{"id":52686,"date":"2026-08-11T04:00:00","date_gmt":"2026-08-11T00:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=52686"},"modified":"2026-08-11T11:57:10","modified_gmt":"2026-08-11T07:57:10","slug":"turkoloji-fikrin-s%c9%99rt-qayasi-nizami-ceferov","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=52686","title":{"rendered":"T\u00fcrkoloji Fikrin S\u0259rt Qayas\u0131\u00a0&#8211; Nizami C\u018fF\u018fROV"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><a href=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Nizami-CEFEROV.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"700\" height=\"522\" src=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Nizami-CEFEROV.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-52701\" style=\"width:840px;height:auto\" srcset=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Nizami-CEFEROV.jpg 700w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Nizami-CEFEROV-300x224.jpg 300w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Nizami-CEFEROV-80x60.jpg 80w\" sizes=\"auto, (max-width: 700px) 100vw, 700px\" \/><\/a><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">M\u0259n Osman b\u0259yi h\u0259mi\u015f\u0259 n\u00fcfuzlu m\u0259clisl\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus uca s\u0259sl\u0259 dan\u0131\u015fan, n\u0259inki h\u0259r bir s\u00f6z\u00fc, h\u0259tta h\u0259r bir s\u0259si bel\u0259 ayd\u0131n, t\u0259sirli v\u0259 m\u0259nal\u0131 intonasiya il\u0259 t\u0259l\u0259ff\u00fcz ed\u0259n g\u00f6rm\u00fc\u015f\u0259m. Onun \u00e7ox da uzun olmayan \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7-d\u00f6rd c\u00fcml\u0259sini dinl\u0259m\u0259k kifay\u0259tdir \u0259min olasan ki, haqq\u0131nda b\u0259hs etdiyi m\u00f6vzunun, \u00fcmum\u0259n \u00f6z sah\u0259sinin n\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck m\u00fct\u0259x\u0259ssisi, n\u0259 q\u0259d\u0259r t\u0259cr\u00fcb\u0259li ustas\u0131d\u0131r. He\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz, Osman b\u0259y m\u00fck\u0259mm\u0259l elmi m\u0259kt\u0259b ke\u00e7mi\u015fdir. \u00d6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 etiraf etdiyi kimi, x\u00fcsusil\u0259, m\u0259\u015fhur az\u0259rbaycanl\u0131 t\u00fcrkoloq \u018fhm\u0259d C\u0259f\u0259ro\u011fludan ald\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrk dili tarixi d\u0259rsl\u0259ri onun yarad\u0131c\u0131 t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u00fcn formala\u015fmas\u0131na \u0259h\u0259miyy\u0259tli t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Bununla bel\u0259, Osman b\u0259yin anadang\u0259lm\u0259 dil h\u0259ssasl\u0131\u011f\u0131, t\u0259bii dil\u00e7i istedad\u0131 olmasayd\u0131, \u018fhm\u0259d C\u0259f\u0259ro\u011flu kimi \u0259v\u0259zsiz pedaqoq da onun t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131nda bu q\u0259d\u0259r rol oynaya bilm\u0259zdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">H\u0259r bir h\u0259qiqi alimin, s\u0259n\u0259tkar\u0131n t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n\u0131n, h\u0259yat\u0131n\u0131n \u0259n m\u00fch\u00fcm hadis\u0259l\u0259ri, he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz, onun yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan ibar\u0259tdir. Osman Fikri S\u0259rtqayan\u0131n h\u0259yat\u0131 (v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131) da bu bax\u0131mdan \u00e7ox s\u0259ciyy\u0259vi, yeni