{"id":52925,"date":"2026-08-23T10:00:00","date_gmt":"2026-08-23T06:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=52925"},"modified":"2026-08-23T13:48:31","modified_gmt":"2026-08-23T09:48:31","slug":"sah-ismayil-x%c9%99tai-imtina-etm%c9%99k-yoxsa-tarixin-gizlin-v%c9%99-gerc%c9%99kl%c9%99rin%c9%99-baxmaq-az%c9%99r-turan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=52925","title":{"rendered":"\u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai: imtina etm\u0259k, yoxsa tarixin gizlin v\u0259 ger\u00e7\u0259kl\u0259rin\u0259 baxmaq\u00a0&#8211; Az\u0259r TURAN"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><a href=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Az\u0259r-Turan-2.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"700\" height=\"481\" src=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Az\u0259r-Turan-2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-52932\" style=\"aspect-ratio:1;width:840px;height:auto\" srcset=\"https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Az\u0259r-Turan-2.jpg 700w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Az\u0259r-Turan-2-300x206.jpg 300w, https:\/\/edebiyyat-az.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Az\u0259r-Turan-2-87x60.jpg 87w\" sizes=\"auto, (max-width: 700px) 100vw, 700px\" \/><\/a><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Nihal Ats\u0131za g\u00f6r\u0259 Osmanl\u0131-S\u0259f\u0259vi m\u00fcharib\u0259si bir i\u00e7 sava\u015f\u0131d\u0131r&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">1966-c\u0131 ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 bir m\u0259qal\u0259sind\u0259 Nihal Ats\u0131z &#8220;Osmanl\u0131-S\u0259f\u0259vi sava\u015f\u0131 bir i\u00e7 sava\u015f\u0131d\u0131r&#8221; deyir v\u0259 \u0259lav\u0259 edirdi ki, &#8220;T\u00fcrkl\u0259rin b\u0259zil\u0259rini milli d\u00fc\u015fm\u0259n dey\u0259 g\u00f6st\u0259rm\u0259k h\u0259m tarixi d\u0259yi\u015fdirm\u0259k, h\u0259m d\u0259 sabahk\u0131 t\u00fcrk birliyini indid\u0259n baltalamaq olur. Bu baltalama tarixi d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rimizin \u00e7\u00f6r\u0259yin\u0259 ya\u011f s\u00fcrtm\u0259kdir&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu s\u00f6zl\u0259rin deyildiyi vaxtdan altm\u0131\u015f il ke\u00e7ib. Nihal Ats\u0131z &#8220;sabahk\u0131 t\u00fcrk birliyi&#8221;nd\u0259n dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131. \u0130ndi is\u0259 T\u00fcrk birliyinin \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259yik. Mehmet Akif demi\u015fk\u0259n, &#8220;Tarix yola d\u00fc\u015f\u0259rk\u0259n, yol \u00fcst\u00fcnd\u0259 yat\u0131lmaz&#8221;. Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 bu co\u011frafiyada milli qov\u011fa yoxdur. M\u0259zh\u0259b qov\u011fas\u0131 var. B\u0259z\u0259n he\u00e7 m\u0259zh\u0259b qov\u011fas\u0131 da yoxdur. Hakimiyy\u0259t iddialar\u0131 var.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">H\u0259tta \u015eah \u0130smay\u0131l ona p\u0259nah g\u0259tirmi\u015f Murad\u0131n o\u011flu \u018fhm\u0259di \u0259misi S\u0259limin q\u0259z\u0259bind\u0259n qorumu\u015fdu. \u00c7ald\u0131ran \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 is\u0259 S\u0259limin qarda\u015f\u0131 \u015fahzad\u0259 \u018fhm\u0259d d\u0259, \u018fhm\u0259din o\u011flu Murad da Anadoludak\u0131 \u0259l\u0259vi qiyamlar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnd\u0259 gedirdil\u0259r. Y\u0259ni II B\u0259yazidin o\u011flu da, n\u0259v\u0259si d\u0259 q\u0131z\u0131lba\u015f h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n i\u00e7ind\u0259ydil\u0259r. B\u0259z\u0259n h\u0259tta \u00f6n\u00fcnd\u0259ydil\u0259r&#8230; X\u0259tai \u015feyx idi. Anadolunun i\u00e7\u0259ril\u0259rind\u0259 d\u0259 onun \u015feyxliyin\u0259, t\u0259riq\u0259tin\u0259 ba\u011fl\u0131 insanlar yeti\u015firdi. B\u00fct\u00fcn hallarda X\u0259tainin t\u0259lqinl\u0259ri var, torpaq iddias\u0131 yoxdur. Bu t\u0259lqinl\u0259r d\u0259 S\u0259limin atas\u0131 Sultan II B\u0259yazid t\u0259r\u0259find\u0259n hirsl\u0259 qar\u015f\u0131lanm\u0131r, \u0259ksin\u0259, vaxtil\u0259 osmanl\u0131 taxt\u0131nda oturmaq xatirin\u0259 qarda\u015f\u0131 Cem Sultan\u0131n ba\u015f\u0131na m\u00fcsib\u0259tl\u0259r g\u0259tir\u0259n II B\u0259yazid d\u0259 X\u0259taiy\u0259 &#8220;b\u00f6y\u00fck padi\u015fah, T\u00fcrk v\u0259 D\u0259yl\u0259m diyarlar\u0131n\u0131n, \u0259c\u0259m m\u0259ml\u0259k\u0259tl\u0259rinin \u0259z\u0259m\u0259tli h\u00f6kmdar\u0131, d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u00fcn C\u0259m\u015fidi, b\u00f6y\u00fck Allah\u0131n yard\u0131m etdiyi \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n Allah d\u00f6vl\u0259tinin \u0259saslar\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirsin&#8221; dey\u0259 m\u0259ktublar yaz\u0131r, \u018frd\u0259bil t\u0259kk\u0259sin\u0259 yard\u0131mlarda bulunmaqdan geri qalm\u0131r. \u00c7\u00fcnki sultan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc d\u0259 b\u0259z\u0259n sufi sultan adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>S\u0259lim v\u0259 X\u0259tainin ixtilaf\u0131na \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin bax\u0131\u015f\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Orta \u0259srl\u0259r n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259rind\u0259n bu m\u0259qamda X\u0259tai, \u0259g\u0259r deyildiyi kimi, su\u00e7ludursa, S\u0259lim d\u0259 o q\u0259d\u0259r su\u00e7ludur. Bir az geni\u015f aspektd\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u0259nd\u0259, bunlar\u0131n iddialar\u0131n\u0131n timsal\u0131nda t\u00fcrk al\u0259mi deyil, islam al\u0259mi b\u00f6l\u00fcn\u00fcb, \u0130slam t\u0259qsim olunub. Bunu da ilk d\u0259f\u0259 1908-ci ild\u0259 \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 yazd\u0131: Sultan S\u0259liml\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131la q\u0259d\u0259r islam \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 inzibati idar\u0259tm\u0259 (h\u00f6kum\u0259ti-cismaniyy\u0259) b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fc. Amma bunlar \u0130slam\u0131 m\u0259n\u0259vi bax\u0131mdan, y\u0259ni ruh\u0259n b\u00f6ld\u00fc. &#8220;\u00c7\u00fcnki Sultan S\u0259lim il\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131la q\u0259d\u0259r n\u0259 s\u0259lt\u0259n\u0259tl\u0259r m\u0259zh\u0259b davas\u0131nda v\u0259 n\u0259 d\u0259 m\u0259zh\u0259bl\u0259r b\u00f6yl\u0259 \u0259sasl\u0131 sur\u0259td\u0259 s\u0259lt\u0259n\u0259t davas\u0131nda olmam\u0131\u015flard\u0131r&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>(Burda bir m\u0259s\u0259l\u0259ni d\u0259 yada salma\u011fa ehtiyac var. H\u00fcseynzad\u0259nin 2500 illik t\u00fcrk tarixind\u0259n b\u0259hs ed\u0259n &#8220;Siyas\u0259ti-f\u00fcrus\u0259t&#8221; \u0259s\u0259rinin &#8220;Teymurnam\u0259&#8221; f\u0259sli &#8220;S\u0259f\u0259vil\u0259r&#8221; f\u0259sli il\u0259 davam edir.)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>T\u00fcrk \u00fclk\u00fc\u00e7\u00fcl\u0259rinin m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 bax\u0131\u015f\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00dclk\u00fc\u00e7\u00fc t\u00fcrk \u015fairi olan Niyazi Y\u0131ld\u0131r\u0131m Gencosmano\u011flu: &#8220;Ta ezelden h\u00fcr milletiz, \/ Soyu-sopu g\u00fcr milletiz, \/ Kandan, candan bir milletiz, \/ Bir temel, bir duvar, bir ta\u015f \/ Alevi, S\u00fcnni, K\u0131z\u0131lba\u015f!&#8221; dey\u0259 yaza bilirs\u0259, dem\u0259li, tarixin o s\u0259hif\u0259si \u00e7oxdan qapanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>S\u0259lim d\u00f6vr\u00fc tarix\u00e7il\u0259rinin r\u0259yin\u0259 \u0259sas\u0259n X\u0259taiy\u0259 qiym\u0259t verm\u0259k<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, son g\u00fcnl\u0259r X\u0259tai m\u00f6vzusunda diskussiyada i\u015ftirak ed\u0259nl\u0259rin \u00e7ox az\u0131 istisna, \u0259ks\u0259riyy\u0259ti orta \u0259srl\u0259r\u0259 m\u0259xsus osmanl\u0131 tarixl\u0259rin\u0259 istinad edir. Amma orta \u0259sr saray tarix\u00e7il\u0259rinin yazd\u0131qlar\u0131nda t\u0259hrifl\u0259r, m\u00fcbali\u011f\u0259l\u0259ndirm\u0259l\u0259r olmay\u0131bm\u0131? Onlardak\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259n intonasiyadan s\u0259rf n\u0259z\u0259r edilm\u0259s\u0259, \u0259ks t\u0259qdird\u0259, babalar\u0131m\u0131z\u0131n simas\u0131nda ortaya n\u0259inki fa\u015fist, h\u0259tta adamyey\u0259n vampir bir z\u00fcmr\u0259n\u0131n \u00e7\u0131xmas\u0131 ehtimal\u0131 da \u00e7ox y\u00fcks\u0259kdir. M\u0259s\u0259l\u0259n, Hoca Sad\u0259ddinin, yaxud Solakzad\u0259nin kitablar\u0131nda yaz\u0131lanlar kimi: &#8220;\u015eah \u0130smay\u0131l, Ala\u00fcdd\u00f6vl\u0259nin paytaxt\u0131n\u0131 yax\u0131b y\u0131xd\u0131; \u0259cdad\u0131n\u0131n m\u0259zarlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131b s\u00fcm\u00fckl\u0259rini at\u0259\u015f\u0259 verdi. N\u0259ql edirl\u0259r ki, Ala\u00fcdd\u00f6vl\u0259nin o\u011flunu v\u0259 q\u0131z\u0131n\u0131 kabab etdirmi\u015f v\u0259 \u0130ranil\u0259r bir-birinin \u0259ll\u0259rind\u0259n qap\u0131b yemi\u015fl\u0259r&#8221;. M\u0259n bu sitat\u0131 Hammerin &#8220;B\u00f6y\u00fck Osmanl\u0131 tarixi&#8221; kitab\u0131ndan g\u0259tirdim. Amma diqq\u0259t yetirilm\u0259li bir n\u00f6qt\u0259ni d\u0259 g\u00f6zard\u0131 etm\u0259y\u0259k. Osmanl\u0131 m\u00fc\u0259llifl\u0259ri &#8220;g\u00f6rd\u00fcm&#8221; demir, &#8220;n\u0259ql edirl\u0259r&#8221; deyir&#8230; Amma fakt Hammerin kitab\u0131na tarixi ger\u00e7\u0259k kimi d\u00fc\u015f\u00fcr. Sad\u0259ddin, yaxud Solakzad\u0259 h\u0259r deyil\u0259ni yaz\u0131ya almasayd\u0131, \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, onlar\u0131n \u0130ranil\u0259r adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 