{"id":52692,"date":"2026-08-11T10:00:00","date_gmt":"2026-08-11T06:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=52692"},"modified":"2026-08-11T12:16:38","modified_gmt":"2026-08-11T08:16:38","slug":"sozumun-cani-evv%c9%99li-ot%c9%99n-saylarimizda-es%c9%99d-cahangir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=52692","title":{"rendered":"S\u00f6z\u00fcm\u00fcn can\u0131 (\u018fvv\u0259li \u00f6t\u0259n saylar\u0131m\u0131zda)\u00a0&#8211; \u018fs\u0259d CAHANG\u0130R"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><a href=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Es\u0259d-CAHANGIR.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"700\" height=\"449\" src=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Es\u0259d-CAHANGIR.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-52715\" style=\"width:840px;height:auto\" srcset=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Es\u0259d-CAHANGIR.jpg 700w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Es\u0259d-CAHANGIR-300x192.jpg 300w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Es\u0259d-CAHANGIR-94x60.jpg 94w\" sizes=\"auto, (max-width: 700px) 100vw, 700px\" \/><\/a><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>can S\u00f6zd\u00fcr, \u0259g\u0259r bilirs\u0259 insan,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>s\u00f6zd\u00fcr ki, deyirl\u0259r, \u00f6zg\u0259dir can.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em><strong>Ustad\u0131m, akademik Nizami C\u0259f\u0259rova v\u0259 b\u00fct\u00fcn say\u011f\u0131d\u0259y\u0259r m\u00fc\u0259lliml\u0259rim\u0259 d\u0259rin say\u011f\u0131larla<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em><strong>Birinci b\u00f6l\u00fcm:<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>&#8230;S\u00f6z\u00fcn ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em><strong>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc hiss\u0259<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130ntibah mahiyy\u0259tc\u0259 s\u00f6z\u00fcn S\u00f6zd\u0259n, humanizm (ad\u0259milik) is\u0259 insan\u0131n Allahdan uzaqla\u015fmas\u0131d\u0131r. Bat\u0131 insan\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc Allah\u0131 itirm\u0259kd\u0259 tapd\u0131! Do\u011fu insan\u0131, \u0259ksin\u0259, sufil\u0259r v\u0259 ya h\u00fcrufil\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi, Allaha yax\u0131nla\u015fmaq v\u0259 h\u0259tta Allahla eynil\u0259\u015fm\u0259kd\u0259! H\u00fcrufiliyin \u00fcsyankar t\u0259bli\u011fat\u00e7\u0131s\u0131 N\u0259simi bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>H\u0259qq-t\u0259ala Ad\u0259m o\u011flu \u00f6z\u00fcd\u00fcr,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Otuz iki h\u0259qq k\u0259lam\u0131 S\u00f6z\u00fcd\u00fcr.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>C\u00fcml\u0259 al\u0259m bil ki, Allah \u00f6z\u00fcd\u00fcr,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Ad\u0259m ol cand\u0131r ki, g\u00fcn\u0259\u015f \u00fcz\u00fcd\u00fcr.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;H\u0259qq-t\u0259ala Ad\u0259m o\u011flu \u00f6z\u00fcd\u00fcr!&#8221; Qoy, \u00e7a\u011fda\u015f d\u0259b \u00fczr\u0259 h\u00fcrufil\u0259ri n\u0259yin bahas\u0131na olursa-olsun, &#8220;k\u00fcfrd\u0259n&#8221;, &#8220;bid\u0259td\u0259n&#8221; t\u0259miz\u0259 \u00e7\u0131xarmaq ist\u0259y\u0259nl\u0259r bu d\u00f6rdl\u00fcy\u00fc oxusunlar. \u00dcmum\u0259n, g\u00f6r\u0259s\u0259n, h\u00fcrufil\u0259rin h\u0259r hans\u0131 &#8220;b\u0259ra\u0259t&#8221;\u0259 ehtiyac\u0131 varm\u0131? V\u0259 Allahla insan\u0131n eyniyy\u0259ti fikrini bundan ayd\u0131n nec\u0259 dem\u0259k olar? Onlar\u0131 k\u00fcfrd\u0259 su\u00e7lay\u0131b \u00f6ld\u00fcrm\u0259kl\u0259, &#8220;k\u00fcfrd\u0259n t\u0259mizl\u0259yib&#8221; onlara b\u0259ra\u0259t donu geyindirm\u0259k mahiyy\u0259tc\u0259 eyni \u015feydir &#8211; h\u0259r ikisi s\u00f6zd\u00fcr!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130(n)san\u0131 Allah(\u0131n o\u011flu) elan el\u0259y\u0259n xristianl\u0131q \u00f6z\u00fc d\u0259 do\u011fudan do\u011fmu\u015fdu. Min il sonra bat\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcn antik b\u00fctl\u0259ri, \u0259ski mifl\u0259rin\u0259 qay\u0131d\u0131r, Allah\u0131n o\u011flunu inkar el\u0259yir v\u0259 bu inkar\u0131 \u0130ntibah, oyan\u0131\u015f, \u00f6z\u00fcn\u0259qay\u0131d\u0131\u015f kimi ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Bat\u0131 xristianl\u0131\u011f\u0131 r\u0259dd edib, antik mifl\u0259r\u0259 qay\u0131d\u0131rd\u0131!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Bat\u0131 do\u011funu r\u0259dd edib, \u00f6z\u00fcn\u0259 d\u00f6n\u00fcrd\u00fc!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Bat\u0131 S\u00f6z\u00fc r\u0259dd edib, s\u00f6z\u0259 d\u00f6n\u00fcrd\u00fc!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Bat\u0131 \u00d6z\u00fcn\u00fc r\u0259dd edib, \u00f6z\u00fcn\u0259 d\u00f6n\u00fcrd\u00fc!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u018fslind\u0259, antik mifl\u0259rd\u0259 d\u0259 tanr\u0131lar\u0131n \u00e7oxlu sayda \u00f6vladlar\u0131 var, m\u0259s\u0259l\u0259n, biri el\u0259 &#8220;\u0130liada&#8221;n\u0131n q\u0259hr\u0259man\u0131, d\u0259niz tanr\u0131s\u0131 Poseydonun n\u0259v\u0259si, d\u0259niz ilah\u0259si Fetida il\u0259 Ftiya h\u00f6kmdar\u0131 Peleyin o\u011flu Axilles! Anas\u0131 ilah\u0259, atas\u0131 adam! Yar\u0131 Allah, yar\u0131 insan! Amma bat\u0131 insan\u0131 \u0259ski olaylara art\u0131q inanc sistemi yox, sad\u0259c\u0259 b\u0259dii z\u00f6vq qayna\u011f\u0131 olan estetik fakt kimi yana\u015f\u0131rd\u0131. Bu onun d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sinin z\u0259if yeri &#8211; Axilles daban\u0131 idi! Bu bax\u0131\u015f buca\u011f\u0131 insan\u0131 Allah qar\u015f\u0131s\u0131nda borc v\u0259 \u00f6hd\u0259likd\u0259n, g\u00fcnah el\u0259m\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259suliyy\u0259td\u0259n azad el\u0259yir, inanc\u0131 is\u0259 sad\u0259c\u0259 s\u0259n\u0259t\u0259 &#8211; b\u0259dii-estetik oyuna \u00e7evirirdi. \u00dcmum\u0259n h\u0259r hans\u0131 t\u0259zah\u00fcr\u00fcn s\u0259n\u0259t\u0259 \u00e7evrilm\u0259si, estetik sublimasiyas\u0131 onun h\u0259yat fakt\u0131 kimi \u00f6z \u00f6n\u0259mini itirm\u0259si dem\u0259kdir. Bu g\u00fcn bat\u0131 v\u0259 Amerikan\u0131n \u00e7oxsayl\u0131 kinofilml\u0259rind\u0259 H\u0259zr\u0259ti \u0130san\u0131n simas\u0131n\u0131n bu v\u0259 ya dig\u0259r aktyor t\u0259r\u0259find\u0259n canland\u0131r\u0131lmas\u0131 xristianl\u0131\u011f\u0131n bir din, inanc sistemi kimi \u00f6z \u00f6mr\u00fcn\u00fc ba\u015fa vurmaqda, s\u0259n\u0259t fakt\u0131na \u00e7evrilm\u0259kd\u0259 oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir. Kinofilml\u0259rd\u0259 H\u0259zr\u0259t M\u0259h\u0259mm\u0259din simas\u0131n\u0131n g\u00f6st\u0259rilm\u0259si \u00fcz\u0259rin\u0259 qoyulan yasaq is\u0259, \u0259ksin\u0259, \u0130slam\u0131n bir inanc sistemi kimi h\u0259l\u0259 \u00f6z aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 itirm\u0259diyini g\u00f6st\u0259rir. H\u0259zr\u0259ti M\u0259h\u0259mm\u0259d pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259rin sonuncusu oldu\u011fundan bu yasaq m\u0259ntiql\u0259 qiyam\u0259t\u0259 q\u0259d\u0259r q\u00fcvv\u0259d\u0259 qalmal\u0131d\u0131r. Lakin \u0130slam pey\u011f\u0259mb\u0259rinin d\u0259 \u00fcst\u00fcnd\u0259n yasaq \u00f6rt\u00fcy\u00fcn\u00fcn filml\u0259rd\u0259 t\u0259dric\u0259n \u00e7\u0259kildiyi hiss olunur: Misirin &#8220;\u00c7a\u011f\u0131r\u0131\u015f&#8221; filmind\u0259 (1976, rejissorlar: Mustafa Akkad, Endr\u00fc Marton, ssenari m\u00fc\u0259llifi H.A.L.Kreig) pey\u011f\u0259mb\u0259rin sad\u0259c\u0259 \u0259sas\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcrs\u0259, \u0130ran\u0131n &#8220;Allah\u0131n el\u00e7isi&#8221; filmind\u0259 (2015, rejissor M\u0259cid M\u0259cidi, ssenari m\u00fc\u0259llifl\u0259ri: M\u0259cid M\u0259cidi, Kambuzia Partovi) \u0259sa tutan \u0259lini d\u0259 g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Dey\u0259s\u0259n, kinematoqrafiya R\u0259sulullah\u0131n ekran t\u0259c\u0259ss\u00fcm\u00fcn\u00fc yava\u015f-yava\u015f \u0259l\u0259 verir!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">***<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bat\u0131 insan\u0131 dini-mistik yuxudan oyan\u0131b \u00f6z\u00fcn\u00fcn adiliyini g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Bu laz\u0131m idi &#8211; insan \u00f6z\u00fcn\u00fcn adiliyini g\u00f6rm\u0259lidir! \u0130nsan\u0131n adiliyi onun cismi, b\u0259d\u0259niyl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r! \u0130nsan \u00f6z\u00fcn\u00fcn cismini bilm\u0259li, tan\u0131mal\u0131d\u0131r! O bu d\u00fcnyadak\u0131 varl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 cismin\u0259, b\u0259d\u0259nin\u0259 borcludur! B\u0259d\u0259n olmadan o \u0259n y\u00fcng\u00fcl qu\u015f l\u0259l\u0259yini bel\u0259 yerd\u0259n qald\u0131ra bilm\u0259z!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Do\u011fu insan\u0131 d\u00fcnya adl\u0131 yuxudan ay\u0131l\u0131b \u00f6z\u00fcn\u00fcn aliliyini g\u00f6r\u00fcrd\u00fc! Bu vacibdir &#8211; insan \u00f6z\u00fcn\u00fcn aliliyini g\u00f6rm\u0259lidir! \u0130nsan\u0131n aliliyi onun ruhuyla ba\u011fl\u0131d\u0131r! \u0130nsan \u00f6z ruhunu bilm\u0259li, tan\u0131mal\u0131d\u0131r! Onun bu d\u00fcnyaya g\u0259lm\u0259kd\u0259 m\u0259qs\u0259di ruhun empirik t\u0259cr\u00fcb\u0259 toplamas\u0131, praktik biliyini art\u0131rmas\u0131d\u0131r. S\u0259m\u0259d Vur\u011funun dediyi kimi, &#8220;d\u00fcnya yaranmay\u0131b \u00f6t\u0259rgi bir s\u0259s!&#8221; D\u00fcnya ruhun emalatxanas\u0131, b\u0259d\u0259n ruhun al\u0259tidir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Do\u011fu insan\u0131 d\u00fcnyan\u0131 bir yuxu say\u0131rd\u0131. Onun oyan\u0131\u015f\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcn ruhaniliyini g\u00f6rm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131yd\u0131. Bu, tezis idi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bat\u0131 insan\u0131 metafizikan\u0131 bir yuxu say\u0131rd\u0131. Onun oyan\u0131\u015f\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcn cismaniliyini g\u00f6rm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131yd\u0131. Bu, antitezis idi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130nsan ruhdan v\u0259 b\u0259d\u0259nd\u0259n ibar\u0259tdir v\u0259 bu iki oyan\u0131\u015f bir-birini inkar el\u0259mir, tamamlay\u0131rd\u0131. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc minilliyin adam\u0131 bu tamamlanm\u0131\u015f, b\u00fct\u00f6v oyan\u0131\u015fdan do\u011facaq. Bu, sintez olacaq v\u0259 bununla da tezis, antitezis, sintez \u00e7evr\u0259si tamamlanacaq.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">***<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">H\u00fcrufiliyin banisi astrabadl\u0131 F\u0259zlullah N\u0259imi Bak\u0131da q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 &#8220;Cavidannam\u0259&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 insan\u0131n Allah kimi \u00f6lm\u0259zliyind\u0259n dan\u0131\u015f\u0131r. Bu, m\u0259ntiqidir &#8211; \u00f6lm\u0259zlik haqq\u0131nda kitab \u00f6lm\u0259zl\u0259r \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 (Bak\u0131-baki-baqi-boqi-\u0259b\u0259di-\u00f6lm\u0259z) yaz\u0131lmal\u0131yd\u0131 v\u0259 yaz\u0131ld\u0131. F\u0259rqind\u0259sinizmi, \u0259b\u0259diyy\u0259t haqq\u0131nda \u0259n d\u0259rin m\u0259nal\u0131 kitab indi i\u00e7ind\u0259n muzey kimi ke\u00e7diyimiz \u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259rd\u0259 yaz\u0131l\u0131b! M\u0259ntiqidir &#8211; mahiyy\u0259t, batin, daxil, i\u00e7 haqq\u0131nda kitab \u0130\u00e7\u0259ri\u015f\u0259h\u0259rd\u0259 yaz\u0131lmal\u0131yd\u0131 v\u0259 yaz\u0131ld\u0131! Oxuyursan v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrs\u0259n: &#8220;G\u00f6r\u0259s\u0259n, bu Kitab\u0131, do\u011frudanm\u0131, insan yaz\u0131b?! \u0130nsan a\u011fl\u0131, z\u0259kas\u0131, qavray\u0131\u015f\u0131, t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc, idrak\u0131 buna qadirdirmi?