{"id":51480,"date":"2026-06-12T01:00:00","date_gmt":"2026-06-11T21:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=51480"},"modified":"2026-06-12T09:02:18","modified_gmt":"2026-06-12T05:02:18","slug":"az%c9%99rbaycan-aliml%c9%99ri-100-illik-v%c9%99siyy%c9%99t-s%c9%99m%c9%99rq%c9%99nd-turkoloji-qurultayinda-istirak-edibl%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=51480","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan aliml\u0259ri &#8220;100 illik v\u0259siyy\u0259t: S\u0259m\u0259rq\u0259nd T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131&#8221;nda i\u015ftirak edibl\u0259r"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/img.edebiyyatqazeti.az\/news\/2026\/06\/photo_14585.jpg?v=MDAwMC0wMC0wMCAwMDowMDowMA==\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p>\u0130yunun 5-d\u0259 \u00d6zb\u0259kistan\u0131n S\u0259m\u0259rq\u0259nd \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 \u00d6zb\u0259kistan Respublikas\u0131 Ali T\u0259hsil, Elm v\u0259 \u0130nnovasiyalar Nazirliyi, Yunus \u018fmr\u0259 \u0130nstitutu, T\u00fcrk Dil Qurumu, Marmara Universiteti v\u0259 S\u0259m\u0259rq\u0259nd D\u00f6vl\u0259t Universitetinin birg\u0259 t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 &#8220;100 illik v\u0259siyy\u0259t: S\u0259m\u0259rq\u0259nd T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131&#8221; ke\u00e7irilib.<\/p>\n\n\n\n<p>Qurultay 1926-c\u0131 ild\u0259 Bak\u0131da ke\u00e7irilmi\u015f Birinci T\u00fcrkoloji Qurultayda q\u0259bul edilmi\u015f, lakin d\u00f6vr\u00fcn siyasi \u015f\u0259raiti s\u0259b\u0259bind\u0259n realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan S\u0259m\u0259rq\u0259nd T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131 ideyas\u0131n\u0131n y\u00fcz il sonra h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 t\u0259\u015fkil olunub.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259dbird\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n aliml\u0259r, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar, dil\u00e7il\u0259r v\u0259 t\u00fcrkologiya sah\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r i\u015ftirak edibl\u0259r. Qurultay \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rinin aktual probleml\u0259ri, ortaq dil v\u0259 m\u0259d\u0259ni irsin qorunmas\u0131, t\u00fcrkoloji t\u0259dqiqatlar\u0131n perspektivl\u0259ri, el\u0259c\u0259 d\u0259 elmi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri m\u00fczakir\u0259 olunub.<\/p>\n\n\n\n<p>Qurultay\u0131n \u0259sas m\u0259qs\u0259di t\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda elmi \u0259laq\u0259l\u0259rin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si, ortaq m\u0259d\u0259ni d\u0259y\u0259rl\u0259rin akademik m\u00fcst\u0259vid\u0259 \u00f6yr\u0259nilm\u0259si v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q istiqam\u0259tl\u0259rinin m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259si olub.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycanda Atat\u00fcrk M\u0259rk\u0259zinin m\u00fcdiri, akademik Nizami C\u0259f\u0259rov, Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131 N\u0259simi ad\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutunun direktoru, professor Nadir M\u0259mm\u0259dli, Dil\u00e7ilik \u0130nstitutu T\u00fcrk dill\u0259ri \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri, professor \u0130smay\u0131l Kaz\u0131mov, &#8220;\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti&#8221;nin ba\u015f redaktoru Az\u0259r Turan, Bak\u0131 Slavyan Universitetinin Balkan Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 kafedras\u0131n\u0131n m\u00fcdiri, dosent, filologiya elml\u0259ri doktoru