{"id":51419,"date":"2026-06-05T11:00:00","date_gmt":"2026-06-05T07:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=51419"},"modified":"2026-06-05T13:24:02","modified_gmt":"2026-06-05T09:24:02","slug":"dede-elesgerin-beli-deyib-yol-erkana-gelmisem-qosmasinin-ideya-mezmun-xususiyyetleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=51419","title":{"rendered":"Fatma HACIYEVA.&#8221;D\u018fD\u018f \u018fL\u018fSG\u018fR\u0130N \u201cB\u018fL\u0130 DEY\u0130B, YOL-\u018fRKANA G\u018fLM\u0130\u015e\u018fM\u201d QO\u015eMASININ \u0130DEYA-M\u018fZMUN X\u00dcSUS\u0130YY\u018fTL\u018fR\u0130&#8221;"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><a href=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Fatma-Haciyeva.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"250\" height=\"301\" src=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Fatma-Haciyeva.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-51420\" style=\"width:645px;height:auto\"\/><\/a><\/figure>\n\n\n\n<p><strong><em><u>Fatma Hac\u0131yeva<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em><u>tibb elml\u0259ri doktoru, professor<\/u><\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>Ustad a\u015f\u0131\u011f\u0131n q\u0131z\u0131ldan qiym\u0259tli, milli s\u0259rv\u0259t d\u0259y\u0259rind\u0259 h\u0259r misras\u0131n\u0131 oxuyark\u0259n qeyri-ixtiyar\u0130 el a\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 D\u0259d\u0259 Qorquda b\u0259nz\u0259dir\u0259m. Bu b\u0259nz\u0259tm\u0259 sad\u0259c\u0259 h\u0259r iki ozan\u0131n ad\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 \u201cD\u0259d\u0259\u201d epiteti il\u0259 ba\u011fl\u0131 deyil. A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259rin D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r olmas\u0131, d\u0259d\u0259lik \u00fcnvan\u0131na y\u00fcks\u0259lm\u0259si, m\u0259nim n\u0259z\u0259rimd\u0259 D\u0259d\u0259 Qorqud olmas\u0131, h\u0259m d\u0259 onunla ba\u011fl\u0131d\u0131r ki, D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r d\u0259 D\u0259d\u0259 Qorqud kimi O\u011fuzun bilicisi idi. D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin b\u00fct\u00fcn milli-m\u0259n\u0259vi, maddi d\u0259y\u0259rl\u0259rini n\u0259zm\u0259 \u00e7\u0259kmi\u015fdir. D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259rinin&nbsp; ali keyfiyy\u0259tl\u0259rini, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini, m\u0259i\u015f\u0259tini, d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc, dini t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rini, ictimai d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sini, q\u0259hr\u0259manl\u0131q x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini g\u00f6rm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Nec\u0259 ki, D\u0259d\u0259m Qorqud n\u0259 des\u0259 olard\u0131, nec\u0259 ki, qeybd\u0259n d\u00fcrl\u00fc x\u0259b\u0259rl\u0259r s\u00f6yl\u0259rdi, nec\u0259 ki, Tanr\u0131 onun k\u00f6nl\u00fcn\u0259 ilham vermi\u015fdi, el\u0259c\u0259 d\u0259 D\u0259d\u0259m \u018fl\u0259sg\u0259rin s\u00f6yl\u0259diyi h\u0259r s\u00f6z Tanr\u0131n\u0131n ona verdiyi ilhamdan, etdiyi h\u0259r k\u0259lam d\u00fcrd\u0259n idi&#8230;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>N\u0259 hikm\u0259tdirs\u0259, D\u0259d\u0259 Qorqud dastan\u0131nda o\u011fuzlar\u0131n at oynatd\u0131\u011f\u0131, q\u0131l\u0131nc \u00e7ald\u0131\u011f\u0131 yerl\u0259r aras\u0131nda G\u00f6y\u00e7\u0259 birinci g\u0259lir, D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r d\u0259 G\u00f6y\u00e7\u0259d\u0259ndir.&nbsp; \u201cB\u0259li deyib, yol-\u0259rkana g\u0259lmi\u015f\u0259m\u201d qo\u015fmas\u0131n\u0131 oxuyanda bu fikirl\u0259r daha da q\u00fcvv\u0259tl\u0259nir, \u00f6z\u00fcm-\u00f6z\u00fcm\u00fc daha \u00e7ox inand\u0131rma\u011fa ba\u015flay\u0131ram ki, D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r&nbsp; Qorqud Atan\u0131n h\u0259qiqi varisidir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Ustad a\u015f\u0131\u011f\u0131n&nbsp; g\u00f6z\u0259llik ilm\u0259l\u0259rini seyr ed\u0259nd\u0259 \u201cB\u0259li deyib, yol-\u0259rkana&nbsp; g\u0259lmi\u015f\u0259m\u201d qo\u015fmas\u0131 qar\u015f\u0131ma \u00e7\u0131xd\u0131. Bu qo\u015fmaya folklor\u015f\u00fcnas alim, professor H.\u018flizad\u0259nin 1937-ci il n\u0259\u015frind\u0259 rast g\u0259lm\u0259dim. Qo\u015fma d\u0259y\u0259rli alimimiz \u0130slam \u018fl\u0259sg\u0259rin n\u0259\u015fr etdirdiyi \u201cA\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259r. Se\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri. \u015eeirl\u0259r\u201d (Bak\u0131, \u201cYaz\u0131\u00e7\u0131\u201d, 1988)&nbsp; \u0259s\u0259rind\u0259&nbsp; qo\u015fmalar b\u00f6lm\u0259sind\u0259 be\u015finci s\u0131rada yer alm\u0131\u015fd\u0131r. A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259r s\u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259ks olundu\u011fu 2004, 2014, 2021-ci il n\u0259\u015frl\u0259rind\u0259 d\u0259 bu d\u0259y\u0259rli s\u0259n\u0259t n\u00fcmun\u0259si yer alm\u0131\u015f,&nbsp; qo\u015fma ustad a\u015f\u0131\u011f\u0131n 2021-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr edilmi\u015f k\u00fclliyyat\u0131nda 6-c\u0131 s\u0131rada&nbsp;&nbsp; verilmi\u015fdir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Qo\u015fma s\u0259kkiz b\u0259ndd\u0259n ibar\u0259tdir. 11 heca, birinci misras\u0131 4+4+3, dig\u0259r \u00fc\u00e7 misras\u0131 is\u0259&nbsp; 6+5 b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 uy\u011fun g\u0259l\u0259n birinci b\u0259ndin qafiy\u0259l\u0259nm\u0259si birinci v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc&nbsp; misralar\u0131 s\u0259rb\u0259st, ikinci v\u0259 d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc misralar\u0131&nbsp; h\u0259m qafiy\u0259&nbsp; olmaqla qo\u015fman\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fundur:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>B\u0259li deyib,\/\/ yol-\u0259rkana \/\/g\u0259lmi\u015f\u0259m, (4+4+3=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>N\u0259q\u015f olub sin\u0259md\u0259\/\/ e\u015fqin kitab\u0131. (6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00c7e\u015fmi-n\u00f6bub\u0259t\u0259 \/\/a\u015fiq olmu\u015fam, (6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Bir suala verr\u0259m\/\/ y\u00fcz min cavab\u0131. (6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(1.s.12)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Birinci \u015f\u0259xsin, D\u0259d\u0259nin dilind\u0259n verilmi\u015f ilk b\u0259ndin m\u0259zmunu \u00f6z\u00fcnd\u0259 bir \u00e7ox m\u0259tl\u0259bl\u0259ri ehtiva edir. \u0130lk misradan hasil olan odur ki,&nbsp; sanki ozanlar ozan\u0131 ustad\u0131n\u0131 xat\u0131rlay\u0131r, ustad s\u00f6z\u00fcn\u00fc e\u015fidib, g\u00f6st\u0259rilmi\u015f do\u011fru yola \u201cb\u0259li\u201d deyib, \u0259d\u0259b-\u0259rkanla ke\u00e7ir v\u0259 D\u0259d\u0259&nbsp; \u00fcnvan\u0131na y\u00fcks\u0259ldiyini etiraf etmi\u015f olur. D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r burada Qurani K\u0259rimin \u018fraf sur\u0259sinin 172-ci ay\u0259sin\u0259 (&nbsp; \u201c&#8230;bir zaman R\u0259bbin Ad\u0259m o\u011fullar\u0131n\u0131n bell\u0259rind\u0259n (g\u0259l\u0259c\u0259k) n\u0259sill\u0259rini \u00e7\u0131xard\u0131b onlar\u0131 \u00f6zl\u0259rin\u0259 (bir-birin\u0259) \u015fahid tutaraq: \u201cM\u0259n sizin R\u0259bbiniz deyil\u0259mmi?\u201d \u2013 soru\u015fmu\u015f, onlar da: \u201cB\u0259li, R\u0259bbimizs\u0259n!&#8230;) istinad ed\u0259r\u0259k haqq a\u015f\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funu dilin\u0259 g\u0259tirmi\u015f olur.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Professor M\u0259h\u0259rr\u0259m H\u00fcseynov \u201c\u0259l\u0259st\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 izah edir:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201c\u018fl\u0259st al\u0259mi\u201d m\u0259\u015fhur \u201cb\u0259zmi-\u0259l\u0259st\u201d r\u0259vay\u0259tin\u0259 i\u015far\u0259dir v\u0259 bu s\u00f6zbirl\u0259\u015fm\u0259si insan\u0131n d\u00fcnyaya g\u0259ldiyi m\u0259kan \u2013 Tanr\u0131 d\u0259rgah\u0131 anlam\u0131ndad\u0131r\u201d. (5. s.138) Eyni ifad\u0259, \u201c\u018fl\u0259st al\u0259mind\u0259 demi\u015f\u0259m \u201cb\u0259li\u201d a\u015f\u0131\u011f\u0131n \u201cD\u00fcrdan\u0259ni s\u0259ngi-siyah i\u00e7ind\u0259\u201d qo\u015fmas\u0131n\u0131n son b\u0259ndind\u0259 d\u0259 i\u015fl\u0259nmi\u015fdir:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Ad\u0131m \u018fl\u0259sg\u0259rdi, \u0259slim G\u00f6y\u00e7\u0259li,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u018fl\u0259st al\u0259mind\u0259 demi\u015f\u0259m \u201cb\u0259li!\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>H\u0259m a\u015f\u0131\u011fam, h\u0259m d\u0259rvi\u015f\u0259m, h\u0259m d\u0259li,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Can\u0131m g\u00f6z\u0259ll\u0259rin yol qurban\u0131d\u0131.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (1. s. 28)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Qo\u015fman\u0131n \u0259sas\u0259n m\u0259h\u0259bb\u0259t m\u00f6vzusunda oldu\u011fu&nbsp; v\u0259 \u201c\u0259l\u0259st\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn izah\u0131 qeyd edildiyi \u00fc\u00e7\u00fcn yenid\u0259n \u201cB\u0259li deyib, yol \u0259rkana g\u0259lmi\u015f\u0259m\u201d qo\u015fmas\u0131n\u0131n ilk misras\u0131na, \u201c\u0259rkan\u201d s\u00f6z\u00fcn\u0259 qay\u0131d\u0131ram. \u201c\u018frkan\u201d \u0259r\u0259b dilind\u0259 \u201cr\u00fckn\u201d k\u00f6k\u00fcnd\u0259n g\u0259lib \u201c\u0259d\u0259b qaydalar\u0131\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir. (2, s. 99) Bu, \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259qdimdir, s\u00f6z s\u0259n\u0259tkar\u0131 ke\u00e7diyi yolu, amal\u0131n\u0131, poetik m\u0259ram\u0131n\u0131, \u00f6z k\u0259lam\u0131 il\u0259 ifad\u0259 edir. Misran\u0131n lirik q\u0259hr\u0259man\u0131, \u018fl\u0259sg\u0259r h\u0259yat\u0131 d\u0259rk etmi\u015f, kamil insand\u0131r. Yaln\u0131z \u00f6z\u00fcn\u00fc tan\u0131yan insan, kamil insan \u0259traf ger\u00e7\u0259kliyin mahiyy\u0259tini d\u0259rk ed\u0259 bil\u0259r ki, ilk misra D\u0259d\u0259nin \u0259traf ger\u00e7\u0259kliyi s\u00f6z il\u0259 t\u0259svir etm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sasd\u0131r. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, klassik poeziyada \u015fairin \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259qdimi fakt\u0131na bir \u00e7ox s\u00f6z ustadlar\u0131n\u0131n&nbsp; \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 rast g\u0259lirik. M\u0259s\u0259l\u0259n, N\u0259simi deyirdi ki, m\u0259n h\u0259rfl\u0259rin dili, ruh il\u0259 canam. X\u0259tai d\u0259 heca v\u0259znind\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 qo\u015fmalar\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc tan\u0131dandan sonra \u0259traf ger\u00e7\u0259kliyin d\u0259rk edil\u0259 bil\u0259c\u0259yini m\u00fcmk\u00fcn say\u0131rd\u0131:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>X\u0259tayi ayd\u0131r: \u2013 Ya \u011f\u0259ni,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Ver\u0259n m\u00f6vla al\u0131r can\u0131,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u018fvv\u0259l k\u0259ndi-k\u0259ndin tan\u0131,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>S\u043enra el\u0259 n\u0259z\u0259r eyl\u0259.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (3. s. 347)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00d6z\u00fcn\u00fc t\u0259qdimd\u0259n sonrak\u0131 misra ke\u00e7ilmi\u015f \u00f6m\u00fcr yolunun etiraf\u0131d\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u0130kinci misrada h\u0259r bir s\u00f6z\u00fc m\u0259tn kontekstind\u0259n \u00e7\u0131xarmadan anlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131ram. D\u0259d\u0259 deyir: \u201cE\u015fqin kitab\u0131 sin\u0259md\u0259 n\u0259q\u015f olub.\u201d \u201cE\u015fq kitab\u0131\u201d deyil, m\u0259hz \u201cE\u015fqin kitab\u0131\u201d. E\u015fq s\u00f6z\u00fc \u0259r\u0259b dilind\u0259&nbsp; \u201ca\u015feqa\u201d(sarma\u015f\u0131q, sarma\u015f\u0131\u011f\u0131n a\u011faca sar\u0131laraq qidalanmas\u0131, b\u00f6y\u00fcy\u00fcb inki\u015faf\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir) s\u00f6z\u00fcnd\u0259n g\u0259lir, \u015fidd\u0259tli, insan\u0131 yand\u0131r\u0131b-yaxan, q\u0259lbi z\u0259ngin ed\u0259n, b\u0259z\u0259n insana a\u011fr\u0131-ac\u0131 ver\u0259n sevgi, m\u0259h\u0259bb\u0259t, F\u00fczulinin dili il\u0259 \u201caf\u0259ti-can\u201d dem\u0259kdir. Bu m\u0259nadan \u00e7\u0131x\u0131\u015f ets\u0259k, a\u015f\u0131\u011f\u0131n sin\u0259sin\u0259 n\u0259q\u015f olan e\u015fq m\u0259h\u0259bb\u0259t, sevgi, vur\u011funluqdur. \u018fg\u0259r misrada \u201ce\u015fq kitab\u0131\u201d i\u015fl\u0259ns\u0259 idi, bunu f\u0259rqli d\u0259rk etm\u0259k olard\u0131.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc, qafiy\u0259l\u0259nm\u0259 bax\u0131m\u0131ndan s\u0259rb\u0259st olan misrada a\u015f\u0131q \u201c\u00e7e\u015fmi-n\u00f6bub\u0259t\u0259 a\u015fiq olmu\u015fam\u201d, \u2013 deyir. \u00c7e\u015fm \u2013 fars dilind\u0259 g\u00f6z, m\u0259cazi m\u0259nada bax\u0131\u015f, n\u0259z\u0259r dem\u0259kdir. \u0130zaf\u0259t t\u0259rkibinin m\u00fcasir \u0259d\u0259bi dild\u0259 d\u0259rki \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cn\u00f6bub\u0259t\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn izah\u0131na ehtiyac duyuruq.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;Bu s\u00f6z bir \u00e7ox l\u00fc\u011f\u0259tl\u0259rd\u0259 \u201cn\u00fcb\u00fcvv\u0259t\u201d \u015f\u0259klind\u0259 yaz\u0131l\u0131r.&nbsp; G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, A\u015f\u0131q bunu \u00f6z l\u0259hc\u0259sin\u0259 uy\u011fun t\u0259l\u0259ff\u00fcz edib v\u0259 yaxud qo\u015fma yaz\u0131ya al\u0131nark\u0259n \u201cn\u00f6bub\u0259t\u201d dey\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131n\u0131b. Dini terminl\u0259r l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 \u201cn\u00fcb\u00fcvv\u0259t\u201d in izah\u0131 bel\u0259dir:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cAllah il\u0259 b\u0259nd\u0259l\u0259ri aras\u0131nda d\u00fcnya v\u0259 axir\u0259t il\u0259 \u0259laq\u0259dar m\u0259lumat\u0131n verilm\u0259si m\u0259qs\u0259di il\u0259 icra edil\u0259n \u201cel\u00e7ilik\u201d v\u0259zif\u0259si kimi t\u0259rif edilir. Az\u0259rbaycan dilind\u0259 \u201cpey\u011f\u0259mb\u0259rlik\u201d k\u0259lm\u0259si kimi istifad\u0259 edilir.\u201d Bunun ard\u0131nca l\u00fc\u011f\u0259td\u0259 \u201cn\u00fcb\u00fcvv\u0259tin\u201d x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri \u201cX\u0259vvasi-n\u00fcb\u00fcvv\u0259t\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 sadalan\u0131r:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201csidq (do\u011fruluq), \u0259man\u0259t, ism\u0259t (g\u00fcnahlardan uzaq olmaq) f\u0259tan\u0259t (iti z\u0259ka v\u0259 y\u00fcks\u0259k qavrama qabiliyy\u0259tin\u0259 malik olmaq) v\u0259 t\u0259bli\u011f (Allah\u0131n buyurduqlar\u0131n\u0131 b\u0259nd\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq)\u201d. (4. s. 236) Dem\u0259li, ilk misrada a\u015f\u0131q dem\u0259k ist\u0259yir ki, do\u011fru yola, Haqq yoluna, \u0130slam\u0131n yoluna \u201cb\u0259li\u201d deyib g\u0259lmi\u015f\u0259m, sin\u0259md\u0259 e\u015fq, sevgi, m\u0259h\u0259bb\u0259t, vur\u011funluq, t\u0259b var, \u201cn\u00f6bub\u0259t\u201d y\u0259ni, d\u00fcnya v\u0259 axir\u0259t bar\u0259d\u0259 m\u0259lumata, bax\u0131\u015flara a\u015fiq olmu\u015fam, bu bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat ver\u0259c\u0259y\u0259m.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;Sonuncu, misradan ba\u015flayaraq is\u0259 biz \u201cn\u00fcb\u00fcvv\u0259tin\u201d x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 bir-bir tan\u0131\u015f oluruq. Y\u0259ni, sonuncu misrada \u201cBir suala y\u00fcz min cavab ver\u0259r\u0259m\u201d fikri, b\u0259dii c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcba\u011fil\u0259, m\u00fcst\u0259qim m\u0259nada, m\u0259tn kontekstind\u0259 f\u0259tan\u0259t, a\u015f\u0131\u011f\u0131n iti z\u0259ka v\u0259 y\u00fcks\u0259k qabiliyy\u0259t\u0259 malik olmas\u0131n\u0131n etiraf\u0131d\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Burada ard\u0131c\u0131ll\u0131q da \u00f6n\u0259mlidir. M\u0259nc\u0259, sidq\u0259 (do\u011frulu\u011fa), ism\u0259t\u0259, \u0259man\u0259t\u0259 (g\u00fcnahlardan uzaq olmaqdan), Allah\u0131n buyurdu\u011funu b\u0259nd\u0259y\u0259 \u00e7atd\u0131rma (t\u0259bli\u011fd\u0259n)&nbsp; m\u0259rt\u0259b\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259l\u0259n \u015f\u0259xs&nbsp; iti z\u0259kaya sahib olandan sonra bunlar\u0131 s\u00f6zl\u0259 t\u0259rif ed\u0259 bil\u0259r.&nbsp;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Qo\u015fman\u0131n dig\u0259r b\u0259ndl\u0259rind\u0259 oxucu d\u00fcnya v\u0259 axir\u0259t bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlarla tan\u0131\u015f olur, bu m\u0259lumatlar, a\u015f\u0131\u011f\u0131n \u00f6yr\u0259ndikl\u0259ri sad\u0259c\u0259 dini bilgil\u0259rd\u0259n ibar\u0259t deyil, h\u0259m d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn g\u0259ldiyi q\u0259na\u0259tidir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Burada bir fakta da diqq\u0259t yetirm\u0259k laz\u0131m g\u0259lir. Allah\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fc b\u0259nd\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq funksiyas\u0131 assosiativ olaraq&nbsp; D\u0259d\u0259m Qorqud qeybd\u0259n d\u00fcrl\u00fc x\u0259b\u0259rl\u0259r s\u00f6yl\u0259rdi&nbsp; deyimini xat\u0131rlad\u0131r. A\u015f\u0131\u011f\u0131n Haqq s\u00f6z\u00fc b\u0259nd\u0259y\u0259 \u00e7atd\u0131rmas\u0131, onu D\u0259d\u0259 Qorqud s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259ldir, \u00e7\u00fcnki D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r d\u0259&nbsp; s\u00f6z\u00fc yoxdan var edir, qeybd\u0259n d\u00fcrl\u00fc s\u00f6zl\u0259r s\u00f6yl\u0259yir. M\u0259hz bu s\u00f6z birinci b\u0259ndin, \u00fcmumilikd\u0259 is\u0259 b\u00fct\u00fcn b\u0259ndl\u0259rin m\u0259nas\u0131n\u0131n d\u0259rk edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn a\u00e7ar rolunu oynay\u0131r, D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259rin n\u0259 dem\u0259k ist\u0259diyi b\u0259lli olur.