&#8221; &#8220;Cavidannam\u0259&#8221; bu g\u00fcn\u0259c\u0259n d\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada insan\u0131n aliliyi haqq\u0131nda yaz\u0131lan kitablar\u0131n \u0259n g\u00f6z\u0259li olaraq qal\u0131r! Bu kitab S\u00f6z\u00fcn &#8211; ilahi k\u0259lam\u0131n minl\u0259rl\u0259 b\u0259\u015f\u0259ri t\u0259fsiri i\u00e7ind\u0259 m\u00fcst\u0259sna m\u00f6vqey\u0259, t\u0259krars\u0131z statusa malikdir. N\u0259imi bu kitabla h\u00fcrufiliyin &#8211; Quran\u0131n iyirmi s\u0259kkiz qutsal h\u0259rfini (v\u0259 \u00fcst\u0259g\u0259l, fars \u0259lifbas\u0131ndan d\u00f6rd h\u0259rfini) insan\u0131n sif\u0259tind\u0259 g\u00f6r\u0259n dini-mistik t\u0259limin \u0259sas\u0131n\u0131 qoyub. &#8220;Cavidannam\u0259&#8221; \u00f6lm\u0259zliyin h\u00fcrufat\u0131, \u0259b\u0259diyy\u0259tin \u0259lifbas\u0131d\u0131r. Bu kitabda do\u011funun \u00fc\u00e7 xalq\u0131 birl\u0259\u015fir &#8211; fars o\u011flu \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131 haqq\u0131nda t\u0259limini t\u00fcrk torpa\u011f\u0131nda yarad\u0131r! D\u00fcnya sad\u0259c\u0259 t\u00fcrkl\u0259 ba\u015flam\u0131r, h\u0259m d\u0259 t\u00fcrkl\u0259 bitir!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xiromantlar deyir ki, insan\u0131n taleyi onun \u0259lin\u0259 yaz\u0131l\u0131b. N\u0259imi is\u0259 deyir ki, insan\u0131n \u0259b\u0259diyy\u0259ti, cavidanl\u0131\u011f\u0131, \u00f6lm\u0259zliyi onun \u00fcz\u00fcn\u0259 yaz\u0131l\u0131b. \u0130nsan \u00f6z \u00fcz\u00fcn\u00fc oxumal\u0131d\u0131r! \u00dcz\u00fcn\u00fc oxumaqla insan b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 oxuyur! N\u0259d\u0259n ki b\u00fct\u00fcn kainat insan\u0131n \u00fcz\u00fcnd\u0259 g\u00fczg\u00fcl\u0259nir. \u0130nsan\u0131n \u00fcz\u00fc b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n aynas\u0131d\u0131r! \u0130nsan\u0131n \u00fcz\u00fc d\u0259rin sirl\u0259r, ali m\u0259nalarla dolu b\u00f6y\u00fck bir kitabd\u0131r! Allah\u0131n \u0259lam\u0259tl\u0259ri, atributlar\u0131 (\u0259r\u0259z) insan\u0131n \u00fcz\u00fcnd\u0259, zat\u0131, substansiyas\u0131 (c\u00f6vh\u0259r) is\u0259 insan\u0131n ruhunda \u0259ks olunur! N\u0259simi bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>S\u0259ni bu h\u00fcsni-camal il\u0259, kamal il\u0259 g\u00f6r\u00fcb,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Qorxdular h\u0259q dem\u0259y\u0259, d\u00f6nd\u00fcl\u0259r insan dedil\u0259r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Sur\u0259tin v\u0259sfini sordum is\u0259 h\u0259r taif\u0259d\u0259n,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>M\u0259ninin g\u00fczg\u00fcs\u00fcn\u00fc sur\u0259ti-r\u0259hman dedil\u0259r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00dcz\u00fcn\u00fc, \u00f6z\u00fcn\u00fc oxuyan insan kamil, oxuya bilm\u0259y\u0259n cahildir. Ona g\u00f6r\u0259 c\u0259hal\u0259td\u0259n oyanma\u011fa &#8211; \u00fcz\u00fcn\u00fc, \u00f6z\u00fcn\u00fc oxuma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f h\u00fcrufi poeziyas\u0131ndan q\u0131z\u0131l x\u0259tl\u0259 ke\u00e7ir. H\u00fcrufil\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc bilm\u0259k, \u00fcz\u00fcn\u00fc oxumaq m\u0259rif\u0259t, \u00f6z\u00fcn\u00fc bilm\u0259m\u0259k, \u00fcz\u00fcn\u00fc oxuma\u011f\u0131 bacarmamaq q\u0259fl\u0259tdir! \u00d6z\u00fcn\u00fc bil\u0259n arif, \u00f6z\u00fcnd\u0259n x\u0259b\u0259rsiz qafildir! N\u0259simi bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Ey \u00f6z\u00fcnd\u0259n bix\u0259b\u0259r qafil, oyan!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>H\u0259qq m\u0259n\u0259m, h\u0259qq olmay\u0131b batil, oyan!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>M\u0259rif\u0259td\u0259n n\u0259sn\u0259 q\u0131l hasil, oyan!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Olma fani al\u0259m\u0259 mayil, oyan!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">N\u0259iminin Allah-insan konsepsiyas\u0131 da h\u0259r \u015feyin insanda t\u0259c\u0259llas\u0131na dair fundamental q\u0259na\u0259td\u0259n &#8211; v\u0259hd\u0259ti-v\u00fccud d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sind\u0259n do\u011furdu:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Allah \u00f6z\u00fcn\u00fcn yaratd\u0131\u011f\u0131 h\u0259r \u015feyd\u0259dir;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u0130nsan Allah\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 h\u0259r \u015feyin sonucudur;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>v\u0259 dem\u0259li, sonucda Allah insandad\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">N\u0259imi bu kitabla do\u011fu humanizminin (ad\u0259miliyin, insansev\u0259rliyin, insanp\u0259rv\u0259rliyin, yaxud insanp\u0259r\u0259stliyin) sistematik \u0259sas\u0131n\u0131 i\u015fl\u0259yib haz\u0131rlay\u0131b. &#8220;Cavidannam\u0259&#8221;y\u0259 g\u00f6r\u0259 insan Allah\u0131n S\u00f6z\u00fcd\u00fcr! &#8220;Cavidannam\u0259&#8221;y\u0259 g\u00f6r\u0259 insan Allah\u0131n \u00f6z\u00fcd\u00fcr!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">N\u0259iminin tarix konsepsiyas\u0131 da Allah\u0131n insanda t\u0259c\u0259llas\u0131na dair fundamental h\u00fcrufi q\u0259na\u0259tind\u0259n do\u011fur. O, bu prinsip\u0259 s\u00f6yk\u0259n\u0259r\u0259k Ad\u0259md\u0259n \u00f6z\u00fcn\u0259q\u0259d\u0259rki tarixi \u00fc\u00e7 d\u00f6n\u0259m\u0259 b\u00f6l\u00fcr:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Birincisi, n\u00fcb\u00fcvv\u0259t, y\u0259ni H\u0259zr\u0259t Ad\u0259ml\u0259 ba\u015flay\u0131b H\u0259zr\u0259t M\u0259h\u0259mm\u0259dl\u0259 ba\u015fa \u00e7atan pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259r d\u00f6n\u0259mi;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u0130kincisi, vilay\u0259t, y\u0259ni H\u0259zr\u0259t M\u0259h\u0259mm\u0259din v\u0259fat\u0131ndan N\u0259iminin z\u00fchuruna q\u0259d\u0259r s\u00fcr\u0259n \u00f6vliyalar, v\u0259lil\u0259r d\u00f6n\u0259mi;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, \u00fcluhiyyat, y\u0259ni N\u0259iminin z\u00fchuruyla ba\u015flayan ilahi d\u00f6n\u0259m.