n\u0259sl\u0259 \u00f6rn\u0259k olacaq \u0259sl alim-t\u00fcrkoloq taleyinin t\u0259zah\u00fcr\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">1946-c\u0131 ilin 11 avqustunda Adanada, z\u0259ngin etnoqrafik-m\u0259d\u0259ni k\u00f6kl\u0259ri olan bir ail\u0259d\u0259 do\u011fulmu\u015f, \u0130stanbul Universiteti \u018fd\u0259biyyat fak\u00fclt\u0259sinin T\u00fcrk dili v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc bitirmi\u015fdir. 1996-c\u0131 ild\u0259 otuz ild\u0259n art\u0131q ard\u0131c\u0131l m\u0259\u015f\u011ful oldu\u011fu sah\u0259 &#8211; t\u00fcrk dili tarixi \u00fczr\u0259 professor \u00fcnvan\u0131n\u0131 alm\u0131\u015fd\u0131r. 2013-c\u00fc ild\u0259 ya\u015f h\u0259ddin\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u0259qa\u00fcd\u0259 \u00e7\u0131xsa da, elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131 eyni h\u0259v\u0259s, e\u015fq v\u0259 professionall\u0131qla davam etdirm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/img.edebiyyatqazeti.az\/uploads\/199wubjeny5wbkwd-t.jpg\" alt=\"\" style=\"width:840px;height:auto\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Osman b\u0259yin 50-si beyn\u0259lxalq dill\u0259rd\u0259 olmaqla 500-\u0259 q\u0259d\u0259r m\u0259qal\u0259si n\u0259\u015fr edilmi\u015fdir ki, h\u0259r birind\u0259 t\u00fcrkologiyan\u0131n aktual probleml\u0259rin\u0259 toxunulur. Do\u011frudur, o, monoqrafik \u0259s\u0259rl\u0259r q\u0259l\u0259m\u0259 alma\u011fa o q\u0259d\u0259r d\u0259 meyil g\u00f6st\u0259rm\u0259mi\u015fdir; yaln\u0131z bir ne\u00e7\u0259 kitab\u0131n\u0131 misal g\u00f6st\u0259rm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: &#8220;G\u00f6yt\u00fcrk tarixinin m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri&#8221; (1995), &#8220;D\u0259d\u0259 Qorqud kitab\u0131n\u0131n Drezden n\u00fcsx\u0259sinin giri\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fc&#8221; (2006), &#8220;Etimoloji ara\u015fd\u0131rmalar\u0131&#8221; (I c., 2018; II c., 2025 v\u0259 s.), ancaq m\u0259qal\u0259l\u0259ri h\u0259m \u00f6z-\u00f6zl\u00fckl\u0259rind\u0259 monoqrafik s\u0259ciyy\u0259 da\u015f\u0131y\u0131r, h\u0259m d\u0259 ham\u0131s\u0131 bir yerd\u0259 &#8220;T\u00fcrkologiyan\u0131n aktual probleml\u0259ri&#8221; adland\u0131ra bil\u0259c\u0259yimiz fundamental bir monoqrafiyan\u0131n \u00fczvi t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259ri kimi oxunur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Buraya elm quruculu\u011fu, beyn\u0259lxalq elmi \u0259laq\u0259l\u0259r v\u0259 elmi-pedaqoji f\u0259aliyy\u0259ti d\u0259 \u0259lav\u0259 ets\u0259k, Osman b\u0259yin t\u00fcrkologiyadak\u0131 xidm\u0259tl\u0259rinin miqyas\u0131 bar\u0259d\u0259 ayd\u0131n t\u0259s\u0259vv\u00fcr yaranar. X\u00fcsusil\u0259, onun b\u00f6y\u00fck alim-m\u00fct\u0259f\u0259kkir Mehmed Fuad K\u00f6pr\u00fcl\u00fc t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259lum missiya il\u0259 qurulan \u0130stanbul Universiteti T\u00fcrkiyat Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 \u0130nstitutuna uzun ill\u0259r (1996-2009) r\u0259hb\u0259rlik etm\u0259si t\u00fcrkologiya tarixind\u0259 \u0259lam\u0259tdar hadis\u0259dir. V\u0259 bu ill\u0259r t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni yax\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131n \u0259n intensiv (v\u0259 \u0259n h\u0259ssas!) d\u00f6vr\u00fcn\u0259 t\u0259sad\u00fcf edirdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda el\u0259 bir tan\u0131nm\u0131\u015f elmi t\u00fcrkoloji qurum t\u0259s\u0259vv\u00fcr etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil ki, Prof.Dr. Osman Fikri S\u0259rtqaya onunla bu v\u0259 ya dig\u0259r d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etmi\u015f olmas\u0131n. T\u0259kc\u0259 onu dem\u0259k kifay\u0259tdir ki, g\u0259nc ya\u015flar\u0131ndan ba\u015flayaraq indiy\u0259 q\u0259d\u0259r d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rind\u0259 iki y\u00fcz\u0259 yax\u0131n t\u00fcrkoloji m\u0259clisd\u0259 m\u0259ruz\u0259l\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir. Tan\u0131yanlar bilirl\u0259r ki, \u0259g\u0259r bir toplant\u0131da Osman b\u0259y i\u015ftirak edirs\u0259, orada b\u00f6y\u00fck t\u00fcrkoloji fikrin t\u0259siri h\u0259mi\u015f\u0259lik qalm\u0131\u015f olur. V\u0259 he\u00e7 d\u0259 t\u0259sad\u00fcfi deyil ki, o, \u00e7oxlar\u0131ndan f\u0259rqli olaraq, h\u0259r bir m\u0259ruz\u0259sin\u0259 yaln\u0131z m\u0259suliyy\u0259tl\u0259 yana\u015fm\u0131r, k\u00fcrs\u00fcy\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 yeni s\u00f6z dem\u0259k, yeni m\u0259lumatlar verm\u0259k, yeni elmi n\u0259tic\u0259l\u0259r b\u0259yan etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7\u0131x\u0131r. H\u0259qiqi elm adam\u0131 olmaqla t\u0259bi\u0259tinin s\u0259ciyy\u0259vi c\u0259h\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 budur ki, konfrans\u0131n iclaslar\u0131nda edil\u0259n, dem\u0259k olar ki, b\u00fct\u00fcn m\u0259ruz\u0259l\u0259ri eyni maraqla dinl\u0259yir, imkan verildiyi h\u00fcdudlar daxilind\u0259 ciddi (v\u0259 s\u0259mimi) polemikalara qat\u0131l\u0131r. V\u0259 bu c\u00fcr m\u0259clisl\u0259rd\u0259 onun yarad\u0131c\u0131 simas\u0131, alim-t\u00fcrkoloq \u015f\u0259xsiyy\u0259ti (v\u0259 portreti!) son d\u0259r\u0259c\u0259 parlaq (v\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l) g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Prof.Dr. Osman Fikri S\u0259rtqayan\u0131n ist\u0259r dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131nda, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 yaz\u0131lar\u0131nda diqq\u0259ti d\u0259rhal \u00e7\u0259k\u0259n birinci m\u0259ziyy\u0259t b\u0259lg\u0259lilik, s\u0259n\u0259dlilikdir. V\u0259 bu s\u0259n\u0259dlilik (dokumentall\u0131q!) \u00f6z\u00fcn\u00fc o q\u0259d\u0259r t\u0259f\u0259rr\u00fcatl\u0131 bir \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, adi dinl\u0259yici, adi oxucu b\u0259z\u0259n m\u00fc\u0259llifin t\u0259fsilatl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan yorula bil\u0259r, ancaq m\u00f6vzunun mahiyy\u0259tin\u0259 varmaq ist\u0259y\u0259nl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn bu, n\u0259inki yorucu, \u0259ksin\u0259, son d\u0259r\u0259c\u0259 maraql\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki etnoloji elml\u0259rd\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, t\u00fcrkologiyada he\u00e7 bir fakta \u0259saslanmayan, \u00e7ox vaxt &#8220;m\u0259n\u0259 bel\u0259 g\u0259lir ki&#8221;y\u0259 dayanan m\u00fclahiz\u0259l\u0259r o q\u0259d\u0259r geni\u015f yay\u0131l\u0131r ki, \u0259sl elmi bax\u0131\u015flar k\u0259nara s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. Bu c\u00fcr hallar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alacaq s\u0131nan\u0131lm\u0131\u015f yollardan