Hammer \u0130ran m\u0259rdumxorlar\u0131 (adamyey\u0259nl\u0259ri) dey\u0259 m\u00fcbali\u011f\u0259l\u0259ndirm\u0259y\u0259c\u0259kdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Franz Babingerin &#8220;Osmanl\u0131 Tarih Yazarlar\u0131&#8221; kitab\u0131 v\u0259 bir k\u00fcrd diplomat\u0131 \u0130dris Bitlisi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Franz Babingerin &#8220;Osmanl\u0131 Tarih Yazarlar\u0131&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259ki xronoloji ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011fa diqq\u0259t yetirs\u0259k, bel\u0259 bir q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259k olur ki, Sultan S\u0259liml\u0259 ba\u011fl\u0131 ilk \u0259s\u0259ri \u0130dris Bitlisi yaz\u0131b. \u0130dris Bitlisi Osmanl\u0131 tarixind\u0259n b\u0259hs ed\u0259n farsca &#8220;H\u0259\u015ft Behi\u015ft&#8221;, &#8220;S\u0259limnam\u0259&#8221; \u0259s\u0259rl\u0259rinin m\u00fc\u0259llifidir. Franz Babinger qeyd edir ki, Bitlisi \u0259vv\u0259l A\u011fqoyunlular\u0131n saray\u0131nda sultan Yaqubun katibi olub, \u015eah \u0130smay\u0131l s\u0259lt\u0259n\u0259tini qurdu\u011fu ilk g\u00fcnl\u0259rd\u0259 II B\u0259yazidin yan\u0131na qa\u00e7\u0131b, onun himay\u0259sin\u0259 s\u0131\u011f\u0131n\u0131b, \u00c7ald\u0131ran sava\u015f\u0131nda S\u0259limi m\u00fc\u015fayi\u0259t edib v\u0259 \u00c7ald\u0131randan sonra Sultan onu K\u00fcrd\u00fcstan hakimi t\u0259yin edib. Babingerin bildirdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259, Bitlisi &#8220;Bir k\u00fcrd ordusunun ba\u015f\u0131nda&#8230; Mardini f\u0259th edib&#8221; v\u0259 s. \u015eah \u0130smay\u0131lla Sultan S\u0259lim aras\u0131ndak\u0131 sava\u015f\u0131n ilk tarix\u00e7iliyini ed\u0259n \u0130dris Bitlisidir. Sultan S\u0259lim d\u00f6vr\u00fc bar\u0259d\u0259 yaz\u0131lanlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti \u0130dris Bitlisid\u0259n sonra q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131n\u0131b. T\u0259kc\u0259 osmanl\u0131 qaynaqlar\u0131 deyil, \u015eahin Fazilin &#8220;Az\u0259rbaycan XV-XVI \u0259srl\u0259rd\u0259&#8221; (1983) kitab\u0131nda da yazd\u0131\u011f\u0131 kimi, az\u0259rbaycanl\u0131 H\u0259s\u0259n b\u0259y Rumlunun &#8220;\u018fhs\u0259n\u00fct t\u0259varix&#8221; \u0259s\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 qaynaqlardan biri \u0130dris Bitlisinin &#8220;H\u0259\u015ft behi\u015ft&#8221; \u0259s\u0259ri olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>X\u0259tainin m\u0259zh\u0259b fa\u015fizmi, yoxsa Osmanl\u0131 m\u00fcftisinin fitvas\u0131?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">X\u0259taini m\u0259zh\u0259b fa\u015fizmind\u0259 su\u00e7layanlara professor \u0130smay\u0131l Hakk\u0131 Uzun\u00e7ar\u015f\u0131l\u0131n\u0131n &#8220;B\u00fcy\u00fck Osmanl\u0131 Tarixi&#8221; kitab\u0131nda Xoca Sad\u0259ddinin &#8220;Tac\u00fct T\u0259varih&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 verilmi\u015f bel\u0259 bir m\u0259lumat\u0131 xat\u0131rlad\u0131ram: &#8220;Padi\u015fah Anadoluda aram ed\u0259n Q\u0131z\u0131lba\u015flar\u0131 t\u0259fti\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fckkami-m\u0259malik\u0259 h\u00f6kml\u0259r g\u00f6nd\u0259rib, yeddi ya\u015f\u0131ndan yetmi\u015f ya\u015f\u0131na var\u0131nca Q\u0131z\u0131lba\u015f oldu\u011fu sabit olanlar\u0131n isiml\u0259rini d\u0259ft\u0259r\u0259 qeyd il\u0259 k\u0259ndisin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259sini \u0259mr etmi\u015fdi. Padi\u015fah\u0131n \u0259mri \u00fcz\u0259rin\u0259 t\u0259hqiq v\u0259 t\u0259fti\u015f n\u0259tic\u0259sind\u0259 q\u0131rx min adam tevkif olunaraq kimi q\u0259tl edilmi\u015f v\u0259 kimisi h\u0259bs olunmu\u015fdur&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">S\u0259f\u0259vi t\u0259riq\u0259tinin salikl\u0259rin\u0259 ilk \u00f6nc\u0259 S\u0259lim t\u0259r\u0259find\u0259n bel\u0259 amans\u0131z divan tutulub.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu, X\u0259tainin silahs\u0131z-filans\u0131z ruhi t\u0259lqinl\u0259rl\u0259 Anadoluya siray\u0259t etdiyi ill\u0259rin birind\u0259 v\u0259 Sultan S\u0259limin hakimiyy\u0259tinin ilk ilind\u0259 ba\u015f ver\u0259nl\u0259rdir. \u0130smay\u0131l sava\u015f a\u00e7m\u0131r, torpaq ist\u0259mir. S\u0259lim is\u0259 onu ortadan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn t\u0259dbirl\u0259ri g\u00f6r\u00fcr. Tekinda\u011f &#8220;Yeni qaynaq v\u0259 v\u0259siq\u0259l\u0259rin i\u015f\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda Yavuz Sultan S\u0259limin \u0130ran s\u0259f\u0259ri&#8221; m\u0259qal\u0259sind\u0259 bel\u0259 faktlar\u0131n bir ne\u00e7\u0259sini t\u0259qdim edib: Osmanl\u0131 m\u00fcftisi M\u00fcfti H\u0259mz\u0259 fitva verir ki, &#8220;Ey m\u00fcs\u0259lmanlar! Biliniz ki, r\u0259isl\u0259ri \u018frd\u0259bil o\u011flu \u0130smay\u0131l olan q\u0131z\u0131lba\u015f taif\u0259si, Pey\u011f\u0259mb\u0259r \u018ff\u0259ndimizin \u015f\u0259ri\u0259tini, \u0130slam dinini v\u0259 Qurani-M\u00fcbini xor g\u00f6rm\u0259kd\u0259dir. C\u0259nab Allah\u0131n haram q\u0131ld\u0131\u011f\u0131 x\u00fcsuslara halal dey\u0259n, Qurani-k\u0259rimi at\u0259\u015f\u0259 atan, m\u0259scidl\u0259ri, camil\u0259ri y\u0131xan, \u015fahlar\u0131n\u0131 b\u00fct yap\u0131b s\u0259cd\u0259y\u0259 g\u0259l\u0259n&#8230; bu q\u0131z\u0131lba\u015f taif\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259rb elan edilm\u0259sin\u0259 fitva verdik&#8230; Q\u0131z\u0131lba\u015flarla i\u015fbirliyi yapan, onlar\u0131n etdiyini ed\u0259n d\u0259 kafirdir. \u00d6ld\u00fcr\u00fcl\u0259n q\u0131z\u0131lba\u015flar c\u0259h\u0259nn\u0259mlikdir. Onlar\u0131n nikahlar\u0131 batildir&#8221; v\u0259 s. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, m\u00fcfti H\u0259mz\u0259 X\u0259taiy\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 r\u0259ngl\u0259ri \u00e7ox t\u00fcndl\u0259\u015fdirir. K\u0259rb\u0259lada \u0130mam H\u00fcseyn t\u00fcrb\u0259sini, N\u0259c\u0259fd\u0259 Hz. \u018fli m\u0259scidini v\u0259 b. ziyar\u0259tgah v\u0259 m\u0259b\u0259dl\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131 memarlar X\u0259tainin d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, t\u0259bii ki, onun ist\u0259yi il\u0259 in\u015fa etmi\u015fdil\u0259r. Amma fitvada o, osmanl\u0131 came\u0259sin\u0259, az qala, d\u00f6vr\u00fcn d\u0259ccal\u0131 kimi t\u0259qdim edilirdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Osmanl\u0131n\u0131n m\u00f6ht\u0259r\u0259ml\u0259rind\u0259n olan Kamal Pa\u015fazad\u0259 bu fitvan\u0131 \u0259sasland\u0131ran dig\u0259r fitva verib. Bu fitvaya g\u00f6r\u0259 d\u0259 q\u0131z\u0131lba\u015flar\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259si caiz, mallar\u0131 halal, nikahlar\u0131 batil hesab olunurdu v\u0259 s.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Vaxtil\u0259 Valther Hinz q\u0131z\u0131lba\u015flarla nasistl\u0259ri m\u00fcqayis\u0259 edir, q\u0131z\u0131lba\u015flar\u0131n &#8220;Bismi-\u015eah&#8221;\u0131n\u0131 nasistl\u0259rin &#8220;Heil Hitler&#8221;i il\u0259 qiyasland\u0131r\u0131rd\u0131. M\u00fcqayis\u0259 tamamil\u0259 yanl\u0131\u015f idi. Tutaq ki, \u015eah \u0130smay\u0131l Ba\u011fdad\u0131 sava\u015fs\u0131z alm\u0131\u015fd\u0131. \u018fg\u0259r \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n q\u0131z\u0131lba\u015flar\u0131 Ba\u011fdada fa\u015fist kimi girirdil\u0259rs\u0259, \u015f\u0259h\u0259r n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn sava\u015fs\u0131z t\u0259slim olurdu? Tahsin Yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n &#8220;\u015eah \u0130smay\u0131l&#8221; m\u0259qal\u0259sind\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilmi\u015fdir: &#8220;Ba\u011fdad valisi, i\u00e7ind\u0259 \u00e7ox sayda \u015fi\u0259 bulunan \u015f\u0259h\u0259ri m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259d\u0259n \u015eaha t\u0259slim etdi&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/img.edebiyyatqazeti.az\/uploads\/3jpg-1771044080.jpg\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>X\u0259tainin \u00f6z\u00fcn\u00fc Allah, ya da pey\u011f\u0259mb\u0259r m\u0259qam\u0131nda g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fc kim deyir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Prosesin axar\u0131nda anonim tarixl\u0259r d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 daxil oldu. Yunan dilind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 osmanl\u0131n\u0131n 1373-1512-ci ill\u0259rini \u0259hat\u0259 ed\u0259n anonim Osmanl\u0131 tarixinin m\u00fc\u0259llifi yaz\u0131rd\u0131 ki, &#8220;\u0130randa q\u0131z\u0131lba\u015f \u0130smay\u0131l ayaqland\u0131&#8230; Ordu toplad\u0131. Bir \u00e7oxlar\u0131 ona inand\u0131lar. Onu pey\u011f\u0259mb\u0259r yapd\u0131lar. Bu h\u0259valinin sarasinl\u0259ri \u00f6z \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n pey\u011f\u0259mb\u0259r \u00e7\u0131xmas\u0131ndan dolay\u0131 b\u00f6y\u00fck sevinc duydular. Pey\u011f\u0259mb\u0259r olaraq g\u0259ldiyin\u0259 dair a\u011fl\u0131na g\u0259l\u0259nl\u0259ri s\u00f6yl\u0259di&#8221;. Y\u0259ni XVI \u0259srin yunanca yaz\u0131lm\u0131\u015f tarix kitab\u0131 X\u0259tai bar\u0259d\u0259 bu q\u0259d\u0259r f\u00f6h\u015f v\u0259 b\u00f6htan uydurmu\u015fdu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bel\u0259 yana\u015fmalar t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, 2000-ci ild\u0259n sonra Az\u0259rbaycanda da m\u00fc\u015fahid\u0259 olunub. 