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>N\u0259iminin \u00fc\u00e7l\u00fc b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u00fc t\u0259xmin\u0259n, bel\u0259 sad\u0259l\u0259\u015fdirm\u0259k d\u0259 olar:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Birinci d\u00f6n\u0259m: Allah.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u0130kinci d\u00f6n\u0259m: insan.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00f6n\u0259m: Allah-insan!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">B\u0259li, N\u0259imi iddia edirdi ki, onunla \u00f6vliyalar d\u00f6n\u0259mi bitir v\u0259 \u00fcluhiyyat ba\u015flay\u0131r. Y\u0259ni Allah \u00f6z S\u00f6z\u00fcn\u00fc \u00f6nc\u0259 pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259r, sonra \u00f6vliyalar, v\u0259lil\u0259r vasit\u0259sil\u0259 deyib, indi is\u0259 birba\u015fa yer\u0259 en\u0259r\u0259k N\u0259iminin sif\u0259tind\u0259 t\u0259c\u0259lla el\u0259yir. V\u0259 bununla, el\u0259 bil, deyir ki, bizim aram\u0131zda C\u0259bray\u0131la art\u0131q ehtiyac yoxdur &#8211; onu \u00f6z qasidlik g\u00f6r\u0259vind\u0259n azad edir\u0259m. M\u0259n s\u0259n\u0259m, s\u0259n d\u0259 m\u0259ns\u0259n! N\u0259 s\u0259n varsan, n\u0259 d\u0259 m\u0259n &#8211; biz var\u0131q! N\u0259simi bu babda bel\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Biz ki, m\u0259nd\u0259n \u00fcst\u00fcn oldu, bil, odur,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>H\u0259yat suyu \u00e7e\u015fm\u0259sinin r\u0259van\u0131!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">M\u00fcs\u0259lmanlar haql\u0131 olaraq h\u0259mi\u015f\u0259 onunla q\u00fcrur duyub v\u0259 indi d\u0259 q\u00fcrur duyurlar ki, \u00f6nc\u0259ki qutsal kitablardan f\u0259rqli olaraq Qurani-K\u0259rim birba\u015fa Allah k\u0259lam\u0131d\u0131r. Y\u0259ni Allah \u00f6z S\u00f6z\u00fcn\u00fc H\u0259zr\u0259ti C\u0259bray\u0131la deyib, qasid m\u0259l\u0259k R\u0259sulullaha deyir, R\u0259sulullah is\u0259 n\u00f6qt\u0259b\u0259n\u00f6qt\u0259, h\u0259rfb\u0259h\u0259rf, s\u00f6zb\u0259s\u00f6z insanlara \u00e7atd\u0131r\u0131r. Pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259 h\u0259sr el\u0259diyi q\u0259z\u0259lind\u0259 F\u00fczuli bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>M\u00fcnhiyi-h\u0259qiq\u0259ti hal dilil\u0259 daim,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Q\u0131l\u0131r \u0259hli-hala \u0259srari-h\u0259qiq\u0259t inha.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yaln\u0131z bir d\u0259f\u0259 &#8211; merac gec\u0259si P\u0259sulullah ilahi v\u0259hyi m\u0259l\u0259k vasit\u0259sil\u0259 deyil, birba\u015fa Allah\u0131n \u00f6z\u00fcnd\u0259n al\u0131b v\u0259 bu \u00fczd\u0259n o gec\u0259ki v\u0259hy &#8220;ay\u0259t\u00fcl-k\u00fcrsi&#8221; (&#8220;uca ay\u0259&#8221;) adlan\u0131r. N\u0259imi z\u00fchur el\u0259y\u0259nd\u0259 yeddi y\u00fcz iliydi ki, b\u00fct\u00fcn \u0130slam d\u00fcnyas\u0131 b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 m\u00fctl\u0259q h\u0259qiq\u0259t kimi q\u0259bul el\u0259mi\u015fdi. \u0130ndi bird\u0259n-bir\u0259 Astrabaddan bir n\u0259f\u0259r yuxuyozan \u00e7\u0131x\u0131r, \u00f6z yuxular\u0131n\u0131 h\u0259qiq\u0259t ad\u0131na yozur v\u0259 dem\u0259d\u0259n deyirdi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u018fg\u0259r Allah v\u0259hyi Pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259 C\u0259bray\u0131l vasit\u0259sil\u0259 deyirdis\u0259, m\u0259n onu birba\u015fa e\u015fidir\u0259m!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">H\u0259zr\u0259t M\u0259h\u0259mm\u0259d zaman\u0131nda Allah, m\u0259l\u0259k, insan \u00fc\u00e7l\u00fcy\u00fc vard\u0131, indi \u00fc\u00e7\u00fc bir sif\u0259td\u0259dir v\u0259 o, m\u0259n\u0259m!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">H\u0259zr\u0259ti M\u0259h\u0259mm\u0259d Allah\u0131n pey\u011f\u0259mb\u0259ri idi, m\u0259n Allah\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn t\u0259c\u0259llas\u0131yam!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">H\u0259zr\u0259t M\u0259h\u0259mm\u0259d m\u00fcjd\u0259 g\u0259tir\u0259n idi, m\u0259n m\u00fcjd\u0259 ver\u0259n\u0259m!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">H\u0259zr\u0259t M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259 S\u00f6z deyilirdi, m\u0259n S\u00f6z\u00fc \u00f6z\u00fcm deyir\u0259m!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">R\u0259sulullaha olan b\u00fct\u00fcn ehtiram\u0131na baxmayaraq, F\u0259zlullah\u0131n bu yana\u015fmas\u0131 sonucda &#8220;m\u0259n Pey\u011f\u0259mb\u0259rd\u0259n bir pill\u0259 \u00fcst\u00fcn\u0259m&#8221; anlam\u0131na g\u0259lirdi. Yeddi y\u00fcz il \u0259rzind\u0259 art\u0131q tam oturu\u015fmu\u015f, da\u015fla\u015fm\u0131\u015f \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si buna d\u00f6z\u0259 bil\u0259rdimi? M\u0259h\u015f\u0259ri-y\u00f6vm\u00fcl-hesab qopmal\u0131 deyildimi?!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">H\u00fcrufil\u0259rin &#8220;\u018fn\u0259l-h\u0259qq!&#8221;, y\u0259ni &#8220;H\u0259qq m\u0259n\u0259m!&#8221; devizi \u00fcluhiyyat\u0131n N\u0259imid\u0259, y\u0259ni Allah-insanda t\u0259c\u0259llas\u0131na dair fikr\u0259 imandan do\u011furdu. \u018fn\u0259l-h\u0259qq h\u00fcrufil\u0259rin k\u0259lmeyi-\u015f\u0259had\u0259tiydi. R\u0259smi din t\u0259msil\u00e7il\u0259ri bunu bid\u0259t, sapq\u0131nl\u0131q, \u015firk kimi qar\u015f\u0131lad\u0131, N\u0259imini v\u0259 onun ard\u0131c\u0131llar\u0131n\u0131 &#8220;z\u0131nd\u0131q&#8221; elan el\u0259di. \u018fslind\u0259, &#8220;\u018fn\u0259l-h\u0259qq&#8221; ortodoksal \u0130slam\u0131n ana ideyas\u0131n\u0131n &#8211; &#8220;la ilah\u0259 ill\u0259llah&#8221;\u0131n inkar\u0131 yox, yeni tarixi duruma uy\u011fun davam\u0131, qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131, analoquydu. O mahiyy\u0259tc\u0259 &#8220;\u0130nsandan ba\u015fqa Allah yoxdur!