biri, \u0259lb\u0259tt\u0259, humanitariyada da riyazi-texniki d\u0259qiqliy\u0259 \u0259m\u0259l etm\u0259kdir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Osman b\u0259y art\u0131q ne\u00e7\u0259 ill\u0259rdir ki, \u00f6z sah\u0259sinin &#8211; t\u00fcrkologiyan\u0131n yaln\u0131z Ustas\u0131 yox, h\u0259m d\u0259 Ustad\u0131d\u0131r. Bu is\u0259 o dem\u0259kdir ki, onun yar\u0131m \u0259srd\u0259n art\u0131q bir d\u00f6vrd\u0259 yazd\u0131qlar\u0131, dan\u0131\u015fd\u0131qlar\u0131 yaln\u0131z T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 deyil, t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda v\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada y\u00fczl\u0259rl\u0259 y\u00fcks\u0259kixtisasl\u0131 t\u00fcrkoloqun yeti\u015fm\u0259sind\u0259 h\u0259lledici rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. M\u00fc\u0259llimi \u018fhm\u0259d C\u0259f\u0259ro\u011flundan, el\u0259c\u0259 d\u0259 adlar\u0131n\u0131 h\u0259mi\u015f\u0259 b\u00f6y\u00fck h\u00f6rm\u0259tl\u0259 and\u0131\u011f\u0131 dig\u0259r m\u00fc\u0259lliml\u0259rind\u0259n ald\u0131\u011f\u0131 d\u0259rsl\u0259ri eyni ciddiyy\u0259tl\u0259 (v\u0259 m\u00fct\u0259vaze il\u0259) t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaqda he\u00e7 vaxt t\u0259r\u0259dd\u00fcd etm\u0259mi\u015fdir. Onun m\u00fc\u0259llimlik istedad\u0131n\u0131n t\u0259m\u0259li t\u0259l\u0259b\u0259lik ill\u0259rind\u0259n m\u0259nims\u0259diyi z\u0259ngin bilikl\u0259r, x\u00fcsusil\u0259 yaln\u0131z t\u00fcrkc\u0259ni q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n b\u0259ri d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259kl\u0259 kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yib, \u00fcmum\u0259n dil haqq\u0131ndak\u0131 elmin t\u0259bi\u0259tin\u0259, n\u0259z\u0259ri-metodoloji probleml\u0259rin\u0259 yet\u0259rinc\u0259 n\u00fcfuz etm\u0259k qabiliyy\u0259ti b\u00fcn\u00f6vr\u0259sind\u0259 qoyulmu\u015fdur. V\u0259 \u0259minlikl\u0259 dem\u0259k olar ki, bu g\u00fcn d\u0259 \u00f6yr\u0259tdiyind\u0259n daha \u00e7ox \u00f6yr\u0259nir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Osman b\u0259yl\u0259 ilk yaddaqalan g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n Antalyada ke\u00e7iril\u0259n \u00e7ox m\u00f6t\u0259b\u0259r bir toplant\u0131s\u0131nda oldu. T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n r\u0259smi \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131ndan sonra ilk iclas\u0131 aparmaq m\u0259n\u0259 h\u0259val\u0259 edilmi\u015fdi. O zaman \u00e7ox d\u0259bd\u0259 olan, \u0259slind\u0259, bu g\u00fcn d\u0259 aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 itirm\u0259y\u0259n, ancaq izah\u0131na daha analitik, daha diferensial yana\u015f\u0131lan m\u0259d\u0259ni inteqrasiya m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri m\u00fczakir\u0259 olunurdu. Osman b\u0259y proqramdan k\u0259nar s\u00f6z ist\u0259yib \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus emosionall\u0131qla, dalbadal b\u0259zi t\u0259klifl\u0259r ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. M\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m m\u0259clisi idar\u0259 etm\u0259k m\u0259suliyy\u0259ti bir t\u0259r\u0259fd\u0259n, Osman b\u0259yin o q\u0259d\u0259r d\u0259 sad\u0259 olmayan t\u0259klifl\u0259rin\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirm\u0259k z\u0259rur\u0259ti, ba\u015fqa t\u0259r\u0259fd\u0259n, v\u0259ziyy\u0259ti