131. \u0130tilaf Devletleri, T\u00fcrklerin yo\u011fun direni\u015fine ra\u011fmen kuzeyden g\u00fcneye do\u011fru Gelibolu Yar\u0131madas\u0131<\/a>‘n\u0131n Saros K\u00f6rfezi taraf\u0131ndaki Ar\u0131burnu<\/a>, g\u00fcney ucundaki Sedd\u00fclbahir<\/a> ve Anadolu yakas\u0131nda Kumkale yak\u0131nlar\u0131nda<\/a> karaya asker \u00e7\u0131kard\u0131lar. Kumkale’deki Frans\u0131z askerleri k\u0131sa s\u00fcrede geri \u00e7ekildi ancak Ar\u0131burnu’ndaki \u0130ngiliz ve Anzaklar do\u011fuya, Sedd\u00fclbahir’deki \u0130ngiliz ve Frans\u0131zlar kuzeye ilerlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu.[136]<\/a><\/sup> 3. Kolordu komutan\u0131 Mehmet Esat Pa\u015fa<\/a>‘n\u0131n emrinde sava\u015fan Kaymakam (Yarbay) Mustafa Kemal’in 19. T\u00fcmeni bu esnada Ar\u0131burnu’na 8 km mesafede, yar\u0131madan\u0131n Bo\u011faz’a bakan k\u0131sm\u0131nda yer alan Eceabat’ta yedek olarak bekletiliyordu. Sedd\u00fclbahir’den Ar\u0131burnu’na kadarki \u0130tilaf \u00f6nc\u00fc g\u00fc\u00e7leriyle Albay Halil Sami komutas\u0131ndaki 9. T\u00fcmen kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131.[136]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Halil Sami, Mustafa Kemal’den Ar\u0131burnu’nun do\u011fusundaki tepeleri elde tutmak i\u00e7in derhal bir tabur istedi.[137]<\/a><\/sup> von Sanders ve Esad Pa\u015fa’yla ileti\u015fime ge\u00e7emeyen Mustafa Kemal ise inisiyatif alarak s\u00fcvariler, t\u00fcmenin top\u00e7u da\u011f taburu ve s\u0131hhiyecilerden olu\u015fan 57. Alay’\u0131 sevk etti.[137]<\/a><\/sup>[138]<\/a><\/sup> Bu \u00e7arp\u0131\u015fmay\u0131 anlat\u0131rken, bir tepeye t\u0131rman\u0131p arkadan gelen birli\u011fini beklerken 9. T\u00fcmen’den geri \u00e7ekilmekte olan askerlere rastlad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Conk Bay\u0131r\u0131’na do\u011fru giden 261 rak\u0131ml\u0131 tepeye do\u011fru serbest bi\u00e7imde \u00e7\u0131kan d\u00fc\u015fman askerlerini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, d\u00fc\u015fman\u0131n kendi askerlerinden daha yak\u0131nda oldu\u011funu belirtmi\u015ftir. Bunun \u00fczerine cephanesi kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirten askerlere “cephaneniz yoksa s\u00fcng\u00fcn\u00fcz var” diyerek s\u00fcng\u00fc takt\u0131r\u0131p mevzi ald\u0131rm\u0131\u015f, bunu g\u00f6ren d\u00fc\u015fman da yat\u0131nca zaman kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Kendi 57. Alay’\u0131 ula\u015f\u0131nca d\u00fc\u015fman\u0131n kuzey kanad\u0131na sald\u0131rmak \u00fczere “Size ben taarruz emretmiyorum, \u00f6lmeyi emrediyorum. Biz \u00f6l\u00fcnceye kadar ge\u00e7ecek zaman i\u00e7inde, yerimizi ba\u015fka kuvvetler ve kumandanlar alabilir” emrini vermi\u015ftir. 25 Nisan \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131nda kritik bir nokta olan Conk Bay\u0131r\u0131 tepesini elde tutmay\u0131 ba\u015fard\u0131.[137]<\/a><\/sup> \u0130lk g\u00fcn\u00fcn \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Anzak kuvvetleri dar bir k\u00f6pr\u00fcba\u015f\u0131nda s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.[139]<\/a><\/sup> Ertesi gece 77. Alay pani\u011fe kap\u0131l\u0131p ka\u00e7\u0131nca durumu kritikle\u015fti ancak yeni birliklerin var\u0131\u015f\u0131 ile hatlar\u0131 yeniden g\u00fc\u00e7 kazand\u0131. 29 Nisan’da Mustafa Kemal’e Ar\u0131burnu’nda g\u00f6sterdi\u011fi yararl\u0131l\u0131k i\u00e7in \u0130mtiyaz Ni\u015fan\u0131<\/a> verildi.[137]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

May\u0131s ay\u0131nda kuzey grubu taraf\u0131ndan savunulan cephe \u00fc\u00e7 b\u00f6lgeye ayr\u0131lm\u0131\u015f, Mustafa Kemal grubun sa\u011f kanad\u0131n\u0131n kuzey b\u00f6lgesinin komutanl\u0131\u011f\u0131na getirilmi\u015fti. Liman von Sanders<\/a> t\u00fcm kuvvetlerin komutanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordu. 29-30 May\u0131s’ta Mustafa Kemal, Conk Bay\u0131r\u0131<\/a>‘ndan Sazl\u0131dere sel yata\u011f\u0131na b\u00fcy\u00fck \u00e7apl\u0131 bir h\u00fccum d\u00fczenledi. 1 Haziran’da albay r\u00fctbesine terfi etti.[140]<\/a><\/sup>[141]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Gelibolu cephesinin ikinci a\u015famas\u0131, \u0130ngiliz, Anzak ve Hint birliklerinin Mustafa Kemal’in savundu\u011fu Ar\u0131burnu’nun kuzeyindeki Suvla Koyu<\/a>‘na 6 A\u011fustos gecesi yapt\u0131klar\u0131 \u00e7\u0131kartma ile ba\u015flad\u0131. \u00c7\u0131kartma, Ar\u0131burnu’ndan kuzeye do\u011fru bir sald\u0131r\u0131 ve ilerleme ile desteklendi ve Anafartalar Cephesi<\/a> a\u00e7\u0131ld\u0131. Conk Bay\u0131r\u0131 tekrar tehdit edilince, Mustafa Kemal \u00e7ocukluk arkada\u015f\u0131 Nuri<\/a>‘yi 24. Alay’\u0131n ba\u015f\u0131nda buray\u0131 savunmaya g\u00f6nderdi. Nuri, daha sonra Conk Bay\u0131r\u0131 Muharebesi<\/a>‘ndeki rol\u00fcyle Atat\u00fcrk’ten “Conker” soyad\u0131n\u0131 alacakt\u0131.[142]<\/a><\/sup> \u0130tilaf kuvvetleri Suvla sahiline yerle\u015fmeye ba\u015flay\u0131nca Liman von Sanders<\/a>, Bolay\u0131r k\u0131sta\u011f\u0131n\u0131 koruyan iki t\u00fcmene g\u00fcneye inerek \u0130ngilizlere kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131 yapma emri verdi. Kuvvetler b\u00f6lgeye vard\u0131\u011f\u0131nda ba\u015flar\u0131ndaki Albay Fevzi, askerlerin k\u0131rk kilometre y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc, yorgun olduklar\u0131 ve t\u00fcm\u00fcn\u00fcn bulunmalar\u0131 gereken yerlere varamad\u0131klar\u0131 gerek\u00e7esiyle ek zaman istedi. Bunun \u00fczerine von Sanders, 8 A\u011fustos 21.50’de Fevzi’yi g\u00f6revden alarak yerine Mustafa Kemal’i getirdi.[137]<\/a><\/sup>[143]<\/a><\/sup> Haberi alan Mustafa Kemal, Ar\u0131burnu kuzeyindeki t\u00fcm g\u00fc\u00e7lerin komutas\u0131n\u0131 istedi; von Sanders kabul ederek onu 9 A\u011fustos’ta Suvla Koyu’nun kuzeyindeki Kire\u00e7tepe’den, g\u00fcneydeki Conk Bay\u0131r\u0131’na kadar b\u00f6lgede yer alan alt\u0131 t\u00fcmenin komutas\u0131na ge\u00e7irdi. Komutas\u0131ndaki birlikler “Anafartalar Ordu Grubu” olarak yeniden adland\u0131r\u0131ld\u0131. Anafartalar Grup Komutan\u0131 olarak 9-10 A\u011fustos’ta Anafartalar Zaferi<\/a>‘ni kazand\u0131.[142]<\/a><\/sup> Conk Bay\u0131r\u0131’nda kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131y\u0131 bizzat y\u00f6netti. \u00c7arp\u0131\u015fma s\u0131ras\u0131nda bir \u015farapnel par\u00e7as\u0131 g\u00f6\u011fs\u00fcndeki saate isabet etti. Par\u00e7alanan saat yaralanmas\u0131n\u0131 \u00f6nledi. Bu saati daha sona Liman von Sanders’a arma\u011fan etmi\u015fti. 10 A\u011fustos’ta cephenin g\u00fcney ucundaki s\u0131rtlar\u0131 kontrol alt\u0131na ald\u0131.[144]<\/a><\/sup>[145]<\/a><\/sup> Al\u0131nan ba\u015far\u0131 \u00fczerine 5. Ordu<\/a> komutan\u0131 M\u00fc\u015f\u00eer Otto Liman von Sanders<\/a>‘in takdirini kazand\u0131. Bu zaferi 17 A\u011fustos’ta Kire\u00e7tepe<\/a> ve 21 A\u011fustos’ta II. Anafartalar Zaferi<\/a> takip etti.[146]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Miralay Mustafa Kemal, Ru\u015fen E\u015fref Bey<\/a> (\u00dcnayd\u0131n) ba\u015fta olmak \u00fczere \u0130stanbul bas\u0131n\u0131 taraf\u0131ndan “Anafartalar Kahraman\u0131” olarak kamuoyuna tan\u0131t\u0131ld\u0131.[147]<\/a><\/sup>[148]<\/a><\/sup> Harb Mecmuas\u0131<\/em> dergisinde boy foto\u011fraf\u0131 yer ald\u0131.[149]<\/a><\/sup> 20 Eyl\u00fcl’de hastaland\u0131, s\u0131tmaya yakaland\u0131\u011f\u0131ndan ku\u015fkulan\u0131ld\u0131 ancak Gelibolu’da g\u00f6revine devam etti.[150]<\/a><\/sup> Osmanl\u0131 ordusunu y\u00f6neten Alman subaylarla sava\u015f\u0131n ba\u015f\u0131ndan itibaren sorun ya\u015fayan Mustafa Kemal, Eyl\u00fcl ay\u0131ndan sonra \u00c7anakkale’deki sava\u015f\u0131n kazan\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rerek daha faydal\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc ba\u015fka bir cephede g\u00f6rev almak istedi.[151]<\/a><\/sup>[152]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

5 Aral\u0131k’ta Liman von Sanders, Mustafa Kemal’e sa\u011fl\u0131k nedeniyle ayr\u0131lma izni verdi. Sonunda Mustafa Kemal, Anafartalar Grubu komutanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Fevzi Pa\u015fa<\/a>‘ya (\u00c7akmak) teslim ederek Fethi<\/a>, Tevfik R\u00fc\u015ft\u00fc<\/a> (Aras) ve Doktor Bahattin \u015eakir<\/a> ile birlikte 10 Aral\u0131k’ta \u0130stanbul’a do\u011fru yola \u00e7\u0131kt\u0131. 19-20 Aral\u0131k tarihinde \u0130tilaf kuvvetlerini Ar\u0131burnu-Anafartalar sahilini terk etti.[153]<\/a><\/sup> 28 Aral\u0131k 1915’te Alman \u0130mparatoru Kayzer II. Wilhelm<\/a> taraf\u0131ndan taraf\u0131ndan Demir Ha\u00e7<\/a> ni\u015fan\u0131 ile \u00f6d\u00fcllendirildi.[154]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Kafkasya Cephesi<\/h4>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: Kafkasya Cephesi (I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131)<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

16. Kolordu Komutan\u0131 Mustafa Kemal Pa\u015fa Bitlis’te, 16 Kas\u0131m 1916.<\/p>\n\n\n\n

14 Ocak 1916’da Gelibolu<\/a>‘dan Edirne<\/a>‘ye sevk edilmi\u015f olan 16. Kolordu<\/a> komutanl\u0131\u011f\u0131na atand\u0131. Edirne<\/a>‘de bulundu\u011fu 2 ay kadar s\u00fcre boyunca 16. Kolordu’nun ikmali, toparlanmas\u0131 ve e\u011fitimi ile ilgilendi. E\u011fitim amac\u0131yla Ta\u2019biye Mes\u2019elesinin Halli ve Emirlerin S\u00fbret-i Tahr\u00eerine D\u00e2ir Nas\u00e2yih<\/em> (Taktik Meselesinin \u00c7\u00f6z\u00fcm\u00fc ve Emirlerin Yaz\u0131lmas\u0131na \u0130li\u015fkin \u00d6\u011f\u00fctler<\/em>[155]<\/a><\/sup>) eserini haz\u0131rlad\u0131 ve yay\u0131mlad\u0131.[156]<\/a><\/sup> Do\u011fu Cephesinde Rus birlikleri Osmanl\u0131 3. Ordusu’nu p\u00fcsk\u00fcrtm\u00fc\u015f ve 16 \u015eubat’ta Erzurum<\/a>‘u,[157]<\/a><\/sup> 3 Mart’ta Bitlis<\/a>, Mu\u015f<\/a>, Van<\/a> ve Hakk\u00e2ri<\/a>‘yi i\u015fgal etmi\u015fti.[158]<\/a><\/sup> Albay Mustafa Kemal 11 Mart tarihinde 3. Orduyu desteklemesi i\u00e7in emrindeki 16. Kolordu ile birlikte Diyarbak\u0131r<\/a>‘a g\u00f6nderildi; Halep \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015fen uzun bir yolculu\u011fun ard\u0131ndan 27 Mart’ta Diyarbak\u0131r’a vard\u0131. R\u00fctbesine g\u00f6re kendisine a\u011f\u0131r bir sorumluluk verilen 16. Kolordu Komutan\u0131 Mustafa Kemal 1 Nisan 1916’da Diyarbak\u0131r<\/a>‘da iken Tu\u011fgeneralli\u011fe (Mirliva<\/a>) y\u00fckseltildi ve Pa\u015fa<\/a> unvan\u0131n\u0131 ald\u0131. 35 ya\u015f\u0131nda ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 bu r\u00fctbe, I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’nda ald\u0131\u011f\u0131 en \u00fcst r\u00fctbe olacakt\u0131. 16 Nisan’da karargah\u0131n\u0131 Silvan<\/a>‘da kurdu.[159]<\/a><\/sup> Bitlis-Mu\u015f aras\u0131ndaki yakla\u015f\u0131k 100 kilometrelik bir cepheden sorumluydu, elindeki g\u00fc\u00e7 13.741 asker, 9.297 t\u00fcfek, yedi makineli t\u00fcfek, 19 toptan olu\u015fuyordu.[160]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Enver’in Do\u011fu Cephesindeki plan\u0131, 2. ve 3. Ordu’nun ortak bir harek\u00e2t\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu. Ancak 2. Ordu daha g\u00fcneyde yerini alamadan Ruslar, 3. Ordu’ya sald\u0131r\u0131p bozguna u\u011fratt\u0131lar ve 15 Nisan 1916’da Trabzon’u i\u015fgal ettiler; temmuzda ise G\u00fcm\u00fc\u015fhane, Bayburt ve Erzincan’\u0131n da bulundu\u011fu daha geni\u015f bir alan\u0131 ele ge\u00e7irdiler ve 2. Ordu’yu Diyarbak\u0131r’a gerilettiler. Osmanl\u0131 ordusu 3 A\u011fustos’ta kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7ti; 6 A\u011fustos’ta Mustafa Kemal’in 16. T\u00fcmen’i Mu\u015f<\/a> ve Bitlis<\/a>‘i Ruslardan kurtararak Osmanl\u0131 birliklerine stratejik bir \u00fcst\u00fcnl\u00fck sa\u011flad\u0131. Kafkas Cephesindeki bu ba\u015far\u0131s\u0131ndan dolay\u0131 alt\u0131n k\u0131l\u0131\u00e7l\u0131 imtiyaz madalyas\u0131 ile \u00f6d\u00fcllendirildi. Ruslar\u0131n a\u011fustos sonundaki kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131s\u0131 \u00fczerine Mustafa Kemal 21 A\u011fustos’ta orduyu tekrar Silvan’a \u00e7ekti. Mu\u015f Ruslar\u0131n elinde kal\u0131rken, Bitlis Osmanl\u0131 hakimiyetindeydi.[161]<\/a><\/sup>[160]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal Diyarbak\u0131r<\/a>‘dayken, \u0130ttihat\u00e7\u0131 fedailerden Yakub Cemil<\/a> bir h\u00fck\u00fbmet darbesi yapmaya karar vermi\u015ftir. Sava\u015f\u0131n kaybedildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Tek kurtulu\u015f yolunun B\u00e2b-\u0131 \u00c2li<\/a>‘yi bas\u0131p h\u00fck\u00fbmeti devirerek Ba\u015fkomutan Vekili ve Harbiye Naz\u0131r\u0131’n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek oldu\u011funa inanmaktad\u0131r. Yeni Ba\u015fkomutan Vekili ve Harbiye Naz\u0131r\u0131<\/a> olarak da Mustafa Kemal’i d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Anla\u015ft\u0131\u011f\u0131 arkada\u015flar\u0131ndan biri komployu Enver Pa\u015fa’ya haber vermi\u015ftir. Bunun \u00fczerine Yakub Cemil kur\u015funa dizilerek \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Mustafa Kemal Falih R\u0131fk\u0131 Atay<\/a>‘a anlatt\u0131\u011f\u0131 hat\u0131ralar\u0131nda \u015f\u00f6yle demektedir: “O vakit t\u00fcmenlerimden birine komuta eden Ali Fuad (Cebesoy)’a, ‘Yakub Cemil<\/a> as\u0131lm\u0131\u015f. Sebebi de ben Ba\u015fkomutan Vekili ve Harbiye Naz\u0131r\u0131 olmad\u0131k\u00e7a kurtulu\u015f yoktur,’ demi\u015f. Dedi\u011fini yapm\u0131\u015f bile olsayd\u0131 ben \u0130stanbul<\/a>‘a gitti\u011fimde ilk i\u015f olarak Yakub Cemil’i cezaland\u0131r\u0131rd\u0131m. E\u011fer ben, o ve onun gibiler taraf\u0131ndan iktidara getirilecek bir adamsam, adam de\u011filim!” demi\u015ftir.[162]<\/a><\/sup>[163]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Erken gelen 1916 k\u0131\u015f\u0131, b\u00f6lgede daha fazla \u00e7at\u0131\u015fma olmas\u0131n\u0131 \u00f6nledi. 25 Kas\u0131m’da 2. Ordu komutan\u0131 Ahmet \u0130zzet Pa\u015fa izin al\u0131p \u0130stanbul’a d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde Mustafa Kemal komutan vekili olarak ordunun ba\u015f\u0131na ge\u00e7ti. Vekil oldu\u011funda, gelecekte Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131’nda beraber \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131 subaylar \u0130smet (\u0130n\u00f6n\u00fc)<\/a>, Cafer Tayyar (E\u011filmez)<\/a> ve Harbiye’den arkada\u015f\u0131 Ali Fuat (Cebesoy)<\/a> komutas\u0131 alt\u0131na girmi\u015fti.[164]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

18 \u015eubat 1917’de Mustafa Kemal, Hicaz Seferi’ne kat\u0131lan birliklerin komutanl\u0131\u011f\u0131na atand\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendi.[165]<\/a><\/sup> 26 \u015eubat’ta Enver’in ba\u015fkanl\u0131k edece\u011fi toplant\u0131lara kat\u0131lmak \u00fczere \u015eam’a gitti. G\u00f6r\u00fc\u015fmelerin ard\u0131ndan planlarda de\u011fi\u015fiklik yap\u0131ld\u0131; Fahrettin Pa\u015fa’n\u0131n birliklerinin Filistin Cephesi<\/a>‘ne kayd\u0131r\u0131lmas\u0131 ve Mustafa Kemal’in 2. Ordu’nun komutas\u0131na asaleten atanmas\u0131na karar verildi. Bu karar sadrazam Talat Pa\u015fa<\/a> taraf\u0131ndan veto edildi.[166]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Sina ve Filistin Cephesi<\/h4>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: Sina ve Filistin Cephesi<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Sina ve Filistin Cephesi’nde.<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Kemal Pa\u015fa, Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular Grubu<\/a> Komutanl\u0131\u011f\u0131 s\u0131ras\u0131nda (1918). \u00dczerindeki, Padi\u015fah\u0131n Onursal Yaveri oldu\u011funu simgeleyen \u015ferittir.<\/p>\n\n\n\n

7 Mart 1917’de kararg\u00e2h\u0131 Diyarbak\u0131r<\/a>‘da bulunan 2. Ordu Komutan Vekilli\u011fine atand\u0131ktan sonra Hicaz Kuvve-i Seferiyesi<\/a> Komutanl\u0131\u011f\u0131na getirilmek istendi. Ancak bunu kabul etmeyerek 5 Temmuz 1917’de Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular Grubu<\/a> emrindeki 7. Ordu<\/a> Komutanl\u0131\u011f\u0131na atand\u0131.[62]<\/a><\/sup>[167]<\/a><\/sup> 8 A\u011fustos’ta Halep’e gitmek \u00fczere \u0130stanbul’dan ayr\u0131ld\u0131.[168]<\/a><\/sup> B\u00f6lgedeki de\u011ferlendirmelerinin ard\u0131ndan Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular Grubu komutan\u0131 Alman Falkenhayn<\/a> ile stratejik konularda anla\u015famayarak 4 Ekim’de komutanl\u0131ktan istifa etti ve ay sonuna do\u011fru \u0130stanbul’a geldi ve Pera Palas<\/a>‘a yerle\u015fti.[169]<\/a><\/sup>[167]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

15 Aral\u0131k 1917 ile 5 Ocak 1918 tarihleri aras\u0131nda Veliaht Vahdettin Efendi<\/a>‘nin maiyetinde Almanya<\/a>‘ya giderek Berlin<\/a>‘de Kayzer II. Wilhelm<\/a>, Hindenburg<\/a>, Ludendorff<\/a> ve Genel Kararg\u00e2h ile sava\u015f\u0131n stratejik durumuna dair g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde yer ald\u0131, Alsas<\/a> b\u00f6lgesini ve cepheyi ziyaret ederek subaylarla g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc.[167]<\/a><\/sup> Ziyaret d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcnde sol b\u00f6bre\u011finin iltihap kapmas\u0131 \u00fczerine uzun s\u00fcre hasta olarak yatt\u0131. 25 May\u0131s’ta yola \u00e7\u0131kt\u0131; Haziran ve Temmuz 1918’de Viyana<\/a> ve Karlsbad<\/a>‘da tedavi g\u00f6rd\u00fc. Tedavisi esnas\u0131nda Almanca ve Frans\u0131zca dersleri ald\u0131. Sultan Mehmed Re\u015fad<\/a>‘\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc ve Vahdettin<\/a>‘in c\u00fcl\u00fbsu<\/a> \u00fczerine \u0130stanbul’a d\u00f6nmek \u00fczere 27 Temmuz’da Karlsbad’dan ayr\u0131ld\u0131 ancak Viyana’da \u0130spanyol gribine<\/a> yakaland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u0130stanbul’a 4 A\u011fustos’ta varabildi.[170]<\/a><\/sup>[167]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