&#8221; dem\u0259kdir. Y\u0259ni Allah ideyas\u0131 h\u00fcrufil\u0259rd\u0259 \u00fcmum\u0259n inkar olunmur, onun subyekti, \u015f\u0259xsiyy\u0259ti g\u00f6yd\u0259n yer\u0259 endirilir, ad\u0259mil\u0259\u015fdirilir, adamla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r, \u015f\u0259xsl\u0259ndirilirdi. N\u0259d\u0259n ki, birinci minilliyin q\u0259hr\u0259man\u0131 Allah, ikinci minilliyin q\u0259hr\u0259man\u0131 insan idi. H\u0259r \u015fey, h\u0259tta Allah\u0131n \u00f6z\u00fc bel\u0259 insanil\u0259\u015fm\u0259liydi. \u0130nsanil\u0259\u015fm\u0259, torpa\u011fa eni\u015f, maddil\u0259\u015fm\u0259, konkretl\u0259\u015fm\u0259 Allah\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn proqram\u0131yd\u0131. Allah min ill\u0259rl\u0259 yer\u0259 m\u0259l\u0259kl\u0259ri, pey\u011f\u0259mb\u0259rl\u0259ri g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi, indi is\u0259 \u00f6z\u00fc yer\u0259 enirdi. V\u0259 odur ki:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u0130slamda Allah g\u00f6z\u0259g\u00f6r\u00fcnm\u0259zdir, h\u00fcrufil\u0259rd\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u0130slamda Allah e\u015fidilm\u0259zdir, h\u00fcrufil\u0259rd\u0259 e\u015fidil\u0259n!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u0130slamda Allah toxunulmazd\u0131r, h\u00fcrufil\u0259rd\u0259 toxunulan!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u0130slamda Allah m\u00fcc\u0259rr\u0259ddir, h\u00fcrufil\u0259rd\u0259 konkret!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u0130slamda Allah noumendir, h\u00fcrifil\u0259rd\u0259 fenomen!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u0130slamda Allah qeyri-\u015f\u0259xsdir, h\u00fcrufil\u0259rd\u0259 \u015f\u0259xs!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u0130slamda Allah yaradand\u0131r, h\u00fcrufil\u0259rd\u0259 h\u0259m d\u0259 yarad\u0131lan!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u0130slamda Allah k\u0259nardad\u0131r, h\u00fcrufil\u0259rd\u0259 daxild\u0259!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u0130slamda Allah birdir, h\u00fcrufil\u0259rd\u0259 birlik!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u0130slamda Allah Allahd\u0131r, h\u00fcrifil\u0259rd\u0259 insan!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">H\u00fcrufil\u0259rin h\u0259qiq\u0259tinin yer\u0259 v\u0259 insana ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 onlar\u0131n d\u00f6rd ba\u015flan\u011f\u0131c \u00fcns\u00fcr aras\u0131nda torpa\u011fa \u00f6z\u0259l status verm\u0259l\u0259rin\u0259 n\u0259d\u0259n olurdu. Ax\u0131, Allah insan\u0131 \u00f6nc\u0259 torpaqdan yo\u011furub yapm\u0131\u015f, sonra ona can, n\u0259f\u0259s vermi\u015fdi. H\u00fcrufil\u0259r b\u00fct\u00fcn fikirl\u0259rind\u0259 sistematik, ard\u0131c\u0131l sur\u0259td\u0259 Quran v\u0259 ya h\u0259disl\u0259r\u0259 s\u00f6yk\u0259nirdil\u0259r. &#8220;Cavidannam\u0259&#8221; ba\u015fdan sonacan Quran v\u0259 h\u0259disl\u0259rd\u0259n g\u0259tiril\u0259n sitatlarla doludur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u018fg\u0259r k\u0259lmeyi-\u015f\u0259had\u0259ti deyib m\u00fcs\u0259lman olurdunsa, &#8220;\u018fn\u0259l-h\u0259qq!&#8221; dem\u0259kl\u0259 d\u0259 h\u00fcrufi olur, Allah\u0131n insanda t\u0259c\u0259llas\u0131na iman g\u0259tirirdin. N\u0259simi divan\u0131ndan bu h\u00fcrufi k\u0259lmeyi-\u015f\u0259had\u0259tin\u0259 dair y\u00fczl\u0259rl\u0259 sitat g\u0259tirm\u0259k olar:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Bulmu\u015fam h\u0259qqi, \u0259n\u0259l-h\u0259qq s\u00f6yl\u0259r\u0259m,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>H\u0259q m\u0259n\u0259m, h\u0259q m\u0259nd\u0259dir, h\u0259qq s\u00f6yl\u0259r\u0259m!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, h\u00fcrufil\u0259r \u00f6zl\u0259rin\u0259 &#8220;ad\u0259mi&#8221; deyirdil\u0259r. &#8220;Ad\u0259m\u0259, onun n\u0259slind\u0259n t\u00f6r\u0259y\u0259nl\u0259r\u0259, insana p\u0259r\u0259sti\u015f el\u0259y\u0259n \u015f\u0259xs&#8221; anlam\u0131 ver\u0259n bu s\u00f6z bat\u0131l\u0131lar\u0131n &#8220;humanist&#8221; anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, ad\u0259milik is\u0259 &#8220;humanizm&#8221;in do\u011fu variant\u0131 idi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bir az da t\u0259hqiramiz \u00e7alar da\u015f\u0131yan &#8220;h\u00fcrufi&#8221; ad\u0131n\u0131 H\u0259imi v\u0259 onun ard\u0131c\u0131llar\u0131na ba\u015fqalar\u0131 vermi\u015fdil\u0259r. \u018fslind\u0259, bu ad\u0131 onlara ver\u0259nl\u0259r \u00f6zl\u0259ri Quran\u0131n mahiyy\u0259tin\u0259 varm\u0131r, onun n\u0259hay\u0259tsiz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 d\u0259rin, \u00e7oxqatl\u0131 r\u00fcmuzat\u0131na enmir, onu \u00fczd\u0259n, s\u0259thi, h\u0259rf\u0259n anlay\u0131r, onun m\u0259nas\u0131 deyil, h\u0259rfin\u0259 s\u0259daq\u0259t g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r. D\u0259rin\u0259 ged\u0259nd\u0259 N\u0259imi v\u0259 onun ard\u0131c\u0131llar\u0131 deyil, onlar\u0131n \u0259leyhdarlar\u0131 \u00f6zl\u0259ri &#8220;h\u00fcrufi&#8221; idi. Yeni d\u00f6n\u0259md\u0259n etibar\u0259n \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n Avropadan geri qalmas\u0131 v\u0259 bu geriliyin on doqquzuncu y\u00fczild\u0259 ac\u0131nacaql\u0131 bir duruma g\u0259lib \u00e7\u0131xmas\u0131n\u0131n ana s\u0259b\u0259bi m\u0259hz Qurana, Kitaba, \u015f\u0259ri\u0259t\u0259 yana\u015fmada din xadiml\u0259rinin &#8220;bukvoyedliyi&#8221; v\u0259 bundan do\u011fan fanatizm, c\u0259hal\u0259t oldu:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">namaz\u0131 qoluba\u011fl\u0131 q\u0131laq, yoxsa qolua\u00e7\u0131q;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">d\u0259st\u0259maz alanda aya\u011f\u0131 yuyaq, yoxsa m\u0259sh el\u0259y\u0259k;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">namaz q\u0131landa &#8220;\u0259ttahiyyati-lillahi&#8230;&#8221;ni oxuyaq, yoxsa &#8220;v\u0259hd\u0259hu la \u015f\u0259riki l\u0259&#8230;&#8221;ni;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">namaz\u0131n sonunda sa\u011fa-sola salam ver\u0259k, yoxsa