Nurlana Qas\u0131ml\u0131 Mustafayeva, Qaraba\u011f Universitetinin Elm \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri, filologiya elml\u0259ri doktoru El\u00e7in \u0130brahimov qurultayda i\u015ftirak edibl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Nadir M\u0259mm\u0259dli &#8211; &#8220;1926-c\u0131 il I T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131: tarixi z\u0259mind\u0259, arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 v\u0259 milli m\u0259tbuatda&#8221;, Nizami C\u0259f\u0259rov &#8211; &#8220;Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri Birinci T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131nda&#8221;, Az\u0259r Turan &#8211; &#8220;\u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin I T\u00fcrkoloji Qurultaydan yazd\u0131\u011f\u0131 qeydl\u0259r&#8221;, \u0130smay\u0131l Kaz\u0131mov &#8211; &#8220;I T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131n t\u00fcrkologiyan\u0131n sonrak\u0131 d\u00f6vr\u00fcn\u0259 t\u0259siri&#8221;, Nurlana Qas\u0131ml\u0131 Mustafayeva &#8211; &#8220;Birinci Bak\u0131 T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131n\u0131n \u0130rsind\u0259 Balkan T\u00fcrkologiyas\u0131&#8221;, El\u00e7in \u0130brahimov &#8211; &#8220;Birinci T\u00fcrkoloji Qurultaydan bu g\u00fcn\u0259 T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131nda dil v\u0259 \u0259lifba m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri&#8221; adl\u0131 m\u0259ruz\u0259l\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edibl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Akademik Nizami C\u0259f\u0259rov m\u0259ruz\u0259sind\u0259 1926-c\u0131 ild\u0259 Birinci T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131n Bak\u0131da ke\u00e7irilm\u0259sinin s\u0259b\u0259bl\u0259ri bar\u0259d\u0259 \u0259trafl\u0131 dan\u0131\u015fd\u0131: Birinci T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131n Bak\u0131da ke\u00e7irilm\u0259sinin \u00e7oxlu s\u0259b\u0259bl\u0259rind\u0259n birincisi t\u00fcrkl\u0259rin yeni \u0259lifbaya (lat\u0131na) ke\u00e7m\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n ard\u0131c\u0131l n\u00fcmayi\u015f etdirdiyi yar\u0131m \u0259srlik t\u0259cr\u00fcb\u0259 olmu\u015fdur. \u0130kincisi odur ki, h\u0259min ill\u0259rd\u0259 Bak\u0131 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r inki\u015faf etmi\u015f elm, t\u0259hsil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zi idi. Burada t\u00fcrkologiyan\u0131n \u0259n aktual m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri m\u00fczakir\u0259 oluna bil\u0259rdi. Bel\u0259 ki, bir t\u0259r\u0259fd\u0259n, m\u00fcxt\u0259lif xalqlara m\u0259nsub t\u00fcrkoloqlar burada \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ri xeyli s\u0131x idi. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, t\u00fcrk dill\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259, dem\u0259k olar ki, yaln\u0131z az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n dili &#8220;t\u00fcrk dili&#8221; (&#8220;tyurkskiy yaz\u0131k&#8221;) adlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc s\u0259b\u0259b, y\u0259qin ki, Bak\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq n\u00fcfuzu idi. XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 bu \u015f\u0259h\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 iqtisadi, siyasi, m\u0259d\u0259ni h\u0259yat onu xeyli m\u0259\u015fhurla\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. V\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada kommunizm ideyalar\u0131n\u0131 yayma\u011f\u0131 \u00f6hd\u0259sin\u0259 alm\u0131\u015f sovet hakimiyy\u0259ti Qurultay\u0131 Bak\u0131da ke\u00e7irirdi ki, T\u00fcrkiy\u0259y\u0259, \u0130rana, \u018ffqan\u0131stana v\u0259 s. mill\u0259tl\u0259rin \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 nec\u0259 t\u0259yin etm\u0259li olduqlar\u0131 bar\u0259d\u0259 mesajlar versin.