7 A\u011fustos’ta 7. Ordu<\/a> Komutan\u0131 olarak Filistin Cephesi<\/a>‘ne atand\u0131.[171]<\/a><\/sup>[172]<\/a><\/sup> 26 A\u011fustos’ta Halep’e ula\u015ft\u0131, daha sonra 1 Eyl\u00fcl’de[167]<\/a><\/sup> Nablus<\/a>‘taki karargah\u0131na ge\u00e7ti. Suriye’de ve muharebe hatt\u0131ndaki incelemesinin ard\u0131ndan Enver’in kendisini yanl\u0131\u015f bilgilendirdi\u011fini ve elindeki kuvvetin zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tespit etti. 19 Eyl\u00fcl’de General Allenby<\/a> komutas\u0131ndaki \u0130ngiliz kuvvetleri, General Sanders<\/a> komutas\u0131ndaki Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular Grubu’na sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7erek Megiddo Muharebesi<\/a>‘ni ba\u015flatt\u0131lar. Muharebe sonucunda Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular Grubu<\/a>‘nu olu\u015fturan 8. Ordu<\/a> tamamen, 4. Ordu<\/a> ise b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde imha oldu. Sadece Mustafa Kemal Pa\u015fa komutas\u0131ndaki 7. Ordu<\/a> \u015eam<\/a> ve Halep<\/a>‘ten kuzeye \u00e7ekilerek, Kilis<\/a> g\u00fcneyindeki M\u00fcslimiye’de savunma hatt\u0131 olu\u015fturdu. Mondros Ate\u015fkes Anla\u015fmas\u0131<\/a>‘na kadar ge\u00e7en zamanda, Britanya \u0130mparatorlu\u011fu<\/a> birliklerinin Toros ge\u00e7itlerinden Anadolu<\/a> i\u00e7lerine s\u0131zmas\u0131n\u0131 \u00f6nledi.[173]<\/a><\/sup> Sava\u015f s\u00fcrerken 20 Eyl\u00fcl’de Fahri Yaver Hazreti \u015eehriyari<\/em> (Padi\u015fah\u0131n Onursal Yaveri) unvan\u0131 verildi.[174]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal Pa\u015fa, ayn\u0131 g\u00fcn Vahdettin<\/a>‘in ba\u015fyaveri Naci (Eldeniz) Bey<\/a>‘e bir telgraf \u00e7ekerek Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular Grubu’nun sava\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirerek m\u00fctareke istemesini \u00f6nerdi. Ayr\u0131ca yeni h\u00fck\u00fbmette kendisinin Harbiye Naz\u0131r\u0131<\/a> ve Ba\u015fkumandan Vekili olarak g\u00f6revlendirilmesini istedi.[175]<\/a><\/sup> 27 Eyl\u00fcl’de \u0130ngiliz kuvvetlerinin 7. Ordu’nun geri b\u00f6lgesini tehdit etmesi \u00fczerine \u015eam’\u0131n g\u00fcneyindeki Kisve’ye geri \u00e7ekilme emri verdi. Sanders \u015fehri savunma emri verdi ve 8. Ordu’yu Mustafa Kemal komutas\u0131na verdi; ancak \u015eam 30 Eyl\u00fcl’de d\u00fc\u015ft\u00fc. Mustafa Kemal kuvvetlerini Halep’e geri \u00e7ekerek savunma d\u00fczeni ald\u0131. Burada sokak \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 da i\u00e7eren uzun bir savunman\u0131n ard\u0131ndan 25 Ekim’de Halep<\/a> d\u00fc\u015ft\u00fc. Mustafa Kemal elde kalan kuvvetlerini Anadolu’ya geri \u00e7ekti.[176]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

30 Ekim 1918’de Mondros M\u00fctarekesi<\/a> imzaland\u0131 ve ertesi g\u00fcn \u00f6\u011fle vaktinde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdi. Mondros M\u00fctarekenamesi 19. maddesi gere\u011fince, Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular Grubu kumandan\u0131 olan Otto Liman von Sanders<\/a> Pa\u015fa’n\u0131n g\u00f6revden al\u0131nmas\u0131 \u00fczerine Mustafa Kemal Pa\u015fa bu g\u00f6reve getirildi.[177]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Mondros M\u00fctarekesi<\/a>‘nden sonra Anadolu<\/a>‘da milisler (Kuv\u00e2-yi Milliye<\/a>) \u015feklinde \u00f6rg\u00fctlenen direni\u015f hareketleri ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. 5 Kas\u0131m’da Suriye’deki \u0130ngiliz komutan\u0131, Halep’teki birliklerine malzeme ta\u015f\u0131mak \u00fczere \u0130skenderun Liman\u0131<\/a>‘n\u0131 kullanaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek kenti i\u015fgal edece\u011fini bildirdi; Mustafa Kemal iki g\u00fcn \u00f6ncesinde bir telgrafla m\u00fctareke ko\u015fullar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmek istemi\u015fti. 6 Kas\u0131m’da sadrazama g\u00f6nderdi\u011fi uyar\u0131da \u0130ngiliz i\u015fgaline silahla kar\u015f\u0131 koyaca\u011f\u0131n\u0131 bildirdi; ancak Ahmet \u0130zzet Pa\u015fa’n\u0131n ertesi g\u00fcnk\u00fc telegraf\u0131yla emri geri almak zorunda kald\u0131.[178]<\/a><\/sup> 7 Kas\u0131m’da Y\u0131ld\u0131r\u0131m Ordular Grubu ile 7. Ordu la\u011fvedildi.[177]<\/a><\/sup> Kendisi son g\u00f6rev yeri Adana’dan ayr\u0131lmadan Uluk\u0131\u015fla’ya gelerek ilk \u00f6rg\u00fctlenmeyi ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r.[179]<\/a><\/sup> Yak\u0131ndaki Antep’te kentin ileri gelenlerinden Ali Cenani<\/a> ile g\u00f6r\u00fc\u015ferek direni\u015f d\u00fczenlemesi durumunda silahlar\u0131 kendisinin sa\u011flayaca\u011f\u0131na s\u00f6z vermi\u015fti; bu silahlar daha sonra halka da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131 ve i\u015fgal g\u00fc\u00e7lerine kar\u015f\u0131 kullan\u0131ld\u0131.[178]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

10 Kas\u0131m 1918 tarihinde Y\u0131ld\u0131r\u0131m K\u0131t’alar\u0131n\u0131n komutas\u0131n\u0131 2. Ordu Komutan\u0131 Nihat Pa\u015fa’ya b\u0131rakarak Adana<\/a>‘dan \u0130stanbul<\/a>‘a hareket etti.[180]<\/a><\/sup> Geri \u00e7a\u011fr\u0131lmas\u0131ndan sonra b\u00f6lgedeki d\u00fczenli Osmanl\u0131 ordular\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olan t\u00fcm malzemeleriyle beraber Toroslar<\/a>‘\u0131n kuzeyine \u00e7ekildi, 2. Ordu d\u0131\u015f\u0131nda t\u00fcm birlikler da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131.[178]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 (1919-1923)<\/h2>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: T\u00fcrk Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131<\/a><\/p>\n\n\n\n

\u00d6rg\u00fctlenme<\/h3>\n\n\n\n

\u0130\u015fgal d\u00f6nemi<\/h4>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

B\u00fcy\u00fck Mecmua<\/a><\/em>‘n\u0131n 20 Mart 1919 tarihli 3. say\u0131s\u0131n\u0131n 44. sayfas\u0131nda \u00e7\u0131kan “B\u00fcy\u00fcklerimiz – Mustafa Kemal Pa\u015fa” ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131.<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

9. Ordu M\u00fcfetti\u015fi Mustafa Kemal Pa\u015fa, 17 Nisan 1919.<\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal 13 Kas\u0131m’da \u0130stanbul<\/a>‘a Haydarpa\u015fa Gar\u0131<\/a>‘na ula\u015ft\u0131. Haydarpa\u015fa<\/a>‘dan \u0130stanbul<\/a>‘a ge\u00e7erken \u015fehrin i\u015fgali<\/a> i\u00e7in bo\u011faza demirli d\u00fc\u015fman sava\u015f gemilerini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde \u00fcnl\u00fc “Geldikleri gibi giderler!” s\u00f6z\u00fcn\u00fc s\u00f6yledi. \u0130\u015fgal alt\u0131ndaki \u0130stanbul’da ge\u00e7irdi\u011fi alt\u0131 ayl\u0131k s\u00fcre boyunca \u00fclkenin i\u015fgali ve par\u00e7alanmas\u0131na kar\u015f\u0131 direnmek isteyen di\u011fer yurtsever subaylarla gizli g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yapt\u0131.[180]<\/a><\/sup> M\u00fctareke d\u00f6neminde<\/a> Fethi Bey<\/a> (Okyar) ile birlikte Ahmet \u0130zzet (Furga\u00e7) Pa\u015fa<\/a> yanl\u0131s\u0131 ve Ahmet Tevfik Pa\u015fa<\/a> (Okday) kar\u015f\u0131t\u0131 bir tavr\u0131 koyan Minber<\/em> gazetesini \u00e7\u0131kararak siyasi giri\u015fimlerde bulundu.[181]<\/a><\/sup>[180]<\/a><\/sup> Y\u0131l sonuna do\u011fru daha \u00f6nce yazd\u0131\u011f\u0131 Z\u00e2bit ve Kumandan ile Hasb-\u0131 H\u00e2l<\/a><\/em> kitab\u0131n\u0131 yay\u0131mlatt\u0131.[180]<\/a><\/sup> \u0130stanbul’da \u00f6nce Pera Palas’ta kald\u0131, k\u0131sa bir s\u00fcre sonra Halep’te tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 Suriyeli bir Hristiyan Arap olan Salih Fansa<\/a>‘n\u0131n Beyo\u011flu’ndaki evine ta\u015f\u0131nd\u0131. Ard\u0131ndan 21 Aral\u0131k 1918’de, Akaretler<\/a>‘de oturan annesi Z\u00fcbeyde Han\u0131m<\/a> ve k\u0131z karde\u015fi Makbule<\/a>‘yi de yan\u0131na alarak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Atat\u00fcrk M\u00fczesi<\/a> olan eve yerle\u015fti.[182]<\/a><\/sup> \u0130stanbul’un i\u015fgal alt\u0131nda<\/a> bulundu\u011fu g\u00fcnlerde Mustafa Kemal arkada\u015flar\u0131yla bu evde s\u0131k s\u0131k topland\u0131.[183]<\/a><\/sup> Bu toplant\u0131larda \u00f6nceleri \u0130stanbul’daki h\u00fck\u00fbmeti de\u011fi\u015ftirme, daha sonra ise \u00fclkenin i\u015fgaline kar\u015f\u0131 ordunun da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131n\u0131n durdurulmas\u0131, silah ve m\u00fchimmat\u0131n saklanmas\u0131, gen\u00e7 subaylar\u0131n Anadolu’ya ge\u00e7irilmesi, ulusal g\u00f6r\u00fc\u015flere ba\u011fl\u0131 b\u00fcrokratlar\u0131n yerlerinde kalmas\u0131 ve halk\u0131n moralinin y\u00fckseltilmesi konular\u0131nda kararlar al\u0131nd\u0131.[184]<\/a><\/sup> Samsun’a hareket etti\u011fi g\u00fcn<\/a> olan 16 May\u0131s 1919’a kadar bu evde oturdu.[185]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Parlamentoyu Ahmet Tevfik Pa\u015fa aleyhine etkilemeye \u00e7al\u0131\u015fan Mustafa Kemal, ba\u015fkentte kald\u0131\u011f\u0131 alt\u0131 ay boyunca birka\u00e7 kez padi\u015fah\u0131n huzuruna \u00e7\u0131kt\u0131.[g]<\/a><\/sup> Vahdettin, Mustafa Kemal’i kullanmak istemesine ra\u011fmen onun siyasi g\u00fc\u00e7 sahibi olmas\u0131na kar\u015f\u0131yd\u0131 ve Damad Ferid Pa\u015fa<\/a> ve Tevfik Pa\u015fa gibi hanedana mensup kad\u0131nlarla evlenmi\u015f olanlarla \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 ye\u011fliyordu. 18 Kas\u0131m’da parlamento Tevfik Pa\u015fa h\u00fck\u00fbmetinin program\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere topland\u0131 ancak Fethi’nin (Okyar) partisine destek veren yirmi yedi milletvekili h\u00fck\u00fbmet aleyhine oy kulland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in oylama sonu\u00e7suz kald\u0131. Ancak bu \u00e7abalar sonu\u00e7suz kald\u0131, 19 Kas\u0131m’da yap\u0131lan oylamada Tevfik Pa\u015fa h\u00fck\u00fbmeti basit \u00e7o\u011funlukla g\u00f6revde kald\u0131.[187]<\/a><\/sup> Politikac\u0131lar aras\u0131nda tart\u0131\u015fmalar s\u00fcrerken, aralar\u0131nda Mustafa Kemal’in de yer ald\u0131\u011f\u0131 subaylar Osmanl\u0131 ordusundan geri kalan par\u00e7alar\u0131 denetim alt\u0131na almaya ve \u0130tilaf devletleri planlar\u0131na direnmeye u\u011fra\u015f\u0131yordu. Meclisin g\u00fcvenini kaybeden Tevfik Pa\u015fa 21 Aral\u0131k’ta padi\u015fah huzuruna \u00e7\u0131karak meclisin da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131n\u0131 istedi ve \u0130kinci Me\u015frutiyet<\/a> d\u00f6nemi sona erdi, padi\u015fah\u0131n \u015fahsi y\u00f6netimine geri d\u00f6n\u00fcld\u00fc.[186]<\/a><\/sup> 4 Ocak 1919’da se\u00e7imler s\u00fcresiz olarak ertelendi.[184]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

20 Aral\u0131k’ta bir kez daha padi\u015fah huzuruna \u00e7\u0131kt\u0131 ancak h\u00fck\u00fbmete kat\u0131lma giri\u015fimleri sonu\u00e7 vermedi. 29-30 Ocak 1919’da \u0130ttihat ve Terakki eski \u00fcyelerinden otuzu tutukland\u0131; tutuklananlar aras\u0131nda Mustafa Kemal’in arkada\u015f\u0131 Dr. Tevfik R\u00fc\u015ft\u00fc<\/a> (Aras) da yer al\u0131yordu. \u0130talyan Y\u00fcksek Komiseri Kont Carlo Sforza an\u0131lar\u0131nda 1919 ba\u015f\u0131nda \u0130stanbul’daki \u0130ngiliz ajanlar\u0131n\u0131n Mustafa Kemal’i de tutuklay\u0131p Malta’ya g\u00f6ndermeye haz\u0131rland\u0131klar\u0131n\u0131 ancak diplomatik sorunlar yaratmamak i\u00e7in bu haz\u0131rl\u0131klar\u0131n uygulamaya ge\u00e7medi\u011fini yazm\u0131\u015ft\u0131r. 1919’un ba\u015f\u0131nda \u0130stanbul’da bir\u00e7ok siyasi kriz ya\u015fand\u0131, sonunda 4 Mart’ta Damad Ferid Pa\u015fa liderli\u011finde \u0130ttihat\u00e7\u0131lardan ar\u0131nm\u0131\u015f yeni bir h\u00fck\u00fbmet kuruldu. Milliyet\u00e7iler ordunun kontrol\u00fcn\u00fc ellerinde tuttular ama yeni Harbiye Naz\u0131n \u015eakir Pa\u015fa, genelkurmay ba\u015fkan\u0131 Fevzi’nin (\u00c7akmak) yerine Cevat Pa\u015fa’y\u0131 (\u00c7obanl\u0131) atad\u0131. 9 Mart’ta t\u00fcm \u0130ttihat ve Terakki \u00f6nderleri tutukland\u0131.[188]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

T\u00fcm bu siyasi kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar s\u00fcrerken Mustafa Kemal, Rauf<\/a>, Ali Fuat<\/a>, Fahrettin<\/a>, Refet<\/a>, K\u00e2z\u0131m Karabekir<\/a>, \u0130smet<\/a> gibi subaylarla s\u0131k s\u0131k g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyordu. Ali Fuat ile beraber askerlerin terhis edilmesini durdurmak, eldeki silah ve m\u00fchimmat\u0131 korumak ve ayn\u0131 fikirleri payla\u015ft\u0131klar\u0131 subay ve sivilleri kilit g\u00f6revlerde tutmak \u00fczerine bir harek\u00e2t plan\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131. Bu fikirler Genelkurmay’da g\u00f6revli subaylar taraf\u0131ndan da payla\u015f\u0131l\u0131yordu.[189]<\/a><\/sup> Bu esnada Anadolu’nun ve Trakya’n\u0131n farkl\u0131 b\u00f6lgelerinde M\u00fcd\u00e2faa-i hukuk cemiyetleri<\/a> kuruluyordu. Mustafa Kemal ve di\u011fer subaylar bu cemiyetlerle ili\u015fkiler kurmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.[190]<\/a><\/sup> \u015eubat 1919’da Ali Fuat 20. Kolordu komutan\u0131 olarak Ankara’ya, 13 Mart’ta ise K\u00e2z\u0131m Karabekir 15. Kolordu komutan\u0131 olarak Erzurum’a atand\u0131. Mustafa Kemal de Anadolu’da bir g\u00f6rev almay\u0131 hedefliyordu.[191]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Nisan ay\u0131nda Harbiye Naz\u0131r\u0131 \u015eakir Pa\u015fa taraf\u0131ndan \u00e7a\u011fr\u0131lan Mustafa Kemal, Fevzi Pa\u015fa<\/a>‘n\u0131n (\u00c7akmak) vekili Tu\u011fgeneral K\u00e2z\u0131m<\/a>‘\u0131n (\u0130nan\u00e7) da yer ald\u0131\u011f\u0131 bir kararla Do\u011fu Anadolu’da Rumlar\u0131n tacizlerini \u00e7\u00f6zme g\u00f6revi ile 9. Ordu m\u00fcfetti\u015fli\u011fine atand\u0131. Karar 30 Nisanda resmen a\u00e7\u0131kland\u0131 ve k\u0131sa s\u00fcre sonra kabine taraf\u0131ndan onayland\u0131. Bu g\u00f6rev kapsam\u0131nda Mustafa Kemal b\u00f6lgede d\u00fczeni sa\u011flayacak, silahlar\u0131n toplan\u0131p g\u00fcvenli bir yerde depolanmas\u0131n\u0131 denetleyecek, ordunun ‘\u015furalar’ kurdu\u011fu konusundaki raporlar\u0131 ara\u015ft\u0131racak ve e\u011fer bunlar ger\u00e7ekse, uygulamaya son verdirecekti. Mustafa Kemal’in de etkisinin bulundu\u011fu[191]<\/a><\/sup> bu kararla yaln\u0131zca 9. Ordu ile do\u011fu ve orta Anadolu’daki sivil y\u00f6neticiler ona ba\u011flanmakla kalm\u0131yor, daha bat\u0131 ve g\u00fcneydeki b\u00f6lgelerin komutanlar\u0131 ve sivil y\u00f6neticileri de isteklerine uymakla y\u00fck\u00fcml\u00fc tutuluyorlard\u0131.[192]<\/a><\/sup> 15 May\u0131s’ta genelkurmay ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na bir veda ziyareti yapt\u0131; burada gizli bir g\u00f6r\u00fc\u015fmede genelkurmay ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndan ayr\u0131lmak \u00fczere olan Fevzi Pa\u015fa (\u00c7akmak) ve halefi Cevat Pa\u015fa<\/a> (\u00c7obanl\u0131) ile g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc. Fevzi Pa\u015fa ile silah ve malzemelerin \u0130tilaf Devletleri’ne teslim edilmemesi, Anadolu’da Kuv\u00e2-yi Milliye’ye dayanan bir y\u00f6netim kurulmas\u0131 ve asker\u00ee harek\u00e2tlar\u0131n sadece savunmayla s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmamas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde bir anla\u015fmaya vard\u0131lar. Mustafa Kemal Cevat Pa\u015fa’dan ki\u015fisel bir \u015fifre ald\u0131, Fevzi Pa\u015fa ise subaylar ve silahlar\u0131n Anadolu’ya g\u00f6nderilmesini \u00f6rg\u00fctledi. Ard\u0131ndan padi\u015fah ile son bir g\u00f6r\u00fc\u015fmede bulundu ve 16 May\u0131s’ta kurmaylar\u0131yla beraber Samsun’a do\u011fru Band\u0131rma Vapuru<\/a>‘yla yola \u00e7\u0131kt\u0131.[193]<\/a><\/sup>[191]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Samsun’a \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131<\/h4>\n\n\n\n

Ana madde: Mustafa Kemal’in Samsun’a \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Harbiye Nezareti’nin Mustafa Kemal Pa\u015fa’y\u0131 9. Ordu K\u0131taat\u0131 M\u00fcfetti\u015fli\u011fi’ne tayin yaz\u0131s\u0131.<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

\u0130leri<\/a><\/em> gazetesinin 6 Ekim 1919 tarihli “Mustafa Kemal Pa\u015fa” ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131.<\/p>\n\n\n\n