verm\u0259y\u0259k;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">g\u00fcnd\u0259 be\u015f d\u0259f\u0259 namaz q\u0131laq, yoxsa \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">orucluq zaman\u0131 t\u00fcp\u00fcrc\u0259yi udmaq olar, yoxsa olmaz;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">orucluq zaman\u0131 t\u0259sad\u00fcf\u0259n a\u011fz\u0131na mil\u00e7\u0259k d\u00fc\u015fs\u0259, oruc pozulur, ya yox;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">d\u0259v\u0259nin beli iyn\u0259nin g\u00f6z\u00fcnd\u0259n ke\u00e7s\u0259, c\u0259h\u0259nn\u0259m \u0259hli azad olacaq, ya yox;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xeyb\u0259r qalas\u0131n\u0131 H\u0259zr\u0259t \u00d6m\u0259r alm\u0131\u015fd\u0131, yoxsa H\u0259zr\u0259t \u018fli;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">v\u0259 sair v\u0259 sair v\u0259 sair&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">N\u0259iminin t\u0259limi, \u0259ksin\u0259, Quran\u0131n m\u0259hz alt qatlar\u0131na, batini anlamlar\u0131na iddia el\u0259y\u0259n ifrat ezoterik t\u0259lim idi. \u018fn\u0259l-h\u0259qq! Bu iki k\u0259lm\u0259 \u0130slam al\u0259mind\u0259 o vaxtacan M\u0259nsur-H\u0259llac t\u0259r\u0259find\u0259n deyilmi\u015f v\u0259 b\u00f6y\u00fck mistikin Ba\u011fdadda dara \u00e7\u0259kilm\u0259siyl\u0259 sonuclanm\u0131\u015fd\u0131. Bu, g\u00f6r\u00fcn\u00fcb-e\u015fidilm\u0259mi\u015f d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 b\u00f6y\u00fck c\u0259sar\u0259t idi! Bu, Allahla insan, S\u00f6zl\u0259 s\u00f6z aras\u0131nda b\u0259rab\u0259rlik i\u015far\u0259si qoymaq idi! Bu c\u0259sar\u0259t N\u0259imiy\u0259 d\u0259, onun minl\u0259rl\u0259 m\u00fcridin\u0259 d\u0259 baha ba\u015fa g\u0259ldi, onlar da bunun qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6z h\u0259yatlar\u0131 il\u0259 \u00f6d\u0259dil\u0259r. M\u00fcr\u015fidi-Kamili atlara qo\u015faraq d\u00f6rd yer\u0259 \u015faqqalad\u0131lar, m\u00fcridl\u0259ri is\u0259 ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259sib, daban\u0131ndan soymaq, diri-diri yand\u0131rmaq, dara \u00e7\u0259km\u0259k, boynunu vurmaq kimi orta \u00e7a\u011flara m\u0259xsus d\u00fcrl\u00fc edamlara m\u0259hkum el\u0259dil\u0259r. Osmanl\u0131 sultan\u0131 Mehmet Fatihin \u0259mriyl\u0259 \u0259l-qolu ba\u011flanm\u0131\u015f on mind\u0259n \u00e7ox h\u00fcrufini x\u00fcsusi olaraq qaz\u0131lm\u0131\u015f b\u00f6y\u00fck bir \u00e7aladak\u0131 tonqala atd\u0131lar! R\u0259vay\u0259t edirl\u0259r ki, yan\u0131q \u0259t qoxusu o \u0259trafdan aylarla \u00e7\u0259kilm\u0259yibmi\u015f!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Az\u0259rbaycandan ba\u015flayan h\u00fcrufilik Anadolu, \u0130raq, Suriya, Misir, Balkanlara ke\u00e7di v\u0259 t\u0259dric\u0259n z\u0259ifl\u0259y\u0259r\u0259k on s\u0259kkizinci y\u00fczilin sonlar\u0131nacan davam el\u0259di. D\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 inqilab\u0131 bir g\u00fcn\u0259\u015f kimi do\u011fudan do\u011fub, bat\u0131da batd\u0131! Batd\u0131 ki, sabah do\u011fudan yenid\u0259n do\u011fsun! Amma bu yeni do\u011fu\u015fu t\u0259xmin\u0259n, iki y\u00fczil g\u00f6zl\u0259m\u0259k laz\u0131m g\u0259ldi!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u018fg\u0259r Teymur, Sultan Mehmet Fatih kimi cahangirl\u0259r h\u00fcrufi intellektual elitas\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259sm\u0259s\u0259ydil\u0259r, d\u00fcnyan\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f m\u0259nz\u0259r\u0259si bu g\u00fcn tamamil\u0259 ba\u015fqa c\u00fcr ola bil\u0259rdi! N\u0259 yaz\u0131q ki, olmad\u0131! Ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 ordular\u0131 yen\u0259n Teymur fanatizm\u0259 m\u0259\u011flub oldu! Xa\u00e7p\u0259r\u0259stl\u0259rin paytaxt\u0131 \u0130stanbulu alan Sultan Mehmet Fateh m\u00fcs\u0259lman \u00fcl\u0259mas\u0131n\u0131n t\u0259zyiqi qar\u015f\u0131s\u0131nda geri \u00e7\u0259kildi! H\u00fcrufil\u0259rin edam f\u0259rman\u0131 verildi! A\u011fl\u0131n, z\u0259kan\u0131n, m\u0259rif\u0259tin \u00e7\u0131ra\u011f\u0131 s\u00f6nd\u00fcr\u00fcld\u00fc!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">***<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130nsan Allah kimi \u00f6lm\u0259z, \u0259b\u0259di, cavidand\u0131r! Bu ideya orta \u00e7a\u011f do\u011fusunda h\u0259r g\u00fcn ba\u015f ver\u0259n adi bir olaydan ba\u015flay\u0131b, b\u00fct\u00fcn Yax\u0131n \u015e\u0259rq v\u0259 Orta do\u011fu, Balkanlar\u0131 qapsayan, y\u00fczill\u0259rl\u0259 s\u00fcr\u0259n b\u00f6y\u00fck bir d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 ax\u0131n\u0131na \u00e7evrildi. B\u0259s, o hans\u0131 olay idi?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">T\u00fcrkiy\u0259nin g\u00f6rk\u0259mli h\u00fcrufi\u015f\u00fcnas alimi Fatih Usluer &#8220;H\u00fcrufilik&#8221; adl\u0131 qiym\u0259tli kitab\u0131nda yaz\u0131r ki, o vaxt g\u0259nc ya\u015fda olan N\u0259imi bir g\u00fcn k\u00fc\u00e7\u0259 il\u0259 ged\u0259n bir d\u0259rvi\u015fin C\u0259lal\u0259ddin Rumid\u0259n oxudu\u011fu bu beyti e\u015fidir:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u018fz morq \u00e7e \u0259ndi\u015f\u0259, \u00e7\u00fcn cani-b\u0259qa dari,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>D\u0259r gur koca g\u0259nci, \u00e7\u00fcn nuri-xuda dari.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">V\u0259 Xoca K\u0259mal\u0259ddind\u0259n (Allah ona r\u0259hm\u0259t el\u0259sin) bu s\u00f6zl\u0259rin n\u0259 anlam da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 soru\u015fur. Xoca beytin e\u015fq v\u0259 c\u0259zbl\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu deyir v\u0259 onun batini anlam\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259sin\u0259 a\u00e7\u0131qlay\u0131r. G\u0259nc N\u0259iminin b\u00fct\u00fcn g\u0259l\u0259c\u0259k h\u0259yat v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 yolu radikal sur\u0259td\u0259 d\u0259yi\u015fir! \u00dcst\u00fcnd\u0259n onill\u0259r ke\u00e7\u0259nd\u0259n sonra &#8220;Cavidannam\u0259&#8221;nin q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nmas\u0131, h\u00fcrufiliyin meydana g\u0259lm\u0259si, y\u00fczill\u0259r ke\u00e7\u0259nd\u0259n sonra Mu\u011fannan\u0131n &#8220;\u0130deal&#8221;\u0131 yazmas\u0131, sonucda oxumaqda oldu\u011funuz bu kitab\u0131n yaranmas\u0131na n\u0259d\u0259n olan o taley\u00fckl\u00fc beytin dilimiz\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259si bel\u0259dir:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u00d6l\u00fcmd\u0259n n\u0259 qorxursan, \u00e7\u00fcnki \u00f6lm\u0259z ruhun var,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Q\u0259br\u0259 nec\u0259 s\u0131\u011f\u0131rsan, \u00e7\u00fcnki Allah nurun var.