<\/p>\n\n\n\n<p>Be\u015finci bir s\u0259b\u0259b d\u0259 vard\u0131. Bak\u0131 m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rd\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin vaxt\u0131nda g\u0259lm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f n\u0259qliyyat imkanlar\u0131 olan m\u00fcnasib yer idi. V\u0259 g\u0259l\u0259nl\u0259r\u0259 Qurultay g\u00fcnl\u0259rind\u0259 normal i\u015f \u015f\u0259raitinin yarad\u0131lmas\u0131, laz\u0131mi qonaqp\u0259rv\u0259rlik g\u00f6st\u0259rilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan da \u0259lveri\u015fli say\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Professor Nadir M\u0259mm\u0259dli \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda Qurultay\u0131n t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n elmi-m\u0259d\u0259ni inteqrasiyas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vur\u011fulad\u0131. O, \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda qurultay\u0131n t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n elmi-m\u0259d\u0259ni inteqrasiyas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rd\u0131. M\u0259ruz\u0259d\u0259 t\u0259dbirin tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259ti, arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259ri v\u0259 d\u00f6vr\u00fcn milli m\u0259tbuat materiallar\u0131 \u0259sas\u0131nda geni\u015f t\u0259hlil etdi. Professor qurultay\u0131n Az\u0259rbaycan elmi fikir tarixind\u0259 x\u00fcsusi yer tutdu\u011funu v\u0259 onun irsinin bu g\u00fcn d\u0259 aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 qorudu\u011funu diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Nadir M\u0259mm\u0259dli vur\u011fulad\u0131 ki, t\u00fcrkoloji ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n inki\u015faf\u0131, t\u00fcrk dill\u0259rinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si v\u0259 qorunmas\u0131, ortaq elmi layih\u0259l\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Bildirdi ki, t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n aliml\u0259rinin bir araya g\u0259ldiyi bel\u0259 m\u00f6t\u0259b\u0259r elmi platformalar qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259, ortaq elmi irsin daha d\u0259rind\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na v\u0259 yeni t\u0259dqiqat istiqam\u0259tl\u0259rinin m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 m\u00fch\u00fcm t\u00f6hf\u0259 verir.<\/p>\n\n\n\n<p>Professor \u0130smay\u0131l Kaz\u0131mov m\u0259ruz\u0259sind\u0259 bildirdi ki, I T\u00fcrkoloji Qurultay t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n milli oyan\u0131\u015f\u0131na, \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rkin\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u0259kan oldu. Eyni zamanda bu tarixi hadis\u0259 il\u0259 t\u00fcrkologiya m\u00fcst\u0259qil elm sah\u0259si kimi formala\u015fman\u0131n yeni m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259m qoydu. Qurultaydan ke\u00e7\u0259n m\u00fcdd\u0259t\u0259 n\u0259z\u0259r salanda g\u00f6rm\u0259k olur ki, bu b\u00f6y\u00fck v\u0259 m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m t\u0259dbirin t\u0259sir imkanlar\u0131 \u00e7ox\u015fax\u0259li v\u0259 d\u0259rin olmu\u015fdur. 1.Elmi-metodoloji t\u0259sir. T\u00fcrkologiyan\u0131n sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 t\u0259dqiqin\u0259 vahid elmi prinsipl\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirildi; 2.