2 \u015eubat 1919 tarihinde Mersinli Cemal Pa\u015fa do\u011fudaki Osmanl\u0131 ordular\u0131n\u0131 m\u00fctareke ko\u015fullar\u0131na g\u00f6re d\u00fczenlemek i\u00e7in m\u00fcfetti\u015f olarak Anadolu’ya g\u00f6nderilmi\u015fti. \u0130ngiliz Y\u00fcksek Komiseri Amiral Calthorpe<\/a> ve Frans\u0131z Y\u00fcksek Komiseri Amiral Amet, 1918 y\u0131l\u0131 Kas\u0131m ay\u0131nda Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fbmetine nota verdiler. Do\u011fuda T\u00fcrklerin silahlan\u0131p Hristiyanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, buna kar\u015f\u0131 \u00f6nlem al\u0131nmas\u0131n\u0131 talep ettiler. Mustafa Kemal Pa\u015fa, Padi\u015fah Vahdettin<\/a> taraf\u0131ndan i\u015fgal kuvvetlerinin Y\u00fcksek Komiserlerinin verdi\u011fi notalar gere\u011fince ola\u011fan\u00fcst\u00fc yetkilerle donat\u0131larak Vil\u00e2yat-\u0131 Sitte<\/a>‘deki (Alt\u0131 Vilayet) Hristiyan ahaliyi korumak ve i\u015fgal kuvvetlerine kar\u015f\u0131 yap\u0131lan ufak \u00e7apl\u0131 isyanlar\u0131 bast\u0131rmak i\u00e7in g\u00f6revlendirildi.[194]<\/a><\/sup> Karadeniz’deki \u0130ngiliz Ordusunun komutan\u0131 General Sir George Milne<\/a>‘in, Mustafa Kemal’in g\u00f6revi ile ilgili yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektuba cevaben Harbiye Nezareti 24 May\u0131s’ta verdi\u011fi yan\u0131tta Mustafa Kemal’in g\u00f6revinin 1. ve 3. Kolordular\u0131 kapsad\u0131\u011f\u0131 ve askeri birliklerin bakanl\u0131k emirlerine itaati, top kamalar\u0131n\u0131 s\u00f6k\u00fclmesini kontrol etmek ve halk\u0131n huzursuzlu\u011funu \u00f6nlemek oldu\u011funu bildirdi. Ger\u00e7ekte ise Mustafa Kemal ile kolordu komutanlar\u0131 Erzurum’daki K\u00e2z\u0131m Karabekir ile Sivas’taki Refet’in (Bele) amac\u0131 askeri malzemelerin teslimini engellemekti. Yunanlar\u0131n Ege b\u00f6lgesinde ilerlemesini \u00f6nlemek isteyen Genelkurmay da bu amac\u0131 payla\u015f\u0131yordu.[195]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk, gazeteci Falih R\u0131fk\u0131 Atay<\/a>‘a Samsun’a hareket etmeden \u00f6nce Vahdettin ile olan son g\u00f6r\u00fc\u015fmesini anlatm\u0131\u015ft\u0131r. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fmede Vahdettin<\/a>, Samsun<\/a>‘a hareket etmeden \u00f6nce kendisini ziyarete gelen Mustafa Kemal Pa\u015fa’ya “Pa\u015fa Pa\u015fa, \u015fimdiye kadar devlete \u00e7ok hizmet ettin, bunlar\u0131n hepsi art\u0131k bu kitaba girmi\u015ftir, tarihe ge\u00e7mi\u015ftir. Bunlar\u0131 unutun, as\u0131l \u015fimdi yapaca\u011f\u0131n hizmet hepsinden m\u00fchim olabilir. Pa\u015fa Pa\u015fa, devleti kurtarabilirsin!” demi\u015ftir. Ancak Atat\u00fcrk, Vahdettin’in samimiyetinden emin olamad\u0131\u011f\u0131n\u0131, onun \u0130tilaf Devletleri’nin siyasetine uygun hareket ederek bu siyasete kar\u015f\u0131 gelen T\u00fcrklerin yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 istedi\u011fini anlatm\u0131\u015ft\u0131r.[196]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal, 19 May\u0131s 1919’da Kurmay Albay Refet Bey (Bele)<\/a>, Kurmay Albay K\u00e2z\u0131m (Dirik) Bey<\/a>, Kurmay Albay ‘Ay\u0131c\u0131’ Mehmet Arif Bey<\/a>, Dr. Albay \u0130brahim (Tal\u00ee \u00d6ng\u00f6ren) Bey<\/a>, Kurmay Binba\u015f\u0131 H\u00fcsrev (Gerede) Bey<\/a>, Dr. Binba\u015f\u0131 Refik (Saydam) Bey<\/a>, Binba\u015f\u0131 Kemal (Do\u011fan) Bey<\/a>, Y\u00fczba\u015f\u0131 Cevat Abbas (G\u00fcrer) Bey<\/a> ve Y\u00fczba\u015f\u0131 Ali \u015eevket (\u00d6ndersev) Bey<\/a> ile beraber Samsun<\/a>‘a \u00e7\u0131kt\u0131.[197]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015fgale kar\u015f\u0131 direni\u015f hareketleri 30 Ekim 1918’de ate\u015fkes imzalanmas\u0131n\u0131n hemen ard\u0131ndan m\u00fcneferit bi\u00e7imde ba\u015flam\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, Mustafa Kemal ve yan\u0131ndaki \u00e7o\u011fu kurmay olan komutanlar\u0131n Samsun’a \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 19 May\u0131s 1919 g\u00fcn\u00fc, T\u00fcrk Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131<\/a>‘n\u0131n fiili ba\u015flang\u0131\u00e7 tarihi olarak kabul edilmektedir.[198]<\/a><\/sup>[199]<\/a><\/sup> Bir hafta boyunca Mant\u0131ka Palas<\/a>‘ta kald\u0131\u011f\u0131 bu s\u00fcre\u00e7te, b\u00f6lgede meydana gelen \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n sebebini ara\u015ft\u0131rm\u0131\u015f ve padi\u015fah Vahdettin taraf\u0131ndan verilen g\u00f6revin aksine, i\u015fgalcilere kar\u015f\u0131 bizzat yerel Kuv\u00e2-yi Milliye<\/a> \u00f6rg\u00fctlerinin kurulmas\u0131nda rol oynam\u0131\u015ft\u0131r.[200]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

21 May\u0131s’ta g\u00fcvenlik durumunu g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere \u0130ngiliz g\u00fcvenlik subay\u0131 Y\u00fczba\u015f\u0131 L.H. Hurst ve iki meslekta\u015f\u0131yla bulu\u015ftu. \u0130ngilizlerin Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fbmetinin \u00fclkeyi y\u00f6netemedi\u011fi ve birka\u00e7 y\u0131l yabanc\u0131 m\u00fcdahalesine ihtiya\u00e7 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015flerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131, Samsun b\u00f6lgesindeki sorunlar\u0131n Rumlar\u0131n ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 hedeflerine son verdi\u011fi anda \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fini ve Osmanl\u0131 topraklar\u0131nda Yunanlar\u0131n egemenlik hakk\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirdi.[201]<\/a><\/sup> Samsun’da birka\u00e7 g\u00fcn daha kalan ve g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yapan Mustafa Kemal, bu bir haftan\u0131n sonunda Havza<\/a>‘ya ge\u00e7ti. Kasabada iyi kar\u015f\u0131lanan Mustafa Kemal, halktan M\u00fcdafaa-i Hukuk Cemiyetleri’nin bir \u015fubesini a\u00e7malar\u0131n\u0131 istedi.[202]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal’in Havza’daki hareketleri Rumlar taraf\u0131ndan Y\u00fczba\u015f\u0131 Hurst’e aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131; Hurst’\u00fcn raporu \u00fczerine 8 Haziran’da Y\u00fcksek Komiser Amiral Calthorpe, \u0130ngiliz d\u0131\u015f i\u015fleri bakanl\u0131\u011f\u0131na konuyu bir telgrafla bildirdi. Bunun \u00fczerine \u0130ngiliz yetkililer Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fbmetine Mustafa Kemal’in g\u00f6revinden al\u0131nmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde bask\u0131 yapt\u0131. Ayn\u0131 g\u00fcn sadrazam vekili, \u0130ngiliz yetkililere kabinenin Mustafa Kemal’i geri \u00e7a\u011f\u0131rmaya karar verdi\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131; Harbiye Naz\u0131r\u0131 \u015eevket Turgut Pa\u015fa<\/a> ise Mustafa Kemal’in gitmesine kendilerinin izin verdi\u011fini an\u0131msatt\u0131 ancak Mustafa Kemal’e “\u0130stanbul’a d\u00f6nerek kendisini onurland\u0131rmas\u0131n\u0131” bildirdi. Mustafa Kemal 11 Haziran’da zaman kazanma amac\u0131yla neden geri \u00e7a\u011fr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 sordu.[203]<\/a><\/sup> Havza’da ge\u00e7irdi\u011fi on yedi g\u00fcn sonunda, Rauf’tan (Orbay) i\u00e7 kesimlere yolculuk yapmas\u0131n\u0131 engelleyecek bir \u0130ngiliz m\u00fcfrezesinin g\u00f6nderilebilece\u011fi haberini al\u0131nca 13 Haziran’da kimseye haber vermeden Refet’in (Bele) bir t\u00fcmeninin yer ald\u0131\u011f\u0131 ve daha g\u00fcvenli olan Amasya<\/a>‘ya gitmeye karar verdi.[204]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Amasya Genelgesi<\/h4>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal Pa\u015fa, bir koltukta otururken<\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal 13 Haziran’da, Ali Fuat ve Rauf 19 Haziran’da, Refet ise 20 Haziran’da Amasya’ya vard\u0131.[204]<\/a><\/sup> Bu esnada Bat\u0131 Anadolu’da Yunan i\u015fgalleri devam ediyor, Redd-i \u0130lhak Cemiyetleri \u0130stanbul h\u00fck\u00fbmetine ve \u0130tilaf devletlerine protesto telgraflar\u0131 g\u00f6nderip direni\u015f \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131 yap\u0131yordu. Bu hareketlili\u011fin Paris’te g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yapan Osmanl\u0131 heyetini zora d\u00fc\u015f\u00fcrece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnen Dahiliye Naz\u0131r\u0131 Ali Kemal<\/a>, 16 Haziran’da \u00fclkedeki b\u00fct\u00fcn postanelere protesto telgraflar\u0131n\u0131 kabul etmemeleri i\u00e7in talimat g\u00f6nderdi.[205]<\/a><\/sup> 18 Haziran’da Mustafa Kemal, 1. Kolordu komutan\u0131 Albay Cafer Tayyar’a \u00e7ekti\u011fi bir telgrafta \u0130stanbul’daki h\u00fck\u00fbmetin g\u00fcc\u00fcn\u00fc yitirdi\u011fini, Anadolu halk\u0131n\u0131n ulusal ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k i\u00e7in birle\u015fti\u011fini, M\u00fcdafaa-i Hukuk ve Redd-i \u0130lhak Cemiyetlerinin tek bir isim alt\u0131nda birle\u015ftirilmeleri ve Anadolu i\u00e7inde bir yerden y\u00f6netilmeleri gere\u011fini, Trakya’daki cemiyetten bir-iki delegenin Sivas’a g\u00f6nderilmesini yazm\u0131\u015ft\u0131.[206]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 bildiri tasla\u011f\u0131n\u0131 19-20 Haziran’da Rauf<\/a>, Refet<\/a> ve Ali Fuat<\/a> ile g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc. Genelge haz\u0131rland\u0131ktan sonra Konya’daki 2. Ordu M\u00fcfetti\u015fi Cemal<\/a> (Mersinli) ile Erzurum<\/a>‘da bulunan 15. Kolordu Komutan\u0131 K\u00e2z\u0131m Karabekir’e g\u00f6nderilerek onaylar\u0131 al\u0131nd\u0131. 22 Haziran 1919’da Amasya Genelgesi<\/a>‘ni yay\u0131mlad\u0131. Daha sonra b\u00fct\u00fcn m\u00fclki amir ve askeri komutanlara telgrafla ula\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131.[206]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Amasya Genelgesi<\/a> \u0130stanbul<\/a>‘da bulunan i\u015fgal g\u00fc\u00e7lerinin tepkisi \u00e7ekmi\u015ftir ve \u0130ngilizler Mustafa Kemal’i \u0130stanbul<\/a>‘a geri getirmek i\u00e7in \u0130stanbul H\u00fck\u00fbmeti \u00fczerindeki bask\u0131lar\u0131n\u0131 artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u0131rada \u0130\u00e7i\u015fleri bakan\u0131 olan Ali Kemal<\/a> Bey bir genelge yay\u0131mlayarak Mustafa Kemal’in iyi bir asker oldu\u011funu ancak \u0130ngiliz bask\u0131s\u0131 sonucu g\u00f6revinden al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmi\u015ftir. Amasya Genelgesi<\/a>‘nde vatan\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve milletin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n tehlikede oldu\u011fu, \u0130stanbul h\u00fck\u00fbmetinin \u00fczerine ald\u0131\u011f\u0131 sorumlulu\u011fu yerine getiremedi\u011fi, bu durumun milleti yok olmu\u015f gibi g\u00f6sterdi\u011fi anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Genelgede “Milletin istikl\u00e2lini yine milletin azim ve karar\u0131n\u0131n kurtaraca\u011f\u0131n\u0131” ilan edilmi\u015ftir. Anadolu’nun her bak\u0131mdan g\u00fcvenli bir yeri olan Sivas<\/a>‘ta bir kongre toplanaca\u011f\u0131 belirtilmi\u015ftir. Bu kongreye kat\u0131lmak i\u00e7in her ilden 3 temsilcinin se\u00e7ilerek g\u00f6nderilmesi ve temsilcilerin seyahatlerini gizli tutmalar\u0131 istenmi\u015ftir. Do\u011fu illeri i\u00e7in de Erzurum<\/a>‘da bir kongrenin toplanaca\u011f\u0131, daha sonra Erzurum Kongresi<\/a> \u00fcyelerinin de Sivas’a kat\u0131lmak \u00fczere hareket edece\u011fi belirtilmi\u015ftir.[207]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Erzurum Kongresi<\/h4>\n\n\n\n

Mustafa Kemal’den kurtulmaya kararl\u0131 olan tek h\u00fck\u00fbmet \u00fcyesi Dahiliye Naz\u0131r\u0131 Ali Kemal<\/a>, 23 Haziran’da yerel yetkililere g\u00f6nderdi\u011fi genelgede yerel y\u00f6neticilere “kendisi ile hi\u00e7bir resm\u00ee i\u015fleme giri\u015fmemeleri, h\u00fck\u00fbmet i\u015fleri ile ilgili hi\u00e7bir iste\u011fini yerine getirmemeleri” i\u00e7in emir verdi. Telgraftan habersiz olan Mustafa Kemal ve Rauf, 26 Haziran’da Amasya’dan ayr\u0131larak Erzurum’a ge\u00e7ti. Sivas valisi Re\u015fit Pa\u015fa<\/a>, Mustafa Kemal’i nas\u0131l kar\u015f\u0131lamas\u0131 gerekti\u011fini \u0130stanbul’a sordu\u011funda Ali Kemal ile Harbiye Naz\u0131r\u0131 \u015eevket Turgut Pa\u015fa<\/a> aras\u0131nda \u015fiddetli bir kavgaya sebep oldu; iki naz\u0131r da 26 Haziran’da istifa etti. Yeni dahiliye naz\u0131r\u0131 Re\u015fid Akif Pa\u015fa<\/a>, Sivas valisine g\u00f6nderdi\u011fi telgrafta Mustafa Kemal’in g\u00f6revinden uzakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f herhangi bir general gibi kar\u015f\u0131lanmas\u0131 gerekti\u011fini bildirdi.[208]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

K\u00e2z\u0131m Karabekir, Mustafa Kemal’i 3 Temmuz’da Erzurum’un 15 km d\u0131\u015f\u0131nda kar\u015f\u0131lad\u0131 ve konuklar\u0131n\u0131 t\u00f6renle Erzurum kalesinin karargah\u0131na g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Kente gelir gelmez Refet’ten bir an \u00f6nce ordudan istifa etmesi ve Erzurum’da g\u00fcvenlik alt\u0131nda kalmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde telgraf ald\u0131. \u0130ngilizler ulusal ve yabanc\u0131-kar\u015f\u0131t\u0131 duygular\u0131n merkezi h\u00e2line geldi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Mustafa Kemal ertesi g\u00fcn Sultan Vahdettin’in tahta \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fc vesilesiyle ona sadakatini bildiren bir tebrik telgraf\u0131 g\u00f6nderdi.[209]<\/a><\/sup> 7 Temmuz’da 3. Ordu m\u00fcfetti\u015fi olarak b\u00fct\u00fcn komutanlara g\u00f6nderdi\u011fi son emrinde askeri ve ulusal \u00f6rg\u00fctlerin kesinlikle da\u011f\u0131t\u0131lmamas\u0131, komuta kademelerinin teslim edilmemesi, cephane ve silahlar\u0131n verilmemesi ve “d\u00fc\u015fman” birliklerin bundan sonra atacaklar\u0131 ad\u0131mlara kar\u015f\u0131 askeri tepki g\u00f6sterilmesini, ordunun hilafetin g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flayabilecek tek unsur olan ulusal iradenin arac\u0131 oldu\u011funu belirtti. A\u00e7\u0131k bir ba\u015fkald\u0131r\u0131 olan bu emrin ard\u0131ndan Amiral Calthorpe<\/a>, Refet ile Mustafa Kemal’in derhal geri \u00e7a\u011fr\u0131lmalar\u0131n\u0131 istedi. 8-9 Temmuz gecesi Mustafa Kemal, Harbiye Naz\u0131r\u0131 Ali Ferid Pa\u015fa<\/a> ile telgraf \u00fczerinden saatlerce g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc. G\u00f6r\u00fc\u015fme sonunda g\u00f6revinden al\u0131naca\u011f\u0131n\u0131 hisseden Mustafa Kemal istifa etti, Ferit Pa\u015fa ise g\u00f6revden al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.[210]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

K\u00e2z\u0131m Karabekir Pa\u015fa<\/a> taraf\u0131ndan Erzurum<\/a>‘da toplanan Do\u011fu \u0130lleri M\u00fcdafaa-i Hukuk Kongresine (Erzurum Kongresi<\/a>) kat\u0131ld\u0131.[211]<\/a><\/sup> Kongre ba\u015f\u0131nda K\u00e2z\u0131m Karabekir, Erzurum M\u00fcdafaa-i Hukuk Cemiyetinin iki \u00fcyesinin istifa ettirerek Rauf (Orbay) ile Mustafa Kemal’in tam \u00fcye olarak kongreye kat\u0131lmalar\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131.[212]<\/a><\/sup> 23 Temmuz-7 A\u011fustos 1919 tarihleri aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen kongrede 56 delege yer ald\u0131. Mustafa Kemal ilk ba\u015fta haz\u0131rl\u0131k komitesi ba\u015fkan\u0131 se\u00e7ildi, daha sonra yine Karabekir’in \u00e7abas\u0131yla kongre ba\u015fkan\u0131 se\u00e7ildi.[212]<\/a><\/sup> Yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada \u00fclkenin b\u00f6l\u00fcnmekte oldu\u011funu, \u0130stanbul h\u00fck\u00fbmetinin g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve \u0130tilaf devletlerinin entrikalar\u0131n\u0131 anlatt\u0131; \u00fclkenin kaderini elinde tutacak bir ulusal y\u00f6netim kurulabilece\u011finden bahsetti.[212]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Kongreye \u0130stanbul h\u00fck\u00fbmetinden ciddi itirazlar gelmi\u015fti. Kongrenin kendini parlamento yerine koydu\u011fu, bu nedenle derhal sona erdirilmesi, Mustafa Kemal ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n derhal tutuklan\u0131p \u0130stanbul’a g\u00f6nderilmesi isteniyordu. Mustafa Kemal’in \u00f6nerisiyle padi\u015fah, h\u00fck\u00fbmet, askeriye ve sivil otoritelere g\u00f6nderilen bir metinde su\u00e7lamalar reddedildi ve saraya ba\u011fl\u0131l\u0131k a\u00e7\u0131kland\u0131. Ard\u0131ndan yay\u0131mlanacak bildiri i\u00e7eri\u011fi ve t\u00fcz\u00fck maddeleri g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcld\u00fc, bir Heyet-i Temsiliye kuruldu.[213]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

7 A\u011fustos’ta Erzurum Kongresi Beyannamesi<\/a> yay\u0131mland\u0131. Bu bildiride mill\u00ee s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde vatan\u0131n b\u00f6l\u00fcnmez bir b\u00fct\u00fcn oldu\u011fu, vatan\u0131 korumay\u0131 ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 sa\u011flamay\u0131 \u0130stanbul h\u00fck\u00fbmeti sa\u011flayamazsa, ge\u00e7ici bir h\u00fck\u00fbmet kurulaca\u011f\u0131, Hristiyan az\u0131nl\u0131klara siyasi hakimiyet ve sosyal dengeyi bozacak ayr\u0131cal\u0131k verilemeyece\u011fi, manda ve himayenin kabul edilemeyece\u011fi kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[214]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal kongrenin kapan\u0131\u015f\u0131ndan sonra \u00fc\u00e7 hafta daha Erzurum’da kald\u0131. Erzurum’a yerle\u015fmi\u015f emekli bir binba\u015f\u0131dan ald\u0131\u011f\u0131 bor\u00e7 ile Sivas’a yolculuk giderlerini kar\u015f\u0131lad\u0131. 29 A\u011fustos’ta makineli t\u00fcfekli bir m\u00fcfrezenin e\u015fli\u011finde \u00fc\u00e7 arabal\u0131k bir konvoyla Mazhar M\u00fcfit<\/a>, Rauf<\/a> ve Raif Efendi<\/a> e\u015fli\u011finde Erzurum’dan yola \u00e7\u0131kt\u0131, Erzincan’da Fevzi Efendi<\/a> de kendisine kat\u0131ld\u0131. 2 Eyl\u00fcl’de Sivas’a vard\u0131.[215]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Sivas Kongresi<\/h4>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal Pa\u015fa Cemil Cahit Bey<\/a> ile Sivas’ta, Eyl\u00fcl 1919.<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal (\u00f6n s\u0131rada, ortada) ve baz\u0131 Sivas Kongresi<\/a> kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Sivas Kongresi<\/a> 4-11 Eyl\u00fcl 1919 tarihleri aras\u0131nda topland\u0131. Kongreye Mustafa Kemal dahil toplam otuz sekiz delege kat\u0131ld\u0131, Ege’deki direni\u015f \u00f6rg\u00fctleri Sivas’a delege g\u00f6ndermediler. Mustafa Kemal itirazlara ra\u011fmen kongrenin ilk g\u00fcn\u00fcnde ba\u015fkan se\u00e7ildi. Ertesi g\u00fcn delegeler \u0130ttihat ve Terakki F\u0131rkas\u0131’n\u0131 canland\u0131rmayacaklar\u0131na dair yemin ettiler ve Mill\u00ee M\u00fccadele’yi, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nun I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’na girmesine sebep olan f\u0131rkadan ayr\u0131 tutmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar.[216]<\/a><\/sup> 4 Eyl\u00fcl’de Ahmet \u0130zzet Pa\u015fa’n\u0131n ABD mandas\u0131n\u0131n<\/a> istenmesi konusunda bir muht\u0131ras\u0131 K\u00e2z\u0131m Karabekir’e getirilmi\u015fti; Karabekir bu bilgiyi Mustafa Kemal’le payla\u015ft\u0131. Mustafa Kemal a\u011fustos ay\u0131nda milliyet\u00e7i Halide Edib<\/a> (Ad\u0131var) ile Karakol Cemiyeti<\/a>‘nin ba\u015f\u0131 Kara Vas\u0131f<\/a>‘\u0131n da bulundu\u011fu etkili baz\u0131 vatanseverlerin ABD mandas\u0131na taraftar olduklar\u0131n\u0131 da \u00f6\u011frenmi\u015fti. 8 Eyl\u00fcl’de Erzurum Heyet-i Temsiliye \u00fcyesi eski vali Bekir Sami<\/a> (Kunduh), kongreye ABD mandas\u0131n\u0131n kabul edilmesini isteyen yirmi be\u015f imzal\u0131 bir \u00f6nerge sundu. Mustafa Kemal, kentte bulunan Amerikal\u0131lar\u0131n herhangi bir resm\u00ee g\u00f6revi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtti. Kongre sonu\u00e7 olarak, ABD senatosundan \u00fclkeyi temsil etmeyen \u0130stanbul h\u00fck\u00fbmeti ile bir bar\u0131\u015f anla\u015fmas\u0131 imzalamadan \u00f6nce T\u00fcrkiye’ye bir ara\u015ft\u0131rma komisyonu g\u00f6nderilmesini isteyen bir mektup g\u00f6nderilmesine karar verdi; ancak ABD Senatosu’nun 19 Kas\u0131m’da ABD’nin Milletler Cemiyeti<\/a>‘ne \u00fcyeli\u011fini onaylamamas\u0131yla da ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak bu konu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclmedi.[217]<\/a><\/sup> Manda fikrinin ortadan kalkmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan kongre taraf\u0131ndan birle\u015fik bir Anadolu ve Rumeli M\u00fcd\u00e2faa-i Hukuk Cemiyeti<\/a>‘nin t\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc haz\u0131rland\u0131. Temsil Heyeti<\/a> geni\u015fletildi ancak t\u00fcm heyet Mustafa Kemal’i lider olarak kabul etmeye devam etti.[217]<\/a><\/sup>[218]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