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130nsan\u0131n \u00f6lm\u0259zliyin\u0259 iddia ed\u0259n h\u00fcrufil\u0259ri q\u0259tl\u0259 yetirir v\u0259 sanki &#8220;demirsiniz ki, \u00f6lm\u0259zik, buyurun, bu meydan, bu da siz, di \u00f6lm\u0259zliyinizi s\u00fcbut edin, g\u00f6r\u0259k nec\u0259 ed\u0259c\u0259ksiniz!&#8221; deyirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">A\u011flas\u0131z\u011fmaz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli \u00f6l\u00fcml\u0259r Ruminin \u00f6lm\u0259zlik haqq\u0131nda bu beytind\u0259n ba\u015flad\u0131, amma onunla bitm\u0259di. \u0130nsan\u0131n Allah kimi \u00f6lm\u0259zliyi m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 N\u0259imiy\u0259 ilham ver\u0259n ikinci v\u0259 daha \u00f6n\u0259mli qaynaq pey\u011f\u0259mb\u0259rin merac\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir h\u0259dis oldu. O \u00f6nc\u0259 Ruminin liseyi, sonra is\u0259 pey\u011f\u0259mb\u0259r \u0259f\u0259ndimizin akademiyas\u0131nda d\u0259rs ald\u0131. H\u0259dis\u0259 g\u00f6r\u0259, R\u0259sulullah meracdan qay\u0131dandan sonra &#8220;m\u0259n Allah\u0131 ba\u015f\u0131nda q\u0131z\u0131l tac, \u0259ynind\u0259 q\u0131z\u0131l libas, \u0259lind\u0259 q\u0131z\u0131l \u0259sa, aya\u011f\u0131nda q\u0131z\u0131l ba\u015fmaq, q\u0131z\u0131ldan taxtda \u0259yl\u0259\u015fmi\u015f, b\u0131\u011f yerl\u0259ri yenic\u0259 t\u0259rl\u0259mi\u015f, q\u0131vr\u0131c\u0131q sa\u00e7lar\u0131 \u00e7iyinl\u0259rin\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n yeniyetm\u0259 o\u011flan qiyaf\u0259sind\u0259 g\u00f6rd\u00fcm&#8221; demi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">N\u0259imi bu h\u0259disd\u0259n \u00e7oxpill\u0259li bir sonuca vard\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">h\u0259r k\u0259s merac edir, sad\u0259c\u0259, h\u0259r k\u0259sin merac\u0131 onun layiq oldu\u011fu d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 olur, y\u0259ni &#8220;Allah ist\u0259diyi k\u0259sl\u0259ri d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259rl\u0259 y\u00fcks\u0259ldir&#8221; (Qurani-K\u0259rim, &#8220;Yusif&#8221; sur\u0259si, 76-c\u0131 ay\u0259), yaxud &#8220;kim n\u0259 miqdar olsa, \u0259hlini eyl\u0259r ol miqdar S\u00f6z&#8221; (F\u00fczuli);<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">h\u0259r k\u0259sin merac\u0131 onun \u00f6z\u00fc-\u00f6z\u00fcyl\u0259, y\u0259ni \u00f6z\u00fcn\u00fcn daha y\u00fcks\u0259k d\u0259r\u0259c\u0259li, ali, \u00fclvi, xalis, t\u0259miz, d\u00fcnyan\u0131n \u00e7irkab\u0131na bula\u015fmam\u0131\u015f, \u0259b\u0259di g\u0259nc, \u00f6l\u00fcms\u00fcz formas\u0131 il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">h\u0259r k\u0259sin cismani formas\u0131 onun sur\u0259ti, kopyas\u0131, meracda g\u00f6rd\u00fcy\u00fc is\u0259 \u00f6z\u00fc(l\u00fc), \u0259sli, zat\u0131, orijinal\u0131d\u0131r;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">R\u0259sulullah merac gec\u0259si q\u0131z\u0131l taxtda \u0259yl\u0259\u015fmi\u015f yeniyetm\u0259ni g\u00f6rm\u0259kl\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn bir ne\u00e7\u0259 il sonra M\u0259kk\u0259d\u0259 d\u00f6vl\u0259t quraca\u011f\u0131 v\u0259 h\u00f6kmdar olaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fc; R\u0259sulullah adi, s\u0131ravi bir adam olmad\u0131\u011f\u0131, b\u00fct\u00fcn insanl\u0131\u011f\u0131n meyar\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn meracda t\u0259kc\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc deyil, b\u00fct\u00fcn insanl\u0131\u011f\u0131n \u0259slini, mahiyy\u0259tini, zat\u0131n\u0131, orijinal\u0131n\u0131, y\u0259ni t\u0259kc\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn M\u0259kk\u0259d\u0259 \u015fah olaca\u011f\u0131n\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 \u00fcmum\u0259n insan\u0131n kainat taxt\u0131n\u0131n \u015fah\u0131 oldu\u011funu g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fc;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">varl\u0131\u011f\u0131n \u015fah\u0131 Allahd\u0131r v\u0259 odur ki, R\u0259sulullah insan\u0131 kainat taxt\u0131nda \u0259yl\u0259\u015fmi\u015f yeniyetm\u0259 qiyaf\u0259sind\u0259 g\u00f6rm\u0259kl\u0259, Allah\u0131 insan sif\u0259tind\u0259 g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fc;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0259g\u0259r Allah insan\u0131n sif\u0259tind\u0259 t\u0259c\u0259lla el\u0259yirs\u0259, dem\u0259li, insan da Allah kimi \u0259b\u0259di, \u00f6lm\u0259z, cavidand\u0131r!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">H\u00fcrufil\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, onlar \u00f6lm\u0259zliyin gizli sirrini (sirri-nihan\u0131) tapm\u0131\u015fd\u0131lar. O sirr n\u0259d\u0259n ibar\u0259t idi? B\u00fct\u00fcn suallar\u0131n, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u00f6lm\u0259zlikl\u0259 ba\u011fl\u0131 sual\u0131n cavab\u0131, b\u00fct\u00fcn sirl\u0259rin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc insan \u00f6z\u00fcd\u00fcr! \u0130nsan \u00f6z\u00fcn\u00fc d\u0259rk ets\u0259, b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 d\u0259rk ed\u0259r! \u0130nsan gizli x\u0259zin\u0259dir, n\u0259 yaz\u0131q ki, bundan x\u0259b\u0259rsizdir! Allah\u0131n zat\u0131, mahiyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 ham\u0131dan gizli saxlan\u0131lan ad\u0131 \u0130nsand\u0131r! N\u0259simi &#8220;S\u0131\u011fmazam&#8221; r\u0259difli proqram s\u0259ciyy\u0259li q\u0259z\u0259lind\u0259 yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>G\u0259nci-nihan m\u0259n\u0259m, m\u0259n u\u015f,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; eyni-\u0259yan m\u0259n\u0259m, m\u0259n u\u015f,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>G\u00f6vh\u0259ri kan m\u0259n\u0259m, m\u0259n u\u015f,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; b\u0259hr\u0259v\u00fc kan\u0259 s\u0131\u011fmazam.