{"id":50752,"date":"2026-03-27T19:36:49","date_gmt":"2026-03-27T15:36:49","guid":{"rendered":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=50752"},"modified":"2026-03-29T13:27:45","modified_gmt":"2026-03-29T09:27:45","slug":"xalq-t%c9%99qvimind%c9%99-qarayaz-torpagin-oyanis-f%c9%99ls%c9%99f%c9%99si","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=50752","title":{"rendered":"Xalq t\u0259qvimind\u0259 Qarayaz \u2013 torpa\u011f\u0131n oyan\u0131\u015f f\u0259ls\u0259f\u0259si"},"content":{"rendered":"\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>Xalq t\u0259qvimi v\u0259 etnoqrafik bax\u0131mdan Qarayaz &#8211; Novruz bayram\u0131ndan, y\u0259ni yaz\u0131n g\u0259li\u015find\u0259n sonra ba\u015flayan, t\u0259xmin\u0259n 30-31 g\u00fcn\u00fc \u0259hat\u0259 ed\u0259n t\u0259bi\u0259tin tam oyan\u0131\u015f d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr. Az\u0259rbaycan etnoqrafik yadda\u015f\u0131nda t\u0259bi\u0259t hadis\u0259l\u0259ri sad\u0259c\u0259 hava durumu deyil, bir h\u0259yat nizam\u0131d\u0131r. T\u0259bi\u0259tin oyan\u0131\u015f\u0131n\u0131n ilk ay\u0131 Qarayaz mart\u0131n 21-d\u0259n aprelin 20-d\u0259k olan m\u00fcdd\u0259ti \u0259hat\u0259 edir. Xalq aras\u0131nda bu d\u00f6vr q\u0131\u015f\u0131n s\u0259rtliyi il\u0259 bahar\u0131n yum\u015faql\u0131\u011f\u0131 aras\u0131nda ged\u0259n son m\u00fcbariz\u0259 d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr.Qarayaz ad\u0131n\u0131n m\u0259nas\u0131 xalq etimologiyas\u0131nda iki m\u0259nan\u0131 ifad\u0259 edir: Birincisi \u00e7\u0259tinlik m\u0259nas\u0131nda \u2013 \u201cQara\u201d burada h\u0259m d\u0259 a\u011f\u0131rl\u0131q, ke\u00e7id d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn \u00e7\u0259tinliyi dem\u0259kdir. Q\u0131\u015fdan \u00e7\u0131xan k\u0259ndlinin azuq\u0259sinin azald\u0131\u011f\u0131, mal-qaran\u0131n otunun bitdiyi, lakin t\u0259z\u0259 otun h\u0259l\u0259 tam boy atmad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u00fcr. \u0130kincisi torpa\u011f\u0131n r\u0259ngi &#8211; qar \u0259riyib, torpaq \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xsa da, h\u0259l\u0259 h\u0259r t\u0259r\u0259f yamya\u015f\u0131l deyil. Torpaq \u201cqara\u201d g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, amma \u201cyaz\u201d\u0131n (bahar\u0131n) n\u0259f\u0259si art\u0131q hiss olunur.Qarayaz d\u00f6vr\u00fc t\u0259bi\u0259tin tam oyan\u0131\u015f\u0131 yolunda ke\u00e7diyi \u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b m\u0259rh\u0259l\u0259dir. Bu d\u00f6vr\u00fcn h\u0259r on g\u00fcnl\u00fcy\u00fc xalq yadda\u015f\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus adlar v\u0259 inanclarla m\u00f6h\u00fcrl\u0259nib:Qar\u0131 borcu. Novruzdan d\u0259rhal sonra, mart\u0131n son g\u00fcnl\u0259rind\u0259 havalar\u0131n q\u0259fil soyumas\u0131 \u201cQar\u0131 borcu\u201d adlan\u0131r. R\u0259vay\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259, q\u0131\u015f\u0131n \u00e7\u0131xmas\u0131na sevinib onu la\u011fa qoyan qar\u0131n\u0131 c\u0259zaland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0131\u015f yazdan bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn borc alaraq geri d\u00f6n\u00fcr. Bu k\u0259skin \u015faxtada qar\u0131 isinm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn evind\u0259ki sonuncu yanaca\u011f\u0131 &#8211; q\u0131\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 40 iri k\u00f6t\u00fcy\u00fc yand\u0131rma\u011fa m\u0259cbur olur. Bu, k\u0259ndliy\u0259 yaz\u0131n ilk istisin\u0259 aldan\u0131b ehtiyat\u0131 tam bitirm\u0259m\u0259yi t\u0259lqin ed\u0259n bir x\u0259b\u0259rdarl\u0131qd\u0131r. Qar\u0131 boran\u0131.