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u0130kinci b\u0259ndin izah\u0131na ke\u00e7m\u0259zd\u0259n \u0259vv\u0259l professor M\u0259h\u0259rr\u0259m H\u00fcseynovun A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259r yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan b\u0259hs ed\u0259n \u201cA\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259rin s\u00f6z \u00fcmman\u0131\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 \u201cn\u00f6bub\u0259t\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn izah\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259rin\u0259 d\u0259 toxunmaq ist\u0259rdim. Professor M.H\u00fcseynov yaz\u0131r ki, \u201cN\u00fcb\u00fcvv\u0259t islam\u0131n 6 vacib \u0259m\u0259ll\u0259rind\u0259n birdir&#8230;\u201d (5. s.138). M\u0259h\u0259rr\u0259m m\u00fc\u0259llimin izah\u0131 il\u0259 dini&nbsp; terminl\u0259r l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 verilmi\u015f izah t\u0259xmin\u0259n \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr. Bel\u0259 ki, islam\u0131n alt\u0131 vacib \u015f\u0259rtin\u0259 n\u0259z\u0259r sald\u0131qda ayd\u0131n olur ki, onlar\u0131n birincisi el\u0259 Allah\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na v\u0259 birliyin\u0259 inam, ikincisi, m\u0259l\u0259kl\u0259r, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc Allah\u0131n g\u00f6nd\u0259rdiyi kitablara, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259, be\u015fincisi axir\u0259t g\u00fcn\u00fcn\u0259, alt\u0131nc\u0131s\u0131 is\u0259 q\u0259za-q\u0259d\u0259r\u0259 inanmaqd\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>G\u00f6vh\u0259r s\u00f6z\u00fcm\/\/ m\u0259clisl\u0259rd\u0259\/\/ yay\u0131l\u0131, (4+4+3=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Arif ondan\/\/ m\u0259tl\u0259b qan\u0131b\/\/ ay\u0131l\u0131. (4+4+3=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u018fhli-ibad\u0259tl\u0259r\/\/ m\u00f6min say\u0131l\u0131, (6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>S\u0259xav\u0259tin\/\/ ondan \u00e7oxdu\/\/ savab\u0131. (4+4+3=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (1.s.12)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Daxili b\u00f6lg\u00fc bax\u0131m\u0131ndan ilk b\u0259ndd\u0259n bir q\u0259d\u0259r f\u0259rql\u0259n\u0259n ikinci b\u0259ndin ilk misras\u0131 iki q\u00fcvv\u0259tli m\u0259cazla ba\u015flan\u0131r. Birincisi \u201cs\u00f6z\u201d isminin qar\u015f\u0131s\u0131nda i\u015fl\u0259nmi\u015f \u201cg\u00f6vh\u0259r\u201d epiteti, dig\u0259ri is\u0259 \u201cs\u00f6z\u00fcn yay\u0131lmas\u0131\u201d m\u0259caz\u0131d\u0131r. \u201cG\u00f6vh\u0259r\u201d epiteti d\u0259y\u0259rli, saf m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilib. Birinci misradan ba\u015flayaraq \u201cyay\u0131l\u0131\u201d, \u201cay\u0131l\u0131\u201d, \u201csay\u0131l\u0131\u201d indiki zamanda olan feill\u0259r t\u0259kc\u0259 fikri tamamlam\u0131r, h\u0259m d\u0259 tam qafiy\u0259l\u0259nm\u0259ni t\u0259min edir. Sonuncu misran\u0131n son \u201csavab\u0131\u201d s\u00f6z\u00fc is\u0259 qo\u015fman\u0131n janr t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq birinci b\u0259ndin ikinci misras\u0131nda \u201ckitab\u0131\u201d, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc misras\u0131ndak\u0131 \u201ccavab\u0131\u201d s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 h\u0259m qafiy\u0259dir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u0130lk misradan ba\u015flayaraq A\u015f\u0131q s\u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259y\u0259rli olmas\u0131n\u0131, eyni zamanda s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259clisl\u0259rd\u0259 s\u00f6yl\u0259ndiyini etiraf edir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u0130kinci misrada arifl\u0259rin bu s\u00f6zl\u0259rin d\u0259y\u0259rini anlay\u0131b m\u0259nas\u0131n\u0131 d\u0259rk etm\u0259si haqq\u0131nda m\u0259lumat var. Arif olma\u011fa, D\u0259d\u0259nin s\u00f6z\u00fcn\u00fc d\u00fcz anlama\u011fa, n\u0259 dem\u0259k ist\u0259diyini ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259y\u0259 c\u0259hd ed\u0259r\u0259k &nbsp;misralar\u0131n sirrini a\u00e7ma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131q&#8230;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u0130kinci misradak\u0131 h\u0259r bir s\u00f6z\u00fcn ayr\u0131l\u0131qda m\u0259nas\u0131n\u0131 anlama\u011fa, c\u00fcml\u0259 kontekstind\u0259 \u0259sas fikri d\u0259rk etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131q:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;\u201cArif\u201d \u0259r\u0259b dilind\u0259n dilimiz\u0259 ke\u00e7mi\u015f sif\u0259tdir. \u201cbil\u0259n\u201d, \u201cqanan\u201d, \u201cba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259n\u201d. (Ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259kl\u0259 qanmaq aras\u0131nda da f\u0259rq var), \u201canlaql\u0131\u201d v\u0259&nbsp; \u201cm\u0259rif\u0259tli\u201d m\u0259na \u00e7alarlar\u0131 var. Qo\u015fmada&nbsp; \u201carif olan\u201d qeyd etdiyimiz m\u0259nalar\u0131n sonuncusuna daha \u00e7ox&nbsp; uy\u011fundur.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;\u201cM\u0259tl\u0259b\u201d s\u00f6z\u00fc d\u0259 \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6z olub, \u201carzu\u201d, \u201cist\u0259k\u201d, \u201cm\u0259qs\u0259d\u201d dem\u0259kdir. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc s\u00f6z m\u0259hz \u201cqanmaq\u201d feilidir. \u201cBa\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259k\u201d il\u0259 \u201cqanma\u011f\u201d\u0131n&nbsp; f\u0259rqi odur ki, m\u0259lumat\u0131, informasiyan\u0131 \u015f\u0259xs \u00f6z\u00fc d\u0259rk edir, \u201cba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fckd\u0259\u201d is\u0259, informasiya, m\u0259lumat k\u0259nar \u015f\u0259xs t\u0259r\u0259find\u0259n izah edilir. Dem\u0259li, A\u015f\u0131q deyir ki, arif olan y\u0259ni&nbsp; m\u0259rif\u0259tli olan, m\u0259clisl\u0259rd\u0259 yay\u0131lan d\u0259y\u0259rli s\u00f6zl\u0259rimd\u0259 m\u0259qs\u0259dimi, m\u0259ram\u0131m\u0131, ist\u0259yimi \u00f6z\u00fc d\u0259rk ed\u0259c\u0259k, ay\u0131lacaq. Bel\u0259 anla\u015f\u0131l\u0131r ki, a\u015f\u0131\u011f\u0131n bu s\u00f6z\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r ba\u011fl\u0131, h\u0259tta arifl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 anla\u015f\u0131lmayan, d\u0259rk edilm\u0259y\u0259n faktlar var.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc misrada o vaxta q\u0259d\u0259r anla\u015f\u0131lmayan, ba\u011fl\u0131 qalan faktlar a\u015f\u0131\u011f\u0131n d\u0259y\u0259rli s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 ifad\u0259 edilir. Deyilir ki,&nbsp; \u201c\u018fhli-ibad\u0259tl\u0259r m\u00f6min say\u0131l\u0131\u201d. Misran\u0131n m\u0259zmunu v\u0259 d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc misradan hasil olacaq fikir m\u0259n\u0259 onu dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir ki, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc misrada \u015f\u0259rt m\u0259zmunu var, v\u0259zn t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015f\u0259rtin qrammatik \u0259lam\u0259ti \u201csa\u201d ixtisar olunub. Bel\u0259likl\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc misradan anla\u015f\u0131l\u0131r ki, ibad\u0259t \u0259hli, ibad\u0259t ed\u0259nl\u0259r m\u00f6min say\u0131lsa da&#8230; \u015e\u0259rt budaq c\u00fcml\u0259sinin ikinci c\u00fcml\u0259si d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc misradad\u0131r. \u201cS\u0259xav\u0259tin ondan \u00e7oxdu savab\u0131.\u201d&nbsp; Fikir tamamlan\u0131r. Art\u0131q bu, D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259rin q\u0259na\u0259tidir v\u0259 o, \u201cn\u00f6bub\u0259tin\u201d x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini saymaqdan k\u0259nara \u00e7\u0131x\u0131r. \u00c7\u00fcnki he\u00e7 bir dini kitabda \u201cs\u0259xav\u0259tin\u201d ibad\u0259td\u0259n \u00fcst\u00fcn ola bil\u0259c\u0259yi fikrin\u0259 rast g\u0259lmirik. Do\u011frudur, \u0130slam\u0131n m\u00fcq\u0259dd\u0259s kitab\u0131 \u201cQuran\u201dda infaq adlanan s\u0259xav\u0259t iman\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si say\u0131l\u0131r v\u0259 qeyd edilir ki, insanlar Allah\u0131n onlara verdiyi nem\u0259tl\u0259ri Allah yolunda x\u0259rcl\u0259m\u0259li, mal\u0131n&nbsp; \u0259sl sahibinin Allah oldu\u011funu bilm\u0259li, azuq\u0259sini b\u00f6l\u00fc\u015fm\u0259ldir v. s. Lakin bu kimi faktlar bel\u0259 s\u0259xav\u0259tin savab\u0131n\u0131n ibad\u0259td\u0259n \u00e7ox olmas\u0131 dem\u0259k deyil.&nbsp; Bu zaman n\u00f6vb\u0259ti sual yaran\u0131r, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, \u201cs\u0259xav\u0259t\u201d n\u0259dir v\u0259 niy\u0259 D\u0259d\u0259nin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sind\u0259 savab\u0131 ibad\u0259td\u0259n \u00e7oxdur?<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cS\u0259xav\u0259t\u201d in&nbsp; \u201c\u0259lia\u00e7\u0131ql\u0131q\u201d, \u201cgeni\u015f\u00fcr\u0259klilik\u201d, \u201cehtiyac\u0131 olanlara yard\u0131m etm\u0259kd\u0259n z\u00f6vq almaq x\u00fcsusiyy\u0259ti\u201d eyni zamanda \u201c\u00f6z maddi imkanlar\u0131n\u0131 t\u0259m\u0259nnas\u0131z ehtiyac\u0131 olan insanlarla payla\u015fmaq\u201d m\u0259nalar\u0131 m\u0259lumdur v\u0259 D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259rin bir \u00e7ox \u015feirl\u0259rind\u0259 bu fikr\u0259 rast g\u0259lm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. M\u0259s\u0259l\u0259n:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; \u201c\u0130nsanda insanl\u0131q s\u0259xav\u0259t olsun,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Neyl\u0259r\u0259m ki cah-calal\u0131 var\u0131ym\u0131\u015f&#8230;\u201d&nbsp;&nbsp; (1.14)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;v\u0259 yaxud<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cNe\u00e7\u0259 sirri g\u00f6rd\u00fcm, sirr qald\u0131m a\u015fkar;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;S\u0259xav\u0259t \u0259hlini yand\u0131rmad\u0131 nar\u201d.