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">N\u0259imi \u00f6z\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn h\u0259yat\u0131 v\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 yeriy\u0259n, dan\u0131\u015fan, \u015feir qo\u015fan, risal\u0259 yazan, kitab oxuyan, namaz q\u0131lan, oruc tutan, papaq\u00e7\u0131l\u0131q el\u0259y\u0259n canl\u0131 S\u00f6z idi. Cahill\u0259r bunu e\u015fidib insan\u0131n bu ali m\u0259rt\u0259b\u0259sind\u0259n d\u0259h\u015f\u0259t\u0259 g\u0259ldil\u0259r, g\u00f6zl\u0259ri qarald\u0131! V\u0259rdi\u015f olunmam\u0131\u015f ucal\u0131q insan\u0131 qorxudur! \u018fmir Teymurun b\u00f6y\u00fck o\u011flu, Xorasan, Az\u0259rbaycan, \u0130ran v\u0259 \u0130raq\u0131n hakimi, atdan y\u0131x\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan beyni silk\u0259l\u0259n\u0259n v\u0259 d\u0259lisov q\u0259rarlar ver\u0259n Miran\u015fah\u0131n \u0259mriyl\u0259 N\u0259imini t\u0259qib el\u0259yib tutdular v\u0259 \u018flinc\u0259d\u0259 edam el\u0259dil\u0259r. Astrabadda cism\u0259n, Bak\u0131da ruh\u0259n do\u011fulan S\u00f6z Nax\u00e7\u0131vanda torpa\u011fa tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">N\u0259iminin \u00f6z m\u00fcridl\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259ki t\u0259siri o q\u0259d\u0259r g\u00fccl\u00fcyd\u00fc ki, onlar M\u00fcr\u015fidi-Kamilin Allah\u0131n yer \u00fcz\u00fcnd\u0259ki t\u0259c\u0259llas\u0131 oldu\u011funa \u015f\u0259ksiz iman g\u0259tirmi\u015fdil\u0259r. Bu, do\u011frudan da, heyr\u0259tamiz bir hiss, t\u0259krars\u0131z duy\u011fudur &#8211; t\u0259s\u0259vv\u00fcr edin ki, s\u0259sini e\u015fitdiyiniz, \u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz bir \u015f\u0259xsin simas\u0131nda Allah h\u0259r g\u00fcn sizinl\u0259 birba\u015fa dan\u0131\u015f\u0131r! H\u0259tta bunu sad\u0259c\u0259 yazmaqla bel\u0259, m\u0259n indi h\u0259y\u0259can duyuram! B\u0259s, onda M\u00fcr\u015fidi-kamili h\u0259r g\u00fcn g\u00f6r\u0259n m\u00fcridl\u0259r n\u0259l\u0259r duymal\u0131yd\u0131lar? \u00d6z\u00fcn\u00fc tan\u0131yandan birc\u0259 tik\u0259 d\u0259 z\u0259hm\u0259tsiz \u00e7\u00f6r\u0259k yem\u0259y\u0259n Halalxor dahinin \u0259n istedadl\u0131 ard\u0131c\u0131llar\u0131ndan biri olan N\u0259siminin \u00e7\u0131l\u011f\u0131n \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131 da Allahla canl\u0131 ba\u011flant\u0131 kimi heyr\u0259tamiz duy\u011funun yaratd\u0131\u011f\u0131 sonsuz h\u0259y\u0259candan do\u011furdu:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>F\u0259zli-h\u0259qdir vaqifi-\u0259srar\u0131m\u0131z!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>F\u0259zli-h\u0259qd\u0259ndir qamu \u0259nvar\u0131m\u0131z!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>F\u0259zli-h\u0259q g\u00f6st\u0259rmi\u015f idi kar\u0131m\u0131z!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>F\u0259zli-h\u0259qdir, f\u0259zli-h\u0259q memar\u0131m\u0131z!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">N\u0259simini insanl\u0131\u011fa ba\u011f\u0131\u015flayan N\u0259imi idi. Bu iki h\u00fcrufinin t\u0259x\u0259ll\u00fcsl\u0259ri aras\u0131nda birc\u0259 h\u0259rf f\u0259rqi vard\u0131: N\u0259imi &#8211; N\u0259(s)imi! N\u0259siminin \u015feirl\u0259ri N\u0259imid\u0259n ilham al\u0131rd\u0131! Bu \u015feirl\u0259r N\u0259im c\u0259nn\u0259tl\u0259rind\u0259n \u0259s\u0259n bir n\u0259sim idi. Allah onlar\u0131n h\u0259r ikisini &#8220;N\u0259im c\u0259nn\u0259tl\u0259rinin varisl\u0259rind\u0259n el\u0259sin&#8221; (Quran, &#8220;\u015eairl\u0259r&#8221;, 85). Bu n\u0259im, nem\u0259t, \u0259nam, ruzi, m\u00fckafat S\u00f6zd\u00fcr! Allah\u0131n S\u00f6z\u00fc onlar\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259 olsun! Amin!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>M\u0259nb\u0259:\u00a0<a href=\"https:\/\/edebiyyatqazeti.az\/\">https:\/\/edebiyyatqazeti.az\/<\/a><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>can S\u00f6zd\u00fcr, \u0259g\u0259r bilirs\u0259 insan, s\u00f6zd\u00fcr ki, deyirl\u0259r, \u00f6zg\u0259dir can. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli Ustad\u0131m, akademik Nizami C\u0259f\u0259rova v\u0259 b\u00fct\u00fcn say\u011f\u0131d\u0259y\u0259r m\u00fc\u0259lliml\u0259rim\u0259 d\u0259rin say\u011f\u0131larla Birinci b\u00f6l\u00fcm: &#8230;S\u00f6z\u00fcn ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc hiss\u0259 \u0130ntibah mahiyy\u0259tc\u0259 s\u00f6z\u00fcn S\u00f6zd\u0259n, humanizm (ad\u0259milik) is\u0259 insan\u0131n Allahdan uzaqla\u015fmas\u0131d\u0131r. Bat\u0131 insan\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc Allah\u0131 itirm\u0259kd\u0259 tapd\u0131! Do\u011fu insan\u0131, \u0259ksin\u0259, sufil\u0259r v\u0259 ya h\u00fcrufil\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi, Allaha yax\u0131nla\u015fmaq &hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-52692","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub","latest_post"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52692","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=52692"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52692\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":52716,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52692\/revisions\/52716"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=52692"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=52692"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=52692"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}