11 Eyl\u00fcl’de yay\u0131mlanan Sivas Kongresi Beyannamesi<\/a>‘nde Mondros Ate\u015fkes Antla\u015fmas\u0131’n\u0131n imzaland\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn i\u015fgale u\u011framam\u0131\u015f vatan topraklar\u0131n\u0131n bir b\u00fct\u00fcn oldu\u011fu ve birbirinden ayr\u0131lamayaca\u011f\u0131 vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r. Kuv\u00e2-yi Milliye’nin tek kuvvet olarak tan\u0131nmas\u0131 ve mill\u00ee iradenin egemen k\u0131l\u0131nmas\u0131n\u0131n esas oldu\u011fu belirtilmi\u015ftir. Rumlar\u0131n ve Ermenilerin toprak iddialar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Mill\u00ee iradeyi temsil etmek \u00fczere Osmanl\u0131 Mebuslar Meclisi’nin derhal toplanmas\u0131 ve h\u00fck\u00fbmet kararlar\u0131n\u0131n meclisin denetimine sunulmas\u0131 istenmi\u015ftir. Sivas Kongresi’nde b\u00fct\u00fcn mill\u00ee cemiyetler Anadolu ve Rumeli M\u00fcd\u00e2faa-i Hukuk Cemiyeti ad\u0131 alt\u0131nda birle\u015ftirilmi\u015ftir.[219]<\/a><\/sup>[220]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Kongre d\u00f6neminde \u0130stanbul h\u00fck\u00fbmeti Mustafa Kemal’in tutuklanmas\u0131 i\u00e7in giri\u015fimlerde bulunmu\u015f, 3 Eyl\u00fcl’de daha sonra Ali Galip Olay\u0131<\/a> olarak an\u0131lacak bir giri\u015fimde Dahiliye Naz\u0131r\u0131 Adil<\/a> ve yeni Harbiye Naz\u0131r\u0131 S\u00fcleyman \u015eefik Pa\u015fa<\/a>, Elaz\u0131\u011f valisi Ali Galip’e Mustafa Kemal’i tutuklay\u0131p kongreyi da\u011f\u0131tmas\u0131n\u0131 emretmi\u015fti. Ali Galip Malatya’ya gelerek \u0130ngiliz y\u00fczba\u015f\u0131 Edward Noel<\/a> ve K\u00fcrt Bedirhan ailesinin baz\u0131 bireyleri ile g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fc. Olas\u0131 bir giri\u015fime kar\u015f\u0131 K\u00e2z\u0131m Karabekir, 7 Eyl\u00fcl’de k\u00fc\u00e7\u00fck bir s\u00fcvari b\u00f6l\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc Malatya’ya g\u00f6nderip Bedirhanlar\u0131 tutuklama emri verdi. Bunun \u00fczerine Ali Galip, Y\u00fczba\u015f\u0131 Noel ve Bedirhanlar Suriye’ye ka\u00e7t\u0131.[220]<\/a><\/sup> \u0130stanbul h\u00fck\u00fbmeti ayr\u0131ca Ankara valisi Muhittin Pa\u015fa’ya Sivas’a gidip kenti denetime alma emri vermi\u015f ancak Ali Fuat’\u0131n emriyle yoldayken milliyet\u00e7iler taraf\u0131ndan tutuklanm\u0131\u015ft\u0131r.[220]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Bu ba\u015far\u0131s\u0131z giri\u015fimler, milliyet\u00e7ilerin Anadolu’nun i\u015fgal edilmemi\u015f k\u0131s\u0131mlar\u0131nda sivil y\u00f6netimi denetime almalar\u0131na yol a\u00e7t\u0131. 24 Eyl\u00fcl’de Trabzon valisi tutukland\u0131; 26 Eyl\u00fcl’de Konya valisi Refet’in (Bele) \u015fehri ele ge\u00e7irmek \u00fczere yola \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 haberi \u00fczerine \u015fehri terk etti. Bu geli\u015fmelerin ard\u0131ndan Anadolu kontrol\u00fcn\u00fc yitirece\u011fini anlayan \u0130stanbul h\u00fck\u00fbmeti, 27 Eyl\u00fcl’de Abd\u00fclkerim Pa\u015fa<\/a> arabuluculu\u011funda Mustafa Kemal ile telgrafla\u015ft\u0131. Mustafa Kemal bu g\u00f6r\u00fc\u015fmede Damad Ferid Pa\u015fa<\/a>‘n\u0131n istifas\u0131n\u0131 istedi. 30 Eyl\u00fcl’de Damad Ferid istifa etti, yerine Ali R\u0131za Pa\u015fa<\/a> sadrazam olarak atand\u0131.[221]<\/a><\/sup> Bu olaylar\u0131n ard\u0131ndan \u0130stanbul h\u00fck\u00fbmeti, Heyet-i Temsiliye ile g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere Bahriye Naz\u0131r\u0131 Salih Pa\u015fa<\/a>‘y\u0131 Anadolu’ya g\u00f6ndermeyi \u00f6nerdi. Mustafa Kemal, Amasya’da g\u00f6r\u00fc\u015fmeyi kabul etti. 20-22 Ekim aras\u0131nda \u00fc\u00e7 g\u00fcn s\u00fcren pazarl\u0131\u011f\u0131n ard\u0131ndan zay\u0131f bir anla\u015fmaya var\u0131ld\u0131. Mustafa Kemal’in \u0131srar\u0131yla protokol h\u00e2line getirilip imzalanan bu g\u00f6r\u00fc\u015fme ile h\u00fck\u00fbmet Heyet-i Temsiliye’yi tan\u0131m\u0131\u015f oldu.[222]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

TBMM’nin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131<\/h4>\n\n\n\n

Mustafa Kemal 27 Aral\u0131k 1919’da Ankara<\/a>‘ya ula\u015ft\u0131. 1919 sonunda yap\u0131lan Meclis-i Meb\u00fbsan<\/a> se\u00e7imlerinde Mustafa Kemal Erzurum’dan mebus se\u00e7ildi ama Ankara’da kalmaya kararl\u0131yd\u0131. Mustafa Kemal’in \u00f6ncelikli hedefi milliyet\u00e7i vekilleri M\u00fcdafaa-i Hukuk Grubu ad\u0131nda bir partide toplamak ve meclis ba\u015fkan\u0131 se\u00e7ilmekti. Bu \u015fekilde meclis \u0130stanbul’da \u00f6zg\u00fcrce \u00e7al\u0131\u015famazsa yasal olarak se\u00e7ilmi\u015f delegeler ad\u0131na hareket etme yetkisine sahip olacakt\u0131.[223]<\/a><\/sup> 29 Aral\u0131k’ta \u0130stanbul h\u00fck\u00fbmeti Mustafa Kemal’in ordudan uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 emrini geri alarak madalyalar\u0131n\u0131 iade etti ve kendi iste\u011fiyle istifa etmi\u015f oldu\u011funu a\u00e7\u0131klad\u0131.[224]<\/a><\/sup> Bu d\u00f6nemde, Osmanl\u0131 topraklar\u0131n\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131 s\u00fcrecinin son a\u015famas\u0131 olup “Amerikan Mandas\u0131” olarak dile gelen d\u0131\u015f politika sorunu da tart\u0131\u015f\u0131larak reddedilmi\u015ftir. Aral\u0131k 1919 tarihini ta\u015f\u0131yan son ABD teklifinde “geni\u015f bir Ermenistan yan\u0131nda bir T\u00fcrk Devleti” kurulmas\u0131 stratejik hedef olarak ortaya konulmu\u015ftur.[225]<\/a><\/sup> Ocak 1920’de Yunanlar\u0131n Bat\u0131 Anadolu’yu ilhak edecekleri s\u00f6ylentileri yay\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. 9 Ocak’ta Albay Fahrettin (Altay) ile g\u00f6r\u00fc\u015fen Mustafa Kemal, Yunanlara kar\u015f\u0131 Bat\u0131 Anadolu’daki b\u00fct\u00fcn birliklerin ba\u015f\u0131na ge\u00e7meyi planlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtti. Bu d\u00f6nemde Ege’deki \u00e7etelerle irtibat kurmu\u015f, d\u00fczenli orduyu \u00e7etecilere yard\u0131mc\u0131 olmaya ikna etmi\u015fti. Bu esnada Albay \u0130smet ile Ankara’da g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yapt\u0131. Yunanistan ile sava\u015f\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz oldu\u011funu ancak d\u00fc\u015fman birliklerinin \u00e7eteler de\u011fil sadece d\u00fczenli ordu ile durdurulabilece\u011fini belirtti.[224]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

12 Ocak 1920’de Osmanl\u0131 Devleti’nin son meclis toplant\u0131s\u0131 72 vekilin kat\u0131l\u0131m\u0131yla a\u00e7\u0131ld\u0131. \u0130tilaf Devletleri yeni h\u00fck\u00fbmette Anadolu’daki milliyet\u00e7i komutanlar ile g\u00fc\u00e7l\u00fc ba\u011flar\u0131 olan Cemal Pa\u015fa<\/a>‘n\u0131n (Mersinli) harbiye naz\u0131r\u0131, Cevat Pa\u015fa<\/a>‘n\u0131n (\u00c7obanl\u0131) ise genelkurmay ba\u015fkan\u0131 olmalar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar. Pa\u015falar istifalar\u0131n\u0131 sunmak zorunda kald\u0131. Bu esnada meclis ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na Re\u015fat Hikmet se\u00e7ildi; k\u0131sa s\u00fcre sonra \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde yerini Celalettin Arif ald\u0131; Fevzi Pa\u015fa (\u00c7akmak) genelkurmay ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na geldi, baz\u0131 di\u011fer bakanlar\u0131n da de\u011fi\u015fimi ile 9 \u015eubat’ta yeni kabine g\u00fcvenoyu ald\u0131. Meclisteki milliyet\u00e7iler “M\u00fcdafaa-i Hukuk Cemiyeti” yerine, padi\u015fah\u0131n bir konu\u015fmas\u0131nda ge\u00e7en bir adla, “Felah-\u0131 Vatan \u0130ttifak\u0131<\/a>” partisini kurdular. Mustafa Kemal bu d\u00f6nemde Ankara’da beklemede kalarak, \u00e7evresindeki gen\u00e7 subaylarla \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc.[226]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

28 Ocak 1920’de Osmanl\u0131 Meclis-i Meb\u00fbsan\u0131<\/a>, temel hatlar\u0131 Amasya, Erzurum ve Sivas’ta Mustafa Kemal \u00f6nderli\u011finde belirlenen M\u00ees\u00e2k-\u0131 Mill\u00ee<\/a> kararlar\u0131n\u0131 kabul etti, 17 \u015eubat’ta ise kamuoyuna a\u00e7\u0131klad\u0131. “T\u00fcrkiye” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ilk kez ge\u00e7ti\u011fi[227]<\/a><\/sup>[228]<\/a><\/sup> bildiri, I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131 sona erdirecek olan bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131nda T\u00fcrkiye’nin kabul etti\u011fi asgari bar\u0131\u015f \u015fartlar\u0131n\u0131 i\u00e7ermekteydi.[228]<\/a><\/sup> Bu esnada \u0130tilaf Devletleri \u0130stanbul’un i\u015fgal edilmesini g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyorlar, ayn\u0131 zamanda belirsizlik sebebiyle Anadolu bir otorite bo\u015flu\u011fu ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu. \u015eubatta milliyet\u00e7ilere kar\u015f\u0131 ikinci Anzavur Ayaklanmas\u0131<\/a> ger\u00e7ekle\u015fti. 3 Mart’ta Sadrazam Ali R\u0131za Pa\u015fa istifa etti; yerine Salih Pa\u015fa ge\u00e7ti. Di\u011fer \u0130tilaf Devletleri’ni ikna eden \u0130ngilizler, 15-16 Mart gecesi y\u00f6netime el koydular, \u00f6nemli binalar\u0131 i\u015fgal edip T\u00fcrk milliyet\u00e7ilerini tutuklamaya ba\u015flad\u0131lar. Tutuklanan milliyet\u00e7iler daha sonra Malta’ya s\u00fcr\u00fclecekti<\/a>. 18 Mart 1920’de \u0130stanbul’daki son meclis toplant\u0131s\u0131 yap\u0131ld\u0131 ve meclisin s\u00fcresiz tatil edilmesine karar verildi.[229]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

\u0130ngilizlerin bu hamlesine kar\u015f\u0131l\u0131k Mustafa Kemal \u00f6ncelikle Anadolu’daki \u0130ngiliz subaylar\u0131n\u0131n g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nmas\u0131 emrini verdi. Daha sonra yeni bir se\u00e7im \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131 yaparak, \u0130stanbul’daki vekilleri Ankara’ya davet etti. Milliyet\u00e7ilere yak\u0131n olan sadrazam Salih Pa\u015fa 2 Nisan’da istifa etti, Vahdettin onun yerine milliyet\u00e7i kar\u015f\u0131t\u0131 Damad Ferid’i getirmeye karar verdi. Bu noktada saray ile milliyet\u00e7iler aras\u0131ndaki b\u00f6l\u00fcnme tamamen netle\u015fmi\u015f, T\u00fcrk milli direni\u015finin liderli\u011fi konusunda ise Mustafa Kemal’in ciddi bir rakibi kalmam\u0131\u015ft\u0131.[229]<\/a><\/sup> Mart-Nisan 1920’de \u0130stanbul’daki milliyet\u00e7iler \u00e7e\u015fitli yollarla Ankara’ya ge\u00e7tiler. Mustafa Kemal bu esnada Ankara’da \u00f6rg\u00fctlenmesini ilerletmi\u015f, direni\u015f hareketini anlatma ama\u00e7l\u0131 Anadolu Ajans\u0131<\/a>‘n\u0131 kurmu\u015ftu. 11 Nisan’da meclis, padi\u015fah taraf\u0131ndan feshedildi ve \u015feyh\u00fclislam Kuv\u00e2-yi Milliye’yi k\u00e2fir ilan eden ve \u00f6ld\u00fcr\u00fclmelerinin vacip oldu\u011funu belirten bir fetva yay\u0131mlad\u0131. 18 Nisan’da Kuv\u00e2-yi \u0130nzib\u00e2tiye<\/a> kurularak milliyet\u00e7ilere kar\u015f\u0131 harekete ge\u00e7irildi.[230]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

23 Nisan 1920’de Ankara’da T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi<\/a> a\u00e7\u0131ld\u0131. \u00dclkenin her yan\u0131ndan milliyet\u00e7i \u00f6rg\u00fctler Ankara’ya temsilciler g\u00f6ndermi\u015f, \u0130stanbul meclisinden gelenler de meclise kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Meclis a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda Mustafa Kemal, 1918’deki m\u00fctarekeden beri olanlar\u0131 a\u00e7\u0131klayan uzun bir konu\u015fma yapt\u0131. Meclisin sadece yasama de\u011fil y\u00fcr\u00fctme yetkisini de elde tutmas\u0131n\u0131, \u00fcyeler aras\u0131ndan y\u00fcr\u00fctme kuruluna uygun olanlar\u0131n se\u00e7ilmesini istedi. 24 Nisan’da meclis faaliyetlerine ba\u015flad\u0131; yap\u0131lan yoklamada 120 delege haz\u0131r bulunmu\u015ftu. Mustafa Kemal 120 oyun 110’unu alarak Ankara mebusu s\u0131fat\u0131yla Meclis ve H\u00fck\u00fbmet Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na se\u00e7ildi. TBMM<\/a> bir kurucu meclis gibi \u00e7al\u0131\u015farak Mill\u00ee M\u00fccadele’yi y\u00fcr\u00fctecek olan Anadolu h\u00fck\u00fbmetinin altyap\u0131s\u0131n\u0131 kurdu.[231]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

TBMM a\u00e7\u0131ld\u0131ktan bir g\u00fcn sonra Mustafa Kemal, yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131l\u0131\u015f konu\u015fmas\u0131nda I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131<\/a>‘na girmenin zorunlu oldu\u011funu \u015fu s\u00f6zlerle ifade etmi\u015ftir:<\/p>\n\n\n\n

\n

“Sonucunda fel\u00e2ket ve \u00e7ok \u00fcz\u00fcc\u00fc olaylara neden olan ve bu g\u00fcn i\u00e7in milletimizin memnuniyetsizli\u011fine yol a\u00e7an D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’na kat\u0131lmam\u0131\u015f olmak tabii ki \u00e7ok daha iyi olurdu. Fakat buna maddeten imk\u00e2n yoktu. \u00c7\u00fcnk\u00fc kat\u0131lmama, sil\u00e2hlanm\u0131\u015f bir tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131, yani bo\u011fazlar\u0131n kapal\u0131 bulundurulmas\u0131n\u0131 gerektiriyordu. Halbuki vatan\u0131m\u0131z\u0131n co\u011frafi konumu, \u0130stanbul’un stratejik durumu, Ruslar\u0131n \u0130til\u00e2f h\u00fck\u00fbmetleri yan\u0131nda yer alm\u0131\u015f olmas\u0131, bizim seyirci kalmam\u0131za kesinlikle uygun de\u011fildi. Bunun yan\u0131 s\u0131ra sil\u00e2hlanm\u0131\u015f bir tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n devam\u0131 i\u00e7in param\u0131z, silah\u0131m\u0131z, sanayiimiz, k\u0131saca, gerekli ara\u00e7 ve gerecimiz de bulunmuyordu. \u0130til\u00e2f devletlerinin ve \u00f6zellikle \u0130ngilizlerin para vermemesi bir yana, gemilerimize el koyarak milletin di\u015finden t\u0131rna\u011f\u0131ndan art\u0131rarak biriktirdi\u011fi gemi yap\u0131m\u0131na ait yedi milyon liram\u0131z\u0131 zorla al\u0131koymalar\u0131, \u0130til\u00e2f devletlerinin sava\u015f il\u00e2n etmesi, bizim sava\u015fa kat\u0131lmam\u0131zdan d\u00f6rt ay \u00f6nce her y\u00f6n\u00fcyle Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fbmetinin zarar\u0131na bir Ermenistan Cumhuriyeti kurulmas\u0131na karar verdiklerini ilan etmi\u015f olmalar\u0131 ve hatta Bol\u015feviklerin yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 gizli antla\u015fmadan da anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, \u0130stanbul’un \u00c7arl\u0131k Rusyas\u0131na vadedilmi\u015f olmas\u0131, sava\u015fa \u0130til\u00e2f devletlerine kar\u015f\u0131 girmemizin zorunlu oldu\u011funu g\u00f6steren a\u00e7\u0131k delillerdir.”[232]<\/a><\/sup><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Bir hafta sonra ise, 1 May\u0131s 1920 tarihli The Mail<\/em> gazetesi man\u015fetine g\u00f6re Mustafa Kemal verdi\u011fi r\u00f6portajda Osmanl\u0131<\/a>‘n\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan, \u0130slam<\/a>‘\u0131n ayak alt\u0131na al\u0131nmas\u0131ndan \u0130ngiltere<\/a>‘yi sorumlu tuttu\u011funu s\u00f6yledi. Birliklerine atfedilen soyk\u0131r\u0131m iddialar\u0131n\u0131 da \u015fiddetle reddetti\u011fini belirtti; yaln\u0131zca fesat \u00e7\u0131karanlar\u0131n temizlenmesinde zorunlu olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Buna ek olarak “\u0130ngiltere’yi cezaland\u0131raca\u011f\u0131m” diyen Mustafa Kemal, \u0130ngiltere’nin kolonilerinde isyan k\u00f6r\u00fcklemenin kendi elinde oldu\u011funu ifade etti. Asi veya maceraperest olmad\u0131klar\u0131n\u0131, me\u015fru T\u00fcrkiye’nin ger\u00e7ek temsilcisi olduklar\u0131n\u0131 dile getirdi.[233]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

3-4 May\u0131s’ta yap\u0131lan se\u00e7iminde Mustafa Kemal ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda \u00e7al\u0131\u015facak on vekil belirlendi. Bu noktada Ankara H\u00fck\u00fbmeti’nin ilk amac\u0131, Damad Ferid’in k\u00f6r\u00fckledi\u011fi Kuv\u00e2-yi \u0130nzib\u00e2tiye<\/a>‘ye kar\u015f\u0131 i\u00e7 m\u00fccadeleyi kazanmakt\u0131. Mustafa Kemal’in y\u00f6nlendirmesiyle \u00c7erkez Ethem<\/a>‘in Kuv\u00e2-yi Seyy\u00e2re<\/a>‘si Anzavur Ahmet<\/a>‘a kar\u015f\u0131 zafer kazand\u0131. 14 Haziran 1920’de milliyet\u00e7ilerin sald\u0131r\u0131s\u0131 ile Kuv\u00e2-yi \u0130nzib\u00e2tiye’nin bir k\u0131sm\u0131 taraf de\u011fi\u015ftirdi, kalanlar\u0131 \u0130ngiliz askerlerinin gerisine \u00e7ekildi. 25 Haziran’da bu g\u00fc\u00e7 resmen da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131, yakalanan yedi subay ile b\u00f6lgenin baz\u0131 \u00f6nde gelenleri idam edildi.[234]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Bu esnada, 19-26 Nisan’da \u0130tilaf Devletleri San Remo Konferans\u0131<\/a>‘nda Osmanl\u0131’n\u0131n b\u00f6l\u00fcnmesi planlar\u0131 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Britanya ba\u015fbakan\u0131 Lloyd George<\/a>, Venizelos<\/a>‘un Bat\u0131 Anadolu’yu ilhak plan\u0131n\u0131 destekliyordu. G\u00f6r\u00fc\u015fmelerin ard\u0131ndan 22 Haziran’da bir y\u0131ldan uzun s\u00fcredir Milne Hatt\u0131<\/a>‘nda bekleyen Yunan kuvvetleri, do\u011fuya ve kuzeye do\u011fru ilerleyerek 8 Temmuz’da Bursa’y\u0131 ele ge\u00e7irdiler. Yunanlar \u0130zmir’in kuzeyinden Marmara’n\u0131n g\u00fcneyine dek t\u00fcm Ege sahillerini bir ayda i\u015fgal ettiler. 25 Temmuz’da Edirne d\u00fc\u015ft\u00fc, 27 Temmuz’da t\u00fcm Trakya kaybedildi.[235]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Yunan i\u015fgali devam ederken Yozgat’ta \u00c7apano\u011flu Ayaklanmas\u0131<\/a> ba\u015flad\u0131. B\u00f6lgedeki d\u00fczenli birlikler isyan\u0131 bast\u0131rmakta ba\u015far\u0131s\u0131z olunca Mustafa Kemal, \u00f6nce K\u0131l\u0131\u00e7 Ali \u00e7etesini, ard\u0131ndan \u00c7erkez Ethem’i g\u00f6revlendirdi. \u0130syanc\u0131lara kar\u015f\u0131 zafer kazanan Ethem, Ankara Valisi Yahya Galip’i kendi kurdu\u011fu askeri mahkemeye \u00e7\u0131kartmak istedi; Mustafa Kemal taraf\u0131ndan g\u00fc\u00e7l\u00fckle ikna edildi. Ekimde padi\u015fah taraftarlar\u0131 Konya’da h\u00fck\u00fbmet binalar\u0131n\u0131 ele ge\u00e7irdi, g\u00fcneydo\u011fuda ise baz\u0131 K\u00fcrt a\u015firetler isyan ettiler ama bu isyanlar ba\u015far\u0131yla bast\u0131r\u0131ld\u0131.[236]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