bir q\u0259d\u0259r g\u0259rginl\u0259\u015fdirdi. Ancaq bu hal \u00e7ox \u00e7\u0259km\u0259di. Osman b\u0259y \u00f6z m\u00f6vqeyini ad\u0259ti \u00fczr\u0259, ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 bildirdikd\u0259n sonra \u0259yl\u0259\u015fdi v\u0259 m\u0259clis m\u00f6vcud proqrama uy\u011fun olaraq davam etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Osman b\u0259yin d\u00f6vri t\u00fcrkoloji n\u0259\u015frl\u0259rl\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u0259d\u0259niyy\u0259tini, do\u011frusunu deyim ki, he\u00e7 k\u0259sd\u0259 g\u00f6rm\u0259mi\u015f\u0259m. 1970-ci ild\u0259n Bak\u0131da \u00e7\u0131xan n\u00fcfuzlu &#8220;T\u00fcrkologiya&#8221;n\u0131n b\u00fct\u00fcn n\u00f6mr\u0259l\u0259rini evind\u0259 y\u0131\u011f\u0131b saxlayan alimin h\u0259min jurnalda \u00e7oxlu m\u0259qal\u0259si d\u0259rc olunmu\u015fdur ki, h\u0259r birind\u0259 ciddi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n b\u0259hs edilir. Bir d\u0259f\u0259 telefon dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman\u0131 \u0259rkl\u0259 m\u0259n\u0259 dedi ki, s\u0259nin q\u0131z\u0131n Aysel jurnal\u0131n son n\u00f6mr\u0259sini \u00fcnvan\u0131ma g\u00f6nd\u0259rm\u0259yib. Aysel &#8220;T\u00fcrkologiya&#8221;n\u0131n m\u0259sul katibi idi. Ondan &#8220;g\u00f6nd\u0259rmi\u015fik&#8221; cavab\u0131n\u0131 e\u015fid\u0259nd\u0259 dedim ki, birini d\u0259 g\u00f6nd\u0259rin, \u00e7atmasa \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fcn\u00fc d\u0259 g\u00f6nd\u0259rin&#8230; He\u00e7 bir \u015f\u00fcbh\u0259 yox idi ki, jurnal\u0131n son n\u00f6mr\u0259sini g\u00f6rm\u0259m\u0259si, orada ged\u0259n materiallarla tan\u0131\u015f olmamas\u0131 Osman b\u0259y \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox b\u00f6y\u00fck \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131q say\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ke\u00e7\u0259n ilin pay\u0131z g\u00fcnl\u0259rind\u0259 g\u00f6rk\u0259mli yaz\u0131\u00e7\u0131, t\u00fcrkoloq, akademik Kamal Abdullan\u0131n yetmi\u015f be\u015f illik yubileyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 Ankara v\u0259 \u0130stanbulda ke\u00e7iril\u0259n toplant\u0131lara, tamamil\u0259 t\u0259bii idi ki, yubilyar\u0131n dostu Osman Fikri S\u0259rtqaya da d\u0259v\u0259t edilmi\u015fdi. Ancaq a\u011f\u0131r beyin \u0259m\u0259liyyat\u0131ndan sonra h\u0259l\u0259 m\u0259clisl\u0259r\u0259 getm\u0259y\u0259 \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259k\u0259n alimi \u0130stanbuldak\u0131 evind\u0259 Kamal m\u00fc\u0259lliml\u0259 birlikd\u0259 akademik Muxtar Kaz\u0131mo\u011flu il\u0259 m\u0259n d\u0259 ziyar\u0259t etdik. Osman b\u0259yl\u0259 Ay\u015f\u0259g\u00fcl xan\u0131m bizi \u00e7ox b\u00f6y\u00fck s\u0259mimiyy\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131lad\u0131lar. Malikan\u0259l\u0259ri, h\u0259qiq\u0259t\u0259n, \u015fahan\u0259 idi. V\u0259 ev sahibl\u0259ri bu g\u00f6z\u0259l m\u0259kanda biz\u0259 he\u00e7 vaxt unutmayaca\u011f\u0131m\u0131z bir qonaqp\u0259rv\u0259rlik g\u00f6st\u0259rdil\u0259r. Osman b\u0259y yen\u0259 d\u0259 gur s\u0259sl\u0259, aram-aram dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Hiss edilmirdi ki, yax\u0131nlarda a\u011f\u0131r c\u0259rrahiyy\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131 ke\u00e7irib. \u00dcr\u0259yi yarad\u0131c\u0131l\u0131q e\u015fqi il\u0259 dolu olan bu