2003-c\u00fc ild\u0259 Bak\u0131da \u00e7ap olunmu\u015f bir kitab\u0131n ilk yaz\u0131s\u0131 &#8220;At\u0259\u015fl\u0259 xa\u00e7\u0131n izdivac\u0131ndan yaranm\u0131\u015f bic&#8221; adlan\u0131rd\u0131 v\u0259 h\u0259min yaz\u0131 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259taini h\u0259d\u0259f\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131. X\u0259tainin anas\u0131n\u0131 xristian missioneri adland\u0131ran m\u00fc\u0259llif, diqq\u0259ti X\u0259taini himay\u0259 ed\u0259n erm\u0259ni kils\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259ldir v\u0259 &#8220;Yer yox ik\u0259n, g\u00f6y yox ik\u0259n ta \u0259z\u0259ld\u0259n var idim&#8221; misras\u0131n\u0131n da yer ald\u0131\u011f\u0131 q\u0259z\u0259lini xristianl\u0131qdak\u0131 \u00fc\u00e7 \u00fcqnumdan, y\u0259ni &#8220;Ata Allah, O\u011ful Allah v\u0259 M\u00fcq\u0259dd\u0259s Ruh g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n daha da kafirc\u0259sin\u0259 iddia&#8221; adland\u0131r\u0131rd\u0131.&nbsp;<em>(O vaxt cavab olaraq &#8220;Yol da\u015f\u0131n\u0131 yol qu\u015funa atma, qarda\u015f, k\u0259r\u0259m eyl\u0259&#8221; adl\u0131 m\u0259qal\u0259 yaz\u0131b 2 iyul 2004-c\u00fc il tarixli &#8220;\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti&#8221;nd\u0259 d\u0259rc etdirmi\u015fdim).<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">B\u00f6y\u00fck alman alimi Karl Brokkelman &#8220;\u0130slam uluslar\u0131 v\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri tarixi&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 bildirir ki, \u015eah \u0130smay\u0131l Mesopotamiyan\u0131 v\u0259 \u0130raq\u0131 f\u0259th ed\u0259nd\u0259n sonra, y\u0259ni N\u0259c\u0259f\u0259 v\u0259 K\u0259rb\u0259laya sahib \u00e7\u0131xandan sonra H\u00fcveyzada \u018flini Allah olaraq tan\u0131yan, r\u0259hb\u0259rl\u0259rin\u0259 Allah olaraq tap\u0131nan m\u00fcfrid bir \u015fi\u0259 t\u0259riq\u0259ti vard\u0131 ki, X\u0259tai bu t\u0259riq\u0259tin m\u0259nsublar\u0131 il\u0259 \u00e7ox s\u0259rt davranm\u0131\u015fd\u0131. Bilmir\u0259m, bunu Brokkelmandan ba\u015fqas\u0131 da yaz\u0131bm\u0131?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">X\u0259tai m\u00fcridl\u0259rini b\u0259z\u0259n \u0259liilahilikd\u0259 su\u00e7lay\u0131rlar. Dind\u0259 f\u0259sad t\u00f6r\u0259tm\u0259sinin bir s\u0259b\u0259bi kimi d\u0259, yuxar\u0131da da g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, bunu deyirl\u0259r. Amma h\u0259min misralar yaln\u0131z kontekstd\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131landa deyil\u0259n t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fc verir. Q\u0259z\u0259lin son beyti is\u0259 bel\u0259dir: &#8220;M\u0259n X\u0259taiy\u0259m, h\u0259qqi h\u0259qq tan\u0131m\u0131\u015fam big\u00fcman, \/ Onun \u00fc\u00e7\u00fcn ol yaratd\u0131, m\u0259n ona d\u0259rkar idim&#8221;. Bu, t\u0259kc\u0259 X\u0259taid\u0259 deyil, X\u0259taiy\u0259 q\u0259d\u0259rki b\u00fct\u00fcn sufi m\u0259tnl\u0259rind\u0259 ke\u00e7\u0259n doktrindir. &#8220;Allah \u00f6z\u00fcn\u00fc b\u0259yan etm\u0259k ist\u0259di v\u0259 insan\u0131 yaratd\u0131&#8221;. Xalq yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 Anar 1985-ci ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;\u015eairin z\u0259f\u0259ri&#8221; adl\u0131 essesind\u0259 X\u0259tainin bu misralar\u0131nda N\u0259siminin panteist, v\u0259hd\u0259ti-v\u00fccud g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri il\u0259 s\u0259sl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r g\u00f6r\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nihal Ats\u0131z deyirdi ki, &#8220;Bir az e\u015f\u0259l\u0259s\u0259niz&#8230; yunan f\u0259ls\u0259f\u0259sind\u0259n, buddizmd\u0259n v\u0259 sair\u0259d\u0259n g\u0259l\u0259n \u00fcns\u00fcrl\u0259rl\u0259 Tanr\u0131l\u0131q iddias\u0131na q\u0259d\u0259r qalxan m\u00fct\u0259s\u0259vv\u00fcfl\u0259r m\u0259lumdur. M\u0259nsur bu \u00e7\u0131l\u011f\u0131nlar\u0131n \u0259n tan\u0131nm\u0131\u015f\u0131d\u0131r&#8230;&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">X\u0259tai d\u0259 daxil olmaqla, \u0130slam al\u0259minin hans\u0131 \u015fairi \u00fc\u00e7\u00fcn M\u0259nsur \u00f6rn\u0259k deyil?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, osmanl\u0131 qaynaqlar\u0131nda g\u00f6st\u0259rilir ki, \u015eah \u0130smay\u0131l Ba\u011fdada daxil olanda guya M\u0259nsur H\u0259llac\u0131n m\u0259zar\u0131n\u0131 da\u011f\u0131d\u0131b. \u015eah \u0130smay\u0131l M\u0259nsurun m\u0259zar\u0131n\u0131 nec\u0259 da\u011f\u0131da bil\u0259rdi ki, \u00f6z\u00fc:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u00c7\u00fcn t\u0259c\u0259lli nur\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u0259k t\u0259m\u0259nna eyl\u0259r\u0259m,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u015eimdi M\u0259nsur\u0259m, m\u0259ni bir dar\u0259 g\u00f6nd\u0259rm\u0259k g\u0259r\u0259k,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8211; deyirdi. Bel\u0259 bir \u015eah \u0130smay\u0131l Ba\u011fdada gir\u0259nd\u0259 nec\u0259 ola bil\u0259rdi ki, M\u0259nsur H\u0259llac\u0131n m\u0259zar\u0131 da\u011f\u0131d\u0131layd\u0131?!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">T\u00fcrkiy\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131nda v\u0259 tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda Sultan S\u0259lim \u015eama gedir, k\u0259ram\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rir. Muhyiddin Arabinin m\u0259zar\u0131n\u0131 tapd\u0131r\u0131r v\u0259 onu ziyar\u0259tgah yap\u0131r. Amma \u015eah \u0130smay\u0131l Ba\u011fdada g\u0259lir v\u0259 ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 \u00f6vliyan\u0131n m\u0259zar\u0131n\u0131 da\u011f\u0131td\u0131r\u0131r. Ax\u0131 \u0259n az\u0131 tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259r d\u0259 t\u0259sbit edir ki, K\u0259rb\u0259ladak\u0131 \u0130mam H\u00fcseyn t\u00fcrb\u0259si, N\u0259c\u0259fd\u0259 H\u0259zr\u0259t \u018fli m\u0259scidi, Kazimiyy\u0259d\u0259 Museyi Kazim t\u00fcrb\u0259si v\u0259 s. S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn yadigar\u0131, S\u0259f\u0259vi d\u00f6vr\u00fc T\u0259briz memarlar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259ridir. Az\u0259rbaycan c\u0259miyy\u0259ti bu bar\u0259d\u0259 \u0259trafl\u0131 bilgil\u0259rl\u0259 ilk d\u0259f\u0259 1985-ci ild\u0259 C\u0259f\u0259r Qiyasinin ham\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck maraqla oxudu\u011fu &#8220;Yax\u0131n-uzaq ell\u0259rd\u0259&#8221; adl\u0131 qiym\u0259tli ara\u015fd\u0131rmas\u0131 il\u0259 x\u0259b\u0259rdar oldu. C\u0259f\u0259r Qiyasi yaz\u0131rd\u0131 ki, &#8220;Bu n\u0259h\u0259ng \u0259razinin (s\u00f6hb\u0259t \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n qurdu\u011fu d\u00f6vl\u0259tin \u0259razisind\u0259n gedirdi &#8211; A.T.) \u00e7ox\u0259srlik tikinti m\u0259d\u0259niyy\u0259ti &#8220;\u0130ran&#8221; v\u0259 &#8220;\u018fr\u0259b&#8221; adlar\u0131 alt\u0131nda t\u0259qdim olunurdu. Ancaq tarixi, maddi d\u0259lill\u0259r \u00f6z ger\u00e7\u0259k yerini tutduqca, ara\u015fd\u0131rmalarda s\u0259thiliyi geni\u015flik v\u0259 d\u0259rinlik \u0259v\u0259z etdikc\u0259 bu m\u0259qs\u0259dli tendensiyan\u0131n da\u015f\u0131-da\u015f \u00fcst\u00fcnd\u0259 qalm\u0131r&#8221;. Qiyasi kitab\u0131n n\u00f6vb\u0259ti s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 bildirirdi ki, &#8220;XVI y\u00fczild\u0259 Ba\u011fdad, Samarra, K\u0259rb\u0259la v\u0259 N\u0259c\u0259fd\u0259 Az\u0259rbaycan S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin saray memarlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 bir-birind\u0259n t\u0259nt\u0259n\u0259li binalar ucald\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bu i\u015fd\u0259 \u015eah \u0130smay\u0131l x\u00fcsusil\u0259 f\u0259rql\u0259nmi\u015fdir&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>S\u0259f\u0259vilik bizim klassik irsimiz\u0259 daxil deyilmi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0130ran, yoxsa Az\u0259rbaycan?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Milli d\u00f6vl\u0259t<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">B\u0259z\u0259n bel\u0259 bir fikir ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcr ki, s\u0259f\u0259viliyin bizim milli mirasa d\u0259xli yoxdur, bunlardan miras ala bil\u0259c\u0259k yegan\u0259 t\u0259r\u0259f m\u00fcasir \u0130rand\u0131r. \u018fg\u0259r bel\u0259dirs\u0259, o zaman haql\u0131 sual do\u011fur: Bug\u00fcnk\u00fc \u0130randa S\u0259f\u0259vi doktrini varm\u0131? Varsa o \u00f6z\u00fcn\u00fc n\u0259d\u0259 t\u0259zah\u00fcr etdirir? Bug\u00fcnk\u00fc \u0130ran ideolojisind\u0259 m\u00fcr\u015fidi-kamil institutu varm\u0131? \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n \u015f\u0259rab i\u00e7diyini deyirl\u0259r. Tutaq ki, i\u00e7ib. Bug\u00fcnk\u00fc \u0130ran t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rind\u0259 \u015f\u0259rab i\u00e7\u0259n \u015feyx modeli varm\u0131? \u0130ndiki \u0130ran ideologiyas\u0131n\u0131n hans\u0131 elementind\u0259 s\u0259f\u0259viliyin ni\u015fan\u0259sini g\u00f6r\u00fcr\u00fck? T\u0259zah\u00fcr\u00fc n\u0259dir? S\u0259f\u0259vi t\u0259riq\u0259tinin qurucusu \u015eeyx S\u0259fi\u0259ddin \u018frd\u0259bili idi. Bug\u00fcnk\u00fc \u0130ran ideologiyas\u0131nda \u018frd\u0259bilinin hans\u0131 t\u0259limi ehkam kimi q\u0259bul olunur? Yaxud S\u0259f\u0259vi \u0130smay\u0131l\u0131n c\u0259m meydan\u0131na ki\u015fi v\u0259 qad\u0131nlar bir yerd\u0259 girirdi. Bunu hans\u0131 \u0130ran modelind\u0259 g\u00f6r\u00fcr\u00fck? Z\u0259n\u0259n d\u0259rvi\u015fl\u0259r s\u0259f\u0259viyy\u0259nin elementidir v\u0259 \u0130ran modelind\u0259 bu, he\u00e7 yoxdur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">H\u0259l\u0259 X\u0259taini bir t\u0259r\u0259f\u0259 qoyaq, m\u0259nc\u0259, s\u0259f\u0259vilik h\u0259m d\u0259 s\u0259f\u0259viy\u0259 t\u00fcrk dey\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r t\u00fcrk o\u011flu t\u00fcrk olan \u015eah Abbas dem\u0259kdir. B\u0259zi kitablarda \u015eah Abbas\u0131n idar\u0259etm\u0259 sistemini farslara buraxd\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131rlar. Amma b\u00fct\u00fcn bu faktlar\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011funu Faruq S\u00fcm\u0259r &#8220;S\u0259f\u0259vi D\u00f6vl\u0259tinin Qurulu\u015fu v\u0259 y\u00fcks\u0259li\u015find\u0259 Anadolu t\u00fcrkl\u0259rinin rolu&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 g\u00fccl\u00fc d\u0259lill\u0259rl\u0259 isbat etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Onu da \u0259lav\u0259 edim ki, do\u011frudur, m\u00fcsb\u0259t cavab verm\u0259s\u0259 d\u0259, h\u0259r halda Brokkelman bu sual\u0131 qald\u0131r\u0131bsa, dem\u0259li, \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n qurdu\u011fu d\u00f6vl\u0259tin milli d\u00f6vl\u0259t olub-olmamas\u0131 \u00e7oxdan b\u0259ri elmd\u0259, x\u00fcsus\u0259n, Avropa elmind\u0259 dart\u0131\u015f\u0131lan m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259ndir. XVI y\u00fczild\u0259 milliyy\u0259t anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n h\u0259l\u0259 m\u0259chul olmas\u0131na r\u0259\u011fm\u0259n X\u0259tainin qurdu\u011fu d\u00f6vl\u0259t XX y\u00fczil elmi fikrind\u0259 bel\u0259 bir sual yarada bilibs\u0259, bunun \u00f6z\u00fc d\u0259 milli tariximiz bax\u0131m\u0131ndan m\u00fch\u00fcm hadis\u0259 hesab olunmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;S\u0259f\u0259viliyin bizim milli mirasa d\u0259xli yoxdur&#8221; dey\u0259n b\u0259zi siyasil\u0259rimizin rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131land\u0131r. 1979-cu ild\u0259 Xomeyni hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259nd\u0259n sonra g\u00f6rk\u0259mli t\u00fcrk alimi Mehmet Saray &#8220;T\u00fcrk-\u0130ran m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 \u015fi\u0259liyin rolu&#8221; adl\u0131 kitab yazm\u0131\u015fd\u0131. T\u00fcrkiy\u0259 istiqam\u0259tind\u0259 eyni narahatl\u0131\u011f\u0131 o da n\u0259inki yaz\u0131rd\u0131, h\u0259tta m\u0259n dey\u0259rdim ki, t\u0259lqin edirdi. Amma zaman g\u00f6st\u0259rdi ki, Mehmet Saray\u0131n h\u0259y\u0259canlar\u0131 \u0259b\u0259s imi\u015f. \u00c7\u00fcnki bug\u00fcnk\u00fc molla h\u00f6kum\u0259ti s\u0259f\u0259vi sistemini tan\u0131m\u0131r. S\u0259f\u0259vi sufi sistemidir. Orda vilay\u0259ti-f\u0259qih deyil, m\u00fcr\u015fidi-kamil postu var.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Molla h\u00f6kum\u0259ti M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li \u015eah Qacar\u0131n miras\u0131d\u0131r<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Molla h\u00f6kum\u0259ti institutu da, h\u0259tta istilah olaraq, 1979-cu ild\u0259 yarad\u0131lmay\u0131b. O, son Qacarlar\u0131n, daha do\u011frusu, 1907-ci ild\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259li \u015eah\u0131n zaman\u0131nda d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 girib. \u0130lk d\u0259f\u0259 buna \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 &#8220;M\u0259cnun v\u0259 Leylayi-\u0130slam&#8221; m\u0259qal\u0259sind\u0259 diqq\u0259t yetirib: &#8220;\u0130ran \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259lisi seyid v\u0259 molla h\u00f6kum\u0259tidir. Osmanl\u0131 t\u00fcrkl\u0259ri \u0259l\u0259l\u00fcmum q\u0259dimd\u0259n b\u0259ri tutduqlar\u0131 din v\u0259 m\u0259zh\u0259bd\u0259n ayr\u0131lmad\u0131qlar\u0131 halda, \u0130ran mollalar\u0131 ikid\u0259, bird\u0259 yeni m\u0259zh\u0259bl\u0259r ixtira\u0131na qalx\u0131\u015faraq molla h\u00f6kum\u0259tinin d\u0259xi t\u0259\u0259dd\u00fcd\u00fcn\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar&#8230; Mollalar\u0131n b\u00f6yl\u0259 yeni-yeni m\u0259zahib ixtira etm\u0259l\u0259rin\u0259 g\u0259linc\u0259 bunun ba\u015fl\u0131ca baisi \u0259jd\u0259han\u0131n a\u011fz\u0131ndan f\u0259v\u0259ran ed\u0259n at\u0259\u015fdir. Z\u0259rd\u00fc\u015ftin az\u0259rk\u0259d\u0259si \u0130randa h\u0259nuz s\u00f6nm\u0259mi\u015fdir. \u0130ran torpa\u011f\u0131n\u0131 h\u0259r n\u0259r\u0259d\u0259 qazsan\u0131z, alt\u0131ndan at\u0259\u015fp\u0259r\u0259stl\u0259rin k\u00fcl\u00fc il\u0259 \u0259xg\u0259ri (k\u00f6z\u00fc) z\u00fchur ed\u0259r&#8221;. Molla h\u00f6kum\u0259ti il\u0259 d\u0259 S\u0259ttar xan m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131b. M\u0259hz onlar, y\u0259ni \u015eeyx F\u0259zlullahlar\u0131n t\u0259msil etdiyi molla h\u00f6kum\u0259ti \u0130randak\u0131 polis sisteminin Yefrem Davityan\u0131n timsal\u0131nda erm\u0259nil\u0259rin \u0259lin\u0259 ke\u00e7m\u0259sin\u0259, n\u0259hay\u0259t, minillik t\u00fcrk hakimiyy\u0259tinin 1924-c\u00fc ild\u0259 farslar &#8211; p\u0259hl\u0259vil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259nims\u0259nilm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olub. Bunun n\u0259 s\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259, n\u0259 d\u0259 \u0259f\u015farlara d\u0259xli var. P\u0259hl\u0259vil\u0259ri d\u0259 55 il sonra yen\u0259 d\u0259 h\u0259min mollalar devirdi. Bunun is\u0259 h\u0259m s\u0259f\u0259vil\u0259r\u0259, h\u0259m d\u0259 \u0259f\u015farlara d\u0259xli \u00e7oxdur. S\u0259f\u0259vil\u0259r he\u00e7 bir halda molla h\u00f6kum\u0259ti qurmay\u0131b. S\u0259f\u0259vil\u0259r \u015eah Abbas zaman\u0131nda hikm\u0259ti-h\u00f6kum\u0259t sistemini t\u0259sis edib. S\u0259f\u0259vi ideologiyas\u0131 f\u0259rqli bir anlay\u0131\u015fd\u0131r. Orda h\u0259m d\u0259 batini bir sirr var. Bu batini sirr bar\u0259d\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bizim m\u00fcasir aliml\u0259rimiz ara\u015fd\u0131rmalar aparmay\u0131blar. B\u0259lk\u0259 d\u0259 yan\u0131l\u0131ram, b\u0259lk\u0259 d\u0259 bilm\u0259diyim hans\u0131sa ara\u015fd\u0131rma var. M\u0259n t\u0259kc\u0259 B\u0259zzaz\u0131n &#8220;S\u0259fv\u0259t\u00fcs-S\u0259fa&#8221; \u0259s\u0259rini, bir d\u0259 bu batini sirl\u0259r bar\u0259d\u0259 F\u0259rman K\u0259rimzad\u0259nin &#8220;Xudaf\u0259rin k\u00f6rp\u00fcs\u00fc&#8221; roman\u0131nda yaz\u0131lanlar\u0131 oxumu\u015fam. F\u0259rman K\u0259rimzad\u0259ni is\u0259 \u015f\u0259xs\u0259n tan\u0131y\u0131rd\u0131m. \u00c7ox yax\u0131n m\u00fcnasib\u0259timiz var idi v\u0259 s\u0259f\u0259viyy\u0259 bar\u0259d\u0259 \u0259n \u00fcst\u00fcn bilik x\u0259zin\u0259si onun yadda\u015f\u0131ndayd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>M\u0259h\u0259rr\u0259mlik t\u0259ziy\u0259l\u0259rind\u0259 ba\u015f yarmaq \u0259n\u0259n\u0259sinin t\u0259m\u0259li S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 deyil, \u00e7ox sonralar Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131nda qoyulub<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">M\u0259h\u0259rr\u0259mlik t\u0259ziy\u0259l\u0259rind\u0259 ba\u015fyarmaq \u0259n\u0259n\u0259sini d\u0259 s\u0259f\u0259vil\u0259rl\u0259 ba\u011flay\u0131rlar. Guya bu ad\u0259t Az\u0259rbaycana \u0130randan, \u00f6z\u00fc d\u0259 m\u0259hz s\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 g\u0259lib. Yanl\u0131\u015f yana\u015fmad\u0131r. T\u0259hrifdir v\u0259 bunu t\u0259sdiq ed\u0259c\u0259k h\u0259r hans\u0131 bir qaynaq yoxdur. S\u00f6hb\u0259t a\u015fura t\u0259ziy\u0259darl\u0131\u011f\u0131ndan getmir, bu m\u0259rasiml\u0259rd\u0259 ba\u015fyarmaq kimi bid\u0259t, ziyanl\u0131 ad\u0259td\u0259n gedir. Ba\u015f yarmaq bid\u0259ti \u0130randan bura deyil, burdan, Qaraba\u011fdan \u0130rana siray\u0259t edib. M\u0259h\u0259rr\u0259mlik ayinl\u0259rind\u0259 &#8211; A\u015fura g\u00fcn\u00fc ba\u015f yarmaq kimi \u0259m\u0259ll\u0259rin m\u0259hz Az\u0259rbaycana, daha do\u011frusu, Qaraba\u011fa ba\u011fl\u0131 siyasi qayna\u011f\u0131 var. \u0130deya Qaraba\u011f xan\u0131n\u0131n v\u0259ziri Molla P\u0259nah Vaqif\u0259 m\u0259xsusdur. Bu, \u0259n az\u0131, 1770-ci ill\u0259r\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir. &#8220;\u015e\u0259behg\u0259rdanl\u0131q&#8221;\u0131n tarixini t\u0259dqiq ed\u0259n Yusif V\u0259zir \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minli bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r populyar olmayan, t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, he\u00e7 bir kitab\u0131na da daxil edilm\u0259y\u0259n &#8220;\u015e\u0259behg\u0259rdanl\u0131q&#8221; m\u0259qal\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131 ki, &#8220;Bizl\u0259rd\u0259 A\u015fura b\u00fcsat\u0131n\u0131&#8230; \u015fairimiz Molla P\u0259nah Vaqif\u0259 isnad edirl\u0259r. \u018fl\u0259mdarlar\u0131n Qaraba\u011fda m\u0259ruf oldu\u011funu v\u0259 oradan da bir \u00e7ox yerl\u0259r\u0259 siray\u0259t etdiyini n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, Molla P\u0259nah Vaqif\u0259 isnad olanlar\u0131n bir q\u0259d\u0259r do\u011fru oldu\u011fu meydana \u00e7\u0131xar&#8230; Zat\u0259n xalq aras\u0131nda da bel\u0259 bir r\u0259vay\u0259t var: &#8220;Bir g\u00fcn \u0130brahim xan \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 bir ne\u00e7\u0259 adam\u0131 \u00f6l\u00fcm\u0259 m\u0259hkum edir. M\u00fcq\u0259ssirl\u0259rin ba\u011f\u0131\u015flanmas\u0131 haqq\u0131nda xan\u0131n e\u015fika\u011fas\u0131 Molla P\u0259naha m\u00fcraci\u0259t edirl\u0259r. \u015eair m\u00fcq\u0259ssirl\u0259rin qohumlar\u0131na a\u011f k\u0259f\u0259nl\u0259r geyib ba\u015flar\u0131n\u0131 x\u0259nc\u0259r il\u0259 yara-yara xan\u0131n d\u0259rbad\u0131na (saray\u0131na) g\u0259lm\u0259l\u0259rini t\u00f6vsiy\u0259 edir. O biri sabah a\u011fk\u00f6yn\u0259klil\u0259rin zikri xan\u0131 yuxudan oyad\u0131r, xan balkona \u00e7\u0131x\u0131r v\u0259 h\u0259y\u0259td\u0259ki f\u0259cih m\u0259nz\u0259r\u0259ni g\u00f6rd\u00fckd\u0259 Molla P\u0259nahdan izahat t\u0259l\u0259b edir. \u015eair tarixi v\u0259q\u0259ni anlatd\u0131qda xan q\u0259\u015f\u015f