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (1.s.15)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Birinci n\u00fcmun\u0259d\u0259 A\u015f\u0131q insanl\u0131qda s\u0259xav\u0259tin olmas\u0131n\u0131, ikinci n\u00fcmun\u0259d\u0259 is\u0259 s\u0259xav\u0259tli insanlar\u0131n c\u0259h\u0259nn\u0259m odunda yanmayacaq q\u0259na\u0259tini b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcr. \u201cQald\u0131 ki, qald\u0131\u201d qo\u015fmas\u0131nda Hat\u0259min d\u00fcnyadan k\u00f6\u00e7\u0259nd\u0259n sonra s\u0259xav\u0259tinin qalmas\u0131ndan dan\u0131\u015f\u0131r. M\u0259nc\u0259, D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259rin s\u0259xav\u0259t\u0259 bu q\u0259d\u0259r d\u0259y\u0259r verm\u0259si, insanl\u0131q f\u0259ls\u0259f\u0259si, ali d\u0259y\u0259r kimi q\u0259bul etm\u0259si onun&nbsp; \u201cKitabi- D\u0259d\u0259 Qorqud\u201d dan s\u00fcz\u00fcl\u00fcb g\u0259l\u0259n kodlar\u0131n da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131, \u00fcmumt\u00fcrk t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u00fcn car\u00e7\u0131s\u0131 olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Payla\u015fmaq duy\u011fusu q\u0259dim t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 \u0130slamdan daha \u00f6nc\u0259 vard\u0131. Faktlara n\u0259z\u0259r salaq: \u201cXanlar xan\u0131 xan Bayand\u0131r ild\u0259 bir k\u0259r\u0259 toy edib O\u011fuz b\u0259yl\u0259rini qonaqlard\u0131\u201d, (6. s. 16) v\u0259 yaxud, \u201c&#8230;Qazan q\u0131rx otaq tikdirdi. Yeddi g\u00fcn, yeddi gec\u0259 yem\u0259-i\u00e7m\u0259 oldu. Q\u0131rx evli qulla, q\u0131rx cariy\u0259 o\u011flu ba\u015f\u0131na \u00e7evirdi, azad el\u0259di. Cilas\u0131n \u0259r\u0259nl\u0259r\u0259 qala verdi, \u00f6lk\u0259 verdi, c\u00fcbb\u0259 \u00e7uxa verdi.\u201d (6. s. 83) Ba\u015fqa bir epizodda Qazan xan\u0131n evini ya\u011fmalatmas\u0131n\u0131n <\/em><em>\u2013<\/em><em> mal-m\u00fclk\u00fcn\u00fcn tamamil\u0259 paylamas\u0131n\u0131n \u015fahidi oluruq. Dem\u0259li, o\u011fuz t\u00fcrkl\u0259ri \u0259lind\u0259ki var d\u00f6vl\u0259ti, qiym\u0259tli olan\u0131 payla\u015fm\u0131\u015f, s\u0259xav\u0259tli olmu\u015flar. \u201cKitab\u201dda bu kimi y\u00fczl\u0259rl\u0259 fakt var. Fikrimc\u0259, b\u00fct\u00fcn&nbsp; bunlar, A\u015f\u0131\u011f\u0131n s\u0259xav\u0259td\u0259n dan\u0131\u015fmas\u0131, \u0259n ali d\u0259y\u0259rl\u0259rd\u0259n biri hesab etm\u0259si m\u0259n\u0259 o q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259y\u0259 imkan verir ki,&nbsp; D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r \u0259slind\u0259 XIX y\u00fczild\u0259&nbsp; G\u00f6y\u00e7\u0259d\u0259 ya\u015fayan o\u011fuz t\u00fcrkl\u0259rinin D\u0259d\u0259 Qorqudu idi, D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r d\u0259 s\u0259xav\u0259ti, payla\u015fma\u011f\u0131 milli d\u0259y\u0259rl\u0259rd\u0259n biri&nbsp; hesab edir v\u0259 bu d\u0259y\u0259ri, dini d\u0259y\u0259rd\u0259n \u00fcst\u00fcn hesab edir&#8230; (s\u0259xav\u0259t haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda orijinal fikir).<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u0259nd\u0259 n\u0259z\u0259r salaq:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Haqd\u0131 s\u00f6z\u00fcm;\/\/ yetir\u0259s\u0259n \/\/isbata!&nbsp; (4+4+3=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Yem\u0259 irv\u0259, \/\/meyl el\u0259m\u0259\/\/ qiybata. &nbsp;(4+4+3=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u015e\u0259riyy\u0259td\u0259\/\/ haramd\u0131, zina-l\u0259ffata,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Ondan b\u0259d yaz\u0131rlar x\u0259mri-\u015f\u0259rab\u0131.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (1.s.12)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>B\u0259ndin son iki misras\u0131nda daxili b\u00f6lg\u00fcn\u00fcn d\u0259yi\u015fik verilm\u0259si m\u0259zmundak\u0131 d\u0259rin v\u0259 hikm\u0259tli fikirl\u0259rin ifad\u0259sind\u0259 \u0259r\u0259b-fars m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zl\u0259rin \u00fcst\u00fcn m\u00f6vqed\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. \u0130lk misrada \u201cisbata\u201d, ikincid\u0259 \u201cqiybata\u201d, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcd\u0259 \u201czina-l\u0259ffata\u201d s\u00f6zl\u0259rinin \u0259ks\u0259r s\u0259sl\u0259ri \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259ngin qafiy\u0259 yaran\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>M\u0259zmuna g\u0259linc\u0259 is\u0259, ilk misrada A\u015f\u0131q s\u00f6z\u00fcn\u00fcn haqq oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259yir. Birinci misran\u0131n ilk s\u00f6zl\u0259rini do\u011fruluq anlam\u0131nda (sidq), y\u0259ni s\u00f6z\u00fcn\u00fcn do\u011fru olmas\u0131 kimi v\u0259 yaxud da Allah\u0131n s\u00f6z\u00fc kimi d\u0259 qavramaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00c7\u00fcnki \u201cHaqq\u201d s\u00f6z\u00fc \u0259r\u0259b dilind\u0259n g\u0259lmi\u015f, dilimizd\u0259 m\u00fcst\u0259qim m\u0259nada&nbsp; qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u201cdo\u011fru\u201d, \u201cd\u00fczg\u00fcn\u201d, \u201ch\u0259qiqi\u201d s\u00f6zl\u0259ridir. Dini kontekstd\u0259 \u201chaqq\u201d \u201cAllah\u0131n ad\u0131\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir.&nbsp; H\u0259r iki halda A\u015f\u0131q \u201cn\u00f6bub\u0259tin\u201d x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n b\u0259hs etmi\u015f say\u0131l\u0131r. \u0130lk misran\u0131n davam\u0131nda A\u015f\u0131q bu s\u00f6zl\u0259rin isbat edil\u0259c\u0259yi q\u0259na\u0259tind\u0259dir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u0130kinci misrada g\u00fcnahlardan uzaq durmaq \u0259mr \u015f\u0259klind\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259t m\u0259zmununda \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r v\u0259 misran\u0131n m\u0259zmunu ikinci b\u0259ndin son misras\u0131 il\u0259 g\u00fccl\u00fc antiteza yarad\u0131r. Dem\u0259li, ikinci b\u0259ndin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc misras\u0131nda payla\u015fmaq, s\u0259xav\u0259t ali milli d\u0259y\u0259r hesab edilir, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u0259ndin ikinci misras\u0131nda \u201cs\u0259l\u0259m yem\u0259k\u201d g\u00fcnah hesab edilir, uzaq durulmas\u0131 \u0259mr edilir. M\u0259nd\u0259 ikinci misrada bu q\u0259na\u0259ti formala\u015fd\u0131ran 1988-ci il n\u0259\u015frind\u0259 \u201cirv\u0259\u201d, 2004&nbsp; v\u0259 2021 n\u0259\u015frl\u0259rind\u0259 verilmi\u015f \u201criba\u201d s\u00f6z\u00fcd\u00fcr. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, G\u00f6y\u00e7\u0259 dialektind\u0259 \u201cr\u201d samiti il\u0259 ba\u015flayan s\u00f6zl\u0259r\u0259 \u201ci\u201d s\u0259sinin art\u0131r\u0131lmas\u0131 fakt\u0131, m\u0259s\u0259l\u0259n, \u201crahat-irahat\u201d, \u201craz\u0131-iraz\u0131\u201d \u201criba\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn 1988-ci il n\u0259\u015frin\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259, \u201cirba\u201d, sonra is\u0259 \u201cirv\u0259\u201d kimi daxil olmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201criba\u201d v\u0259 \u201cs\u0259l\u0259m\u201d s\u00f6zl\u0259ri \u0259r\u0259b dilind\u0259 t\u0259xmin\u0259n eyni m\u0259nadad\u0131r. Borc m\u00fcqabilind\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f pula v\u0259 ya \u0259\u015fyaya g\u00f6r\u0259 \u00f6d\u0259nil\u0259n \u0259lav\u0259 pul kimi s\u0259l\u0259m v\u0259 ya riba islam dinin\u0259 g\u00f6r\u0259 haqs\u0131z qazanc, haram v\u0259&nbsp; g\u00fcnahd\u0131r. Bu s\u00f6z misra kontekstind\u0259 \u201cyem\u0259\u201d inkar feili il\u0259 birg\u0259 i\u015fl\u0259ndiyi \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cs\u0259l\u0259m yem\u0259\u201d, m\u00fcasir dill\u0259 des\u0259k, \u201cfaiz\u0259 pul verm\u0259, puldan g\u0259l\u0259n faizi yem\u0259\u201d kimi anlay\u0131r\u0131q. Dem\u0259li, bu fikir h\u0259m d\u0259 s\u0259xav\u0259tli olma\u011f\u0131n, \u0259lind\u0259ki d\u0259y\u0259rli \u0259\u015fyalar\u0131 payla\u015fmaq x\u00fcsusiyy\u0259tinin ziddidir, q\u0259buledilm\u0259zdir.&nbsp; Misran\u0131n davam\u0131 olan \u201cq\u0131ybata meyl el\u0259m\u0259\u201d qada\u011fas\u0131, h\u0259m a\u015f\u0131\u011f\u0131n \u00f6z q\u0259na\u0259ti, \u00f6z t\u0259cr\u00fcb\u0259sind\u0259n yaranm\u0131\u015f ibr\u0259tamiz n\u0259sih\u0259tdir, h\u0259m d\u0259 \u0130slam dinind\u0259 \u201cdedi-qodu\u201d iyr\u0259nc \u0259m\u0259l kimi xarakteriz\u0259 edilir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc misrada birba\u015fa \u015f\u0259ri\u0259tin ad\u0131 \u00e7\u0259kilir v\u0259 deyilir ki, \u015f\u0259ri\u0259td\u0259 zina-l\u0259ffata haramd\u0131r. Burada m\u0259zmunun ayd\u0131nlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u201czina\u201d v\u0259 \u201cl\u0259ffata\u201d s\u00f6zl\u0259rinin \u0259vv\u0259lc\u0259 m\u00fcst\u0259qil, sonra is\u0259 m\u0259tn kontekstind\u0259 izah\u0131na ehtiyac duyuruq.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cZina\u201d \u0259r\u0259b dilind\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259d\u0259 qeyri-qanuni cinsi \u0259laq\u0259 dem\u0259kdir. (7. s. 461)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;\u0130slam dinind\u0259 \u201czina\u201d nikah olmadan qad\u0131n il\u0259 ki\u015finin cinsi m\u00fcnasib\u0259ti kimi b\u00f6y\u00fck g\u00fcnahlardan hesab edilir. \u201cQuran\u201dda, \u0130sra sur\u0259si 17\/32 ay\u0259d\u0259&nbsp; \u201ch\u0259yas\u0131zl\u0131q\u201d adlan\u0131r v\u0259 qada\u011fan edilir. \u201cZina\u201d n\u0259inki \u0130slamda, T\u00fcrk t\u00f6r\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259 namus v\u0259 \u0259xlaq anlay\u0131\u015flar\u0131na ziddir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cKitabi-D\u0259d\u0259 Oqrqud\u201d dastan\u0131 \u201cBasat T\u0259p\u0259g\u00f6z\u00fc&nbsp; \u00f6ld\u00fcrd\u00fcy\u00fc\u201d boyda da \u201czina\u201dn\u0131n \u0259ziyy\u0259tini O\u011fuz igidl\u0259ri \u00e7\u0259kir. Ad\u0131\u00e7\u0259kil\u0259n boyda qeyd edilir ki, O\u011fuz eli bir g\u00fcn yayla\u011fa k\u00f6\u00e7\u0259nd\u0259 Aruz qocan\u0131n Qonur Qoca Sar\u0131 adl\u0131 \u00e7oban\u0131 Uzun Binar (p\u0131nar, bulaq) adl\u0131 bula\u011f\u0131n ba\u015f\u0131na g\u0259lir, orada p\u0259ril\u0259ri g\u00f6r\u00fcr: \u201c\u00c7oban k\u0259p\u0259n\u0259yini (yap\u0131nc\u0131s\u0131n\u0131) \u00fcz\u0259rl\u0259rin\u0259 atd\u0131, p\u0259ri q\u0131z\u0131n\u0131n birini tutdu, t\u0259m\u0259 ed\u00fcb d\u0259rhal cima el\u0259di&#8230; P\u0259ri q\u0131z\u0131 qanad urub u\u00e7du, ayd\u0131r (dedi): \u00c7oban, il tamam olacaq, m\u0259nd\u0259 \u0259man\u0259tin var, g\u0259l, al, <\/em><em>\u2013 <\/em><em>dedi. Amma o\u011fuzun ba\u015f\u0131na zaval g\u0259tirdin! Dedi.