q\u00fcdr\u0259tli alim \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00fcrk dili h\u0259r an sirl\u0259rini a\u00e7maq u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 son d\u0259r\u0259c\u0259 do\u011fma bir \u0259razi idi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xudahafizl\u0259\u015fib ayr\u0131landa Osman b\u0259y biz\u0259 yenic\u0259 \u00e7apdan \u00e7\u0131xm\u0131\u015f &#8220;K\u0259lm\u0259 da\u011farc\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan. Etimoloji ara\u015fd\u0131rmalar&#8221;\u0131n\u0131 ba\u011f\u0131\u015flad\u0131. Bu, kitab\u0131n ikinci cildi idi, T\u00fcrkiy\u0259 Yazarlar Birliyinin &#8220;T\u00fcrk Dil \u00d6d\u00fcl\u00fc&#8221; il\u0259 t\u0259ltifl\u0259ndirilmi\u015f birinci cild 2018-d\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015fdu. Yeni kitab\u0131n\u0131 t\u00fcrkologiyan\u0131n klassikl\u0259rind\u0259n Prof.Dr. M\u00fch\u0259rr\u0259m Ergin\u0131n (1923-1995) \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn 30 illiyin\u0259 h\u0259sr etm\u0259si Osman b\u0259yin \u00f6z m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin xatir\u0259sini h\u0259mi\u015f\u0259 \u0259ziz tutmas\u0131n\u0131n daha bir ifad\u0259sidir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc minilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 t\u00fcrkc\u0259nin etimoloji t\u0259dqiqin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f \u0259sas kitablar bar\u0259d\u0259 q\u0131sa m\u0259lumat verdikd\u0259n sonra m\u00fc\u0259llif &#8220;T\u00fcrkc\u0259d\u0259 s\u00f6zl\u0259rin etimologiyas\u0131 nec\u0259 edilir?&#8221; sual\u0131n\u0131 cavabland\u0131r\u0131r ki, bu zaman \u0259n \u00f6n\u0259mli m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n biri heca qurulu\u015funun fonetik t\u0259sbitidir. M\u00fc\u0259llif t\u00fcrkc\u0259nin alt\u0131 heca qurulu\u015funun (qrupunun) varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir: 1)V; 2)KV; 3)VK; 4)KVK; 5)VKK v\u0259 6)KVKK (burada: V &#8211; vokal. K &#8211; konsonant). H\u0259min qrupla\u015fma t\u00fcrkc\u0259nin heca, \u00fcmum\u0259n s\u0259s qurulu\u015funun t\u0259bii xarakterind\u0259n ir\u0259li g\u0259lm\u0259kl\u0259, etimoloji (m\u00fcqayis\u0259li-tarixi) t\u0259hlilin \u0259sas\u0131nda dayan\u0131r. &#8220;Etimoloji ara\u015fd\u0131rmalar&#8221; m\u00fc\u0259llifi bundan sonra a)uydurmaca, b)ba\u015fqa bir k\u0259lm\u0259y\u0259 b\u0259nz\u0259tm\u0259 v\u0259 c)s\u0259s b\u0259nz\u0259\u015fm\u0259si \u00f6rn\u0259kl\u0259ri il\u0259 t\u0259zah\u00fcr ed\u0259n xalq etimologiyas\u0131ndan b\u0259hs etm\u0259kl\u0259 onu elmi etimologiyadan prinsip etibaril\u0259 ay\u0131rm\u0131\u015f olur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u018flb\u0259tt\u0259, t\u00fcrkoloq olmaq h\u0259l\u0259 etimoloq olmaq dem\u0259k deyil. V\u0259 etimoloq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn q\u0259d\u0259r \u00e7ox, m\u00fcxt\u0259lif sistemli dill\u0259r\u0259 yax\u0131ndan b\u0259l\u0259d olmaqla yana\u015f\u0131, m\u00fcqayis\u0259li-tarixi dil\u00e7iliyi d\u0259rind\u0259n bilm\u0259k g\u0259r\u0259kir. Osman b\u0259yin etimologiyalar\u0131 bu t\u0259l\u0259bl\u0259ri h\u0259rt\u0259r\u0259fli \u00f6d\u0259diyin\u0259 g\u00f6r\u0259 obyektivliyi il\u0259 se\u00e7ilir. M\u0259s\u0259l\u0259n, ilk bax\u0131\u015fdan t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259n &#8220;bayram&#8221; k\u0259lm\u0259sinin