el\u0259yir v\u0259 sonra dustaqlar\u0131n azad olunmas\u0131n\u0131 \u0259mr el\u0259yir&#8221;. O zamandan ba\u015flayaraq &#8220;a\u011fk\u00f6yn\u0259k d\u0259st\u0259si&#8221; a\u015fura g\u00fcnl\u0259ri xan saray\u0131na g\u0259lib zikr dey\u0259-dey\u0259 ba\u015flar\u0131n\u0131 yararlar. Dustaqlar\u0131 bu vasit\u0259 il\u0259 ba\u011f\u0131\u015flatmaq sonralar da Qaraba\u011fda bir ad\u0259t olmu\u015fdu&#8230;&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sonralar bu ad\u0259t tarixi qayna\u011f\u0131n\u0131 itir\u0259r\u0259k davam etdirildi. Dem\u0259li, ba\u015fyarmaq, z\u0259ncir vurmaq ad\u0259ti ellikc\u0259 olan bir fanatizmin deyil, konkret bir siyasi situasiyan\u0131n yadigar\u0131d\u0131r v\u0259 bunun K\u0259rb\u0259la hadis\u0259si il\u0259, yaxud s\u0259f\u0259vil\u0259rl\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yoxdur. Y\u0259ni bunlar ki, \u0259hli-beyt yolunda, h\u0259tta canlar\u0131na da q\u0259sd edirl\u0259r, \u0130brahim xan onlar\u0131 nec\u0259 \u0259fv etm\u0259sin?! A\u011fk\u00f6yn\u0259kl\u0259r haqq\u0131nda, ba\u015f yarma\u011f\u0131n s\u0259b\u0259bi bar\u0259d\u0259 yegan\u0259 qaynaq \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minlinin yazd\u0131\u011f\u0131d\u0131r v\u0259 bundan da ba\u015fqa hans\u0131sa m\u0259nb\u0259y\u0259 t\u0259sad\u00fcf olunmur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0130rs v\u0259 varis: F\u00fczuli v\u0259 X\u0259tai K\u0259rb\u0259la vaqe\u0259si bar\u0259d\u0259 ilk t\u00fcrkdilli \u0259s\u0259ri is\u0259 F\u00fczuli Osmanl\u0131 sultan\u0131 Qanuni S\u00fcleyman\u0131n t\u0259\u015fviqi il\u0259 yaz\u0131b<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">K\u0259rb\u0259la vaqe\u0259sinin b\u0259dii t\u0259sviri bizim \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131zda F\u00fczulinin &#8220;H\u0259diq\u0259t\u00fcs-s\u00fc\u0259da&#8221; \u0259s\u0259ri il\u0259 ba\u015flay\u0131b. V\u0259 ham\u0131n\u0131n bildiyi kimi, F\u00fczuli bu \u0259s\u0259ri Sultan S\u0259limin o\u011fluna &#8211; S\u00fcleyman Qanuniy\u0259 h\u0259diyy\u0259 etmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nec\u0259 ki, &#8220;B\u0259ng\u00fc Bad\u0259&#8221; \u0259s\u0259rini d\u0259 X\u0259taiy\u0259 ithaf edib, \u0259s\u0259rin &#8220;Ba\u015f\u0259d in m\u0259dhi-pad\u015fahi-zaman&#8221; qismind\u0259 &#8220;zaman\u0259sinin pad\u015fah\u0131&#8221; adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131, varl\u0131n\u0131n da, kas\u0131b\u0131n da, y\u0259ni c\u0259miyy\u0259tin b\u00fct\u00fcn t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rinin raz\u0131 qald\u0131\u011f\u0131 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259taini &#8220;Allah onun m\u00fclk\u00fcn\u00fc \u0259b\u0259di etsin&#8221; deyib v\u0259sf etmi\u015fdi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>M\u0259clis\u0259fruzi-b\u0259zmgahi-X\u0259lil,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>C\u0259mi-\u0259yyam, \u015eah \u0130smayil.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Ondan asud\u0259dir \u011f\u0259niyy\u00fc g\u0259da,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>X\u0259ll\u0259d\u0259llahu m\u00fclk\u0259hu \u0259b\u0259da.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Ol ki c\u0259mi-mey olal\u0131 b\u00fcnyad,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Q\u0259d\u0259h ondand\u0131r, ol q\u0259d\u0259hd\u0259n \u015fad.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">F\u00fczuli v\u0259 X\u0259tai el\u0259 i\u00e7-i\u00e7\u0259dirl\u0259r ki, onlar\u0131 ay\u0131rmaq, f\u0259rql\u0259ndirm\u0259k bel\u0259 b\u0259z\u0259n \u00e7\u0259tin olur. X\u0259tai &#8220;Ta d\u00fc\u015f\u00fcb\u0259n e\u015fqin\u0259, hicrind\u0259 m\u0259n zar\u0259m h\u0259nuz&#8221; dey\u0259nd\u0259 F\u00fczuli &#8220;Oldu al\u0259m \u015fad s\u0259nd\u0259n m\u0259n \u0259siri-q\u0259m h\u0259nuz&#8221; deyirdi&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yaxud F\u00fczulinin K\u0259rb\u0259lada \u00f6yd\u00fcy\u00fcn\u00fc A\u015f\u0131q Qurbani T\u0259brizd\u0259, ya Qaraba\u011fda v\u0259sf edirdi. \u00d6z\u00fc d\u0259 nec\u0259:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>G\u00f6z\u0259l \u015fahim \u015feyx o\u011fludu,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u015eah X\u0259tayi, \u015eah X\u0259tayi!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u015eahi-m\u0259rdana ba\u011fl\u0131d\u0131,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u015eah X\u0259tayi, \u015eah X\u0259tayi!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Bu d\u00fcnyada bir haqq divan,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>O d\u00fcnyada c\u0259nn\u0259tm\u0259kan,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Qoy var olsun t\u00fcrki z\u0259ban,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u015eah X\u0259tayi, \u015eah X\u0259tayi!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Qurbani t\u0259k qul p\u0259nah\u0131,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Qibleyi-al\u0259min mah\u0131,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Ol cahan\u0131n qibl\u0259gah\u0131,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u015eah X\u0259tayi, \u015eah X\u0259tayi!<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu \u015feirl\u0259rin yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 co\u011frafiya bizim deyils\u0259, b\u0259s kimindir, F\u00fczulinin v\u0259 Qurbaninin eyni dild\u0259 zaman\u0131n \u015fah\u0131, cahan\u0131n qibl\u0259gah\u0131 adland\u0131rd\u0131qlar\u0131 h\u00f6kmdar bizim deyis\u0259, b\u0259s kimin h\u00f6kmdar\u0131d\u0131r?.. Bunlar s\u0259f\u0259vinin timsal\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n k\u00fclt\u00fcr miras\u0131 deyils\u0259, b\u0259s kimin k\u00fclt\u00fcr miras\u0131d\u0131r? M\u00fcasir \u0130ran\u0131nm\u0131, yoxsa m\u00fcasir Az\u0259rbaycan\u0131nm\u0131? M\u0259nc\u0259, Az\u0259rbaycan\u0131n. H\u0259tta t\u0259m\u0259lind\u0259 1918-ci ild\u0259 qurulmu\u015f Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti dayanan Az\u0259rbaycan\u0131n.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>P.S.<\/strong>&nbsp;\u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin &#8220;M\u00fcxt\u0259s\u0259r Bioqrafik M\u0259lumat&#8221; yaz\u0131s\u0131nda d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 oxusam da, m\u0259n\u0259 qaranl\u0131q qalan bir m\u0259qam var. \u00d6z\u00fc d\u0259 texniki s\u0259hv deyil. M\u0259n onu \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin \u0259lyazmas\u0131nda oxumu\u015f v\u0259 ilk d\u0259f\u0259 2008-ci ild\u0259 &#8220;\u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259&#8221; kitab\u0131mda t\u0259qdim etmi\u015f\u0259m: 1918-ci ild\u0259 G\u0259nc\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin qurulmas\u0131nda yax\u0131ndan i\u015ftirak ed\u0259n \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 yaz\u0131rd\u0131: &#8220;Burada t\u00fcrk ordusu say\u0259sind\u0259 yenid\u0259n istiqlal\u0131n\u0131 qazanmaqda olan Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcn\u0259vv\u0259rl\u0259ril\u0259 birlikd\u0259, bu \u00f6lk\u0259nin bir C\u00fcmhuriyy\u0259t hal\u0131nda t\u0259\u0259ss\u00fcs v\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl etm\u0259si i\u015fl\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131q&#8221;.&nbsp;<strong>Yenid\u0259n istiqlal\u0131n\u0131 qazanmaqda olan Az\u0259rbaycan dey\u0259rk\u0259n<\/strong>&nbsp;H\u00fcseynzad\u0259 n\u0259yi n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu? \u018fvv\u0259lki istiqlal hans\u0131 idi?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Xalq yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 Anar\u0131n 1985-ci ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;\u015eairin z\u0259f\u0259ri&#8221; m\u0259qal\u0259sind\u0259n tezisl\u0259r<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Anar\u0131n yaz\u0131s\u0131n\u0131 s\u0259b\u0259bsiz xat\u0131rlatm\u0131ram. &#8220;\u015eairin z\u0259f\u0259ri&#8221; \u0259d\u0259biyyat tariximizin \u0259n maraql\u0131 essel\u0259rind\u0259n biridir. Orda bel\u0259 bir abzas var: &#8220;\u015eah \u0130smay\u0131l \u00f6z\u00fc salnam\u0259\u00e7il\u0259rin g\u00f6st\u0259rdikl\u0259ri kimi, yaln\u0131z Az\u0259rbaycan taxtgah\u0131ndan s\u00f6hb\u0259t a\u00e7m\u0131r, x\u00fcsusi h\u00f6rm\u0259t \u0259lam\u0259ti olaraq \u0259mirl\u0259rind\u0259n birini &#8220;kilidi-Az\u0259rbaycan&#8221; adland\u0131r\u0131r. S\u0259f\u0259vil\u0259rin dostlar\u0131 da, d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri d\u0259 onlar\u0131n \u00f6lk\u0259sini m\u0259hz Az\u0259rbaycan kimi qavray\u0131rd\u0131lar. Sultan Yaqub s\u0259f\u0259vil\u0259rin m\u0259hz Az\u0259rbaycan\u0131 onlar\u0131n \u0259lind\u0259n alacaqlar\u0131ndan qorxurdu. \u015eeybani xan \u0130smay\u0131la yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda \u015fah\u0131 h\u0259d\u0259l\u0259yirdi ki, qo\u015funlar\u0131n\u0131 &#8220;\u0130raq\u0131n v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 \u00e7\u0259k\u0259c\u0259k&#8230;&#8221; Ta q\u0259diml\u0259rd\u0259n b\u0259ri v\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 dili dilimiz, qan\u0131 qan\u0131m\u0131z, k\u00f6k\u00fc k\u00f6k\u00fcm\u00fcz olan bir xalq &#8211; bizim xalq\u0131m\u0131z ya\u015fay\u0131r. Bu xalq\u0131n i\u00e7ind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015f s\u0259f\u0259vil\u0259r uzun ill\u0259r boyu apard\u0131qlar\u0131 m\u00fcbariz\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t yarad\u0131rlar&#8230; Bu d\u00f6vl\u0259tin \u0259sas siyasi v\u0259 h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259sini t\u00fcrkdilli Az\u0259rbaycan tayfalar\u0131 &#8211; Varsa\u011f, Z\u00fclq\u0259d\u0259rli, Bayat, Rumlu, \u015eamlu, Ustaclu, Qacar, Qaramanl\u0131, \u018ff\u015far, T\u0259k\u0259li v\u0259 s. q\u0259bil\u0259l\u0259r t\u0259\u015fkil edirdi. &#8220;Saray v\u0259 ordunun dili Az\u0259rbaycan dili idi&#8221; (V.Bartold). D\u00f6vl\u0259tin paytaxt\u0131 Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri T\u0259briz idi. Fars dili \u0259srl\u0259r boyu \u015e\u0259rqd\u0259 r\u0259smi d\u0259ft\u0259rxana dili olsa da, S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 siyasi yaz\u0131\u015fmalar, f\u0259rmanlar, r\u0259smi s\u0259n\u0259dl\u0259r meydana \u00e7\u0131x\u0131r. Q\u0131z\u0131lba\u015flar\u0131n d\u00f6y\u00fc\u015f haraylar\u0131, \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131 da do\u011fma dill\u0259rind\u0259dir: &#8220;Qurban oldu\u011fum, sada\u011fa oldu\u011fum, pirim, m\u00fcr\u015f\u00fcd\u00fcm&#8221;. Bu d\u00f6vrd\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n d\u00f6vl\u0259t, ordu istilahlar\u0131 aras\u0131nda bel\u0259 s\u00f6zl\u0259r diqq\u0259ti \u00e7\u0259kir: qorucu (m\u00fchafiz\u0259 d\u0259st\u0259sinin \u0259sg\u0259ri), g\u0259z\u0259n (patrul), saxlob (qazarma), ayaq\u00e7\u0131 (qasid, kuryer), atmin\u0259n, sancaq (bayraq), \u00e7al\u0131c\u0131ba\u015f\u0131, top\u00e7uba\u015f\u0131, minba\u015f\u0131, y\u00fczba\u015f\u0131, onba\u015f\u0131 v\u0259 s.