\u0130mla v\u0259 \u0259lifba islahatlar\u0131na t\u0259sir; 3.T\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda elmi-m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259r geni\u015fl\u0259ndi; 4.T\u00fcrkoloji elmin uluslararas\u0131 n\u00fcfuzuna t\u0259sir; 5.Dil siyas\u0259ti v\u0259 milli kimlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 t\u0259sir; 6. T\u00fcrk dill\u0259ri tarixi-m\u00fcqayis\u0259li metodun k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u0259trafl\u0131 \u00f6yr\u0259nildi. 7. Qurultay sonrak\u0131 t\u00fcrkologiya \u00fc\u00e7\u00fcn elmi baza, metodoloji istiqam\u0259t v\u0259 ortaq t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin inteqrasiya platformas\u0131 rolunu oynad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259r Turan m\u0259ruz\u0259sind\u0259 bildirdi ki, T\u00fcrkoloji Qurultayda i\u015ftirak ed\u0259n iki n\u0259f\u0259r &#8211; \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 v\u0259 Menzel qurultay g\u00fcnl\u0259rind\u0259 g\u00fcnd\u0259lik qeydl\u0259r yaz\u0131blar. Menzelin qeydl\u0259ri Almaniyada n\u0259\u015fr edilib. 1927-ci ild\u0259 Bak\u0131 q\u0259zetl\u0259rind\u0259 professor Menzelin &#8220;Der 1. Turkologische Kongre in Baku&#8221; \u0259s\u0259ri bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar d\u0259rc olunub. Amma \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin qeydl\u0259ri yaln\u0131z 1969-cu ild\u0259 ortaya \u00e7\u0131x\u0131b v\u0259 ilk d\u0259f\u0259 1970-ci ilin yanvar ay\u0131nda &#8220;Yeni \u0130nsan&#8221; d\u0259rgisind\u0259 Hilmi Ziya \u00dclkenin t\u0259qdimat\u0131 il\u0259 d\u0259rc olunub.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259r Turan bildirdi ki, H\u00fcseynzad\u0259nin qeydl\u0259ri qurultay\u0131n 1926-c\u0131 ild\u0259 rusca n\u0259\u015fr olunmu\u015f stenoqram\u0131n\u0131 dol\u011funla\u015fd\u0131ran s\u0259n\u0259ddir. M\u0259s\u0259l\u0259n, stenoqramda qeyd olunur ki, m\u0259ruz\u0259d\u0259n sonra t\u0259brikl\u0259ri oxumaq \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00f6z yolda\u015f Zifeld\u0259 v\u0259 \u00c7obanzad\u0259y\u0259 verildi. \u018fli b\u0259y is\u0259 xat\u0131rlad\u0131r: &#8220;\u00c7obanzad\u0259 Vilhelm Tomsenin Kopenhagend\u0259n g\u00f6nd\u0259rdiyi t\u0259brik teleqraf\u0131n\u0131 oxudu&#8221;. Yaxud stenoqram\u0131n 6 mart 1926-c\u0131 il tarixli s\u0259hif\u0259sind\u0259 &#8220;Kepr\u00f6l\u00f6-Zade v\u0131stupaet s dokladom na ture\u00fckom \u0259z\u0131ke. (Aplodisment\u0131)&#8221; yaz\u0131l\u0131b. H\u00fcseynzad\u0259nin g\u00fcnd\u0259liyind\u0259 is\u0259 &#8220;Sonra t\u0259krar Fuad K\u00f6pr\u00fcl\u00fc s\u00f6z ald\u0131. Konu\u015fmas\u0131 radio il\u0259 sokak xalq\u0131na e\u015fitdirilirdi. Bu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 &#8220;\u018fr\u0259b m\u0259d\u0259niyy\u0259ti yox, \u0130slam m\u0259d\u0259niyy\u0259ti, m\u00fcs\u0259lman mill\u0259tl\u0259rin ortaq \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla meydana g\u0259lmi\u015f bir m\u0259d\u0259niyy\u0259t vard\u0131r&#8221;, &#8211; dedi&#8221;. Yaxud tutaq ki, 1926-c\u0131 ild\u0259 &#8211; T\u00fcrkoloji Qurultay g\u00fcnl\u0259rind\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f s\u0259n\u0259dli kadrlarda ziyaf\u0259t masas\u0131 arxas\u0131nda Mustafa Quliyev, A\u011famal\u0131o\u011flu, Samoylovi\u00e7, Messaro\u015f, \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259, Fuad K\u00f6pr\u00fcl\u00fc il\u0259 yana\u015f\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n opera m\u00fc\u011f\u0259nnisi H.Sarabski d\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Onlar\u0131n bu ziyaf\u0259t m\u0259clisind\u0259 