\u201d (6. s. 113) T\u0259p\u0259g\u00f6z\u00fcn O\u011fuz igidl\u0259rinin ba\u015f\u0131na hans\u0131 m\u00fcsib\u0259tl\u0259ri g\u0259tirm\u0259si ham\u0131ya b\u0259llidir, o m\u00fcsib\u0259tl\u0259rin s\u0259b\u0259bi is\u0259 \u00e7oban\u0131n zina etm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>D\u0259d\u0259 Qorqud hekay\u0259l\u0259rinin \u0130slamdan \u00f6nc\u0259 yarand\u0131\u011f\u0131n\u0131&nbsp; n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, o q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259rik&nbsp; ki, \u201czina\u201d pis bir \u0259m\u0259l kimi \u0130slamdan \u00f6nc\u0259 bel\u0259, O\u011fuz t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 b\u0259lli idi, t\u00fcrkl\u0259r \u0130slam\u0131 q\u0259bul etdikd\u0259 d\u0259 \u201czina\u201dn\u0131n g\u00fcnah olmas\u0131n\u0131 \u0130slama g\u00f6r\u0259 bir daha y\u0259qin etmi\u015f oldular.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cKitab\u201d\u0131n dig\u0259r boylar\u0131nda da qad\u0131n-ki\u015fi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259, x\u00fcsusil\u0259, namus m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 ciddi yana\u015f\u0131l\u0131r. \u201cSalur Qazan\u0131n ya\u011fmalanmas\u0131 boyunda\u201d bir ne\u00e7\u0259 yerd\u0259 \u00fcmumt\u00fcrk m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259r sistemind\u0259 \u0259n ali m\u00f6vqeyd\u0259 dayanan namus v\u0259 qeyr\u0259t hissi v\u0259 bu hissl\u0259rin qorunmas\u0131 fakt\u0131 yer al\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar onu dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir ki, t\u00fcrkl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn namus ali d\u0259y\u0259rdir, zina yolverilm\u0259zdir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cL\u0259ffata\u201d&nbsp; &nbsp;s\u00f6z\u00fcn\u0259 g\u0259linc\u0259 is\u0259, bu s\u00f6z\u00fcn h\u0259rfi t\u0259rc\u00fcm\u0259si l\u00fc\u011f\u0259td\u0259&nbsp; \u201cg\u0259nc olmayan\u201d, \u201cd\u0259liqanl\u0131 olmayan\u201d, \u201cigid olmayan\u201d \u015f\u0259klind\u0259 verilmi\u015fdir. (8. s. 402).&nbsp; Dem\u0259li, g\u0259nc olmayan, d\u0259liqanl\u0131 olmayan v\u0259 igid olmayan anlay\u0131\u015flar\u0131 ki\u015fi cinsin\u0259 aid edilir, u\u015faq v\u0259 ya yeniyetm\u0259 ya\u015flar\u0131nda olan o\u011flandan&nbsp; s\u00f6hb\u0259t gedir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>H\u0259r iki s\u00f6z\u00fcn m\u00fcst\u0259qil l\u00fc\u011f\u0259vi m\u0259nas\u0131n\u0131n izah\u0131 imkan verir ki, h\u0259min s\u00f6zl\u0259ri izaf\u0259t t\u0259rkibi \u015f\u0259klind\u0259,&nbsp; qo\u015fman\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u0259ndinin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc misras\u0131nda \u201cu\u015faq v\u0259 ya yeniyetm\u0259 ya\u015flar\u0131nda olan o\u011flanlarla zina \u015f\u0259ri\u0259td\u0259 haramd\u0131r\u201d \u015f\u0259klind\u0259 anlayaq.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u0130st\u0259r-ist\u0259m\u0259z d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259li olursan, D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r bu misran\u0131 s\u00f6yl\u0259m\u0259y\u0259 ehtiyac duyubsa, dem\u0259li, bu fakt\u0131n m\u00f6vcudlu\u011fu haqq\u0131nda x\u0259b\u0259rdar olub, e\u015fidib. Sual yaran\u0131r, Qafqazda bu kimi a\u011f\u0131r g\u00fcnah, h\u0259tta iyr\u0259nc bir \u0259m\u0259l olubmu? T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259&nbsp; Qafqaz Albaniyas\u0131nda, \u018fr\u0259b xilaf\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, h\u0259m d\u0259 d\u00fcnyan\u0131n bir \u00e7ox q\u0259dim d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259&nbsp; bu kimi naqis \u0259m\u0259ll\u0259r\u0259 rast g\u0259linib.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>S\u0259trin sonunda \u201cx\u0259mri-\u015f\u0259rab\u201d izaf\u0259tinin izah\u0131na ehtiyac var.&nbsp; A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259rin&nbsp; \u015feirl\u0259rinin \u00e7ap olundu\u011fu 2021-ci il n\u0259\u015frinin 51-ci s\u0259hif\u0259sind\u0259 izaf\u0259tin birinci \u201cx\u0259mr\u201d s\u00f6z\u00fc \u201c\u015f\u0259rab\u201d kimi izah edilir. Fikrimc\u0259, \u201cx\u0259mr\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn dig\u0259r m\u0259nalar\u0131na da diqq\u0259t yetirm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Bu s\u00f6z \u0259r\u0259b dilind\u0259 \u201c\u00f6rtm\u0259k\u201d, \u201cqapanmaq\u201d m\u0259nas\u0131nda, \u201c\u015f\u0259rab\u201d, \u201c\u00e7ax\u0131r\u201d m\u0259nas\u0131nda (8. s. 270), h\u0259m\u00e7inin \u201cs\u0259rxo\u015f ed\u0259n i\u00e7ki\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259nir. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, A\u015f\u0131q \u201cx\u0259mr-\u015f\u0259rab\u201d dedikd\u0259 \u201cs\u0259rxo\u015fedici \u015f\u0259rab\u0131\u201d v\u0259 ya \u201ca\u011f\u0131l\u0131 \u00f6rt\u0259n, qapayan \u015f\u0259rab\u0131\u201d n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. S\u0259rxo\u015f etm\u0259y\u0259n \u015f\u0259rab varm\u0131? B\u0259li, var. \u015e\u0259rab az i\u00e7il\u0259rs\u0259, s\u0259rxo\u015f etm\u0259z v\u0259 yaxud t\u0259rkibind\u0259 spirt olmayan \u015f\u0259rablar da var fikrin\u0259 istinad ed\u0259r\u0259k a\u015f\u0131q bu misralar\u0131nda \u201cu\u015faq v\u0259 ya yeniyetm\u0259 ya\u015flar\u0131nda olan o\u011flanlarla zinan\u0131\u201d \u015f\u0259rab i\u00e7m\u0259kd\u0259n daha a\u011f\u0131r bir g\u00fcnah hesab edir v\u0259 naqis \u0259m\u0259l kimi \u015f\u0259rh edir:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>..\u015e\u0259ri\u0259td\u0259 haramd\u0131, zina-l\u0259ffata,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Ondan b\u0259d yaz\u0131rlar x\u0259mri-\u015f\u0259rab\u0131&#8230;..<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Ustad a\u015f\u0131\u011f\u0131n \u015f\u0259raba m\u00fcnasib\u0259ti f\u0259rqlidir. M\u0259s\u0259l\u0259n, a\u015f\u0131q \u201cGetdi\u201d r\u0259difli qo\u015fmas\u0131nda \u201c\u015eeyitbazl\u0131q edib \u015f\u0259rab i\u00e7\u0259nl\u0259r, Can\u0131n\u0131 odlara sald\u0131 da, getdi\u201d, <\/em><em>\u2013 dey\u0259r\u0259k,<\/em><em> <\/em><em>\u015f\u0259rab i\u00e7\u0259nl\u0259ri m\u0259nfi planda t\u0259qdim ets\u0259 d\u0259, \u201cOlar\u201d r\u0259difli qo\u015fmas\u0131nda is\u0259&nbsp; \u201cHaqq meyi \u0130slama haram buyurub, d\u0259rd t\u00fc\u011fyan eyl\u0259s\u0259, mey i\u00e7m\u0259k olar\u201d dey\u0259r\u0259k, tibbi ehtiyac zaman\u0131 (d\u0259rd x\u0259st\u0259lik m\u0259nas\u0131nda da i\u015fl\u0259nir) istifad\u0259sini m\u0259qbul say\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Qo\u015fman\u0131n&nbsp; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u0259ndind\u0259n hasil olan q\u0259na\u0259t budur ki, ustad a\u015f\u0131q dinl\u0259yicil\u0259rin\u0259 v\u0259 oxucular\u0131na zinan\u0131 v\u0259 ona tay \u0259m\u0259ll\u0259ri pisl\u0259yib onlardan&nbsp; uzaq durma\u011f\u0131 n\u0259sih\u0259t ed\u0259nd\u0259&nbsp;&nbsp; \u201cn\u00f6bub\u0259tin\u201d \u0259man\u0259t v\u0259 ism\u0259t x\u00fcsusiyy\u0259tini \u00e7atd\u0131rm\u0131\u015f olur.&nbsp;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Xaliqind\u0259n utan, \/\/ m\u0259nd\u0259n utanma!&nbsp;&nbsp;&nbsp; (6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u015e\u0259c\u0259r\u0259til-m\u00f6vti\/\/ he\u00e7 s\u0259hl sanma. &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Miyata qail ol, \/\/qafil dolanma, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Haqd\u0131 mizan,\/\/ sirat, q\u0259bir\/\/ \u0259zab\u0131.&nbsp;&nbsp;&nbsp; ( 4+4+3=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><em>s.12)<\/em><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><em>B\u0259ndin daxili b\u00f6lg\u00fcs\u00fc zaman\u0131 ikinci misrada \u201cs\u0259hl\u201d s\u00f6z\u00fc&nbsp; 2 saitl\u0259 deyildiyi \u00fc\u00e7\u00fcn 11 heca t\u0259l\u0259ff\u00fczd\u0259 tamamlan\u0131r. \u201cutanma\u201d, \u201csanma\u201d, \u201c\u201ddolanma\u201d s\u00f6zl\u0259ri z\u0259ngin qafiy\u0259nin g\u00f6st\u0259ricisi say\u0131l\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u0259ndin feilin \u0259mr \u015f\u0259klind\u0259, nida intonasiyas\u0131 il\u0259 verilmi\u015f ilk \u201cXaliqd\u0259n <\/em><em>\u2013 <\/em><em>Allahdan utan, m\u0259nd\u0259n utanma\u201d fikri m\u00fcdrik el a\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259lki \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u0259ndd\u0259 s\u00f6yl\u0259diyi fikirl\u0259rin yekunu, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 sonrak\u0131 \u00fc\u00e7 misra \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259min rolunu oynay\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;Oxucu ikinci misrada a\u015f\u0131\u011f\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn xarakterik olmayan 3 \u0259r\u0259b-fars m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u201c\u015f\u0259c\u0259r\u0259til-m\u00f6vti\u201d izaf\u0259ti&nbsp; v\u0259 sayma feilin t\u0259rkibind\u0259 i\u015fl\u0259nmi\u015f \u201cs\u0259hl\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn izah\u0131na ehtiyac duyulur.