&#8221; Anar m\u00fc\u0259llim h\u0259min yaz\u0131s\u0131nda S\u0259f\u0259vil\u0259rin qurdu\u011fu d\u00f6vl\u0259ti \u0130ran ad\u0131 il\u0259 t\u0259qdim ed\u0259n m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 deyil, onu Az\u0259rbaycan ad\u0131 il\u0259 \u00e7a\u011f\u0131ran m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 istinad edirdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>B\u0259kta\u015fa \u015feir yazan \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai v\u0259 qula\u011f\u0131na B\u0259kta\u015fi s\u0131r\u011fas\u0131 taxan Sultan S\u0259lim<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;X\u0259tai bi\u00e7ar\u0259 quldur \u015fah\u0131na, \/ H\u00fcnkar Hac\u0131 B\u0259kta\u015f n\u0259z\u0259rgah\u0131na&#8221;. \u015eah \u0130smay\u0131l \u00f6z\u00fcn\u00fc B\u0259kta\u015fi V\u0259linin silsil\u0259sind\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Sultan S\u0259lim is\u0259 qula\u011f\u0131n\u0131n birin\u0259 &#8220;B\u0259kta\u015fi m\u0259nku\u015fu&#8221; adland\u0131r\u0131lan s\u0131r\u011fa-k\u00fcp\u0259 tax\u0131rd\u0131. \u018fhm\u0259d Y\u0259s\u0259vi \u00fcsulunda \u015feirl\u0259r yazan X\u0259tai kimi, onun r\u0259qibi, \u0259sl\u0259n Bat\u0131 xan\u0131n n\u0259slind\u0259n olan v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc \u015eah B\u0259xt adland\u0131ran B\u0259kta\u015fi \u015eeybani xan (\u015eib\u0259k xan) da inc\u0259 z\u00f6vql\u00fc \u015fair idi, \u015feirl\u0259rind\u0259 Y\u0259s\u0259vinin ruhuna v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 ehtiram\u0131n\u0131 izhar edirdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>T\u00fcrk sava\u015f g\u0259l\u0259n\u0259yi, yaxud X\u0259tai \u015eeybaninin k\u0259ll\u0259sind\u0259n d\u00fcz\u0259ldilmi\u015f bad\u0259d\u0259 \u015f\u0259rab i\u00e7ibmi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bir d\u0259 X\u0259tainin \u015eeybaninin k\u0259ll\u0259sind\u0259n d\u00fcz\u0259ldilmi\u015f bad\u0259d\u0259 \u015f\u0259rab i\u00e7diyini yaz\u0131rlar. Bunu t\u0259xmin\u0259n, bel\u0259 ifad\u0259 edirl\u0259r: \u015f\u0259rab i\u00e7ib, \u00f6z\u00fc d\u0259 insan k\u0259ll\u0259sind\u0259n d\u00fcz\u0259ldilmi\u015f q\u0259d\u0259hd\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, m\u0259\u011flub h\u00f6kmdar\u0131n k\u0259ll\u0259sind\u0259 qalib h\u00f6kmdar\u0131n \u015f\u0259rab i\u00e7m\u0259si t\u00fcrk sava\u015f g\u0259l\u0259n\u0259yinin \u0259lam\u0259tidir. \u015eeybani \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131 t\u0259hqir etmi\u015fdi. Kirmana h\u00fccum etmi\u015fdi, X\u0259tainin s\u0259br kasas\u0131n\u0131 da\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. X\u0259tai d\u0259 \u015eib\u0259k xan\u0131n (\u015eeybaninin) h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin\u0259 seyr\u00e7i qalmam\u0131\u015f, t\u0259hdidl\u0259rini v\u0259 t\u0259hqirini cavabs\u0131z buraxmam\u0131\u015f, Amu D\u0259ryan\u0131n sahill\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r qo\u015fun \u00e7\u0259kib \u015eeybaninin k\u0259ll\u0259sini \u00fczm\u00fc\u015fd\u00fc. O zaman X\u0259tainin 23 ya\u015f\u0131 vard\u0131&#8230; T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr tarixi il\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rmas\u0131nda Bah\u0259ddin \u00d6gel yaz\u0131r: &#8220;Orta Asiya t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259, d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rin kafatas\u0131ndan yap\u0131lan q\u0259d\u0259hl\u0259rl\u0259 i\u00e7ki i\u00e7m\u0259 ad\u0259tinin n\u0259 q\u0259d\u0259r yay\u011f\u0131n oldu\u011fu bilinm\u0259kd\u0259 idi. Bu \u0259ski t\u00fcrk \u0259n\u0259n\u0259sinin Bulqarlarda da davam etm\u0259sini g\u00f6r\u00fcyoruz. Kurumu\u015f Xan, imperator Nikeforun ba\u015f\u0131n\u0131 k\u0259sdiriyor v\u0259 kafatas\u0131ndan bir i\u00e7ki q\u0259d\u0259hi yapd\u0131r\u0131yor v\u0259 islav r\u0259isl\u0259rini bu kafataslar\u0131ndan i\u00e7ki i\u00e7m\u0259y\u0259 zorlay\u0131rd\u0131. Kumanlarda da eyni ad\u0259t g\u00f6r\u00fclm\u0259kd\u0259dir&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ku\u015fanlar\u0131n \u0259cdadlar\u0131 olan Y\u00fce\u00e7il\u0259ri m\u0259\u011flub ed\u0259nd\u0259n sonra Metenin Y\u00fce\u00e7i yabqusunun k\u0259ll\u0259sind\u0259n q\u0259d\u0259h yapd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 da tarixd\u0259 bilin\u0259n hadis\u0259l\u0259rd\u0259ndir. X\u0259tai, do\u011frudur, \u015eeybanin ba\u015f\u0131n\u0131 \u00fczm\u00fc\u015fd\u00fc, kafatas\u0131n\u0131 q\u0131z\u0131la tutdurub piyal\u0259 d\u00fcz\u0259ltdirmi\u015fdi. Amma onda \u015f\u0259rab i\u00e7m\u0259mi\u015fdi. Bu &#8220;bahal\u0131&#8221; v\u0259 m\u00fcdhi\u015f k\u0259ll\u0259ni II B\u0259yazid\u0259 g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>M\u0259s\u0259l\u0259 X\u0259tainin h\u00fcdudlar\u0131n\u0131 \u00e7ox a\u015f\u0131r<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">X\u0259tai il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259r \u0259slind\u0259 ideoloji istiqam\u0259t almaqdad\u0131r. Raz\u0131la\u015faq ki, m\u0259s\u0259l\u0259 X\u0259tainin h\u00fcdudlar\u0131n\u0131 \u00e7ox a\u015f\u0131r. Fazil Mustafa deyir ki, &#8220;Bizim miras\u0131m\u0131z M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 v\u0259 m\u0259sl\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131n Rusiyan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u0130ran bataql\u0131\u011f\u0131ndan qopara bilin\u0259n v\u0259 ilk f\u00fcrs\u0259td\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyini qazana bil\u0259n Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir&#8221;. C\u00fcml\u0259nin ikinci qismind\u0259 Fazil b\u0259y tamamil\u0259 haql\u0131d\u0131r. Miras\u0131m\u0131z m\u00fcst\u0259qillik qazanm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tidir. Amma Rusiya i\u015f\u011fal\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 deyil. Bel\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ki, Az\u0259rbaycan\u0131n s\u0259ad\u0259ti Rusiya i\u015f\u011fal\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fcmk\u00fcn olub? El\u0259 is\u0259&#8230; \u018fvv\u0259la, bu, S\u0259f\u0259vi d\u00f6n\u0259mind\u0259 olmay\u0131b. Qacarlar d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 olub. \u0130rana h\u00f6km ed\u0259n Qacarlar da bizd\u0259n deyilmi? Bu, ba\u015fqa s\u00f6hb\u0259tin m\u00f6vzusudur. Amma bu g\u00fcn bu m\u00fczakir\u0259l\u0259r q\u0131z\u0131\u015fd\u0131qca Rusiyan\u0131n C\u0259nubi Qafqaz siyas\u0259tind\u0259, x\u00fcsus\u0259n, Az\u0259rbaycanda \u00e7ox mara\u011f\u0131nda oldu\u011fu \u015fi\u0259-s\u00fcnni m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri yenid\u0259n g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirilir, \u015eah \u0130smay\u0131l d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u015eirvanda ba\u015f vermi\u015f sava\u015flar v\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlar yada sal\u0131n\u0131r. Kims\u0259 X\u0259tainin ana qatili oldu\u011funu deyir, adekvat olaraq \u0259ks arqument &#8211; Yavuzun ata qatili olmas\u0131 yada sal\u0131n\u0131r (X\u0259tainin ana qatili olmas\u0131n\u0131 yaln\u0131z ehtimal kimi ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrl\u0259r. Bunu t\u0259sdiq ed\u0259c\u0259k he\u00e7 bir qaynaq v\u0259 m\u0259nb\u0259 g\u00f6st\u0259rilmir. Amma indi tarixi bu \u015f\u0259kild\u0259 yad etm\u0259k kimin \u00fc\u00e7\u00fcnd\u00fcr?). Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f hans\u0131 t\u00fcrk h\u00f6kmdar\u0131n\u0131 m\u00fczakir\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xarsan\u0131z, t\u0259xmin\u0259n, bunab\u0259nz\u0259r m\u0259nz\u0259r\u0259 yaranacaq. \u018fslind\u0259, bu, \u0259n q\u0259dim t\u00fcrk hakimiyy\u0259t iyerarxiyas\u0131nda t\u0259bii qar\u015f\u0131lanan m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r olub. Ziya G\u00f6kalp\u0131n &#8220;T\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259t tarixi&#8221; kitab\u0131na istinad ets\u0259k, tarixd\u0259ki ilk o\u011fuz \u0259cdad\u0131m\u0131z &#8211; O\u011fuz Xan da, Mete d\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn (Mete) atas\u0131 Teoman\u0131, (O\u011fuz Xan is\u0259) atas\u0131 Qara xan\u0131 v\u0259 qarda\u015f\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">D\u00fcnya tarixin\u0259 bu g\u00fcn\u00fcn kurallar\u0131 il\u0259 yana\u015fmaq elmi yana\u015fma hesab oluna bil\u0259rmi?