\u201cQar\u0131 boran\u0131\u201d q\u0131\u015f\u0131n son qal\u0131qlar\u0131 kimi q\u0259bul edil\u0259n bu k\u00fcl\u0259kli g\u00fcnl\u0259rd\u0259 deyirl\u0259r ki, t\u0259bi\u0259t \u00f6z k\u00f6hn\u0259 \u201cpaltar\u0131n\u0131\u201d &#8211; quru budaqlar\u0131 v\u0259 k\u00f6hn\u0259 otlar\u0131 silk\u0259l\u0259yib t\u00f6k\u00fcr. Bu f\u0131rt\u0131na \u0259slind\u0259 torpa\u011f\u0131 v\u0259 me\u015f\u0259ni yeni, t\u0259z\u0259 libas (ya\u015f\u0131ll\u0131q) geyinm\u0259y\u0259 haz\u0131rlayan bir t\u0259mizlik ayinidir.\u201c\u00d6k\u00fcz\u00f6ld\u00fcr\u0259n\u201d (\u201cKe\u00e7iq\u0131ran\u201d). K\u00f6hn\u0259 t\u0259qviml\u0259 aprelin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 (yeni t\u0259qviml\u0259 aprelin 13-18-i aras\u0131) t\u0259sad\u00fcf ed\u0259n bu 3-5 g\u00fcnl\u00fck k\u0259skin soyuq \u0259n qorxulu d\u00f6vr say\u0131l\u0131r. R\u0259vay\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259, bir k\u0259ndli q\u0131\u015f\u0131n bitdiyini san\u0131b \u00f6k\u00fcz\u00fcn\u00fc arxay\u0131nl\u0131qla \u00e7\u00f6l\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131r, lakin q\u0259fil qar \u00e7ov\u011funu heyvan\u0131 dondurur. Bu d\u00f6vr h\u0259m d\u0259 xalq aras\u0131nda \u201cKe\u00e7iq\u0131ran\u201d kimi tan\u0131n\u0131r v\u0259 insanlara t\u0259bi\u0259tin h\u0259l\u0259 tam ram olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 xat\u0131rlad\u0131r.L\u0259yl\u0259k g\u0259tir\u0259n: Yaz\u0131n m\u00fcjd\u0259\u00e7isi olan qu\u015flar\u0131n g\u0259li\u015fi il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunan k\u00fcl\u0259kli g\u00fcnl\u0259r\u0259 deyilir.Abuneysan v\u0259 ya g\u00fcl-\u00e7i\u00e7\u0259k ya\u011f\u0131\u015flar\u0131: Torpa\u011f\u0131 canland\u0131ran, a\u011faclar\u0131n \u00e7i\u00e7\u0259k a\u00e7mas\u0131na k\u00f6m\u0259k ed\u0259n m\u00fclayim ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 havalara deyilir. \u0130lk G\u00f6y gurultusu &#8211; Torpa\u011f\u0131n canlanmas\u0131. Qarayaz\u0131n sonuna do\u011fru ilk g\u00f6y gurultusu e\u015fidil\u0259nd\u0259 inanca g\u00f6r\u0259, art\u0131q \u201ctorpa\u011fa can g\u0259lir\u201d. Bu s\u0259s bitkil\u0259rin s\u00fcr\u0259tl\u0259 boy ataca\u011f\u0131n\u0131n m\u00fcjd\u0259sidir. Ya\u015fl\u0131lar bu zaman dizl\u0259rini yer\u0259 vurub \u201cRuzi-b\u0259r\u0259k\u0259t bol olsun\u201d dey\u0259 dua ed\u0259rl\u0259r. Bu s\u0259s h\u0259m d\u0259 Qarayaz\u0131n \u00e7\u0259tinlikl\u0259rinin bitdiyin\u0259 v\u0259 r\u0259ngar\u0259ng G\u00fcl\u0259yaz d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn ba\u015flad\u0131\u011f\u0131na i\u015far\u0259dir\t Qarayaz\u0131n \u201cYa\u015f\u0131l M\u0259tb\u0259xi\u201dd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 m\u0259xsuslu\u011fu il\u0259 f\u0259rql\u0259nir. Bu ay \u201cOtlar\u0131n oyan\u0131\u015f\u0131\u201d d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr. Q\u0131\u015f\u0131n a\u011f\u0131r