10 A\u011fustos’ta \u0130stanbul h\u00fck\u00fbmeti ile \u0130tilaf Devletleri aras\u0131nda Sevr Antla\u015fmas\u0131<\/a> imzaland\u0131. Anla\u015fman\u0131n y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmesi i\u00e7in Osmanl\u0131 meclisi taraf\u0131ndan onaylanmas\u0131 gerekiyordu. \u0130stifa eden Damad Ferid’in yerine ge\u00e7en Tevfik Pa\u015fa, Mustafa Kemal ile temasa ge\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Ancak 19 A\u011fustos’ta yap\u0131lan meclis toplant\u0131s\u0131nda Sevr’in kabul edilmesini \u00f6ng\u00f6ren saltanat \u00fcyeleri ile imzalayan \u00fc\u00e7 yetkili vatan haini ilan edildi.[237]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal bu d\u00f6nemde \u0130tilaf Devletleri’ne kar\u015f\u0131 diplomatik destek bulmaya da \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Hariciye vekili Bekir Sami (Kunduh) ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda Sovyetler ile g\u00f6r\u00fc\u015fmeye g\u00f6nderilen heyet 19 Temmuz’da Moskova’ya vard\u0131. Enver Pa\u015fa da 7 A\u011fustos’ta Moskova’ya varm\u0131\u015f, \u0130ngilizlere kar\u015f\u0131 bir \u0130slam ihtilali i\u00e7in Bol\u015fevikleri etkilemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Mustafa Kemal, \u0130ttihat ve Terakki’nin liderleri ile aras\u0131na mesafe koymaya \u00f6zen g\u00f6sterdi. Bol\u015feviklerin tehlikeli bir m\u00fcttefik oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnen Mustafa Kemal, hem i\u00e7 hem de d\u0131\u015f siyasette dikkatli bir denge politikas\u0131 g\u00f6zetti. Yap\u0131lan uzun g\u00f6r\u00fc\u015fmelerin ard\u0131ndan Ruslar\u0131n Do\u011fu Anadolu’da toprak talepleri net \u015fekilde reddedildi; Bol\u015feviklerin Sar\u0131kam\u0131\u015f<\/a>‘\u0131 T\u00fcrklere b\u0131rakabilecekleri imas\u0131ndan faydalanan Mustafa Kemal K\u00e2z\u0131m Karabekir’e Kars’\u0131n bat\u0131s\u0131n\u0131 yeniden ele ge\u00e7irme izni verdi. 29 Eyl\u00fcl’de zay\u0131f bir Ermeni direni\u015fine ra\u011fmen Sar\u0131kam\u0131\u015f al\u0131nd\u0131; 24-30 Ekim’de Kars Ermenilerden ele ge\u00e7irildi. Mustafa Kemal’in talimatlar\u0131 ile Ermeniler \u00fczerindeki bask\u0131 devam ettirildi; 18 Kas\u0131m’da Ermeniler tamamen yenilerek Ankara’n\u0131n ko\u015fullar\u0131n\u0131 kabul etmek zorunda kald\u0131lar. 3 Aral\u0131k 1920’de imzalanan G\u00fcmr\u00fc Antla\u015fmas\u0131<\/a> ile Ermenistan<\/a> s\u0131n\u0131r\u0131 nihai h\u00e2lini ald\u0131. Do\u011fu s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n g\u00fcvene al\u0131nmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan kuvvetler g\u00fcneye kayd\u0131r\u0131ld\u0131. Kilikya ve Kuzey Mezopotamya’daki \u00e7eteler d\u00fczenli ordu alt\u0131na al\u0131narak Mustafa Kemal’in emirlerini uygular h\u00e2le geldi.[238]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

H\u00e2kimiyetin sa\u011flanmas\u0131<\/h3>\n\n\n\n

D\u00fczenli orduya ge\u00e7i\u015f<\/h4>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: \u00c7erkez Ethem Ayaklanmas\u0131<\/a><\/p>\n\n\n\n

Merkezi denetimden uzak bulunan Kuv\u00e2-yi Milliye<\/a> \u00f6rg\u00fctleri da\u011f\u0131t\u0131larak d\u00fczenli bir ordu olu\u015fturuldu. Mill\u00ee M\u00fccadele’nin en kanl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131, d\u00fczenli orduya kat\u0131lmay\u0131 kabul etmeyen Kuv\u00e2-yi Milliye gruplar\u0131na kar\u015f\u0131 verildi. Mustafa Kemal’in en b\u00fcy\u00fck sorunu, Yunanlar\u0131n toprak u\u011fruna T\u00fcrklerle sava\u015fmaya haz\u0131r d\u00fczenli bir orduya sahip olmas\u0131yd\u0131. Ankara’n\u0131n bat\u0131 cephesindeki d\u00fczenli birlikleri zay\u0131ft\u0131, bu sebeple h\u00fck\u00fbmet \u00e7etelere ba\u011f\u0131ml\u0131 durumdayd\u0131; ayr\u0131ca bu \u00e7eteler g\u00fcneydekilere g\u00f6re Ankara’ya \u00e7ok daha az ba\u011f\u0131ml\u0131yd\u0131lar. Ankara H\u00fck\u00fbmeti 16 May\u0131s 1920’de b\u00fct\u00fcn milislerin d\u00fczenli orduya kat\u0131lmas\u0131n\u0131 ve giderlerin savunma b\u00fct\u00e7esinden kar\u015f\u0131lanmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren bir yasa \u00e7\u0131kartm\u0131\u015ft\u0131 ancak \u00c7erkez Ethem<\/a> ve Demirci Mehmet Efe<\/a> ba\u011f\u0131ms\u0131z davranmay\u0131 ye\u011fliyordu. Bu esnada orduda firarlar da artm\u0131\u015ft\u0131. 11 Eyl\u00fcl’de \u00e7\u0131kart\u0131lan bir yasa ile \u0130stikl\u00e2l mahkemeleri<\/a> kuruldu. 24 Ekim’de \u00c7erkez Ethem ve d\u00fczenli ordunun Gediz’e ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi bir h\u00fccum<\/a> koordinasyon eksikli\u011fi sebebiyle ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7land\u0131. Mustafa Kemal bunun \u00fczerine cephe komutan\u0131 Ali Fuat’\u0131 g\u00f6revden alarak Moskova’ya b\u00fcy\u00fckel\u00e7i olarak g\u00f6nderdi, cepheyi kuzeyde \u0130smet (\u0130n\u00f6n\u00fc), g\u00fcneyde Refet (Bele) komutas\u0131na verdi. Refet Konya’da bir ayaklanmay\u0131 bast\u0131rd\u0131ktan sonra Demirci Mehmet Efe’nin \u00fczerine y\u00fcr\u00fcd\u00fc ve 30 Aral\u0131k’ta tutuklad\u0131.[239]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Daha fazla g\u00fcce sahip olan \u00c7erkez Ethem, \u00f6nce Ankara’da kendine destek arad\u0131, daha sonra K\u00fctahya’ya ka\u00e7t\u0131. 30 Aral\u0131k’ta Albay \u0130smet ve Albay Refet komutas\u0131nda 15 bin asker \u00c7erkez Ethem’e kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7ti ve K\u00fctahya kalesini ele ge\u00e7irdi. \u00c7erkez Ethem, Re\u015fit ve Tevfik karde\u015flerin ba\u015flar\u0131nda bulundu\u011fu Kuv\u00e2-yi Seyy\u00e2re<\/a>‘den 725 \u00c7erkez Yunanlarla anla\u015farak d\u00fc\u015fman hatlar\u0131n\u0131n gerisine ge\u00e7tiler, geriye kalanlar da\u011f\u0131ld\u0131, bir k\u0131sm\u0131 d\u00fczenli orduya kat\u0131ld\u0131.[239]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Te\u015fk\u00eel\u00e2t-\u0131 Es\u00e2s\u00eeye Kanunu<\/h4>\n\n\n\n

20 Ocak 1921’de anayasa g\u00f6revi g\u00f6ren Te\u015fk\u00eel\u00e2t-\u0131 Es\u00e2s\u00eeye Kanunu<\/a> \u00e7\u0131kart\u0131ld\u0131. Egemenli\u011fin kay\u0131ts\u0131z \u015farts\u0131z milletin oldu\u011funu belirten kanun \u00fclkeye resmen T\u00fcrkiye Devleti ad\u0131n\u0131 veriyor, T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi H\u00fck\u00fbmeti<\/a> taraf\u0131ndan y\u00f6netilece\u011fi bildiriyor ve padi\u015fah\u0131n neredeyse t\u00fcm yetkilerini TBMM’ye devrediyordu. Mustafa Kemal’in \u0131srar\u0131yla padi\u015fah\u0131n ad\u0131n\u0131n hi\u00e7 ge\u00e7medi\u011fi kanunla ilgili tart\u0131\u015fmalarda Mustafa Kemal saltanat ve hilafetin ilke olarak kabul edildi\u011fini ancak bu kurumlar\u0131n ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131 tan\u0131mlamaman\u0131n daha iyi olaca\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrd\u00fc. Anayasa ile ayr\u0131ca meclis taraf\u0131ndan teker teker se\u00e7ilecek bir bakanlar kurulu bir ba\u015fbakan se\u00e7ecekti, g\u00fcndelik i\u015flerle ilgilenen bu g\u00f6reve Fevzi (\u00c7akmak) getirildi, Mustafa Kemal meclis ba\u015fkan\u0131 olarak h\u00fck\u00fbmetin ba\u015f\u0131nda kald\u0131.[240]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

\u0130n\u00f6n\u00fc Muharebeleri<\/h4>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

The Sphere<\/em> gazetesinin 1-5 Mart 1921’de “Ankara H\u00fck\u00fbmeti ve Talepleri” ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 harita. Ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n alt\u0131nda verilen bilgi: “Kemalistler ya da milliyet\u00e7iler, g\u00f6lgeli alan\u0131 etkin bi\u00e7imde kontrol ediyorlar. Onlar, Yunanlar taraf\u0131ndan Ege’den s\u00fcr\u00fcld\u00fcler fakat Trakya’y\u0131, \u0130zmir’i, Ermenistan’\u0131 ve Basra K\u00f6rfezi alt\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn Mezopotamya’y\u0131 talep ediyorlar”.<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Kemal Pa\u015fa ve \u0130smet Pa\u015fa II. \u0130n\u00f6n\u00fc Muharebesi’nden sonra askerleri tefti\u015fte.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: Birinci \u0130n\u00f6n\u00fc Muharebesi<\/a> ve \u0130kinci \u0130n\u00f6n\u00fc Muharebesi<\/a><\/p>\n\n\n\n

Birle\u015fik Krall\u0131k Ba\u015fbakan\u0131 David Lloyd George<\/a>‘a g\u00f6re Yunanistan<\/a> b\u00fcy\u00fcmeli ve \u0130ngiltere<\/a> ile menfaatleri birle\u015ftirilmeliydi. Yunanistan bo\u011fazlar\u0131 Avrupa’ya a\u00e7\u0131k tutmal\u0131, Akdeniz’de \u0130ngiltere<\/a>‘nin \u00e7\u0131karlar\u0131na uygun davranmal\u0131yd\u0131. E\u011fer b\u00f6yle davranmazsa \u0130ngiliz donanmas\u0131 onu usland\u0131rmak i\u00e7in yeterdi. Sevr Antla\u015fmas\u0131<\/a>‘n\u0131n kuvvet kullan\u0131lmadan uygulanamayaca\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u0130tilaf Devletleri<\/a> ise kuvvet kullanacak h\u00e2lde de\u011fildi. \u0130tilaf Devletleri, Yunanlar\u0131 yaln\u0131z T\u00fcrk illerini al\u0131p kendi vatan\u0131na katmak i\u00e7in de\u011fil kendi davalar\u0131n\u0131 da y\u00fcr\u00fctmek i\u00e7in Anadolu’ya \u00e7\u0131kard\u0131. Ancak \u0130tilaf Devletleri de T\u00fcrkiye’ye kar\u015f\u0131 uygulanacak politikalarda art\u0131k beraber de\u011fildir. \u0130talya, Yunanlar\u0131n Anadolu’ya yerle\u015fmesinden dolay\u0131 rahats\u0131zd\u0131. Fransa<\/a> ise Suriye<\/a>‘deki toprak kazan\u00e7lar\u0131n\u0131 yeterli g\u00f6rmektedir. Art\u0131k Yunanlar kendi ordular\u0131yla Anadolu’ya boyun e\u011fdirmek zorundad\u0131r. Mustafa Kemal de Yunan ordusunu yenerse, T\u00fcrkiye’yi kurtarm\u0131\u015f olacakt\u0131r.[241]<\/a><\/sup> 6 Ocak 1921 g\u00fcn\u00fc Bursa<\/a>‘dan Eski\u015fehir<\/a>‘e ve U\u015fak<\/a>‘tan Afyon<\/a>‘a do\u011fru iki kol h\u00e2linde ileri harek\u00e2ta ba\u015flayan Yunan ordusu, 9 Ocak’ta \u0130n\u00f6n\u00fc<\/a> mevzilerine kadar ilerledi. Ancak T\u00fcrk ordusunun savunmas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda ileri gidemeyeceklerini anlayarak 11 Ocak 1921 sabah\u0131 \u0130n\u00f6n\u00fc mevzilerinden \u00e7ekilmek zorunda kald\u0131.[242]<\/a><\/sup> Birka\u00e7 g\u00fcn sonra geride kalan \u00c7erkez Ethem birlikleri milli birlikler taraf\u0131ndan da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131.[243]<\/a><\/sup> Birinci \u0130n\u00f6n\u00fc Muharebesi d\u00fczenli ordunun ilk zaferi oldu\u011fundan Kuv\u00e2-yi Milliye’den d\u00fczenli orduya ge\u00e7i\u015f h\u0131zlanm\u0131\u015f, halk\u0131n yeni kurulan orduya g\u00fcveni artm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ba\u015far\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n dikkatini \u00e7ekmi\u015f; \u0130tilaf Devletleri<\/a>, 26 Ocak 1921’de Osmanl\u0131 Devleti’nin Londra’ya bir heyet g\u00f6ndermesini ve bu toplant\u0131da Ankara H\u00fck\u00fbmeti’nden de temsilci bulundurulmas\u0131n\u0131 istemi\u015flerdir.[242]<\/a><\/sup> 1 Mart’ta Albay \u0130smet tu\u011fgeneral r\u00fctbesine terfi etti.[243]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Birinci \u0130n\u00f6n\u00fc zaferinden sonra \u0130tilaf Devletleri Sevr Antla\u015fmas\u0131<\/a>‘nda T\u00fcrklerin yarar\u0131na bir de\u011fi\u015fiklik yap\u0131lmas\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmek i\u00e7in Londra’da bir konferans toplanmas\u0131na karar vermi\u015flerdir. 21 \u015eubat-11 Mart 1921 tarihleri aras\u0131nda yap\u0131lan konferansta, T\u00fcrkler yarar\u0131na bir sonu\u00e7 \u00e7\u0131kmam\u0131\u015f, m\u00fccadele devam etmi\u015ftir. Yunanistan, Londra Konferans\u0131<\/a> bitmeden, Anadolu’da yeni bir sald\u0131r\u0131 yapmak \u00fczere haz\u0131rl\u0131klara ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. 23 Mart 1921 g\u00fcn\u00fc sabah erken saatlerde, 3. Yunan Kolordusu’nun Bat\u0131 Cephesinden, 1. Yunan Kolordusu’nun da G\u00fcney Cephesinden ileri harekete ge\u00e7mesiyle muharebeler ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. 23 Mart-1 Nisan 1921 aras\u0131nda meydana gelen \u0130kinci \u0130n\u00f6n\u00fc Muharebesi<\/a> tekrar T\u00fcrk kuvvetlerinin zaferiyle sona ermi\u015ftir. Bu zaferden sonra Frans\u0131zlar Zonguldak<\/a>‘tan, \u0130talyanlar da G\u00fcney Anadolu’dan askerlerini \u00e7ekmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.[244]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

K\u00fctahya-Eski\u015fehir Muharebeleri<\/h4>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: K\u00fctahya-Eski\u015fehir Muharebeleri<\/a><\/p>\n\n\n\n

\u0130n\u00f6n\u00fc muharebelerinde savunma takti\u011fi uygulayan T\u00fcrk ordusu, Asl\u0131hanlar-Dumlup\u0131nar \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131nda ise hen\u00fcz sald\u0131r\u0131 g\u00fcc\u00fcne ula\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015fti. Bu durumdan yararlanmaya karar veren Yunan ordusu \u0130n\u00f6n\u00fc, Eski\u015fehir, Afyon ve K\u00fctahya aras\u0131ndaki \u00e7izgide yer alan T\u00fcrk mevzilerine y\u00fcklenerek buralar\u0131 i\u015fgal etmek ve Ankara’ya kadar ilerlemek istiyordu. Takviye birliklerle iyice g\u00fc\u00e7lenen Yunan ordusu 10 Temmuz 1921’den itibaren sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7ti ve 20 Temmuz’a kadar yapt\u0131klar\u0131 sald\u0131r\u0131larla T\u00fcrk ordusunu geri \u00e7ekilmeye zorlad\u0131. Mustafa Kemal Pa\u015fa, T\u00fcrk ordusunun Sakarya Irma\u011f\u0131<\/a>‘n\u0131n do\u011fusuna kadar \u00e7ekilmesini emretti. B\u00f6ylece vakit kazan\u0131lacakt\u0131. Bu sava\u015flar sonunda Eski\u015fehir, K\u00fctahya, Afyon gibi b\u00fcy\u00fck stratejik b\u00f6lgeler elden \u00e7\u0131kt\u0131. TBMM’de moral bozuklu\u011fu ya\u015fand\u0131 ve sert tart\u0131\u015fmalar meydana geldi. Ancak Yunan ordusu b\u00fcy\u00fck ate\u015f ve silah \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne ra\u011fmen, T\u00fcrk ordusunu yok edememi\u015fti. T\u00fcrk ordusu, g\u00fcvenli bir \u015fekilde Sakarya<\/a>‘n\u0131n do\u011fusuna \u00e7ekilmi\u015fti.[245]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

K\u00fctahya-Eski\u015fehir Muharebeleri<\/a> sonras\u0131nda B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi i\u00e7inde iktidara yani Mustafa Kemal Pa\u015fa’ya kar\u015f\u0131 tepkiler artmaya ba\u015flad\u0131. Bu muhalefeti y\u00f6neltenler ordunun ba\u015f\u0131na ge\u00e7mesi i\u00e7in Mustafa Kemal Pa\u015fa’ya bask\u0131 yapmaya ba\u015flad\u0131. Ger\u00e7ek niyetleri ise onu Ankara<\/a>‘dan uzakla\u015ft\u0131rmak ve Enver Pa\u015fa<\/a>‘n\u0131n iktidar\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131. Mustafa Kemal Pa\u015fa, 4 A\u011fustos 1921 g\u00fcn\u00fc B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi<\/a>‘nde yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmayla ba\u015fkomutan olmay\u0131 kabul etti\u011fini ancak ba\u015fkomutanl\u0131\u011f\u0131n faydal\u0131 olabilmesi i\u00e7in Meclis’in ordu ile ilgili yetkilerini \u00fc\u00e7 ay s\u00fcreyle kendisinde toplayacak bir kanun \u00e7\u0131kart\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131. Pa\u015fa’n\u0131n ba\u015fkomutanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 isteyenlerin bu \u015fekilde hayalleri suya d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f oldu. 5 A\u011fustos 1921 g\u00fcn\u00fc oy birli\u011fi<\/a> ile \u00e7\u0131kart\u0131lan yasa ile Mustafa Kemal Pa\u015fa, TBMM Ordular\u0131 Ba\u015fkomutanl\u0131\u011f\u0131’na getirildi.[246]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Sakarya Meydan Muharebesi<\/h4>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: Sakarya Meydan Muharebesi<\/a><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal Pa\u015fa, Ba\u015fkomutanl\u0131\u011fa ge\u00e7mesinin hemen ard\u0131ndan yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 Tek\u00e2lif-i Milliye<\/a> emirleri ile halk\u0131 ordunun donat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in seferberli\u011fe \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131. 12 A\u011fustos’ta Polatl\u0131<\/a>‘da tefti\u015f yaparken attan d\u00fc\u015ft\u00fc ve kaburga kemi\u011fi k\u0131r\u0131ld\u0131.[247]<\/a><\/sup> 23 A\u011fustos-13 Eyl\u00fcl 1921 tarihlerinde yap\u0131lan Sakarya Meydan Muharebesi<\/a>‘nde Yunan ordusunun h\u00fccum g\u00fcc\u00fc t\u00fckendi.[248]<\/a><\/sup> T\u00fcrk ordusu ani bir taarruzla Yunan ordusunu Sakarya Nehri’nin do\u011fusundan \u00e7\u0131karmay\u0131 ba\u015fard\u0131. Bu zaferden sonra 19 Eyl\u00fcl 1921’de B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi Ba\u015fkomutan Mustafa Kemal Pa\u015fa’y\u0131 oy birli\u011fiyle M\u00fc\u015f\u00eer<\/a> (bug\u00fcnk\u00fc ismiyle Mare\u015fal<\/a>) r\u00fctbesine terfi ettirdi ve Gazi<\/a> unvan\u0131 verdi.[249]<\/a><\/sup> Sakarya Meydan Muharebesi sonunda T\u00fcrk ordusunun zayiat\u0131; 5713 \u00f6l\u00fc, 18.480 yaral\u0131, 828 esir ve 14.268 kay\u0131p olmak \u00fczere toplam 49.289’dur. Yunan ordusunun zarar\u0131; 3758 \u00f6l\u00fc, 18.955 yaral\u0131, 354 kay\u0131p olmak \u00fczere toplam 23.007’dir.[248]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Sakarya Meydan Muharebesi’nden sonra, 13 Ekim 1921’de Ankara H\u00fck\u00fbmeti<\/a> ile G\u00fcney Kafkas Cumhuriyetleri aras\u0131nda Kars Antla\u015fmas\u0131<\/a> imzaland\u0131. B\u00f6ylece T\u00fcrkiye’nin do\u011fu s\u0131n\u0131r\u0131 tamamen g\u00fcvenlik alt\u0131na al\u0131nd\u0131. Fransa ise TBMM H\u00fck\u00fbmeti ile 20 Ekim 1921’de Ankara Antla\u015fmas\u0131<\/a>‘n\u0131 imzalad\u0131. Bu antla\u015fma ile Fransa TBMM H\u00fck\u00fbmeti’ni tan\u0131d\u0131 ve Hatay-\u0130skenderun d\u0131\u015f\u0131nda, T\u00fcrkiye’nin bug\u00fcnk\u00fc g\u00fcney s\u0131n\u0131r\u0131 \u00e7izildi. Antla\u015fma sayesinde g\u00fcney cephesi g\u00fcvenli duruma geldi\u011finden buradaki T\u00fcrk birlikleri de Bat\u0131 Cephesi’ne kayd\u0131r\u0131ld\u0131. \u0130talyanlar ise, Sakarya Meydan Muharebesi’nden sonra G\u00fcney Ege ve Akdeniz b\u00f6lgelerinde tutunamayacaklar\u0131n\u0131 anlayarak 1921 y\u0131l\u0131 sonuna kadar i\u015fgal ettikleri yerlerden \u00e7ekildi. Sakarya Meydan Muharebesi sonras\u0131nda \u0130ngiltere de Ankara’y\u0131 tan\u0131yarak TBMM ile, 23 Ekim 1921 tarihinde tutsaklar\u0131n serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131 konusunda antla\u015fma yap\u0131ld\u0131.[248]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