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Avropan\u0131n da orta \u0259srl\u0259rind\u0259n qan iyi g\u0259lir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>S\u00fcnni-\u015fi\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131ndan daha d\u0259h\u015f\u0259tli protestant-katolik v\u0259h\u015f\u0259tl\u0259ri.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Avropa bunu unudub v\u0259 Avropa Birliyini yarad\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Biz is\u0259 T\u00fcrk Birliyinin qap\u0131s\u0131 a\u011fz\u0131nda dayan\u0131b s\u00fcnni-\u015fi\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin tarixini t\u0259fti\u015f edirik&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">T\u0259kc\u0259 Osmanl\u0131n\u0131n v\u0259 S\u0259f\u0259vinin deyil, Avropan\u0131n da orta \u0259srl\u0259rind\u0259n qan iyi g\u0259lir. Varfolomey gec\u0259si \u00c7ald\u0131randan \u0259lli s\u0259kkiz il sonra, \u00f6z\u00fc d\u0259 el\u0259 \u00c7ald\u0131ran sava\u015f\u0131n\u0131n ba\u015f verdiyi avqustda, Parisd\u0259 ya\u015fanm\u0131\u015fd\u0131. S\u00fcnni-\u015fi\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 Anadolunu qan girdab\u0131nda bo\u011fanda, protestant-katolik v\u0259h\u015f\u0259tl\u0259rinin \u00f6l\u00fcm karnaval\u0131 Fransaya otuz min m\u0259zar qazd\u0131rd\u0131. Orta \u0259srl\u0259rin xristian d\u00fcnyas\u0131nda f\u0259rqli d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 inkvizasiya tonqallar\u0131nda ne\u00e7\u0259 min insan yand\u0131r\u0131ld\u0131. Orta \u0259srl\u0259r Avropan\u0131n Antixrist d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr. C\u0259mal\u0259ddin \u018ffqaninin &#8220;\u0130slam elmd\u0259 q\u0131s\u0131rd\u0131r&#8221; dey\u0259n Renana cavab\u0131n\u0131 xat\u0131rlayanlar bunu yax\u015f\u0131 bilir: &#8220;F\u0259rqli d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 adamlar\u0131 inkvizasiya tonqallar\u0131nda yand\u0131ranlar m\u00fcs\u0259lmanlar deyildi, xristianlar idi&#8221;. Avropa bunu unudub v\u0259 Avropa Birliyini yarad\u0131r. Biz is\u0259 T\u00fcrk Birliyinin qap\u0131s\u0131 a\u011fz\u0131nda dayan\u0131b ke\u00e7mi\u015fimizi, s\u00fcnni-\u015fi\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin tarixini t\u0259fti\u015f edirik.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>P.S.&nbsp;<\/strong>S\u00fcnni-\u015fi\u0259 problemi XIX y\u00fczilin ikinci yar\u0131s\u0131ndan etibar\u0259n, XX y\u00fczilin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r ruslar t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259hz bu co\u011frafiyada ideoloji vasit\u0259 olaraq istifad\u0259 edildi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O d\u00f6vrd\u0259 Rusiyaya meyilli \u015fairl\u0259rimiz &#8220;Yapalaq osmanl\u0131 buna bax, ki\u015fi \\ \u0130st\u0259yir yerisin t\u0259rlan yeri\u015fi&#8221; dey\u0259 \u015feirl\u0259r yaz\u0131r. Erm\u0259nil\u0259r is\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rin\u0259 &#8220;bizim davam\u0131z s\u00fcnni T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131d\u0131r&#8221;, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 is\u0259 &#8220;Bizim s\u00fcnnil\u0259rl\u0259 i\u015fimiz yoxdur, davam\u0131z \u015fi\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131larlad\u0131r&#8221; deyirdil\u0259r. XX y\u00fczilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131m\u0131z aras\u0131nda m\u0259zh\u0259b f\u0259rqini unutdurma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan v\u0259 buna \u00e7a\u011f\u0131ran \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 xalqa xitab\u0259n:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Can d\u00fc\u015fm\u0259ni t\u0259hdid ediyork\u0259n t\u0259r\u0259feyni,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Ey xac\u0259, n\u0259dir m\u0259s\u0259leyi \u015fi\u0259 v\u0259 s\u00fcnni?<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8211; dey\u0259 s\u0259sl\u0259nir. M\u0259h\u0259mm\u0259d Hadi is\u0259 az qala, f\u0259ryad qopar\u0131r\u0131d\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>N\u0259 s\u00fcnni-\u015fi\u0259 var Quran\u0131m\u0131zda,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u00dcx\u00fcvv\u0259t l\u0259fzi var f\u00fcrqan\u0131m\u0131zda.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00dcst\u00fcnd\u0259n y\u00fcz il \u00f6t\u0259nd\u0259n sonra m\u0259zh\u0259b ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259ri qurdalama\u011fa n\u0259 ehtiyac var idi, anlamaq olmur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u018ffrasiyabl\u0131q<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">S\u0259f\u0259vilik bu co\u011frafiyada \u018ffrasiyabl\u0131\u011f\u0131 canland\u0131rd\u0131. \u018ffsus ki, burdak\u0131 h\u0259ssas bir m\u0259qam geni\u015f m\u0259nada diqq\u0259tl\u0259ri c\u0259lb etmir. Y\u0259ni, Sultan S\u0259lim \u015eah \u0130smay\u0131la yazd\u0131\u011f\u0131 t\u0259hdid m\u0259ktublar\u0131nda onu &#8220;\u018ffrasiyabi-\u0259hd&#8221; adland\u0131r\u0131r, \u00f6z\u00fcn\u00fc is\u0259 Keyxosrovla qiyasland\u0131r\u0131r. B\u0259llidir ki, \u0130ran-Turan sava\u015flar\u0131nda Turan h\u00f6kmdar\u0131 \u018ffrasiyab, \u0130ran h\u00f6kmdar\u0131 da Keyxosrovdur. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, bu tarixi amil \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131 Sultan S\u0259limd\u0259n daha \u00e7ox t\u00fcrk edir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Turan q\u0259hr\u0259man\u0131 Alp \u018fr Tonqaya osmanl\u0131 siyasi-m\u0259fkur\u0259vi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sinin m\u0259nfi m\u00fcnasib\u0259ti diqq\u0259ti tarixin h\u0259min d\u00f6n\u0259mind\u0259 daha \u00e7ox c\u0259lb edir. Sultan S\u0259limin atas\u0131 II B\u0259yazidin Uzun Firdovsi adl\u0131 bir t\u00fcrk \u015fairinin &#8220;S\u00fcleymannam\u0259&#8221; adl\u0131 \u0259s\u0259rini yand\u0131rtd\u0131\u011f\u0131, yaxud b\u00f6y\u00fck bir qismini ixtisar etdirdiyini qaynaqlar m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259kild\u0259 x\u0259b\u0259r verm\u0259kd\u0259dir. T\u00fcrk Firdovsi fars Firdovsiy\u0259 r\u0259\u011fm\u0259n \u018ffrasiyab\u0131 &#8220;milli bir h\u0259y\u0259canla \u00f6ym\u00fc\u015fd\u00fcr&#8221; (N.S.Banarl\u0131). Sultan II B\u0259yazid t\u0259r\u0259find\u0259n b\u0259y\u0259nilm\u0259y\u0259n \u0259s\u0259ri \u00fcz\u00fcnd\u0259n Firdovsi c\u0259layi-v\u0259t\u0259n olmu\u015f, Osmanl\u0131dan S\u0259f\u0259viy\u0259 s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sultan S\u0259limin yazd\u0131\u011f\u0131 t\u0259hqiramiz m\u0259ktublarda h\u0259r hans\u0131 m\u0259nada olursa-olsun, dediyim kimi, \u018ffrasiyab cizgisi qabard\u0131l\u0131bsa, bununla yaln\u0131z q\u00fcrur duymaq g\u0259r\u0259kir. &#8220;F\u0259rmandari-\u0259c\u0259m, sip\u0259hsalari-\u0259z\u0259m, s\u0259rdari-m\u00fc\u0259zz\u0259m, dahhaki-ruzgar, darabi-giridar, \u018ffrasiyabi-\u0259hd&#8230;&#8221; Yaxud &#8220;Z\u0259man\u0259 \u018ffrasiyab\u0131 \u018fmir \u0130smay\u0131l&#8221; v\u0259 s&#8230; Z\u0259man\u0259 \u018ffrasiyab\u0131, y\u0259ni z\u0259man\u0259 Alp \u018fr Tonqas\u0131&#8230; Bunun n\u0259yi bizim deyil, yaxud o hans\u0131 m\u00fcasir \u0130rand\u0131r ki, bu g\u00fcn Keyxosrov olma\u011f\u0131 deyil, \u018ffrasiyab olma\u011f\u0131 se\u00e7ib, yaxud se\u00e7\u0259r?..<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>X\u0259tainin ay-ulduzlu bayra\u011f\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Qaynaqlar \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n bayra\u011f\u0131nda ay-ulduz t\u0259sviri oldu\u011funu bildirir. M\u0259n bunu Mirz\u0259 Abbasl\u0131n\u0131n 1980-ci ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 \u00e7ox d\u0259y\u0259rli &#8220;\u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin \u00f6m\u00fcr yolu miniat\u00fcrl\u0259rd\u0259&#8221; kitab\u0131ndan oxumu\u015fdum. (Kitab 1981-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015fdu v\u0259 b\u00f6y\u00fck h\u0259y\u0259canla oxunurdu). \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n Ba\u011fdadda b\u00f6y\u00fck co\u015fqu il\u0259 qar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazan m\u00fc\u0259llif &#8220;Cahanarayi \u015eah \u0130smay\u0131l S\u0259f\u0259vi&#8221;y\u0259 istinad\u0259n &#8220;\u015eah \u0130smay\u0131l ay-ulduzlu bayra\u011f\u0131 alt\u0131nda Ba\u011fdada yax\u0131nla\u015fd\u0131&#8221;, &#8211; dey\u0259 bildirir. Bu is\u0259 \u0130ran\u0131n \u0259n\u0259n\u0259vi \u015firi-xur\u015fid t\u0259svirli bayra\u011f\u0131 deyil (ki, son m\u00fcharib\u0259 t\u0259b\u0259dd\u00fclatlar\u0131nda p\u0259hl\u0259vip\u0259r\u0259st farslar indiki bayraqlar\u0131ndak\u0131 &#8220;Allah&#8221; s\u00f6z\u00fcn\u00fc d\u0259rhal \u015firi-x\u00fcr\u015fidl\u0259 \u0259v\u0259zl\u0259yib meydana \u00e7\u0131xd\u0131lar).