n\u0259d\u0259n dan\u0131\u015fd\u0131qlar\u0131 he\u00e7 bir s\u0259n\u0259dd\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapmay\u0131b. \u018fli b\u0259y is\u0259 bu bar\u0259d\u0259 yegan\u0259 v\u0259 nadir m\u0259lumat\u0131 g\u00fcnd\u0259lik qeydl\u0259rind\u0259 verib, 1926-c\u0131 ild\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f s\u0259ssiz kinolentl\u0259r\u0259 &#8220;dan\u0131\u015fmaq&#8221; imkan\u0131 qazand\u0131r\u0131b: &#8221; A\u011famal\u0131o\u011flu Mustafa Kamal Pa\u015fan\u0131n s\u0259hh\u0259tin\u0259 i\u00e7di. Sarabski musiqi il\u0259 &#8220;Mustafa Kamal Pa\u015fa&#8221; \u015fark\u0131s\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259di&#8221;. Yaxud H\u00fcseynzad\u0259 Qurultay n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin say\u0131n\u0131 v\u0259 milli t\u0259rkibini d\u0259 qeyd edib ki, bu say g\u00f6st\u0259ricisi stenoqramda g\u00f6st\u0259ril\u0259n say t\u0259rkibind\u0259n f\u0259rqlidir. &#8220;Qurultayda 127 \u00fcy\u0259 (n\u00fcmay\u0259nd\u0259) bulunmu\u015f olub, bunlardan 82-si t\u00fcrk (18 Az\u0259ri, 3 Anadolulu, 6 kr\u0131ml\u0131 4 t\u00fcrkm\u0259n, 13 kazanl\u0131, 5 ba\u015fq\u0131rd t\u00fcrk\u00fc v\u0259 s. Do\u011fu t\u00fcrkl\u0259rind\u0259n Uy\u011fur, Oyrat, Yakut v\u0259 \u00c7uva\u015f bulunmu\u015fdur. \u0130kinci qrup Mo\u011fol, Fin v\u0259 U\u011for qrupudur (3 \u00fcy\u0259). \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc qrup Yaf\u0259s qrupudur (ki burada \u00c7\u0259rk\u0259z, \u00c7e\u00e7en, Qafqaz \u00fcy\u0259l\u0259rind\u0259n 6 ki\u015fi vard\u0131r). D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc qrup iranl\u0131lard\u0131r (13 \u00fcy\u0259). Be\u015finci qrup avropal\u0131lard\u0131r (ki 3 alman, 16 rus, 3 ukraynal\u0131). Ayr\u0131ca iki y\u0259hudi il\u0259 5 \u0259sill\u0259rini bilm\u0259diyim kims\u0259l\u0259r vard\u0131r&#8221;. M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, stenoramda \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u00e7\u0131, b\u0259z\u0259n, h\u0259tta m\u0259ruz\u0259\u00e7i kimi t\u0259qdim olunan el\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar var ki, qurultay n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin siyah\u0131s\u0131nda adlar\u0131 yoxdur. Bu is\u0259 ayr\u0131ca ara\u015fd\u0131rma m\u00f6vzusudur. Bir s\u00f6zl\u0259, H\u00fcseynzad\u0259nin bu qeydl\u0259ri T\u00fcrkoloji Qurultay bar\u0259d\u0259 ayd\u0131n t\u0259s\u0259vv\u00fcr yaradan nadir m\u0259nb\u0259dir. Az\u0259r Turan bir m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 x\u00fcsusi vur\u011fulad\u0131 ki, Moskvada, o d\u00f6vr\u00fcn NKVD s\u0259n\u0259dl\u0259ri tam ara\u015fd\u0131r\u0131lmad\u0131qca qurultay\u0131n \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6yr\u0259nildiyini iddia etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmayacaq. H\u0259l\u0259lik is\u0259 Birinci T\u00fcrkoloji Qurultayla ba\u011fl\u0131 h\u0259min arxivl\u0259rd\u0259 he\u00e7 bir alim \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Dos. Nurlana Qas\u0131ml\u0131 Mustafayeva m\u0259ruz\u0259sind\u0259 bildirdi ki, 1926-c\u0131 il Bak\u0131 T\u00fcrkologiya Qurultay\u0131n\u0131n t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ortaq elmi yadda\u015f\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131ndak\u0131 tarixi rolu b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Qurultay\u0131n iki g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si, alman t\u00fcrkoloqu Teodor Menzel il\u0259 t\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n\u0131n banil\u0259rind\u0259n olan Mehmet Fuad K\u00f6pr\u00fcl\u00fc aras\u0131nda ba\u015f vermi\u015f