B\u00fcy\u00fck Taarruz<\/h4>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: B\u00fcy\u00fck Taarruz<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Ba\u015fkomutan Mustafa Kemal Pa\u015fa T\u00fcrk kuvvetlerini denetliyor, \u0130zmit, 18 Haziran 1922<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Beykoz konferans\u0131na do\u011fru. Pa\u015fa: N’aber \u00c7orbac\u0131 Kosti, e\u015fyalar\u0131nla nereye gidiyorsun? \u00c7orbac\u0131 Kosti: Yeni konferansa, kuklam\u0131 oynatmak i\u00e7in.<\/em>
Sedat Simavi<\/a>‘nin (1896-1953) Yunan Kral\u0131 I. Konstantin<\/a>‘i ve Anadolu T\u00fcrk kuvvetlerinin lideri Mustafa Kemal’i g\u00f6steren siyasi karikat\u00fcr\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

Tam 1 y\u0131l s\u00fcren taarruz haz\u0131rl\u0131klar\u0131 sonucunda, 26 A\u011fustos 1922 sabah\u0131 b\u00fcy\u00fck bir dikkatle haz\u0131rlanan taarruz plan\u0131 uygulamaya konuldu. 26-30 A\u011fustos 1922’de yap\u0131lan B\u00fcy\u00fck Taarruz<\/a>, Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131’n\u0131n son a\u015famas\u0131d\u0131r. 30 A\u011fustos g\u00fcn\u00fc Ba\u015fkomutanl\u0131k Meydan Muharebesi<\/a>‘nde bir g\u00fcn i\u00e7inde Yunan ordusunun b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc imha edildi. 31 A\u011fustos’ta Mustafa Kemal Pa\u015fa komutanlar\u0131n\u0131 \u00c7alk\u00f6y’deki kararg\u00e2h\u0131nda toplayarak ka\u00e7abilen Yunan kuvvetlerinin h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde takip edilmesini ve \u0130zmir ile civar\u0131ndaki kuvvetleriyle birle\u015fmemesi i\u00e7in \u00fc\u00e7 koldan Akdeniz’e (bug\u00fcnk\u00fc Ege) do\u011fru ilerlenmesini emretti. 1 Eyl\u00fcl g\u00fcn\u00fc Ba\u015fkomutan Mustafa Kemal bir bildiri yay\u0131mlayarak ordulara \u015fu emrini verdi:<\/p>\n\n\n\n

\n

“B\u00fct\u00fcn arkada\u015flar\u0131m\u0131n Anadolu’da daha ba\u015fka meydan muharebeleri verilece\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alarak ilerlemesini ve herkesin ak\u0131l g\u00fcc\u00fcn\u00fc, yi\u011fitlik ve yurtseverlik kaynaklar\u0131n\u0131 yar\u0131\u015f\u0131rcas\u0131na esirgemeden vermeye devam eylemesini isterim. Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir. \u0130leri!”[250]<\/a><\/sup>[h]<\/a><\/sup><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

T\u00fcrk ordusu 2 Eyl\u00fcl’de U\u015fak<\/a>‘\u0131 geri ald\u0131. Burada Yunan Ordusu Ba\u015fkomutan\u0131 General Nikolaos Trikupis<\/a> esir edildi. 9 Eyl\u00fcl’de T\u00fcrk s\u00fcvarileri \u0130zmir’e girdi. 18 Eyl\u00fcl 1922’ye kadar yap\u0131lan takip harek\u00e2t\u0131yla t\u00fcm Bat\u0131 Anadolu’daki Yunan birlikleri s\u0131n\u0131r d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. T\u00fcrk ordusunun kazand\u0131\u011f\u0131 bu ba\u015far\u0131, Mudanya Ate\u015fkes Antla\u015fmas\u0131<\/a>‘na giden s\u00fcreci ba\u015flatt\u0131.[250]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Kar\u015f\u0131yaka<\/a>‘da Mustafa Kemal’in kalmas\u0131 i\u00e7in yak\u0131nlar\u0131 Yunanlar\u0131n elinde esir olan bir baba-o\u011ful evlerini haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. Bu evde daha \u00f6nce Yunan Kral\u0131 Konstantin<\/a> de kalm\u0131\u015f, eve merdivenlerde ayaklar\u0131 alt\u0131na serilen T\u00fcrk bayra\u011f\u0131n\u0131<\/a> \u00e7i\u011fneyerek girmi\u015ftir. Bu kez baba-o\u011ful merdivenlere Yunan bayra\u011f\u0131n\u0131<\/a> sermi\u015ftir. Mustafa Kemal Pa\u015fa eve girecekken “L\u00fctfedin, bu kar\u015f\u0131l\u0131kla bu lekeyi silin!” denilmi\u015ftir. Mustafa Kemal Pa\u015fa da, “O, ge\u00e7mi\u015fse hata etmi\u015f; bir milletin onuru olan bayrak \u00e7i\u011fnenmez, ben onun hatas\u0131n\u0131 tekrar etmem. Bayra\u011f\u0131 kald\u0131r\u0131n yerden,” diyerek bayra\u011f\u0131 kald\u0131rtm\u0131\u015ft\u0131r.[252]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

\u00c7anakkale Krizi<\/h4>\n\n\n\n

Ana madde: \u00c7anakkale Krizi<\/a><\/p>\n\n\n\n

\u0130zmir kurtar\u0131ld\u0131ktan sonra as\u0131l sorun, \u0130stanbul<\/a> ve Bo\u011fazlar B\u00f6lgesi<\/a>‘nde s\u00fcrmekte olan \u0130tilaf Devletleri<\/a> i\u015fgalinin sona erdirilmesidir. Mustafa Kemal’in emri do\u011frultusunda T\u00fcrk kuvvetleri derhal \u00c7anakkale’ye y\u00f6nelerek buralar\u0131n Trakya dahil bo\u015falt\u0131lmas\u0131n\u0131 talep eder. \u0130ngiltere buna ek donanma (ki i\u00e7lerinde zaman\u0131n en modern 2 adet u\u00e7ak gemisi bulunmaktad\u0131r) ve kara kuvveti g\u00f6ndererek cevap verir.[253]<\/a><\/sup> Mustafa Kemal’in \u00c7anakkale Krizi<\/a>‘ne sebebiyet veren emri; \u0130ngiltere’deki muhalefetin, Newfoundland ve Yeni Zelanda d\u0131\u015f\u0131nda \u0130ngiliz dominyonlar\u0131n\u0131n ve di\u011fer \u0130tilaf devletlerinin kar\u015f\u0131 koymas\u0131 neticesinde s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fmaya d\u00f6n\u00fc\u015fmez ve \u0130stanbul’un Kurtulu\u015fu<\/a>‘na giden yolu a\u00e7ar.[254]<\/a><\/sup> \u00c7anakkale Krizi David Lloyd George<\/a>‘un iktidar\u0131n\u0131 kaybetmesine neden oldu\u011fu gibi Kanada<\/a>‘n\u0131n diplomatik a\u00e7\u0131dan ba\u011f\u0131ms\u0131z olmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Ayr\u0131ca kriz d\u00f6neminde ABD Ba\u015fkan\u0131 28 Eyl\u00fcl 1922 g\u00fcn\u00fc 13 yeni sava\u015f gemisinin T\u00fcrkiye’ye kom\u015fu denizlere g\u00f6nderilmesini emreder.[255]<\/a><\/sup> 1908-1923 aras\u0131nda komutan\u0131 Amiral Bristol olan USS Scorpion[256]<\/a><\/sup> gemisinin, istihbarat edinmek suretiyle Lozan Antla\u015fmas\u0131 yap\u0131lana kadar devaml\u0131 \u0130stanbul<\/a>‘da bulundu\u011fu da anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Mudanya Ate\u015fkes Antla\u015fmas\u0131<\/h3>\n\n\n\n

B\u00fcy\u00fck Taarruz’un ard\u0131ndan, 11 Ekim 1922’de; TBMM, \u0130ngiltere, Fransa ve \u0130talya aras\u0131nda imzalanan Mudanya Ate\u015fkes Antla\u015fmas\u0131’yla sava\u015f sona ermi\u015ftir. Yunanlar g\u00f6r\u00fc\u015fmelere kat\u0131lmam\u0131\u015f, \u0130talya vekaleten onlar\u0131 temsil etmi\u015ftir. Bu antla\u015fman\u0131n h\u00fck\u00fcmlerine g\u00f6re T\u00fcrk ve Yunan ordular\u0131 aras\u0131ndaki sava\u015f bitmi\u015ftir. Do\u011fu Trakya TBMM’ye teslim edilmi\u015f ve bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 imzalanana kadar T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisinin burada en fazla 8000 ki\u015filik bir jandarma kuvvetini bulundurmas\u0131na onay verilmi\u015ftir. Bo\u011fazlar ve \u0130stanbul TBMM h\u00fck\u00fbmetinin y\u00f6netimine b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 yap\u0131lana kadar \u0130tilaf Devletleri<\/a>‘nin \u0130stanbul’da kalmas\u0131 karara ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Lozan Bar\u0131\u015f Antla\u015fmas\u0131<\/h3>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Bal\u0131kesir, 1923.<\/p>\n\n\n\n

Mudanya Ate\u015fkes Antla\u015fmas\u0131’ndan sonra bar\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinin yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in tarafs\u0131z bir \u00fclke olan \u0130svi\u00e7re<\/a>‘nin Lozan \u015fehri se\u00e7ilmi\u015ftir. T\u00fcrkiye’yi \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc<\/a> temsil etmi\u015ftir. Konferans 20 Kas\u0131m 1922 g\u00fcn\u00fc toplanm\u0131\u015f ve anla\u015fmazl\u0131k sonucu 4 \u015eubat 1923’te g\u00f6r\u00fc\u015fmeler kesilmi\u015ftir. 23 Nisan 1923’te g\u00f6r\u00fc\u015fmeler tekrar ba\u015flam\u0131\u015f ve 24 Temmuz 1923’te Lozan Antla\u015fmas\u0131<\/a> imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Lozan Antla\u015fmas\u0131’nda 20 Ekim 1921’de Frans\u0131zlarla yap\u0131lan Ankara Antla\u015fmas\u0131’ndaki g\u00fcney s\u0131n\u0131r\u0131 aynen korunmu\u015ftur. Irak s\u0131n\u0131r\u0131 \u00e7izilememi\u015f ve 9 ay zarf\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fclmesi kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Meri\u00e7 Nehri Yunanlarla olan s\u0131n\u0131r kabul edilmi\u015ftir. Karaa\u011fa\u00e7<\/a> ve \u00e7evresi sava\u015f tazminat\u0131 olarak T\u00fcrkiye’ye verilmi\u015ftir. Ege Denizi<\/a>‘ndeki Bozcaada<\/a> ve G\u00f6k\u00e7eada<\/a> T\u00fcrkiye’ye verilmi\u015f, Yunanlar\u0131n elinde kalan Anadolu’ya yak\u0131n adalar\u0131n silahs\u0131zland\u0131r\u0131lmas\u0131na karar verilmi\u015ftir. Kapit\u00fclasyonlar tamamen kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1845’ten Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n sonuna kadar olan Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nun bor\u00e7lar\u0131 sermaye \u00fczerinden yeniden hesaplanarak azalt\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bor\u00e7lar Osmanl\u0131’dan ayr\u0131lan devletlere gelirlerine orant\u0131l\u0131 olarak b\u00f6l\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. T\u00fcrkiye’nin bor\u00e7lar\u0131 T\u00fcrk paras\u0131 veya Frans\u0131z frang\u0131 \u00fczerinden \u00f6deme teklifi kabul edilmi\u015ftir. Lozan Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi ile Bo\u011fazlardan serbest ge\u00e7i\u015f sa\u011flanm\u0131\u015f, Bo\u011fazlar Komisyonu kurulmu\u015f, Bo\u011fazlar ve civar\u0131n\u0131n askersiz h\u00e2le getirilmesi sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130stanbul’da ya\u015fayan Rumlarla Bat\u0131 Trakya’da ya\u015fayan T\u00fcrkler hari\u00e7 T\u00fcrkiye’deki b\u00fct\u00fcn Rumlarla Yunanistan’daki b\u00fct\u00fcn T\u00fcrklerin yer de\u011fi\u015ftirmesi onaylanm\u0131\u015ft\u0131r.[257]<\/a><\/sup> B\u00f6ylece Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131, 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antla\u015fmas\u0131<\/a>‘yla sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r.[258]<\/a><\/sup> Bu antla\u015fma ile Sevr Antla\u015fmas\u0131<\/a> y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kalkm\u0131\u015f, T\u00fcrkiye<\/a> Lozan Antla\u015fmas\u0131 temelleri \u00fczerine kurulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Cumhuriyetin ilan\u0131<\/h3>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Bir \u00e7ocuk, Gazi Mustafa Kemal Pa\u015fa’ya \u015fiir okuyor. (Vezirhan, 16 Ocak 1923)<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Kemal Pa\u015fa, Nureddin Pa\u015fa<\/a>‘n\u0131n 2. A\u011f\u0131r Top\u00e7u Alay\u0131n\u0131 tefti\u015f ediyor. Soldan sa\u011fa: Kurmay Albay \u015eefik Bey (T\u00fcrsan), Yarbay Vehbi Bey (Kocag\u00fcney)<\/a>, yaver Muzaffer (K\u0131l\u0131\u00e7)<\/a>, yaver Mahmut (Soydan)<\/a>, Nureddin Pa\u015fa, Kemal Pa\u015fa, Cevdet Kerim (\u0130nceday\u0131)<\/a>, K\u00e2z\u0131m Karabekir Pa\u015fa<\/a>. (18 Ocak 1923)<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Kemal Pa\u015fa Mersin halk\u0131na hitap ediyor. (1923)<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Kemal Pa\u015fa Konya’da. (22 Mart 1923)<\/p>\n\n\n\n

Saltanat kald\u0131r\u0131ld\u0131ktan sonra Mustafa Kemal 15 Ocak 1923’te Eski\u015fehir<\/a>‘de h\u00fck\u00fbmet sistemleri konusunda yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada cumhuriyete kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor ve cumhuriyet ile me\u015fruti monar\u015fi aras\u0131nda bir fark olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015fu ifadelerle beyan ediyor:<\/p>\n\n\n\n

“B\u00fct\u00fcn cihan tarihinde ve bug\u00fcn de d\u00fcnya y\u00fcz\u00fcnde mutlakiyet idaresine, me\u015fruti idareye tesad\u00fcf ediyoruz, bir de cumhuri h\u00fck\u00fbmetler g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n\n\n\n

Bildi\u011fimiz me\u015fruti ve cumhuri h\u00fck\u00fbmetler te\u015fkilat\u0131 kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 esas\u0131na dayal\u0131 kabul edilmektedir. Biz kuvvetler birli\u011fi esas\u0131na dayanarak h\u00fck\u00fbmet tesis ettik\u2026 Bence hakikatte kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur, kuvvetler birli\u011fi vard\u0131r. \u015eer\u2019i h\u00fck\u00fcmlere uygunluk noktas\u0131ndan de\u011ferlendirmek isterseniz, hat\u0131rlatay\u0131m ki, bizim \u015fer\u2019i h\u00fck\u00fcmlerimizde belli bir h\u00fck\u00fbmet \u015fekli ifadesi yoktur. Cumhuriyet, mutlakiyet \u015fekilleri gibi bir \u015fekil tespit olunmam\u0131\u015ft\u0131r\u2026”[259]<\/a><\/sup>[260]<\/a><\/sup><\/em><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal muhalefetin g\u00fc\u00e7lendi\u011fi, se\u00e7imlerin ne zaman olaca\u011f\u0131 belirsizli\u011fini korurken yasama ve y\u00fcr\u00fctmenin ba\u015f\u0131nda bulundu\u011fu konjonkt\u00fcrde, 19 Ocak 1923’te \u0130zmit<\/a>‘te meclis h\u00fck\u00fbmeti sistemini savunuyor ve cumhuriyetten \u00fcst\u00fcn oldu\u011funu \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131kl\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n

“Art\u0131k bizim h\u00fck\u00fbmetimiz m\u00fcstebit bir h\u00fck\u00fbmet de\u011fildir. Mutlaki ve me\u015fruti bir h\u00fck\u00fbmet de de\u011fildir. Bizim h\u00fck\u00fbmetimiz Fransa veya Amerika cumhuriyetlerine de benzemez. Bizim h\u00fck\u00fbmetimiz bir halk h\u00fck\u00fbmetidir. Tam bir \u015fura h\u00fck\u00fbmetidir. Yeni T\u00fcrkiye devletinde saltanat milletindir\u2026”[261]<\/a><\/sup>[262]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

2 \u015eubat 1923’te \u0130zmir<\/a>‘de yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada Mustafa Kemal cumhuriyetle me\u015fruti monar\u015fi aras\u0131nda \u00e7ok ufak bir fark oldu\u011funu \u015f\u00f6yle ifade ediyor:<\/p>\n\n\n\n

“Mutlakiyet h\u00fck\u00fbmetleri vard\u0131r, me\u015frutiyet h\u00fck\u00fbmetleri vard\u0131r, cumhuriyet h\u00fck\u00fbmetleri vard\u0131r. Bug\u00fcn d\u00fcnya \u00fczerinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u015fekillerdir. Fakat b\u00fct\u00fcn bu isimleri iki s\u0131n\u0131f ile ifade edebiliriz. \u015eahsi saltanat vard\u0131r veyahut me\u015fruti saltanat vard\u0131r. Ben bu ifade tarz\u0131mla cumhuriyetle me\u015fruti saltanat aras\u0131nda \u00e7ok ufak bir fark g\u00f6rd\u00fcm\u2026 Bence saltanat, cumhuriyet \u015feklinde belirli zaman i\u00e7in de\u011fi\u015fmez salahiyetlere sahip ge\u00e7ici bir sultan vard\u0131r. Di\u011ferinde ise \u00f6mr\u00fc olduk\u00e7a sultanl\u0131k eden ve \u00f6ld\u00fckten sonra da evlad\u0131na veyahut akraba ve yak\u0131nlar\u0131na miras olarak kalan sultanl\u0131k vard\u0131r\u2026”[263]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal, cumhuriyetin ilan edilece\u011fini ilk defa 22 Eyl\u00fcl 1923 g\u00fcn\u00fc Wiener Neue Freie Presse<\/a><\/em> muhabirinin ba\u015fkentin neresi olaca\u011f\u0131na dair sordu\u011fu soruya verdi\u011fi cevapta ifade etmi\u015ftir:<\/p>\n\n\n\n

“T\u00fcrkiye<\/a>‘nin payitaht\u0131 meselesine gelince. Bunun cevab\u0131 kendili\u011finden ortaya \u00e7\u0131kar: Ankara<\/a> T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin payitaht\u0131d\u0131r.”[264]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Mill\u00ee M\u00fccadele sonras\u0131nda T\u00fcrkiye’de iki ba\u015fl\u0131 bir y\u00f6netim ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131.[265]<\/a><\/sup> TBMM 1 Kas\u0131m 1922’de Osmanl\u0131 saltanat\u0131n\u0131 la\u011fvedip Vahdettin’i tahttan indirerek \u0130stanbul h\u00fck\u00fbmetinin hukuki varl\u0131\u011f\u0131na son verdi. 16 Ocak 1923’te \u0130zmit<\/a> H\u00fcnk\u00e2r Kasr\u0131’nda \u0130stanbul<\/a>‘dan gelen gazetecilerle m\u00fclakat yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Vakit<\/a><\/em> ba\u015fyazar\u0131 Ahmet Emin Bey<\/a> (Yalman)’in K\u00fcrt meselesi hakk\u0131nda sorusuna kar\u015f\u0131, “Ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir K\u00fcrtl\u00fck tasavvur etmektense, bizim Te\u015fk\u00eel\u00e2t-\u0131 Es\u00e2s\u00eeye Kanunu<\/a> gere\u011fince zaten bir t\u00fcr mahalli muhtariyetler te\u015fekk\u00fcl edecektir,” diyerek K\u00fcrtlere \u00f6zel stat\u00fc tan\u0131mamak i\u00e7in ihtiyatl\u0131 davrand\u0131.[266]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

8 Nisan 1923’te, yay\u0131mlanan Dokuz Umde<\/a> ile Gazi Mustafa Kemal yeni rejimin temelini olu\u015fturacak olan Halk F\u0131rkas\u0131<\/a>‘n\u0131n temellerini att\u0131.[267]<\/a><\/sup> Nisan ay\u0131nda yap\u0131lan \u0130kinci Meclis se\u00e7imlerine sadece Halk F\u0131rkas\u0131’n\u0131n kat\u0131lmas\u0131na izin verildi. Mebus adaylar\u0131 f\u0131rkan\u0131n genel ba\u015fkan\u0131 s\u0131fat\u0131yla Gazi Mustafa Kemal taraf\u0131ndan belirlendi.<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Mustafa Kemal’i hicveden bir \u0130ngiliz karikat\u00fcr\u00fc (7 Kas\u0131m 1923)<\/p>\n\n\n\n

25 Ekim 1923 g\u00fcn\u00fc ayn\u0131 anda hem Ba\u015fbakanl\u0131k hem de \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6revlerini y\u00fcr\u00fcten Fethi Bey, \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. Ayn\u0131 g\u00fcn Meclis \u0130kinci Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6revini yapan Ali Fuat Pa\u015fa<\/a> da ordu m\u00fcfetti\u015fli\u011fine atand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in g\u00f6revinden ayr\u0131ld\u0131. Bu iki bo\u015f koltuk i\u00e7in yap\u0131lan se\u00e7imleri Gazi Mustafa Kemal’e muhalif olan milletvekilleri kazand\u0131. Meclis \u0130kinci Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na Rauf Bey<\/a>, \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131na Sabit Bey se\u00e7ildiler. Bu durumdan ho\u015fnut olmayan Gazi Mustafa Kemal, 26 Ekim 1923’te Ba\u015fbakan Fethi Bey’den “Erkan-\u0131 Harbiye Umumiye Riyaseti Vekili” Fevzi Pa\u015fa<\/a>‘n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda h\u00fck\u00fbmetin istifa etmesini ve istifa edenlerin yeniden se\u00e7ilirlerse g\u00f6revi kabul etmemesini istedi. B\u00f6ylece bir h\u00fck\u00fbmet krizi \u00e7\u0131km\u0131\u015f oldu. Yeni bakanlar kurulu \u00fcyelerinin 29 Ekim g\u00fcn\u00fc se\u00e7ilece\u011fi duyuruldu.<\/p>\n\n\n\n