etimologiyas\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131rark\u0259n onun q\u0259dim uy\u011fur t\u00fcrkc\u0259sin\u0259 hind-\u0130ran dill\u0259rind\u0259n &#8220;aram&#8221; (sanskritc\u0259si: &#8220;rama&#8221;) \u015f\u0259klind\u0259 daxil oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rdikd\u0259n sonra yaz\u0131r: &#8220;Ka\u015f\u011farl\u0131 Mahmud &#8220;bayram&#8221; \u015f\u0259klind\u0259 madd\u0259 ba\u015f\u0131n\u0131 verdikd\u0259n sonra bu madd\u0259 ba\u015f\u0131n\u0131n &#8220;bezrem&#8221; &#8211; &#8220;bazram&#8221; k\u0259lm\u0259sind\u0259n d\u00f6n\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fcn\u00fc s\u00f6yl\u0259yir&#8221;. V\u0259 bel\u0259 m\u0259lum olur ki, t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 &#8220;bayram&#8221;, &#8220;mayram\/\/meyrem&#8221;, &#8220;payram\/\/ peyrem&#8221; formalar\u0131nda geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f bu s\u00f6z m\u0259n\u015f\u0259 etibaril\u0259 sanskritc\u0259dir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eyni elmi obyektivlik \u00f6z\u00fcn\u00fc &#8220;lava\u015f&#8221; s\u00f6z\u00fcn\u00fcn izah\u0131nda (\u00e7inc\u0259: &#8220;liv&#8221; + t\u00fcrkc\u0259 &#8220;a\u015f&#8221;) da g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu v\u0259 bu kimi etimologiyalarda bir t\u0259r\u0259fd\u0259n, s\u00f6z\u00fcn ke\u00e7mi\u015fin\u0259 enilirs\u0259, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, bu g\u00fcn\u00fc, nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti imkanlar\u0131 i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Osman b\u0259yin yer adlar\u0131na (\u00c7anakkala, Yenisey v\u0259 s.) verdiyi tarixi-etimoloji \u015f\u0259rhl\u0259r d\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259ldir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Birinci T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131n 100 illiyin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f &#8220;T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 h\u0259ft\u0259si&#8221;nd\u0259 Osman b\u0259yl\u0259 Ay\u015f\u0259g\u00fcl xan\u0131m\u0131n i\u015ftirak\u0131, \u0259lb\u0259tt\u0259, bizi sevindirdi. \u0130\u015ftirak etdiyi b\u00fct\u00fcn m\u0259clisl\u0259rd\u0259 Prof.Dr. Osman Fikri S\u0259rtqayan\u0131n yeri m\u00fcst\u0259sna idi. V\u0259 onun \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131, h\u0259mi\u015f\u0259 oldu\u011fu kimi, bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 d\u0259 z\u0259ngin informasiyas\u0131, d\u0259rin (v\u0259 s\u0259rt) m\u0259ntiqi, \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259ri oldu\u011fu q\u0259d\u0259r d\u0259 milli t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyi il\u0259 se\u00e7ilirdi. X\u00fcsusil\u0259, T\u00fcrkoloji Qurultayla ba\u011fl\u0131 verdiyi bir m\u0259lumat, el\u0259 bilir\u0259m ki, m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edirdi. Qurultayda T\u00fcrkiy\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin r\u0259hb\u0259ri Prof.Dr. Mehmed Fuad K\u00f6pr\u00fcl\u00fcn\u00fcn o\u011flu sonralar Osman b\u0259y\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rm\u0131\u015f ki, atas\u0131n\u0131n \u0259ski \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131na m\u00fcnasib\u0259td\u0259 m\u00fchafiz\u0259kar m\u00f6vqeyi T\u00fcrkiy\u0259 h\u00f6kum\u0259tinin