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Fikrimc\u0259, ikinci misran\u0131n ilk s\u00f6z\u00fc \u201c\u015f\u0259c\u0259r\u0259til\u201d deyil, \u201c\u015f\u0259kar\u0259ti\u201d olmal\u0131d\u0131r. Ona g\u00f6r\u0259 ki, izaf\u0259tin ikinci s\u00f6z\u00fc \u201c\u201dm\u00f6vt\u201d m\u0259na bax\u0131m\u0131ndan birinci s\u00f6zl\u0259 uy\u011fun g\u0259lmir. \u201c\u015f\u0259c\u0259r\u0259til\u201d \u0259r\u0259b dilind\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259d\u0259 \u201cn\u0259sil a\u011fac\u0131\u201d, \u201csoy k\u00f6k\u00fc\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir, \u201cm\u00f6vt\u201d is\u0259 \u201c\u00f6l\u00fcm\u201d dem\u0259kdir. Misrada \u201cm\u00f6vt+i\u201d m\u0259nsubiyy\u0259t \u015f\u0259kil\u00e7isi il\u0259 i\u015fl\u0259nib, iki s\u00f6z\u00fc birl\u0259\u015fdir\u0259nd\u0259 \u201c\u015f\u0259c\u0259r\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fc\u201d anlam\u0131 yaran\u0131r. Misran\u0131n \u00fcmumi m\u0259zmununa ziddir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u018fg\u0259r \u201c\u015f\u0259kar\u0259ti-m\u00f6vti\u201d olsa, daxili b\u00f6lg\u00fc d\u0259yi\u015fm\u0259d\u0259n \u201cruhun b\u0259d\u0259nd\u0259n \u00e7\u0131xma an\u0131\u201d m\u0259nas\u0131 yaran\u0131r. O zaman misra bel\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u0259c\u0259k:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cRuhun b\u0259d\u0259nd\u0259n \u00e7\u0131xma an\u0131n\u0131 he\u00e7 d\u0259 asan sayma\u201d. \u201cS\u0259hl\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn dilimizd\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 al\u0131nma m\u0259n\u015f\u0259li \u201casan\u201d s\u00f6z\u00fcd\u00fcr. Ustad\u0131n bu fikri s\u00f6yl\u0259m\u0259si s\u0259b\u0259bsiz deyil, teoloji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, ruhun b\u0259d\u0259nd\u0259n \u00e7\u0131xma an\u0131nda insan \u00f6l\u00fcm\u00fcn k\u0259d\u0259rini, iztirab\u0131n\u0131, a\u011fr\u0131-ac\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259, duya, hiss ed\u0259 bilir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Bu m\u0259nada, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc misrada da \u201cmiyat\u201d v\u0259 yaxud \u201cmiyad\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn dilimizd\u0259 \u201caxir\u0259t d\u00fcnyas\u0131\u201d anlam\u0131nda i\u015fl\u0259nm\u0259si fikrimizi q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Dem\u0259li, ikinci v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc misralar\u0131n \u00fcmumi m\u0259zmunu&nbsp; birlikd\u0259 \u201cRuhun b\u0259d\u0259nd\u0259n \u00e7\u0131xma an\u0131n\u0131n asan sayma, axir\u0259ti d\u00fc\u015f\u00fcn, \u00f6z\u00fcn\u00fc x\u0259b\u0259rsiz kimi aparma \u201d&nbsp; n\u0259sih\u0259tini ifad\u0259 edir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc misrada fikir davam etdirilir, axir\u0259td\u0259 ba\u015f ver\u0259c\u0259kl\u0259r sadalan\u0131r. D\u0259d\u0259miz deyir ki,&nbsp; axir\u0259td\u0259 mizan-t\u0259r\u0259zi var, sirat k\u00f6rp\u00fcs\u00fc v\u0259 q\u0259bir \u0259zab\u0131 h\u0259qiq\u0259tdir, do\u011frudur.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Haqq a\u015f\u0131\u011f\u0131 qo\u015fman\u0131n be\u015finci b\u0259ndind\u0259 axir\u0259td\u0259ki mizan-t\u0259r\u0259zid\u0259n, sirat k\u00f6rp\u00fcs\u00fcnd\u0259n, q\u0259bir \u0259zab\u0131ndan qurtulma\u011f\u0131n v\u0259 ya bir \u015f\u0259kild\u0259 axir\u0259t imtahanlar\u0131n\u0131 verm\u0259yin yollar\u0131n\u0131 sadalay\u0131r:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u018fg\u0259r z\u0259rr\u0259 qalsa,\/\/ x\u00fcms\u00fcn, z\u0259kat\u0131n, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>H\u0259rgiz q\u0259bul olmaz\/\/ s\u00f6vm\u00fc s\u0259lat\u0131n, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Haqq yan\u0131nda m\u00f6hr\/\/ olmaz b\u0259rat\u0131n,&nbsp;&nbsp; &nbsp;(6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Salarlar boynuna\/\/ oddan t\u0259nnab\u0131.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><em>s.13)<\/em><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><em>Be\u015finci b\u0259ndd\u0259 d\u0259 ikinci misrada&nbsp; daxili b\u00f6lg\u00fc t\u0259l\u0259ff\u00fcz hesab\u0131na 6+5=11 \u015f\u0259klind\u0259 formala\u015f\u0131r.&nbsp; M\u0259nsubiyy\u0259t \u015f\u0259kil\u00e7ili \u201cz\u0259kat\u0131n\u201d, \u201cs\u0259lat\u0131n\u201d v\u0259 \u201cb\u0259rat\u0131n\u201d s\u00f6zl\u0259ri z\u0259ngin qafiy\u0259 yarad\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>B\u0259ndin ilk misras\u0131 \u201c\u0259g\u0259r\u201d tabelilik ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 il\u0259 ba\u015flan\u0131r, feilin \u015f\u0259rt \u015f\u0259kli il\u0259 bitir. Bu, t\u0259sad\u00fcf\u00fc deyil, \u00e7\u00fcnki ikinci misrada \u015f\u0259rtin yerin\u0259 yetirilm\u0259diyi t\u0259qdird\u0259 ortaya \u00e7\u0131xacaq n\u0259tic\u0259 verilir. A\u015f\u0131q bu misrada payla\u015fmaq d\u0259y\u0259rinin \u0130slam dinind\u0259 vacib \u0259m\u0259l hesab olundu\u011fu fikrini s\u00f6yl\u0259yir, \u0259vv\u0259lc\u0259&nbsp; \u201cx\u00fcms\u201d \u00fc&nbsp; xat\u0131rlad\u0131r,&nbsp; sonra&nbsp; \u201c z\u0259kat\u201d\u0131n ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>X\u00fcms, \u0130slam h\u00fcququna g\u00f6r\u0259, \u0259ld\u0259 edilmi\u015f qazanc\u0131n v\u0259 ya q\u0259nim\u0259tin be\u015fd\u0259 birinin dini vergi olaraq, z\u0259kat is\u0259 imkanl\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n qazanc v\u0259 g\u0259lirl\u0259rinin az bir hiss\u0259sini yoxsullara v\u0259 ehtiyac\u0131 olanlara dini s\u0259d\u0259q\u0259 kimi verilm\u0259si dem\u0259kdir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u0130kinci misra da \u015f\u0259rt m\u0259zmununa malik, m\u00fcasir \u0259d\u0259bi dilimizd\u0259 h\u0259rgah ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n sinonimi kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n h\u0259rgiz ba\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 il\u0259 ba\u015flay\u0131r v\u0259 deyilir:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201c\u018fg\u0259r bu d\u00fcnyada&nbsp; bir z\u0259rr\u0259 verm\u0259diyin x\u00fcms (dini vergin), s\u0259d\u0259q\u0259n qalarsa, ibad\u0259tgahlarda q\u0131ld\u0131\u011f\u0131n namaz q\u0259bul olunmaz. \u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc v\u0259 sonuncu misrada bu d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 davam etdirilir v\u0259 vur\u011fulan\u0131r ki,&nbsp; \u201cHaqq <\/em><em>\u2013<\/em><em> Allah qat\u0131nda g\u00fcnahlar\u0131n ba\u011f\u0131\u015flanmaz, c\u0259zadan qurtula bilm\u0259zs\u0259n, axir\u0259td\u0259 boynuna oddan k\u0259ndir ke\u00e7iril\u0259r.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Alt\u0131nc\u0131 b\u0259ndin m\u0259zmun v\u0259 janr x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri dig\u0259r b\u0259ndl\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 daha \u00e7ox diqq\u0259ti c\u0259lb edir. Ona g\u00f6r\u0259 ki, dini kodlar, gizli m\u0259tl\u0259bl\u0259r bu b\u0259ndd\u0259 qabar\u0131qd\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>D\u0259y\u0259nd\u0259 yarpa\u011fa,\/\/ s\u0259sl\u0259n\u0259r gu\u015fun, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>D\u0259rk el\u0259, var is\u0259 \/\/ idrak\u00fc hu\u015fun: &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>S\u00fcr\u00fcld\u00fc karvan\u0131n, \/\/ k\u00f6\u00e7d\u00fc tay-tu\u015fun, &nbsp;(6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>F\u0259rmani-q\u00fcdr\u0259tin\/\/&nbsp; budu xitab\u0131.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (1.s.13)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cGu\u015fun\u201d, \u201chu\u015fun\u201d, \u201ctay-tu\u015fun\u201d s\u00f6zl\u0259rinin yaratm\u0131\u015f oldu\u011fu z\u0259ngin qafiy\u0259 qo\u015fman\u0131n forma g\u00f6z\u0259lliyini nec\u0259 t\u0259min edirs\u0259, ilk misradak\u0131 \u201cyarpaq\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn gizli semantikas\u0131 m\u0259zmunu o q\u0259d\u0259r d\u0259rin\u0259 \u00e7\u0259kir. S\u0259thi yana\u015f\u0131b, s\u00f6zl\u0259r\u0259 h\u0259rfi m\u0259nada n\u0259z\u0259r salsaq, birinci misraya ciddi anlam qazand\u0131ra bilmirik.&nbsp; Bel\u0259 bir fikir yaran\u0131r: \u201cD\u0259y\u0259nd\u0259 yarpa\u011fa qula\u011f\u0131n s\u0259sl\u0259n\u0259r.\u201d Fikir ayd\u0131n deyil. Lakin diqq\u0259ti \u201cyarpaq\u201d s\u00f6z\u00fcn\u0259 y\u00f6n\u0259ld\u0259nd\u0259 reman\u0131n bu s\u00f6z\u00fcn \u00fcz\u0259rind\u0259 oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Bu m\u0259nada, s\u00f6z\u00fcn din kontekstind\u0259 izah\u0131na ehtiyac yaran\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u0130slam dinind\u0259 \u201cyarpaq\u201d Allah\u0131n h\u00fcdudsuz g\u00fcc\u00fcn\u00fcn, nizam\u0131n\u0131n simvoldur. M\u00fcq\u0259dd\u0259s Quran kitab\u0131n\u0131n \u018fnam sur\u0259sinin 59-cu ay\u0259sind\u0259 buyurulur ki, yer\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n bir yarpaqdan bel\u0259 Allah\u0131n x\u0259b\u0259ri var. B\u0259zi dini t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rd\u0259 a\u011facdan qopan yarpaq Allah\u0131n izni il\u0259 yer\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr, onun qopmas\u0131 da, yer\u0259 enm\u0259si d\u0259 Allah\u0131n irad\u0259si il\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. A\u011facda yarpaqlar\u0131n d\u00fcz\u00fcl\u00fc\u015f\u00fc d\u0259 Allah\u0131n nizam\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u018fg\u0259r misraya bu kontekstd\u0259n yana\u015fsaq, \u0259sl m\u0259tl\u0259b anla\u015f\u0131lar. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, D\u0259d\u0259miz \u018fl\u0259sg\u0259r bizl\u0259r\u0259 dem\u0259k ist\u0259mi\u015fdir ki, a\u011fac\u0131n yarpa\u011f\u0131 yer\u0259 d\u0259y\u0259nd\u0259 qula\u011f\u0131nda bu hadis\u0259, y\u0259ni Allah\u0131n buyru\u011fu s\u0259sl\u0259nsin.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Yarpa\u011f\u0131n yer\u0259 eni\u015fi daha \u00e7ox pay\u0131z f\u0259slind\u0259, x\u0259zan \u00e7a\u011f\u0131nda realla\u015f\u0131r. \u0130nsan\u0131n qocal\u0131q d\u00f6vr\u00fc poeziyada pay\u0131za, x\u0259zan \u00e7a\u011f\u0131na, yarpaqlar\u0131n saral\u0131b yer\u0259 endiyi d\u00f6vr\u0259 b\u0259nz\u0259dilir, ola bil\u0259r ki, A\u015f\u0131q bu misrada dem\u0259k ist\u0259yir ki, ey insan, \u00f6mr\u00fcn\u00fcn pay\u0131z \u00e7a\u011f\u0131nda yad\u0131na d\u00fc\u015f\u0259r, he\u00e7 olmasa, bu vaxt, a\u011fl\u0131n\u0131n, idrak\u0131n\u0131n yerind\u0259 oldu\u011fu vaxt d\u0259rk et ki, s\u0259nin d\u00f6vr\u00fcn ke\u00e7di, \u00f6m\u00fcr s\u0259rmay\u0259n bitdi, tay-tu\u015fun, ya\u015f\u0131dlar\u0131n d\u00fcnyadan k\u00f6\u00e7d\u00fc v\u0259 bu ana q\u0259d\u0259r etdiyim \u00f6y\u00fcd-n\u0259sih\u0259tl\u0259r, s\u00f6yl\u0259diyim fikirl\u0259r, \u0259slind\u0259,&nbsp; Q\u00fcdr\u0259tli F\u0259rman sahibinin <\/em><em>\u2013 <\/em><em>Allah\u0131n s\u0259n\u0259 xitab\u0131, m\u00fcraci\u0259tidir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;B\u0259ndin sonrak\u0131 \u00fc\u00e7 misras\u0131n\u0131 da ilk misra il\u0259 m\u0259na bax\u0131m\u0131ndan birl\u0259\u015fdirib bu q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259 bir daha \u0259min olursan ki, \u015fair ilk b\u0259ndd\u0259 etdiyi s\u00f6z\u0259 <\/em><em>\u2013<\/em><em> \u201cn\u00f6bub\u0259t a\u015fiqi\u201d olmas\u0131na sadiqdir v\u0259 bu missiyan\u0131 qo\u015fman\u0131n b\u00fct\u00fcn b\u0259ndl\u0259rind\u0259 layiqinc\u0259 yerin\u0259 yetirir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Yeddinci b\u0259ndd\u0259 d\u0259 m\u00fcdrik el a\u011fsaqqal\u0131, qeybd\u0259n d\u00fcrl\u00fc x\u0259b\u0259rl\u0259r s\u00f6yl\u0259y\u0259n D\u0259d\u0259m \u018fl\u0259sg\u0259rin ibr\u0259tamiz, h\u0259yat f\u0259ls\u0259f\u0259si il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131q:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Aldanma d\u00fcnyan\u0131n\/\/ bu f\u0259nas\u0131na,&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>G\u00fcl olma g\u00f6vh\u0259rli\/\/&nbsp; x\u0259zanas\u0131na, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00d6z\u00fcn yetir \u015fah\u0131n\/\/ astanas\u0131na, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>D\u0259rdl\u0259r\u0259 d\u0259rmand\u0131\/\/ d\u0259rin turab\u0131.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (1.s.13)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Misra daxili b\u00f6lg\u00fcn\u00fcn nizaml\u0131 ah\u0259ngi fonunda \u201cf\u0259nas\u0131na\u201d, \u201cx\u0259zanas\u0131na\u201d v\u0259 \u201castanas\u0131na\u201d s\u00f6zl\u0259ri sad\u0259c\u0259&nbsp; formal qafiy\u0259 yaratm\u0131r, h\u0259m d\u0259 eyni m\u0259zmun x\u0259ttind\u0259 birl\u0259\u015fir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cD\u00fcnyan\u0131n f\u0259nas\u0131\u201d, y\u0259ni \u201cf\u0259na\u201d&nbsp; s\u00f6z\u00fc \u0259r\u0259b dilind\u0259n g\u0259lmi\u015f s\u00f6z kimi \u201cyox olma\u201d, \u201cm\u0259hv olma\u201d, \u201cvarl\u0131\u011f\u0131n sona \u00e7atmas\u0131\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cd\u00fcnyan\u0131n x\u0259zanas\u0131\u201d \u201cd\u00fcnyan\u0131n solan, saralan vaxt\u0131\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 k\u0259sb edir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;Dem\u0259li, m\u00fcdrik el a\u015f\u0131\u011f\u0131 \u00fcz\u00fcn\u00fc insanlara tutub deyir:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cEy insan, bu d\u00fcnyan\u0131n yox olu\u015funa, sona \u00e7atmas\u0131na, varl\u0131\u011f\u0131n sona \u00e7atmas\u0131na\u201d v\u0259 h\u0259r \u015feyin bununla da bit\u0259c\u0259yin\u0259 inanma, o biri d\u00fcnyan\u0131, axir\u0259ti fikirl\u0259\u015f;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp; \u0130\u015f\u0131q sa\u00e7an, r\u0259ngli, lakin solmaqda, saralmaqda olan fani d\u00fcnyaya g\u00fcl olma. (M\u0259lumdur ki, pay\u0131zda a\u00e7\u0131lan g\u00fcl tez solar), n\u0259 q\u0259d\u0259r ki, vaxt var, \u00f6z\u00fcn\u00fc \u015fah\u0131n astanas\u0131na, qap\u0131s\u0131n\u0131n a\u011fz\u0131na yetir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Misralar oxucunu \u00e7ox ill\u0259r geriy\u0259 N\u0259simiy\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.&nbsp; Sanki dahi N\u0259simi qar\u015f\u0131m\u0131zda dayan\u0131b deyir:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>D\u00fcnya duracaq yer deyil, ey can, s\u0259f\u0259r eyl\u0259,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Aldanma an\u0131n alin\u0259, andan h\u0259z\u0259r eyl\u0259\u2026<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r \u015eah dedikd\u0259, \u015eahi-M\u0259rdan H\u0259zr\u0259ti \u018flini n\u0259r\u0259d\u0259 tutur.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Niy\u0259 H\u0259zr\u0259ti \u018flinin m\u0259hz astanas\u0131na, yan\u0131na yox, dey\u0259 sual olunarsa, m\u0259nc\u0259, \u00f6m\u00fcr s\u0259rmay\u0259si bit\u0259n b\u0259\u015f\u0259r \u00f6vlad\u0131 g\u0259nc ik\u0259n yax\u015f\u0131 \u0259m\u0259ll\u0259ri il\u0259 \u015eahi-M\u0259rdan\u0131n yan\u0131na y\u00fcks\u0259l\u0259 bilm\u0259yibs\u0259, bu vaxtdan sonra o insan\u0131n ged\u0259 bil\u0259c\u0259yi, y\u00fcks\u0259l\u0259 bil\u0259c\u0259yi \u0259n ali m\u0259qam H\u0259zr\u0259ti \u018flinin astanas\u0131 ola bil\u0259r. A\u015f\u0131\u011f\u0131n&nbsp; bel\u0259 bir q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259si bu s\u0259b\u0259bd\u0259ndir.&nbsp; Sonuncu misradak\u0131 \u201ct\u00fcrab\u0131\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn semantikas\u0131 da fikrimi t\u0259sdiq edir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>A\u015f\u0131\u011f\u0131n&nbsp; \u201c\u015fah\u0131n <\/em><em>\u2013 <\/em><em>H\u0259zr\u0259ti \u018flinin&nbsp; d\u0259rin&nbsp; turab\u0131 d\u0259rdl\u0259r\u0259 d\u0259rmand\u0131r\u201d misras\u0131n\u0131 anlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 \u201ct\u00fcrab\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259nas\u0131n\u0131n ayd\u0131nlanmas\u0131 laz\u0131md\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;\u201cT\u00fcrab\u201d \u0259r\u0259b dilind\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259d\u0259 \u201ctoz, torpaq\u201d dem\u0259kdir. Toz-torpaq ad\u0259t\u0259n qap\u0131 astanas\u0131nda olur. A\u015f\u0131q burada b\u0259dii ifad\u0259 vasit\u0259si kimi m\u00fcba\u011fil\u0259d\u0259n istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 H\u0259zr\u0259ti \u018flinin astanas\u0131ndak\u0131 d\u0259rin (burda d\u0259rin s\u00f6z\u00fc h\u0259m h\u0259qiqi, h\u0259m d\u0259 m\u0259cazi m\u0259nada i\u015fl\u0259n\u0259 bil\u0259r) tozun, torpa\u011f\u0131n bel\u0259&nbsp; d\u0259rdl\u0259r\u0259 d\u0259rman ola bil\u0259c\u0259yini s\u00f6yl\u0259yir. Onu da xat\u0131rlamaq yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rdi ki,&nbsp; \u0130slam Pey\u011f\u0259mb\u0259ri H\u0259zr\u0259ti \u018fliy\u0259 \u201c\u018fbu T\u00fcrab\u201d(\u00fcst-ba\u015f\u0131 toza bula\u015fm\u0131\u015f) l\u0259q\u0259bi vermi\u015fdir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Qo\u015fman\u0131n yeddinci b\u0259ndi q\u00fcvv\u0259tli m\u0259cazlar\u0131 il\u0259 d\u0259 dig\u0259r b\u0259ndl\u0259rd\u0259n se\u00e7ilir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u0130lk yeddi b\u0259ndd\u0259 D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259rin d\u00fcnya, axir\u0259t, \u0259d\u0259b-\u0259rkan, \u0259xlaq, m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rimizl\u0259 ba\u011fl\u0131 ibr\u0259tamiz fikirl\u0259ri oxucunu el\u0259 ovsunlay\u0131r ki, sonuncu, m\u00f6h\u00fcrb\u0259nd\u0259 nec\u0259&nbsp; g\u0259lib \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131n\u0131 unudur. M\u00f6h\u00fcrb\u0259ndd\u0259 a\u015f\u0131\u011f\u0131n d\u00fcnya v\u0259 axir\u0259t haqq\u0131nda f\u0259ls\u0259fi fikirl\u0259ri yekunla\u015f\u0131r, \u00f6mr\u00fcn\u00fc l\u0259yaq\u0259tl\u0259, b\u00fct\u00fcn dini, \u0259xlaqi d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 sadiq ya\u015fam\u0131\u015f, D\u0259d\u0259 \u00fcnvan\u0131na y\u00fcks\u0259lmi\u015f el a\u015f\u0131\u011f\u0131 b\u00f6y\u00fck t\u0259vaz\u00f6karl\u0131qla \u00f6z\u00fcn\u0259 bel\u0259 n\u0259sih\u0259t edir, pe\u015fman\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 dil\u0259 g\u0259tirir, n\u0259fs\u0259 aldand\u0131\u011f\u0131n\u0131 etiraf edir:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Yaz\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259r\u0259m,\/\/ zar\u00fc-bin\u0259va, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>El\u0259 i\u015f tut: olsun \/\/&nbsp; d\u0259rdin\u0259 d\u0259va.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Aldan\u0131bsan n\u0259fs\u0259,\/\/&nbsp; tap\u0131bsan hava, &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(6+5=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>D\u0259rk eyl\u0259yib, \/\/qanmay\u0131bsan\/\/&nbsp; hesab\u0131. &nbsp;(4+4=3=11)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (1.s.13)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>S\u0259kkizinci, sonuncu b\u0259ndin daxili b\u00f6lg\u00fcs\u00fc il\u0259 \u201cbin\u0259va\u201d, \u201cd\u0259va\u201d, \u201chava\u201d s\u00f6zl\u0259rinin qafiy\u0259 g\u00f6z\u0259lliyi harmoniya yarad\u0131r. S\u0131x\u0131lm\u0131\u015f semantika, qafiy\u0259 formal deyil, m\u0259zmun v\u0259hd\u0259tind\u0259n do\u011fur, \u201cbin\u0259va\u201d qafiy\u0259sinin \u201cd\u0259va\u201ds\u0131 lap yax\u0131nl\u0131qda, ikinci misran\u0131n sonundad\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u0130lk misrada a\u015f\u0131q \u00f6z\u00fcn\u0259&nbsp; f\u0259ryad ed\u0259n yaz\u0131q, zavall\u0131, n\u0259sibsiz deyir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u0130kinci misrada \u00f6z\u00fc-\u00f6z\u00fcn\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259t edir ki, bundan bu yana el\u0259 i\u015f tutsun ki, d\u0259rdl\u0259rin\u0259 d\u0259va olsun.