Bu geli\u015fmeler \u00fczerine cumhuriyetin ilan\u0131 ile i\u015fi k\u00f6k\u00fcnden \u00e7\u00f6zmeye karar veren Gazi Mustafa Kemal 28 Ekim 1923 gecesi \u00c7ankaya<\/a>‘da \u0130smet Pa\u015fa<\/a> ve baz\u0131 kimseleri toplant\u0131ya \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131 ve “Yar\u0131n cumhuriyeti ilan edece\u011fiz,” diyerek karar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. Misafirlerin ayr\u0131lmas\u0131ndan sonra \u0130smet Pa\u015fa<\/a>‘y\u0131 al\u0131koydu ve birlikte, Te\u015fkilat-\u0131 Esasiye Kanunu’nda gerekli de\u011fi\u015fikli\u011fi sa\u011flayacak \u00f6nergeyi haz\u0131rlad\u0131lar. 29 Ekim 1923 Pazartesi g\u00fcn\u00fc Halk F\u0131rkas\u0131 Meclis Grubunda, Bakanlar Kurulunun olu\u015fturulmas\u0131 konusunda tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Sorun \u00e7\u00f6z\u00fclemeyince, Gazi Mustafa Kemal’den d\u00fc\u015f\u00fcncelerini a\u00e7\u0131klamas\u0131 istendi. Gazi Mustafa Kemal, bunal\u0131mdan \u00e7\u0131k\u0131\u015f yolunu Anayasan\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi zorunlulu\u011fu ile a\u00e7\u0131klad\u0131. Cumhuriyetin ilan\u0131n\u0131 hedefleyen tasar\u0131y\u0131 da grubun bilgisine sundu. Tasar\u0131n\u0131n parti grubunda kabul\u00fcnden sonra ayn\u0131 ak\u015fam saat 18.45’te TBMM Genel kurul toplant\u0131s\u0131 ba\u015flad\u0131. Anayasa Komisyonu’nun de\u011fi\u015fiklik ile ilgili rapor ve \u00f6nergesi genel kurulun onay\u0131na sunuldu ve 29 Ekim 1923 Pazartesi ak\u015fam\u0131 saat 20.30’da milletvekillerinin alk\u0131\u015flar\u0131 ve “Ya\u015fas\u0131n cumhuriyet!” nidalar\u0131 ile cumhuriyet<\/a> ilan edildi.[268]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 (1923-1938)<\/h2>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Asri Hafta<\/em>‘da “Halask\u00e2r ve muhubb\u00eemiz, \u015fanl\u0131 ve b\u00fcy\u00fck gazimiz Mustafa Kemal Pa\u015fa Hazretleri” alt yaz\u0131s\u0131 ile 1926’da yay\u0131mlanan bir foto\u011fraf\u0131<\/p>\n\n\n\n

Cumhuriyetin ilan\u0131n\u0131n<\/a> ard\u0131ndan yap\u0131lan cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7iminde oylamaya kat\u0131lan 158 milletvekilinin tamam\u0131n\u0131n oylar\u0131 ile Bal\u00e2<\/a> milletvekili[269]<\/a><\/sup>[270]<\/a><\/sup> Gazi Mustafa Kemal, T\u00fcrkiye<\/a>‘nin ilk cumhurba\u015fkan\u0131 se\u00e7ildi.[271]<\/a><\/sup> Atat\u00fcrk kendi deyi\u015fiyle T\u00fcrkiye’yi “muas\u0131r medeniyet seviyesine \u00e7\u0131karmak” amac\u0131yla bir dizi k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fime imza att\u0131.<\/p>\n\n\n\n

1924 Anayasas\u0131<\/a> gere\u011fince TBMM 29 Ekim 1923’teki cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7iminden sonra \u00fc\u00e7 defa daha (1927, 1931, 1935 y\u0131llar\u0131nda) Gazi Mustafa Kemal’i tekrar cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na se\u00e7ti.[272]<\/a><\/sup> Atat\u00fcrk’\u00fcn cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc<\/a>, Fethi Okyar<\/a> ve Cel\u00e2l Bayar<\/a> ba\u015fbakanl\u0131k yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nem i\u00e7erisinde en fazla s\u00fcre g\u00f6revde kalan ve en fazla h\u00fck\u00fbmet kuran isim \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc<\/a>‘d\u00fcr. Atat\u00fcrk’\u00fcn cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 s\u00fcresince kurulan h\u00fck\u00fbmetler s\u0131ras\u0131 ile 1. T.C. H\u00fck\u00fbmeti<\/a>, 2. T.C. H\u00fck\u00fbmeti<\/a>, 3. T.C. H\u00fck\u00fbmeti<\/a>, 4. T.C. H\u00fck\u00fbmeti<\/a>, 5. T.C. H\u00fck\u00fbmeti<\/a>, 6. T.C. H\u00fck\u00fbmeti<\/a>, 7. T.C. H\u00fck\u00fbmeti<\/a> ve 8. T.C. H\u00fck\u00fbmeti<\/a>‘dir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130\u00e7 politika<\/h3>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: Atat\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck<\/a> ve Atat\u00fcrk \u0130lkeleri<\/a><\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk s\u0131k s\u0131k yurt gezilerine \u00e7\u0131karak devlet \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yerinde denetlemi\u015ftir.[273]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Reisicumhur Gazi Mustafa Kemal, Samsun-\u00c7ar\u015famba demiryolunun<\/a> temel atma t\u00f6reninde konu\u015fuyor. (21 Eyl\u00fcl 1924)<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk d\u00f6neminde yerli sanayide at\u0131l\u0131mlar ger\u00e7ekle\u015fti. T\u00fcrkiye’nin ilk yerli u\u00e7a\u011f\u0131 onun d\u00f6neminde Vecihi H\u00fcrku\u015f<\/a> taraf\u0131ndan \u00fcretildi.[274]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk Nazilli<\/a> Basma Fabrikas\u0131’n\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda. (9 Ekim 1937)<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk Singe\u00e7 K\u00f6pr\u00fcs\u00fc<\/a>‘n\u00fcn a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda. (Tunceli<\/a>, 17 Kas\u0131m 1937)<\/p>\n\n\n\n

Devrimler<\/h4>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z: Atat\u00fcrk Devrimleri<\/a><\/p>\n\n\n\n

TBMM<\/a>‘de 3 Mart 1924 tarihinde Tevh\u00eed-i Tedr\u00ees\u00e2t Kanunu<\/a> kabul edilerek medreseler kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve T\u00fcrkiye Cumhuriyeti s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7indeki b\u00fct\u00fcn okullar, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Mill\u00ee E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131<\/a>‘na ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131n bir \u00e7at\u0131 alt\u0131nda toplanmas\u0131yla e\u011fitim mill\u00ee bir nitelik kazanm\u0131\u015ft\u0131r.[275]<\/a><\/sup> Ayn\u0131 tarihte TBMM’de kabul edilen bir kanunla halifelik kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f[276]<\/a><\/sup> ve Osmanl\u0131 Hanedan\u0131 \u00fcyeleri vatanda\u015fl\u0131ktan \u00e7\u0131kar\u0131larak yurt d\u0131\u015f\u0131na s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.[277]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

17 \u015eubat 1925 tarihinde a\u015far vergisi<\/a> kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. A\u015far\u0131n getirdi\u011fi gelir devletin giderlerinin y\u00fczde otuzuna yakla\u015fmas\u0131na ra\u011fmen, k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn rahatlat\u0131lmas\u0131 ve \u00fcretimin artt\u0131r\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla bu vergi kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[278]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

25 Kas\u0131m 1925’te \u015eapka Kanunu<\/a> kabul edildi. Bu kanunla TBMM \u00fcyelerine ve devlet memurlar\u0131na \u015fapka giyme mecburiyeti getirildi ve T\u00fcrk halk\u0131 da buna ayk\u0131r\u0131 bir davran\u0131\u015ftan men edildi.[279]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

30 Kas\u0131m 1925’te tekkelerin<\/a>, zaviyelerin<\/a> ve t\u00fcrbelerin kapat\u0131lmas\u0131 kanunu TBMM’de kabul edildi ve 13 Aral\u0131k 1925 tarihli Resm\u00ee Gazete<\/a>\u2019de yay\u0131mlanarak y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdi.[280]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Osmanl\u0131 Devleti’nde kullan\u0131lan saat, takvim ve \u00f6l\u00e7\u00fcler, Avrupa’daki devletlerden de\u011fi\u015fik oldu\u011fundan, sosyal, ticari ve resm\u00ee ili\u015fkileri zorla\u015ft\u0131r\u0131yordu. Osmanl\u0131 Devleti’nin son d\u00f6nemlerinde farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 gidermek i\u00e7in baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lsa da yetersizdi. Cumhuriyet d\u00f6neminde bu s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 gidermek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalara ba\u015fland\u0131. 26 Aral\u0131k 1925’te \u00e7\u0131kar\u0131lan bir kanunla Hicri<\/a> ve Rumi<\/a> takvimlerin yerine miladi takvim<\/a> kabul edildi ve 1 Ocak 1926’dan itibaren kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Bunun yan\u0131 s\u0131ra g\u00fcne\u015fin bat\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re ayarlanan alaturka saat<\/a> yerine, \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fcnyan\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 saat sistemi \u00f6rnek al\u0131nd\u0131. Bir g\u00fcn 24 saate b\u00f6l\u00fcnerek g\u00fcnl\u00fck hayat d\u00fczenlendi.[281]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

1928 y\u0131l\u0131nda milletleraras\u0131 rakamlar kabul edildi. 1931 y\u0131l\u0131nda \u00e7\u0131kar\u0131lan bir kanunla \u00f6nceden kullan\u0131lan ar\u015f\u0131n<\/a>, endaze<\/a>, okka<\/a> gibi \u00f6l\u00e7\u00fc birimleri kald\u0131r\u0131larak bu \u00f6l\u00e7\u00fclerin yerine uzunluk \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc olarak metre, a\u011f\u0131rl\u0131k \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc olarak kilo kabul edildi. Yap\u0131lan de\u011fi\u015fikliklerle \u00fclkede \u00f6l\u00e7\u00fc birli\u011fi sa\u011fland\u0131.[281]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

1935 y\u0131l\u0131nda \u00e7\u0131kar\u0131lan bir kanunla, cuma g\u00fcn\u00fc olan hafta tatili yerine cumartesi \u00f6\u011fleden sonra ve pazar g\u00fcn\u00fc hafta tatili olarak belirlenmi\u015ftir.[281]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

17 \u015eubat 1926 tarihinde \u0130svi\u00e7re Medeni Kanunu’ndan terc\u00fcme edilip d\u00fczenlenerek olu\u015fturulan Medeni Kanun<\/a> kabul edilmi\u015f ve 4 Ekim 1926’da y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir. Bu kanunla T\u00fcrk aile hayat\u0131 yeniden d\u00fczenlenmi\u015f; tek kad\u0131nla evlilik, resm\u00ee nik\u00e2h esas\u0131 getirilmi\u015f, miras konusunda e\u015fitlik sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.[282]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

1 Mart 1926 tarihinde 1889 \u0130talyan Zanerdelli Kanunu \u00f6rnek al\u0131narak haz\u0131rlanan 765 say\u0131l\u0131 T\u00fcrk Ceza Kanunu TBMM taraf\u0131ndan kabul edilerek y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konuldu.[283]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

1 Kas\u0131m 1928’de, T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi yeni T\u00fcrk harflerinin kabul\u00fcne<\/a> ili\u015fkin kanunu kabul etti. Kanunun kabul\u00fcnden sonra halka okuma yazma \u00f6\u011fretmek amac\u0131yla Millet Mektepleri<\/a><\/em> kuruldu. 24 Kas\u0131m 1928’de de Atat\u00fcrk Millet Mektepleri Ba\u015f\u00f6\u011fretmeni olarak ilan edildi.[284]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Kad\u0131nlar\u0131n 1930 y\u0131l\u0131nda yerel, 1934 y\u0131l\u0131nda ise genel se\u00e7imlerde se\u00e7me ve se\u00e7ilme hakk\u0131 tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.[285]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

12 Temmuz 1932’de Atat\u00fcrk’\u00fcn talimat\u0131yla T\u00fcrk Dili Tetkik Cemiyeti<\/a> kurulmu\u015ftur. 1934 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan kurultayda cemiyetin ad\u0131, T\u00fcrk Dili Ara\u015ft\u0131rma Kurumu; 1936’daki kurultayda ise T\u00fcrk Dil Kurumu olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir.[286]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Homojen ve birle\u015fmi\u015f bir ulus yarat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in T\u00fcrkle\u015ftirme<\/a> politikas\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc.[287]<\/a><\/sup>[288]<\/a><\/sup>[289]<\/a><\/sup> T\u00fcrk olmayan az\u0131nl\u0131klar kamuoyunda T\u00fcrk\u00e7e<\/a> konu\u015fmaya zorland\u0131,[290]<\/a><\/sup> T\u00fcrk\u00e7e olmayan toponomiler<\/a> ve az\u0131nl\u0131klar\u0131n soyadlar\u0131 T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrildi.[291]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk’\u00fcn talimat\u0131yla kurulan kurumlardan bir di\u011feri T\u00fcrk Tarih Kurumudur<\/a>. T\u00fcrk tarih ve medeniyetini ara\u015ft\u0131rmak amac\u0131yla olu\u015fturulan T\u00fcrk Tarihi Tedkik Heyeti 4 Haziran 1930 tarihinde ilk toplant\u0131s\u0131n\u0131 yapm\u0131\u015f ve y\u00f6netim kurulunu se\u00e7mi\u015ftir. 29 Mart 1931 tarihinde T\u00fcrk Ocaklar\u0131<\/a>‘n\u0131n 7. Kurultay\u0131’nda kapat\u0131lma karar\u0131 al\u0131nmas\u0131ndan sonra, 12 Nisan 1931’de T\u00fcrk Tarihi Tedkik Cemiyeti ismiyle yeniden \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na devam etmi\u015ftir. Kurumun ad\u0131 1935 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrk Tarihi Ara\u015ft\u0131rma Kurumu olarak, daha sonra ise T\u00fcrk Tarih Kurumu olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir.[292]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

21 Haziran 1934’te \u00e7\u0131kar\u0131lan Soyad\u0131 Kanunu<\/a>‘na g\u00f6re her T\u00fcrk, kendi ad\u0131ndan ba\u015fka, ailesinin ortak olarak kullanaca\u011f\u0131 bir soyad\u0131na sahip olacakt\u0131. Bu soyadlar\u0131 T\u00fcrk\u00e7e olacak, ahl\u00e2ka ayk\u0131r\u0131 ve g\u00fcl\u00fcn\u00e7 adlar soyad\u0131 olarak al\u0131namayacakt\u0131. Soyad\u0131 Kanunu’nun kabul\u00fcnden sonra 24 Kas\u0131m 1934 tarihinde TBMM<\/a> taraf\u0131ndan, Mustafa Kemal’e “Atat\u00fcrk” soyad\u0131 verilmi\u015ftir.[293]<\/a><\/sup>[294]<\/a><\/sup> 26 Kas\u0131m 1934 tarihinde \u00e7\u0131kar\u0131lan kanunla ise; A\u011fa, Hac\u0131, Haf\u0131z, Hoca, Molla, Efendi, Bey, Beyefendi, Pa\u015fa, Han\u0131m, Han\u0131mefendi ve Hazretleri gibi lakap ve unvanlar kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[295]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

3 Aral\u0131k 1934’te \u00e7\u0131kar\u0131lan Baz\u0131 kisvelerin giyilemeyece\u011fine dair kanun<\/em> ile hangi din ve mezhebe mensup olurlarsa olsunlar ruhanilerin mabet ve ayinler haricinde ruhani giysi ta\u015f\u0131malar\u0131 yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r. H\u00fck\u00fbmet her din ve mezhepten uygun g\u00f6rece\u011fi tek bir ruhaniye mabet ve ayin haricinde ruhani k\u0131yafetini ta\u015f\u0131yabilmek i\u00e7in m\u00fcsaade verebilecektir.[296]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde toprak reformu<\/a> i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.[297]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Laiklik<\/a>, Cumhuriyet\u00e7ilik<\/a>, Milliyet\u00e7ilik<\/a>, Halk\u00e7\u0131l\u0131k<\/a>, Devlet\u00e7ilik<\/a>, \u0130nk\u0131lap\u00e7\u0131l\u0131k<\/a> ilkeleri 10 May\u0131s 1931 tarihinde Cumhuriyet Halk F\u0131rkas\u0131<\/a>‘n\u0131n program\u0131nda yer alm\u0131\u015f, 5 \u015eubat 1937’de ise anayasaya girmi\u015ftir.[298]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Siyasi olaylar<\/h4>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Ankara, 29 Ekim 1925.<\/p>\n\n\n\n

Cumhuriyetin ilan\u0131ndan sonra, Mill\u00ee M\u00fccadele’yi ba\u015flatan be\u015f ki\u015filik kadronun Mustafa Kemal Pa\u015fa d\u0131\u015f\u0131ndaki d\u00f6rt \u00fcyesi (Rauf Bey, K\u00e2z\u0131m Karabekir Pa\u015fa, Refet Pa\u015fa ve Ali Fuat Pa\u015fa) muhalefete ge\u00e7erek Terakkiperver Cumhuriyet F\u0131rkas\u0131’n\u0131 kurdular. 1925 Mart’\u0131nda \u00e7\u0131kan Gen\u00e7 H\u00e2disesi (\u015eeyh Sait \u0130syan\u0131, Do\u011fu \u0130syan\u0131)<\/a> \u00fczerine s\u0131k\u0131y\u00f6netim ilan edilerek Terakkiperver Cumhuriyet F\u0131rkas\u0131<\/a> kapat\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Eski \u0130ttihat\u00e7\u0131lar Terakkiperver Cumhuriyet F\u0131rkas\u0131’n\u0131n kapat\u0131lmas\u0131ndan sonra, iktidara gelebilmek i\u00e7in tek yolun Mustafa Kemal’i \u00f6ld\u00fcrmek oldu\u011funa karar verdiler ve suikast planlar\u0131 haz\u0131rlamaya ba\u015flad\u0131lar. Suikast i\u00e7in en uygun yerin \u0130zmir oldu\u011funa karar verildi. Mustafa Kemal’in \u0130zmir’e gelece\u011fi 16 Haziran 1926 g\u00fcn\u00fc suikast\u0131 yapmaya karar verdiler. Plana g\u00f6re suikast, Ba\u015foturak’la Yemi\u015f\u00e7ar\u015f\u0131s\u0131’ndan gelen sokaklar\u0131n, Kemeralt\u0131’ndaki H\u00fck\u00fbmet Caddesi’yle birle\u015fti\u011fi yerde yap\u0131lacakt\u0131. Bu noktada Mustafa Kemal’in otomobili d\u00f6neme\u00e7 nedeniyle yava\u015flayacak, \u00f6nce Laz \u0130smail ile G\u00fcrc\u00fc Yusuf tabancalar\u0131 ile ate\u015f edecek, gerekirse bomba da kullanacakt\u0131. \u0130lk sald\u0131r\u0131 ba\u015far\u0131s\u0131z olursa Ziya Hur\u015fit de arkadan ate\u015f edecekti. Sonra kalabal\u0131\u011fa kar\u0131\u015f\u0131p otomobile binecek ve Giritli motorcu \u015eevki’nin motoruyla Sak\u0131z Adas\u0131’na ka\u00e7acaklard\u0131. Ancak suikast\u0131 planlayanlardan Sar\u0131 Efe Edip<\/a>‘in \u0130stanbul’a gitmesi ve Mustafa Kemal’in bir g\u00fcn gecikmesi nedeniyle motorcu \u015eevki \u0130zmir Valisine giderek Mustafa Kemal’e bir ihbar mektubu yazd\u0131. Ayn\u0131 g\u00fcn Ziya Hur\u015fit, Laz \u0130smail, G\u00fcrc\u00fc Yusuf ve \u00c7opur Hilmi yakaland\u0131. Sar\u0131 Efe Edip ve Aleaddin Bey de \u0130stanbul’da yakaland\u0131. \u0130zmir’de kurulan \u0130stiklal Mahkemeleri’nde 13 ki\u015fi idama mahk\u00fbm edildi.[299]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Daha sonra \u0130stiklal Mahkemeleri Ankara’ya geldi. Eski Maliye Naz\u0131r\u0131 Cavit Bey, Doktor N\u00e2z\u0131m, eski Ardahan milletvekili Hilmi, \u0130ttihat ve Terakki’nin sorumlu sekreterlerinden Nail Bey idama, baz\u0131 \u0130ttihat\u00e7\u0131lar ise on y\u0131l hapse mahk\u00fbm olmu\u015ftu. Yurt d\u0131\u015f\u0131nda bulunan Rauf Orbay 10 y\u0131l s\u00fcrg\u00fcne mahk\u00fbm edilmi\u015fti. Soru\u015fturmalarda su\u00e7suz oldu\u011fu anla\u015f\u0131lan K\u00e2z\u0131m Karabekir ve Ali Fuat Cebesoy serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131. Giritli motorcu \u015eevki’ye de 6500 lira m\u00fckafat verildi.[300]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Gazi, Rize<\/a> ziyaretinde.<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Gazi, Kastamonu<\/a> Belediye \u0130l Binas\u0131’ndan \u00e7\u0131k\u0131yor. (24 A\u011fustos 1925)<\/p>\n\n\n\n

1927’de kabul edilen Cumhuriyet Halk F\u0131rkas\u0131 T\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc ile Atat\u00fcrk partinin “de\u011fi\u015fmez genel ba\u015fkan\u0131” ilan edildi ve milletvekili adaylar\u0131n\u0131 se\u00e7me yetkisi, kayd\u0131, hayat\u0131 boyunca kendisine tan\u0131nd\u0131. 15-20 Ekim 1927 tarihleri aras\u0131nda Ankara’da toplanan CHF<\/a> ikinci kurultay\u0131nda Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131’n\u0131 ve Cumhuriyet’in kurulu\u015funu anlatan Nutuk<\/a>‘u (S\u00f6ylev) okudu.[301]<\/a><\/sup> Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131’n\u0131n Gazi’nin bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla anlat\u0131m\u0131n\u0131 i\u00e7eren Nutuk, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin Mill\u00ee M\u00fccadele’ye ili\u015fkin resm\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn esas\u0131n\u0131 olu\u015fturur ve Mill\u00ee M\u00fccadele’yi Mustafa Kemal Pa\u015fa ile birlikte ba\u015flatan ve y\u00fcr\u00fcten asker\u00ee ve siyasi \u015feflere kar\u015f\u0131 (Rauf, Karabekir, Refet Bele, Mersinli Cemal Pa\u015fa, Cafer Tayyar E\u011filmez, “Sakall\u0131” Nurettin Pa\u015fa, Celalettin Arif Bey vb.) bir tart\u0131\u015fma konusu niteli\u011fi de ta\u015f\u0131r.[302]<\/a><\/sup> Atat\u00fcrk 1927 y\u0131l\u0131nda askerlikten M\u00fc\u015f\u00eer<\/a> (Mare\u015fal) r\u00fctbesiyle emekli oldu.<\/p>\n\n\n\n

25 Ekim 1927’de[303]<\/a><\/sup>[304]<\/a><\/sup> 1927 Tevkifat\u0131<\/a> olarak bilinen tutuklama s\u00fcreci ba\u015flat\u0131larak T\u00fcrkiye Kom\u00fcnist F\u0131rkas\u0131<\/a> \u00fcyelerine kar\u015f\u0131 yayg\u0131n tutuklama politikas\u0131 devreye konuldu.[305]<\/a><\/sup>[306]<\/a><\/sup> Hikmet K\u0131v\u0131lc\u0131ml\u0131<\/a>, N\u00e2z\u0131m Hikmet<\/a>, \u015eefik H\u00fcsn\u00fc<\/a> gibi isimler yarg\u0131lanarak hapis cezalar\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131. Daha sonra 1937 y\u0131l\u0131nda Atat\u00fcrk ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndaki heyet, K\u0131v\u0131lc\u0131ml\u0131’n\u0131n yaz\u0131lar\u0131n\u0131 zararl\u0131 ilan ederek sans\u00fcrleme karar\u0131 ald\u0131.[307]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

10 Nisan 1928 tarihinde yap\u0131lan anayasa de\u011fi\u015fikli\u011fiyle anayasadan devletin dininin \u0130slam<\/a> oldu\u011fu h\u00fckm\u00fc ve TBMM<\/a>‘nin g\u00f6rev ve yetkilerinden s\u00f6z eden 26. maddeden din\u00ee h\u00fck\u00fcmlerin yerine getirilmesi ibaresi \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. Ayr\u0131ca, milletvekillerinin ve cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n yeminlerinden “vallahi” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. Cumhuriyet Halk F\u0131rkas\u0131’n\u0131n 1931 y\u0131l\u0131ndaki program\u0131nda, laiklik partinin ana unsurlar\u0131ndan biri olarak belirtildi.[308]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