yox, \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u015f\u0259xsi t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc imi\u015f. H\u0259yat\u0131n\u0131n g\u0259nclik ill\u0259rini b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 orta \u0259srl\u0259r \u0259lyazmalar\u0131n\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na h\u0259sr etmi\u015f, \u0259s\u0259rl\u0259ri bu \u0259lifbada yay\u0131nlanm\u0131\u015f alim-filoloqun bel\u0259 bir m\u00f6vqeyi m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259si m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259nada t\u0259bii g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259 bilm\u0259z. Ancaq h\u0259r sah\u0259d\u0259 oldu\u011fu kimi, s\u00f6z\u00fcged\u0259n sah\u0259d\u0259 d\u0259 inqilab t\u0259r\u0259fdar\u0131 olan Mustafa Kamal e\u015fid\u0259nd\u0259 ki, Mehmed Fuad \u0259ski \u0259lifbaya r\u0259\u011fb\u0259t g\u00f6st\u0259rir, onu m\u00f6hk\u0259m t\u0259nbeh etmi\u015f, T\u00fcrkiy\u0259nin tez bir zamanda lat\u0131na ke\u00e7\u0259c\u0259yini bildirmi\u015f, g\u00f6rk\u0259mli alim\u0259 d\u0259 fikrini d\u0259yi\u015fm\u0259yi m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 h\u0259ft\u0259si&#8221;n\u0259 Osman b\u0259y yeni kitab\u0131 il\u0259 g\u0259lmi\u015fdi ki, bu, atalar s\u00f6zl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t m\u0259\u015fhur &#8220;O\u011fuznam\u0259&#8221;nin Sankt-Peterburq n\u00fcsx\u0259sinin m\u00fck\u0259mm\u0259l elmi t\u0259nqidi m\u0259tninin n\u0259\u015fri idi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu il b\u00f6y\u00fck t\u00fcrkoloqun s\u0259ks\u0259n ya\u015f\u0131 tamam olur. Biz arzu edirik ki, o, doxsan ya\u015f\u0131na da, y\u00fcz ya\u015f\u0131na da d\u0259y\u0259rli ara\u015fd\u0131rmalarla q\u0259d\u0259m qoysun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>M\u0259nb\u0259: <a href=\"https:\/\/edebiyyatqazeti.az\/\">https:\/\/edebiyyatqazeti.az\/<\/a><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u0259n Osman b\u0259yi h\u0259mi\u015f\u0259 n\u00fcfuzlu m\u0259clisl\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus uca s\u0259sl\u0259 dan\u0131\u015fan, n\u0259inki h\u0259r bir s\u00f6z\u00fc, h\u0259tta h\u0259r bir s\u0259si bel\u0259 ayd\u0131n, t\u0259sirli v\u0259 m\u0259nal\u0131 intonasiya il\u0259 t\u0259l\u0259ff\u00fcz ed\u0259n g\u00f6rm\u00fc\u015f\u0259m. Onun \u00e7ox da uzun olmayan \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7-d\u00f6rd c\u00fcml\u0259sini dinl\u0259m\u0259k kifay\u0259tdir \u0259min olasan ki, haqq\u0131nda b\u0259hs etdiyi m\u00f6vzunun, \u00fcmum\u0259n \u00f6z sah\u0259sinin n\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck m\u00fct\u0259x\u0259ssisi, n\u0259 q\u0259d\u0259r t\u0259cr\u00fcb\u0259li &hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-52686","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub","latest_post"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52686","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=52686"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52686\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":52702,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52686\/revisions\/52702"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=52686"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=52686"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=52686"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}