metodoloji m\u00fczakir\u0259l\u0259r d\u0259rind\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. H\u0259min elmi polemika yaln\u0131z T\u00fcrkologiyan\u0131n inki\u015faf\u0131 bax\u0131m\u0131ndan deyil, eyni zamanda t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni kimliyinin formala\u015fmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan da m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. Balkan t\u00fcrkl\u00fcy\u00fc t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz hiss\u0259sidir. Balkan co\u011frafiyas\u0131nda t\u00fcrk m\u0259d\u0259ni irsinin qorunmas\u0131 v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259si strateji \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Balkanlarda T\u00fcrk dili, \u0259d\u0259biyyat\u0131 v\u0259 m\u0259d\u0259ni d\u0259y\u0259rl\u0259r \u0259srl\u0259r boyu milli kimliyin qorunmas\u0131n\u0131n \u0259sas dayaqlar\u0131ndan biri olmu\u015fdur. Balkan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 formala\u015fm\u0131\u015f divan \u0259d\u0259biyyat\u0131, t\u0259kk\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131 \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rinin ya\u015fad\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan \u00dcsk\u00fcp, Manast\u0131r, Saloniki v\u0259 dig\u0259r m\u0259rk\u0259zl\u0259rin t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259t tarixind\u0259 m\u00fch\u00fcm yeri vard\u0131r. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda ortaq \u0259lifba, ortaq t\u0259hsil proqramlar\u0131 v\u0259 elmi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q layih\u0259l\u0259rinin inki\u015faf etdirilm\u0259si vacibdir. Y\u00fcz il \u0259vv\u0259l Bak\u0131da ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n birlik ideyas\u0131 bu g\u00fcn d\u0259 aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyur. Bu g\u00fcn biz \u0259cdadlar\u0131m\u0131z\u0131n yar\u0131m\u00e7\u0131q qalm\u0131\u015f v\u0259siyy\u0259tini yerin\u0259 yetirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir araya g\u0259lmi\u015fik. Y\u00fcz il \u0259vv\u0259l Bak\u0131da ba\u015flanan elmi v\u0259 m\u0259d\u0259ni birlik ideyas\u0131 bu g\u00fcn S\u0259m\u0259rq\u0259ndd\u0259 yeni n\u0259f\u0259s qazan\u0131r. Yeni ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z n\u0259f\u0259sd\u0259 Balkan T\u00fcrkl\u00fcy\u00fcn\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t ay\u0131rmaq b\u00f6y\u00fck T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259yi v\u0259 b\u00fct\u00fcnl\u00fcy\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259dir. S\u0259m\u0259rq\u0259ndd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n bu tarixi g\u00f6r\u00fc\u015f Birinci Bak\u0131 T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131n\u0131n y\u00fcz illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ortaq elmi v\u0259 m\u0259d\u0259ni irsinin ya\u015fad\u0131lmas\u0131, inki\u015faf etdirilm\u0259si v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 m\u00fch\u00fcm add\u0131md\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Filologiya elml\u0259ri doktoru El\u00e7in \u0130brahimov m\u0259ruz\u0259sind\u0259 bildirdi ki, Qurultay\u0131n q\u0259bul etdiyi q\u0259rarlar\u0131n sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda ba\u015f ver\u0259n dil v\u0259 \u0259lifba prosesl\u0259rin\u0259 t\u0259siri b\u00f6y\u00fck oldu. O, m\u00fcxt\u0259lif t\u00fcrk respublikalar\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u0259lifba islahatlar\u0131n\u0131 tarixi ard\u0131c\u0131ll\u0131qla t\u0259hlil ed\u0259r\u0259k, XX \u0259sr \u0259rzind\u0259 bir \u00e7ox t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n