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Son iki misrada g\u00fcnah\u0131n\u0131n n\u0259d\u0259n ibar\u0259t olmas\u0131n\u0131, n\u0259fs\u0259 aldand\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u015feir, musiqi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful oldu\u011funu qeyd edir v\u0259 b\u00fct\u00fcn bunlara s\u0259b\u0259b kimi bir d\u0259 h\u0259yat\u0131 d\u0259rk etm\u0259diyini g\u00f6st\u0259rir. Fikrimc\u0259, m\u00f6h\u00fcrb\u0259ndd\u0259 yer alm\u0131\u015f bu fikirl\u0259r klassik Az\u0259rbaycan poeziyas\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si \u018f.X\u0259qaninin \u201cM\u0259dain x\u0259rab\u0259l\u0259ri\u201d q\u0259sid\u0259sinin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 beytind\u0259 ifad\u0259 olunmu\u015f semantik y\u00fck il\u0259 s\u0259sl\u0259\u015fir:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Biz \u0259dl saray\u0131yk\u0259n, z\u00fclm il\u0259 xarab olduq,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Zaliml\u0259r olan q\u0259sr\u0259 g\u00f6r neyl\u0259y\u0259c\u0259k d\u00f6vran.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259r kimi, Tanr\u0131n\u0131n s\u00f6z\u00fc \u00e7atd\u0131rmaq s\u0259lahiyy\u0259ti verdiyi Haqq a\u015f\u0131\u011f\u0131, D\u0259d\u0259 \u00fcnvan\u0131n\u0131 qazanm\u0131\u015f s\u00f6z\u00fcn \u00f6vliyas\u0131 n\u0259fs\u0259 aldand\u0131\u011f\u0131n\u0131, musiqiy\u0259 vur\u011funlu\u011funu s\u00f6yl\u0259yib \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00fcnahkar&nbsp; say\u0131rsa, g\u0259l g\u00f6r ki, o zaman \u0130slam\u0131n \u015f\u0259rtl\u0259rin\u0259 \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259n, Allah\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, g\u00f6nd\u0259rdiyi kitablar\u0131, pey\u011f\u0259mb\u0259rini, axir\u0259tini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259n g\u00fcnahkar b\u0259nd\u0259l\u0259rin sonu nec\u0259 olacaqd\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cB\u0259li deyib, yol-\u0259rkana g\u0259lmi\u015f\u0259m\u201d qo\u015fmas\u0131n\u0131n m\u0259zmun-ideya v\u0259 b\u0259dii x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rinin t\u0259hlili, a\u015f\u0131\u011f\u0131n dig\u0259r \u0259s\u0259rl\u0259ri il\u0259 m\u00fcqayis\u0259si onu dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir ki, bu qo\u015fma D\u0259d\u0259nin f\u0259xriyy\u0259sidir. Divan \u0259d\u0259biyyat\u0131 il\u0259 D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fcqayis\u0259 ets\u0259k, g\u00f6r\u0259rik ki, Ustad \u201c\u018flif-Lam\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 Allah\u0131n t\u0259rifini (minacat), \u201cPey\u011f\u0259mb\u0259rin merac\u0131\u201d \u015feirind\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259rin t\u0259rifini (n\u0259t), \u201cR\u0259nc Ali-\u018fba\u201d v\u0259 \u201c\u0130mamlar\u201d \u015feirl\u0259rind\u0259 \u015eah\u0131n, \u015eahi-M\u0259rdan <\/em><em>\u2013<\/em><em> H\u0259zr\u0259ti \u018flinin m\u0259dhini (m\u0259dhiyy\u0259), \u201cB\u0259li deyib, yol-\u0259rkana g\u0259lmi\u015f\u0259m\u201d qo\u015fmas\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fcn t\u0259rifini (f\u0259xriyy\u0259) vermi\u015fdir. Bu sad\u0259 bir t\u0259rif, f\u0259xar\u0259t deyildir. Bu, s\u00f6z s\u0259n\u0259tin\u0259 g\u0259li\u015fin t\u0259nt\u0259n\u0259li elan\u0131 idi&#8230;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u018fd\u0259biyyat siyah\u0131s\u0131:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>1.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>\u201cA\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259r. <\/strong>Se\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri. \u015eeirl\u0259r. Bak\u0131, \u201cYaz\u0131\u00e7\u0131\u201d 1988\u201d&nbsp; 184 s.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>2.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>A.Axundov.<\/strong> Az\u0259rbaycan dilinin izahl\u0131 l\u00fc\u011f\u0259ti, Bak\u0131, \u201cElm\u201d 2005,&nbsp; 452 s<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>3.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>\u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tayi<\/strong>.&nbsp; \u018fs\u0259rl\u0259ri \u201c\u015e\u0259rq-Q\u0259rb\u201d Bak\u0131, 2005, 384 s.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>4.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 dini Qurumlarla \u0130\u015f \u00fczr\u0259&nbsp; D\u00f6vl\u0259t Komit\u0259si. \u0130zahl\u0131 dini terminl\u0259r l\u00fc\u011f\u0259ti, Bak\u0131, \u201cNurlar\u201d N\u0259\u015friyyat-Poliqrafiya M\u0259rk\u0259zi\u201d, 2020, 320 s.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>5.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>M.H\u00fcseynov<\/strong>. A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259rin s\u00f6z \u00fcmman\u0131, Bak\u0131, \u201cElm v\u0259 T\u0259hsil\u201d, 2017, 312s.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>6.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>Kitabi D\u0259d\u0259 Qorqud Dastan\u0131<\/strong>, Bak\u0131, \u201cAz\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t N\u0259\u015friyyat\u0131\u201d, 1962, 170 s.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>7.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; M-Z klassik Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda i\u015fl\u0259n\u0259n \u0259r\u0259b v\u0259 fars s\u00f6zl\u0259ri l\u00fc\u011f\u0259ti, II cildd\u0259, II cild, Bak\u0131, \u201c\u015e\u0259rq-Q\u0259rb\u201d, 2005,472 s.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>8.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A-L klassik Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131nda i\u015fl\u0259n\u0259n \u0259r\u0259b v\u0259 fars s\u00f6zl\u0259ri l\u00fc\u011f\u0259ti, II cildd\u0259, I cild, Bak\u0131, \u201c\u015e\u0259rq-Q\u0259rb\u201d, 2005,416 s.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>9.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <strong>K.\u018fliyev<\/strong>. AMEA Folklor \u0130nstitutu Az\u0259rbaycan \u201cO\u011fuznam\u0259\u201d si&nbsp; v\u0259 m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259r sistemi (Az\u0259rbaycan&nbsp; Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131 Folklor \u0130nstitutu \u018fd\u0259biyyat v\u0259 inc\u0259s\u0259n\u0259t: milli kimlik v\u0259 m\u0259n\u0259vi z\u0259nginlik (II kitab).&nbsp; Bak\u0131, Elm v\u0259 t\u0259hsil, 2020. 284 s.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>10.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Az\u0259rbaycan&nbsp; Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131 Folklor \u0130nstitutu. A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259r. \u015eeirl\u0259r, dastan-r\u0259vay\u0259tl\u0259r, xatir\u0259l\u0259r. Bak\u0131, \u201cElm v\u0259 T\u0259hsil\u201d, 2021, 584 s.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>11. A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259r. \u018fs\u0259rl\u0259ri. Bak\u0131, \u201c\u015e\u0259rq-Q\u0259rb\u201d, Bak\u0131, 2004, 400 s.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>12.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259r. III \u00e7ap, Toplayan\u0131 H. \u018flizad\u0259, Bak\u0131, \u201cAz\u0259rn\u0259\u015fr\u201d 1937, 268 s.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>13. N\u0259simi. T\u0259rtib ed\u0259ni H.Arasl\u0131, Bak\u0131, \u201cAz\u0259rn\u0259\u015fr\u201d 1973, 665 s.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>&nbsp;14. X.\u015eirvani. Se\u00e7ilmi\u015f \u0259s\u0259rl\u0259ri, T\u0259rtib ed\u0259ni M.Sultanov, Bak\u0131, \u201cLider\u201d 2004, 672 s.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0 Fatma Hac\u0131yeva tibb elml\u0259ri doktoru, professor Ustad a\u015f\u0131\u011f\u0131n q\u0131z\u0131ldan qiym\u0259tli, milli s\u0259rv\u0259t d\u0259y\u0259rind\u0259 h\u0259r misras\u0131n\u0131 oxuyark\u0259n qeyri-ixtiyar\u0130 el a\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 D\u0259d\u0259 Qorquda b\u0259nz\u0259dir\u0259m. Bu b\u0259nz\u0259tm\u0259 sad\u0259c\u0259 h\u0259r iki ozan\u0131n ad\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 \u201cD\u0259d\u0259\u201d epiteti il\u0259 ba\u011fl\u0131 deyil. A\u015f\u0131q \u018fl\u0259sg\u0259rin D\u0259d\u0259 \u018fl\u0259sg\u0259r olmas\u0131, d\u0259d\u0259lik \u00fcnvan\u0131na y\u00fcks\u0259lm\u0259si, m\u0259nim n\u0259z\u0259rimd\u0259 D\u0259d\u0259 Qorqud olmas\u0131, h\u0259m d\u0259 onunla ba\u011fl\u0131d\u0131r ki, D\u0259d\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-51419","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51419","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=51419"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51419\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":51422,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51419\/revisions\/51422"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=51419"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=51419"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=51419"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}