x\u00f6r\u0259kl\u0259rind\u0259n sonra Qarayaz s\u00fcfr\u0259si t\u0259z\u0259 bit\u0259n yaban\u0131 otlarla z\u0259nginl\u0259\u015fir: Yaz qutablar\u0131: Da\u011fke\u015fni\u015fi, quzuqula\u011f\u0131, q\u0131rxbu\u011fum, penc\u0259r v\u0259 unnuca kimi otlardan haz\u0131rlanan qutablar bu d\u00f6vr\u00fcn \u0259v\u0259zolunmaz\u0131d\u0131r. Yaz dov\u011fas\u0131: T\u0259z\u0259 k\u0259klikotu v\u0259 nan\u0259 il\u0259 haz\u0131rlanan, b\u0259d\u0259ni yaz yor\u011funlu\u011fundan qurtaran \u015f\u0259fal\u0131 t\u0259amd\u0131r.Qarayaz \u2013 s\u0259brin s\u0131na\u011f\u0131d\u0131r. Babalar\u0131m\u0131z deyirdi ki, \u201cQarayazda h\u0259m arpa, h\u0259m d\u0259 \u00fcmid \u0259kilir. \u018fg\u0259r mart\u0131n sonu ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 ke\u00e7\u0259rs\u0259, pay\u0131zda anbarlar dolu, s\u00fcfr\u0259l\u0259r b\u0259r\u0259k\u0259tli olar.\u201dAz\u0259rbaycan\u0131m\u0131z\u0131n b\u0259r\u0259k\u0259tli torpaqlar\u0131nda v\u0259 ulu babalar\u0131m\u0131z\u0131n yadda\u015f\u0131nda ya\u015fayan bu inanclar, sad\u0259c\u0259 hava haqq\u0131nda m\u0259lumat deyil, minillik bir ya\u015fay\u0131\u015f f\u0259ls\u0259f\u0259sidir. Qarayaz\u0131n o \u201cqara\u201d torpa\u011f\u0131ndan boylanan h\u0259r bir c\u00fcc\u0259rti, qar\u015f\u0131dan g\u0259l\u0259n r\u0259ngar\u0259ng v\u0259 g\u00fcll\u00fc-\u00e7i\u00e7\u0259kli g\u00fcnl\u0259rin \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u00fcjd\u0259\u00e7isidir.Qeyd: M\u0259qal\u0259 m\u00fc\u0259llifin \u015f\u0259xsi t\u0259dqiqatlar\u0131, xalq inanclar\u0131 v\u0259 mifoloji m\u0259nb\u0259l\u0259rin m\u00fcqayis\u0259li t\u0259hlili \u0259sas\u0131nda haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u0259rgiz Mustafayeva (G\u0259nc\u0259)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Xalq t\u0259qvimi v\u0259 etnoqrafik bax\u0131mdan Qarayaz &#8211; Novruz bayram\u0131ndan, y\u0259ni yaz\u0131n g\u0259li\u015find\u0259n sonra ba\u015flayan, t\u0259xmin\u0259n 30-31 g\u00fcn\u00fc \u0259hat\u0259 ed\u0259n t\u0259bi\u0259tin tam oyan\u0131\u015f d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr. Az\u0259rbaycan etnoqrafik yadda\u015f\u0131nda t\u0259bi\u0259t hadis\u0259l\u0259ri sad\u0259c\u0259 hava durumu deyil, bir h\u0259yat nizam\u0131d\u0131r. T\u0259bi\u0259tin oyan\u0131\u015f\u0131n\u0131n ilk ay\u0131 Qarayaz mart\u0131n 21-d\u0259n aprelin 20-d\u0259k olan m\u00fcdd\u0259ti \u0259hat\u0259 edir. Xalq aras\u0131nda bu d\u00f6vr q\u0131\u015f\u0131n s\u0259rtliyi il\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[49],"tags":[191,193,192],"class_list":["post-50752","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-medeniyyat","tag-nrgiz-mustafayeva","tag-oyanis-flsfsi","tag-xalq-tqvimi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50752","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=50752"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50752\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":50764,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50752\/revisions\/50764"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=50752"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=50752"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=50752"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}