iki d\u0259f\u0259 \u0259lifba d\u0259yi\u015fm\u0259sinin ciddi n\u0259tic\u0259l\u0259r do\u011furdu\u011funu vur\u011fulad\u0131. Qeyd etdi ki, bu d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r t\u0259kc\u0259 yaz\u0131 sisteminin yenil\u0259nm\u0259si il\u0259 m\u0259hdudla\u015fmay\u0131b, h\u0259m d\u0259 m\u0259d\u0259ni yadda\u015fa, elmi irsin m\u0259nims\u0259nilm\u0259sin\u0259, n\u0259sill\u0259raras\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259rin qorunmas\u0131na v\u0259 ortaq informasiya m\u0259kan\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131na t\u0259sir g\u00f6st\u0259rib. Birinci T\u00fcrkoloji Qurultayda m\u00fczakir\u0259 edil\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n bir \u00e7oxu bu g\u00fcn d\u0259 \u00f6z aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyur v\u0259 ortaq \u0259lifba istiqam\u0259tind\u0259 at\u0131lan add\u0131mlar h\u0259min ideyalar\u0131n davam\u0131 kimi qiym\u0259tl\u0259ndiril\u0259 bil\u0259r. T\u00fcrk D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rin ortaq \u0259lifba istiqam\u0259tind\u0259 \u0259ld\u0259 etdikl\u0259ri son nailiyy\u0259tl\u0259r ortaq t\u00fcrk \u0259lifbas\u0131n\u0131n q\u0259bul olunmas\u0131 v\u0259 bu \u0259lifba \u0259sas\u0131nda ilk n\u0259\u015frl\u0259rin m\u0259hz Birinci T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131n 100 illiyi \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u0259si tarixi v\u0259 simvolik bax\u0131mdan m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar y\u00fcz il \u0259vv\u0259l Bak\u0131da ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ideyalar\u0131n m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 yeni m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259m qoymas\u0131n\u0131n g\u00f6st\u0259ricisi kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilm\u0259lidir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><strong>M\u0259nb\u0259:\u00a0<a href=\"https:\/\/edebiyyatqazeti.az\/\">https:\/\/edebiyyatqazeti.az\/<\/a><\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130yunun 5-d\u0259 \u00d6zb\u0259kistan\u0131n S\u0259m\u0259rq\u0259nd \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 \u00d6zb\u0259kistan Respublikas\u0131 Ali T\u0259hsil, Elm v\u0259 \u0130nnovasiyalar Nazirliyi, Yunus \u018fmr\u0259 \u0130nstitutu, T\u00fcrk Dil Qurumu, Marmara Universiteti v\u0259 S\u0259m\u0259rq\u0259nd D\u00f6vl\u0259t Universitetinin birg\u0259 t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 &#8220;100 illik v\u0259siyy\u0259t: S\u0259m\u0259rq\u0259nd T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131&#8221; ke\u00e7irilib. Qurultay 1926-c\u0131 ild\u0259 Bak\u0131da ke\u00e7irilmi\u015f Birinci T\u00fcrkoloji Qurultayda q\u0259bul edilmi\u015f, lakin d\u00f6vr\u00fcn siyasi \u015f\u0259raiti s\u0259b\u0259bind\u0259n realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan S\u0259m\u0259rq\u0259nd T\u00fcrkoloji [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[49],"tags":[],"class_list":["post-51480","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-medeniyyat"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51480","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=51480"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51480\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":51488,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51480\/revisions\/51488"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=51480"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=51480"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=51480"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}