12 A\u011fustos 1930’da \u0130smet Pa\u015fa<\/a>‘n\u0131n h\u00fck\u00fbmetine alternatifleri sunmak amac\u0131yla \u00e7ok partili demokratik hayata kavu\u015fmak i\u00e7in Gazi Mustafa Kemal Pa\u015fa’n\u0131n yak\u0131n arkada\u015f\u0131 Fethi Bey<\/a> (Okyar)’e Serbest Cumhuriyet F\u0131rkas\u0131<\/a>‘n\u0131 kurdurarak k\u0131z karde\u015fi Makbule Han\u0131m<\/a> (Boysan, Atadan),[309]<\/a><\/sup> \u00e7ocukluk ve okul arkada\u015f\u0131 Nuri Bey<\/a> (Conker)’leri de \u00fcye yapt\u0131rd\u0131. Ancak 17 Kas\u0131m 1930’da gericilerin partiyi kullanmalar\u0131 korkusu[310]<\/a><\/sup> ve partinin Mustafa Kemal’i hedef almas\u0131ndan[311]<\/a><\/sup> dolay\u0131 partiyi feshetti.<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Gazi, Fethi Bey ve Fethi Bey’in k\u0131z\u0131 Nermin’le Yalova’da. (13 A\u011fustos 1930)<\/p>\n\n\n\n

Bu demokrasi denemesinden biraz \u00f6nce, ordunun siyasete m\u00fcdahale etmesinin demokrasiye zarar verebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnerek Asker\u00ee Ceza Kanunu’nu (22 May\u0131s 1930 tarih ve 1632 say\u0131l\u0131 kanun) meclisten ge\u00e7irdi. Bu kanunun 148. maddesine ordu mensubunun siyasi toplant\u0131lar ve g\u00f6sterilere kat\u0131lmas\u0131n\u0131 siyasi partiye \u00fcyesi olmas\u0131n\u0131, siyasi maksatlarla \u015fifahi telkinlerde bulunmas\u0131n\u0131, siyasi makale yazmas\u0131n\u0131 ve siyasi nutuk s\u00f6ylemesini yasaklanan h\u00fckm\u00fc koydurdu.<\/p>\n\n\n\n

23 Aral\u0131k 1930 g\u00fcn\u00fc sabah\u0131 Menemen<\/a>‘de \u015feriat istediklerini belirten bir grup eyleme ge\u00e7mi\u015ftir ve toplad\u0131klar\u0131 insanlarla beraber belediye binas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne kadar gelmi\u015ftir. Olay\u0131 haber alan jandarma, grubu da\u011f\u0131tmak i\u00e7in Yedek Subay Mustafa Fehmi Kubilay<\/a>, emrindeki bir m\u00fcfrezeyi b\u00f6lgeye g\u00f6ndermi\u015ftir. Eylemciler aras\u0131ndan a\u00e7\u0131lan ate\u015f neticesinde Kubilay yaralanm\u0131\u015f ve cami avlusuna do\u011fru ko\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Cami<\/a> avlusunda a\u00e7\u0131lan ikinci el ate\u015f sonucu yere d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Daha sonra eylemciler b\u0131\u00e7akla Kubilay’\u0131n ba\u015f\u0131n\u0131 kesmi\u015ftir. Bu s\u0131rada alaydan yeti\u015fen kuvvetler b\u00f6lgeye gelmi\u015ftir ve eylemcilerin ate\u015f a\u00e7mas\u0131 \u00fczerine \u00e7at\u0131\u015fma \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Eylemcilerden Mehdi Mehmet, \u015eamdan Mehmet ve S\u00fct\u00e7\u00fc Mehmet \u00f6l\u00fc, Emrullah o\u011flu Mehmet Emin yaral\u0131 olarak ele ge\u00e7irilmi\u015ftir. Olay\u0131n ertesinde s\u0131k\u0131y\u00f6netim<\/a> ilan edilmi\u015f ve yap\u0131lan yarg\u0131lamalarda 32 ki\u015fi idama, 73 ki\u015fi de \u00e7e\u015fitli hapis cezalar\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[312]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Milliyet<\/a><\/em> gazetesinin 11 May\u0131s 1933 tarihli man\u015feti.<\/p>\n\n\n\n

29 Ekim 1933’te Atat\u00fcrk T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin onuncu kurulu\u015f y\u0131l d\u00f6n\u00fcm\u00fc nedeniyle yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada<\/a> \u00fclkenin kurulu\u015f temelini ve gelecek vizyonunu yal\u0131n bir dille t\u00fcm d\u00fcnyaya ve T\u00fcrk milletine anlatm\u0131\u015ft\u0131r.[313]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Ekonomi<\/h4>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk, cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde, sadece b\u00fcrokratlar\u0131n de\u011fil t\u00fcm vatanda\u015flar\u0131n m\u00fclkiyet hakk\u0131n\u0131 tan\u0131m\u0131\u015f ve 1923-1938 d\u00f6neminde T\u00fcrkiye<\/a> ekonomisi ortalama y\u0131ll\u0131k %7,5 oran\u0131nda b\u00fcy\u00fcyerek T\u00fcrkiye’nin GSMH<\/a>‘si d\u00fcnya toplam\u0131n\u0131n binde 3,62’sinden binde 6,52’sine y\u00fckselmi\u015ftir.[314]<\/a><\/sup> Atat\u00fcrk’\u00fcn d\u00f6neminde T\u00fcrkiye Cumhuriyeti d\u00fcnyan\u0131n en h\u0131zl\u0131 kalk\u0131nan \u00fclkelerinden biri olmu\u015ftur.[315]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

D\u0131\u015f politika<\/h3>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk T\u00fcrkiye’yi ziyaret eden \u0130ran<\/a> \u015eah\u0131 R\u0131za Pehlevi<\/a> ile. (1934)<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk T\u00fcrkiye’yi ziyaret eden Birle\u015fik Krall\u0131k<\/a> Kral\u0131 VIII. Edward<\/a> ile. (4 Eyl\u00fcl 1936)<\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk’\u00fcn cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemindeki d\u0131\u015f politika konular\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131klar\u0131n\u0131 Musul Sorunu<\/a>, T\u00fcrkiye-Yunanistan n\u00fcfus m\u00fcbadelesi<\/a>, T\u00fcrkiye’nin Milletler Cemiyeti<\/a>‘ne giri\u015fi, Balkan Antant\u0131<\/a>, Montr\u00f6 Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi<\/a>, Sadabat Pakt\u0131<\/a> ve Hatay Sorunu<\/a> olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk ve Afganistan<\/a> Kral\u0131 Amanullah Han, Ankara<\/a> (1928). Amanullah Han olduk\u00e7a etkilendi\u011fi Atat\u00fcrk reformlar\u0131n\u0131n benzerlerini kendi \u00fclkesinde uygulamaya koymaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.[316]<\/a><\/sup> Atat\u00fcrk d\u00f6neminde T\u00fcrkiye, Afganistan’\u0131n modernle\u015fmesi s\u00fcrecine aktif bir \u015fekilde destek verdi.[317]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk d\u0131\u015f politikas\u0131nda ger\u00e7ek\u00e7i davranm\u0131\u015ft\u0131r.[318]<\/a><\/sup> Atat\u00fcrk d\u0131\u015f ili\u015fkilerde dinamik ve g\u00f6z\u00fc pektir; ama macerac\u0131 de\u011fildir.[318]<\/a><\/sup> Atat\u00fcrk d\u0131\u015f politikada kendisini hangi ilkenin y\u00f6netti\u011fine dair, “Biz kendimizi bilen kimseleriz. Olmayacak isteklerimiz yoktur,”[319]<\/a><\/sup> a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131r.[318]<\/a><\/sup> Atat\u00fcrk \u0130slamc\u0131l\u0131k<\/a> ve Turanc\u0131l\u0131k<\/a> ak\u0131mlar\u0131n\u0131n zararl\u0131 boyutlar\u0131na kar\u015f\u0131 M\u00ees\u00e2k-\u0131 Mill\u00ee<\/a> ile \u00e7izmi\u015f olan s\u0131n\u0131rlarda kal\u0131nmas\u0131n\u0131 benimsemi\u015ftir.[318]<\/a><\/sup> 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antla\u015fmas\u0131<\/a>‘n\u0131 Atat\u00fcrk d\u0131\u015f politikada belirleyici bir unsur olarak tutmu\u015f, bu antla\u015fmada \u00e7izilen T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin s\u0131n\u0131rlar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde (Hatay sorunu d\u0131\u015f\u0131nda) belirleyici olarak saptanm\u0131\u015f, ekonomi a\u00e7\u0131s\u0131ndan Lozan’\u0131n kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 kapit\u00fclasyonlardan taviz verilmemi\u015ftir.[318]<\/a><\/sup> Atat\u00fcrk’\u00fcn Lozan’\u0131 temel almas\u0131n\u0131n \u00f6nemi ge\u00e7en zaman i\u00e7inde bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda daha iyi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n ma\u011fluplar\u0131 aras\u0131nda yer alan bir ulusun \u00e7izdi\u011fi kavramlar o d\u00f6nemden bug\u00fcne y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte olan tek antla\u015fma olarak durmaktad\u0131r.[318]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Kimi T\u00fcrk ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re Atat\u00fcrk’\u00fcn ki\u015fili\u011finin ve mizac\u0131n\u0131n damgas\u0131n\u0131 vurdu\u011fu ve “mill\u00ee” bir karakter ta\u015f\u0131yan d\u0131\u015f politika uygulamalar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcz i\u00e7in \u00f6rnek al\u0131nacak pek \u00e7ok temel niteli\u011fe sahiptir.[320]<\/a><\/sup> Orta\u00f6\u011fretimden itibaren askeri terbiye g\u00f6ren ve sava\u015flara kat\u0131lan Atat\u00fcrk, askerlik sonras\u0131 hayat\u0131nda bar\u0131\u015f\u0131n idamesine u\u011fra\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Atat\u00fcrk’\u00fcn, “Bizim kanaatimizce beynelmilel siyasi g\u00fcvenli\u011fin geli\u015fmesi i\u00e7in ilk ve en m\u00fchim \u015fart milletlerin hi\u00e7 olmazsa bar\u0131\u015f\u0131 koruma fikrinde samimi olarak birle\u015fmesidir,” s\u00f6z\u00fc onun bu konudaki tutumuna \u00f6rnek olarak ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.[321]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Musul Sorunu<\/h4>\n\n\n\n

Ana madde: Musul Sorunu<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Y\u00fcksek Asker\u00ee \u015e\u00fbra Toplant\u0131s\u0131, Ankara, 28 Aral\u0131k 1925.<\/p>\n\n\n\n

Lozan Antla\u015fmas\u0131<\/a> s\u0131ras\u0131nda T\u00fcrkiye-Irak s\u0131n\u0131r\u0131 \u00e7izilmemi\u015fti. Musul-Kerk\u00fck b\u00f6lgesinde zengin petrol yataklar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 \u0130ngiltere ba\u015fta olmak \u00fczere bir\u00e7ok \u00fclkenin dikkatini \u00e7ekiyordu. Zengin petrol yataklar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu b\u00f6lge, Mondros Ate\u015fkes Antla\u015fmas\u0131<\/a>‘n\u0131n imzalanmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u0130ngiltere taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmi\u015fti. I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131<\/a>‘n\u0131n bitmesinden sonra Irak’ta \u0130ngilizlere ba\u011fl\u0131 bir y\u00f6netim kurulmu\u015f, bu \u00fclke \u0130ngiliz mandas\u0131 alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Musul, n\u00fcfusunun \u00e7o\u011funun T\u00fcrk olmas\u0131 sebebiyle M\u00ees\u00e2k-\u0131 Mill\u00ee d\u00e2hilindeydi. Ancak \u0130ngilizler zengin petrol yataklar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu b\u00f6lgeyi b\u0131rakmaya yana\u015fm\u0131yorlard\u0131. Lozan Bar\u0131\u015f Antla\u015fmas\u0131<\/a> s\u0131ras\u0131nda bu konuda bir sonu\u00e7 al\u0131namam\u0131\u015f, sorunun daha sonra T\u00fcrkiye ve \u0130ngiltere aras\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fclmesine karar verilmi\u015fti. 1924 y\u0131l\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015fmelere ba\u015flanm\u0131\u015f fakat sonu\u00e7 al\u0131namam\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra sorun Milletler Cemiyeti<\/a>‘ne g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. 1924 y\u0131l\u0131n\u0131n Ekim ay\u0131nda toplanan Milletler Cemiyeti de T\u00fcrkiye-Irak s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 \u00e7izmi\u015f ve Musul b\u00f6lgesini Irak taraf\u0131nda b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. 13 \u015eubat 1925’te ise \u015eeyh Said \u0130syan\u0131<\/a> \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. 15 Nisan’da tamamen bast\u0131r\u0131lan ayaklanma \u0130ngilizlerin i\u015fine yaram\u0131\u015ft\u0131r. Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131’ndan yeni \u00e7\u0131kan T\u00fcrk ordusu h\u0131rpalanm\u0131\u015f, Musul-Kerk\u00fck \u00fczerine asker\u00ee harek\u00e2t yapma imk\u00e2n\u0131 ortadan kalkm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durumda T\u00fcrkiye, 5 Haziran 1926 tarihinde \u0130ngilizlerle imzalanan Ankara Antla\u015fmas\u0131<\/a> gere\u011fince baz\u0131 maddi \u00e7\u0131karlar kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131, Milletler Cemiyeti’nin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc s\u0131n\u0131r\u0131 kabul etmi\u015ftir.[322]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrk-Yunan ili\u015fkileri<\/h4>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye-Yunanistan n\u00fcfus m\u00fcbadelesi<\/a> 1923 y\u0131l\u0131nda Lozan Antla\u015fmas\u0131<\/a>‘na ek protokol uyar\u0131nca T\u00fcrkiye’deki Rumlar\u0131n Yunanistan’a, Yunanistan’daki T\u00fcrklerin T\u00fcrkiye’ye zorunlu g\u00f6\u00e7\u00fcne karar verilmi\u015ftir. T\u00fcrkiye’de sadece \u0130stanbul kenti ile G\u00f6k\u00e7eada ve Bozcaada’da, Yunanistan’da ise sadece Bat\u0131 Trakya T\u00fcrkleri<\/a> m\u00fcbadeleden muaf tutulmu\u015flard\u0131r.[323]<\/a><\/sup> De\u011fi\u015fimin \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc 1923-1924 y\u0131llar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f ancak geriye kalan az say\u0131da olayda 1930 \u0130n\u00f6n\u00fc-Venizelos s\u00f6zle\u015fmesine dek zorunlu g\u00f6\u00e7 uygulamas\u0131na devam edilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk T\u00fcrk-Yunan yak\u0131nla\u015fmas\u0131<\/a> i\u00e7in 1930 y\u0131l\u0131nda Yunanistan Ba\u015fbakan\u0131 Elefterios Venizelos<\/a>‘u T\u00fcrkiye’ye davet ederek eski d\u00fc\u015fman\u0131yla bar\u0131\u015f\u0131n temellerini att\u0131. Venizelos’un iktidardan d\u00fc\u015fmesinden sonra bile, T\u00fcrk-Yunan ili\u015fkileri samimi kalmaya devam etti. Nitekim, Venizelos’un halefi Panayis \u00c7aldaris<\/a> Eyl\u00fcl 1933’te Atat\u00fcrk’\u00fc ziyarete geldi ve T\u00fcrkiye ile Yunanistan aras\u0131nda Balkan Pakt\u0131<\/a> i\u00e7in bir basamak olan Samimi Anla\u015fma Misak\u0131 (\u0130\u00e7ten Anla\u015fma Yasas\u0131, Pacte d’Entente Cordiale<\/em>) ad\u0131nda kapsaml\u0131 bir pakt imzalad\u0131.[324]<\/a><\/sup>[325]<\/a><\/sup> Atat\u00fcrk 1934’te Venizelos taraf\u0131ndan Nobel Bar\u0131\u015f \u00d6d\u00fcl\u00fc<\/a>‘ne aday g\u00f6sterildi.[326]<\/a><\/sup> Ancak Nobel \u00d6d\u00fcl Komitesi de\u011ferlendirmeye almad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Yunanistan’\u0131n Anadolu’yu i\u015fgalinin bir hata oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnen ve T\u00fcrkiye ile dostluk ba\u011flar\u0131 geli\u015ftirilmesini savunan diktat\u00f6r \u0130oannis Metaksas<\/a> bir keresinde Atat\u00fcrk ile ilgili dedi ki:<\/p>\n\n\n\n

\n

“\u2026Cumhurba\u015fkan\u0131 Atat\u00fcrk’\u00fcn, ortak idealler ve bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l i\u015f birli\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde T\u00fcrk-Yunan ittifak\u0131n\u0131n ger\u00e7ek kurucusu oldu\u011funu asla unutmayaca\u011f\u0131z. \u0130ki \u00fclke aras\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fclmesinin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyece\u011fi dostluk ba\u011flar\u0131 geli\u015ftirdi. Yunanistan, asil T\u00fcrk milleti i\u00e7in de\u011fi\u015ftirilemez bir gelecek yolu belirleyen bu b\u00fcy\u00fck adam\u0131n hararetli hat\u0131ralar\u0131n\u0131 koruyacak.”[327]<\/a><\/sup><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Milletler Cemiyeti<\/h4>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye 13 Nisan 1932 tarihinde yap\u0131lan Cenevre Silahs\u0131zlanma Konferans\u0131<\/a>‘nda Milletler Cemiyeti<\/a> ile i\u015f birli\u011fi yapmaya haz\u0131r oldu\u011funu belirtmi\u015ftir. Bunun \u00fczerine \u0130spanya<\/a> ve Yunanistan<\/a> T\u00fcrkiye’nin Milletler Cemiyeti’ne kabul edilmesini teklif etmi\u015ftir. T\u00fcrkiye’nin bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 siyasetini g\u00f6zlemleyen Milletler Cemiyeti bu teklifi 6 Temmuz 1932’de genel kurulda oy birli\u011fi ile kabul etmi\u015ftir. T\u00fcrkiye 18 Temmuz 1932’de bu cemiyete \u00fcye olmu\u015ftur. Milletler Cemiyeti’nin yerini 1945 y\u0131l\u0131ndan itibaren Birle\u015fmi\u015f Milletler<\/a> alm\u0131\u015ft\u0131r.[328]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Balkan Antant\u0131<\/h4>\n\n\n\n

Ana madde: Balkan Antant\u0131<\/a><\/p>\n\n\n\n

Balkan Anla\u015fma Yasas\u0131, 9 \u015eubat 1934 tarihinde Atina<\/a>‘da T\u00fcrkiye, Yunanistan<\/a>, Yugoslavya<\/a> ve Romanya<\/a> aras\u0131nda imzalanan anla\u015fmad\u0131r.[329]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

1933’te Almanya<\/a>‘da Nazi Partisi<\/a>‘nin iktidara gelmesi, \u0130talya<\/a>‘n\u0131n Akdeniz<\/a>‘de ve Balkanlar<\/a>‘da geni\u015fleme \u00e7abas\u0131 ve Avrupa<\/a> devletlerinin silahlanma<\/a> yar\u0131\u015f\u0131na girmesi d\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131n\u0131 tehdit etmeye ba\u015flad\u0131. Bu geli\u015fmeler sonucunda Balkan devletleri aras\u0131nda bir yak\u0131nla\u015fma meydana geldi. 14 Eyl\u00fcl 1933 tarihinde Ankara<\/a>‘da T\u00fcrkiye ile Yunanistan Aras\u0131nda \u0130\u00e7ten Anla\u015fma Yasas\u0131,[330]<\/a><\/sup> 17 Ekim 1933 tarihinde Ankara<\/a>‘da T\u00fcrkiye ile Romanya aras\u0131nda Dostluk, Sald\u0131rmazl\u0131k, Hakemlik ve Uzla\u015ft\u0131rma Antla\u015fmas\u0131,[331]<\/a><\/sup> 27 Kas\u0131m 1933 tarihinde Belgrad<\/a>‘da T\u00fcrkiye-Yugoslavya Dostluk, Sald\u0131rmazl\u0131k, Yarg\u0131sal \u00c7\u00f6z\u00fcm, Hakemlik ve Uzla\u015ft\u0131rma Antla\u015fmas\u0131 imzaland\u0131.[332]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Montr\u00f6 Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi<\/h4>\n\n\n\n

Ana madde: Montr\u00f6 Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a><\/p>\n\n\n\n

Atat\u00fcrk Harp Akademileri Tatbikatlar\u0131’nda. (28 May\u0131s 1936)<\/p>\n\n\n\n

Lozan Konferans\u0131<\/a>‘nda T\u00fcrkiye ve \u0130tilaf Devletleri<\/a> aras\u0131nda Bo\u011fazlar rejimiyle ilgili Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi imzalanm\u0131\u015ft\u0131. 1923 y\u0131l\u0131nda imzalanan anla\u015fman\u0131n taraflar\u0131 \u0130ngiltere, Fransa, \u0130talya, Japonya, Bulgaristan, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya, Sovyetler Birli\u011fi ve T\u00fcrkiye’dir. Bu s\u00f6zle\u015fme sayesinde sava\u015f ve bar\u0131\u015f zaman\u0131nda ticaret ve sava\u015f gemilerinin Bo\u011fazlardan ge\u00e7i\u015fi serbest olacakt\u0131.[333]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

\u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131<\/a>‘n\u0131n yakla\u015fmas\u0131yla birlikte Avrupa’da bir\u00e7ok siyasi de\u011fi\u015fiklik oldu. Bo\u011fazlar\u0131n herhangi bir sald\u0131r\u0131ya kar\u015f\u0131 korunmas\u0131n\u0131 \u00fcstlenen devletlerden \u0130talya, Habe\u015fistan<\/a>‘a sald\u0131rd\u0131. Japonya ise kendi iste\u011fiyle Milletler Cemiyeti’nden ayr\u0131ld\u0131. D\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131n\u0131n korunmas\u0131 i\u00e7in toplanan konferanslar neticesiz kalm\u0131\u015f, t\u00fcm devletler silahlanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.[333]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Siyasi ortam\u0131n bozuldu\u011funu g\u00f6ren Atat\u00fcrk, Bo\u011fazlar meselesini kesin olarak \u00e7\u00f6zmeye karar verdi. T\u00fcrk h\u00fck\u00fbmeti, Milletler Cemiyeti<\/a>‘ne ba\u015fvurarak Lozan Antla\u015fmas\u0131’ndaki Bo\u011fazlara ait h\u00fck\u00fcmlerin de\u011fi\u015ftirilmesini talep etti. Bunun \u00fczerine \u0130svi\u00e7re’nin Montr\u00f6<\/a> \u015fehrinde bir konferans toplanm\u0131\u015f ve 20 Temmuz 1936’da T\u00fcrkiye, \u0130ngiltere, Fransa, Bulgaristan, Romanya, Yugoslavya, Yunanistan, Japonya ve Sovyetler Birli\u011fi aras\u0131nda Montreux Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Konferansa kat\u0131lmam\u0131\u015f olan \u0130talya daha sonra 2 May\u0131s 1938’de Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi’ne kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Montreux Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi’nin ana maddeleri \u015funlard\u0131r:[333]<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n