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>X\u0259tainin \u015fair kimliyi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u015eeirl\u0259ri qurdu\u011fu d\u00f6vl\u0259tin ideoloji m\u0259zmununu \u0259ks etdir\u0259n X\u0259tai nadir v\u0259 ham\u0131dan f\u0259rqli \u015fairdir. Professor Oqtay \u018ff\u0259ndiyevin &#8220;Az\u0259rbaycan S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti&#8221; kitab\u0131nda diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n bel\u0259 m\u00fch\u00fcm bir m\u0259qam var: &#8220;Hekay\u0259 \u00fcslubunda olan m\u0259nb\u0259l\u0259r q\u0131z\u0131lba\u015flar h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n ideologiyas\u0131&#8230; haqq\u0131nda m\u00fchakim\u0259 y\u00fcr\u00fctm\u0259y\u0259 imkan vermir. Bu c\u0259h\u0259td\u0259n \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin \u00f6z divan\u0131 b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">B\u0259z\u0259n X\u0259tainin \u015fairliyi d\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131na al\u0131n\u0131r. X\u0259tai imzas\u0131 il\u0259 yaz\u0131lan \u015feirl\u0259rin ona aid olmad\u0131\u011f\u0131 iddia olunur. Bu \u015feirl\u0259ri X\u0259tai yazmay\u0131bsa, bel\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ki, &#8220;XVI \u0259srd\u0259ki Az\u0259rbaycan t\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n&#8230; dil v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131q \u00fcns\u00fcrl\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 v\u0259 i\u00e7\u0259risin\u0259 d\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 b\u0259dii v\u0259 lisani komponentl\u0259rin geni\u015fliyi, horizontal meyar\u0131 X\u0259tai il\u0259 t\u0259msil olunur&#8221; dey\u0259n B\u0259kir \u00c7obanzad\u0259 yan\u0131l\u0131rd\u0131? Min be\u015f y\u00fczillik poeziya tariximizd\u0259 bu miqyasda \u0259d\u0259bi d\u0259y\u0259r da\u015f\u0131yan v\u0259 bu miqyasda elmi d\u0259y\u0259rini alan X\u0259tai deyil, kimdirs\u0259, ba\u015fqa bir \u015fairdir?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Az\u0259rbaycan m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin dominant\u0131 olan T\u0259briz miniat\u00fcr m\u0259kt\u0259bi d\u0259, \u015eeyx S\u0259fi xal\u00e7as\u0131 da S\u0259f\u0259vi irsidir. Biz imtina ed\u0259k, m\u00fcasir \u0130ranm\u0131 sahib \u00e7\u0131xs\u0131n?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fazil Mustafa bildirir ki, &#8220;s\u0259f\u0259viliyin bizim bug\u00fcnk\u00fc milli mirasa aid edilm\u0259sinin he\u00e7 bir m\u0259ntiqi izah\u0131 yoxdur&#8221;. Do\u011frudanm\u0131, yoxdur?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">S\u0259f\u0259vi varisliyind\u0259n imtina ediriks\u0259, o zaman \u00e7ox \u015feyl\u0259rd\u0259n imtina etm\u0259liyik. Milli varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n m\u0259d\u0259ni kimlik simvolu olan T\u0259briz miniat\u00fcr m\u0259kt\u0259bind\u0259n imtina etm\u0259liyik? Sultan M\u0259h\u0259mm\u0259din, A\u011fa Mir\u0259kin, Mir M\u00fcs\u0259vvirin, Mir Seyid \u018flinin, Sadiq b\u0259y \u018ff\u015far\u0131n bizim m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 d\u0259xli olmad\u0131\u011f\u0131na inanmal\u0131y\u0131q? X\u0259tainin b\u0259dii irsind\u0259n imtina etm\u0259liyik? &#8220;\u015eeyx S\u0259fi&#8221; xal\u00e7as\u0131n\u0131n biz\u0259 aid olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259m\u0259liyik? \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n saray\u0131ndak\u0131 A\u015f\u0131q Qurbanid\u0259n imtina etm\u0259liyik? B\u00fct\u00fcn bunlar bizim m\u0259d\u0259ni kimliyimizin r\u0259mzl\u0259ri deyilmi? Biz bu mirasla var\u0131q. \u0130mtina ets\u0259k, s\u00f6z\u00fcn b\u00fct\u00fcn m\u0259nalar\u0131nda quru yerd\u0259 qalmar\u0131qm\u0131?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Z\u0259ruri bir \u0259lav\u0259: \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin Bak\u0131dak\u0131 heyk\u0259li<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin Bak\u0131dak\u0131 heyk\u0259li il\u0259 ba\u011fl\u0131 internetd\u0259 axtar\u0131\u015f verdim. 1993-c\u00fc ild\u0259 a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bildirilir. Memarlar\u0131 kimdir, onlar da qeyd olunub. Ancaq hans\u0131 ayda v\u0259 ay\u0131n ne\u00e7\u0259sind\u0259 a\u00e7\u0131l\u0131b, a\u00e7\u0131l\u0131\u015fda kiml\u0259r \u00e7\u0131x\u0131\u015f edib? &#8211; bu bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat yoxdur. &#8220;\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti&#8221;nin 1993-c\u00fc il komplektini v\u0259r\u0259ql\u0259yir\u0259m. H\u0259min ilin 11 iyun tarixli say\u0131nda X\u0259tainin heyk\u0259linin \u015f\u0259kli, yan\u0131nda da bel\u0259 q\u0131sa bir m\u0259lumat verilib: &#8220;\u00d6t\u0259n \u015f\u0259nb\u0259 g\u00fcn\u00fc X\u0259tai rayonunda \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin abid\u0259sinin t\u0259nt\u0259n\u0259li a\u00e7\u0131l\u0131\u015f m\u0259rasimi olmu\u015fdur (Abid\u0259nin m\u00fc\u0259llifl\u0259ri Xalq r\u0259ssam\u0131 \u0130brahim Zeynalov, heyk\u0259lt\u0259ra\u015f Zakir Mehdiyev, memarlar is\u0259 P\u0259rviz H\u00fcseynov v\u0259 Hac\u0131 \u018fliyevdir).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">M\u0259rasimi giri\u015f s\u00f6z\u00fc il\u0259 rayon icra hakimiyy\u0259tinin ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Z\u0259limxan M\u0259mm\u0259dli a\u00e7araq \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin qurucusu kimi \u0259v\u0259zsiz xidm\u0259tl\u0259rind\u0259n dan\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">M\u0259rasimin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda prezidentin humanitar m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 m\u00fc\u015faviri R.\u0130smay\u0131lov, m\u0259d\u0259niyy\u0259t naziri P.B\u00fclb\u00fclo\u011flu, Bak\u0131 v\u0259 k\u0259ndl\u0259r birliyinin s\u0259dri N.A\u011fayev, abid\u0259nin m\u00fc\u0259llifi \u0130.Zeynalov v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Abid\u0259nin lentinin k\u0259silm\u0259si il\u0259 bir arada Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t himni s\u0259sl\u0259ndirilmi\u015fdir&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ba\u015fqa he\u00e7 n\u0259 yaz\u0131lmay\u0131b. A\u00e7\u0131l\u0131\u015f m\u0259rasimind\u0259n foto da yoxdur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bir d\u0259 q\u0259zetin ilk s\u0259hif\u0259sind\u0259 X\u0259tainin bu misralar\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>X\u0259tayi, d\u00fcnyan\u0131n \u00f6t\u0259si fani,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Bizd\u0259n \u0259vv\u0259l bunda g\u0259l\u0259nl\u0259r qan\u0131?<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Sanma daim \u015fad y\u00fcr\u00fcy\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259ni,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Bir g\u00fcn olur n\u00f6vb\u0259t ona da g\u0259l\u0259.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tarix\u0259 fikir verdinizs\u0259, abid\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n \u00e7\u0259tin g\u00fcn\u00fcnd\u0259, qarda\u015f q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n bir add\u0131ml\u0131\u011f\u0131nda ucald\u0131l\u0131b.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Abid\u0259nin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda m\u0259d\u0259niyy\u0259t naziri kimi s\u00f6z dey\u0259n Polad B\u00fclb\u00fclo\u011flunun indi X\u0259tai irsinin m\u00fczakir\u0259 olundu\u011fu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 Parlamentin M\u0259d\u0259niyy\u0259t Komit\u0259sinin s\u0259dri kimi s\u00f6z\u00fcn\u0259 ehtiyac var&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u018fmir Teymurla \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n ortaq t\u0259r\u0259fi &#8211; isna-\u0259\u015f\u0259riyy\u0259 m\u0259sl\u0259ki<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Teymurun m\u0259zh\u0259bi bar\u0259d\u0259 tarix\u00e7il\u0259r aras\u0131nda t\u0259r\u0259dd\u00fcdl\u00fc v\u0259 f\u0259rqli q\u0259na\u0259tl\u0259r m\u00f6vcuddur. Z\u0259ki V\u0259lidi To\u011fan\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 kimi, &#8220;Tem\u00fcr\u0259 g\u0259linc\u0259, o, Mazandaranda m\u00fcfrid \u015fi\u0259likl\u0259, Suriyada m\u00fcfrid s\u00fcnnilikl\u0259 m\u00fccadil\u0259 etdi. Mazandaranl\u0131lar onu Yezid t\u0259l\u0259qqi etdikl\u0259ri halda, suriyal\u0131larca o \u015fi\u0259 idi&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ancaq, tarixd\u0259n b\u0259llidir ki, \u018fmir Teymur bir \u0259hli-beyt sevdal\u0131s\u0131 olub. M\u0259ml\u0259k\u0259tind\u0259 pey\u011f\u0259mb\u0259r \u00f6vladlar\u0131na m\u0259nsub ayr\u0131ca m\u0259qamlar b\u0259rq\u0259rar edib&#8230; H\u0259tta Fuad K\u00f6pr\u00fcl\u00fcn\u00fcn &#8220;T\u00fcrk Edebiyat\u0131nda ilk Mutasavv\u0131flar&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 Hafiz Ebruya, Leon Kahuna istinad\u0259n yazd\u0131\u011f\u0131 kimi, &#8220;Teymir \u0259ski \u00c7ingiz Yasas\u0131n\u0131 qald\u0131raraq isna-\u0259\u015f\u0259riyy\u0259 m\u0259sl\u0259kind\u0259n m\u00fclh\u0259m (\u015fi\u0259 m\u0259sl\u0259kd\u0259n ilhamlanaraq) yeni bir t\u0259\u015fkilat&#8221;, yaxud dini-m\u0259fkur\u0259vi sistem yaratm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 Teymurdan sonra tarixin ibr\u0259t s\u0259hn\u0259sin\u0259 I \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131 \u00e7\u0131xar\u0131rd\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u018fvv\u0259ld\u0259 d\u0259 qeyd etdiyim kimi, H\u00fcseynzad\u0259nin 2500 illik t\u00fcrk tarixind\u0259n b\u0259hs ed\u0259n &#8220;Siyas\u0259ti-f\u00fcrus\u0259t&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 &#8220;Teymurnam\u0259&#8221; f\u0259sli &#8220;S\u0259f\u0259vil\u0259r&#8221; f\u0259sli il\u0259 davam edir, Teymur \u00f6vladlar\u0131ndan sonra t\u00fcrk cahan hakimiyy\u0259ti qafil\u0259sini s\u0259f\u0259vil\u0259r davam etdirir. H\u00fcseynzad\u0259 \u00c7ald\u0131ran sava\u015f\u0131na Ankara meydan sava\u015f\u0131n\u0131n, \u015eah \u0130smay\u0131lla Sultan S\u0259limin aras\u0131ndak\u0131 ixtilafa \u018fmir Teymurla Y\u0131ld\u0131r\u0131m B\u0259yazid aras\u0131ndak\u0131 q\u0131r\u011f\u0131nl\u0131\u011f\u0131n davam\u0131 kimi bax\u0131r. Diqq\u0259ti Teymuril\u0259rl\u0259 S\u0259f\u0259vil\u0259r \u015f\u0259c\u0259r\u0259si aras\u0131nda gizli-a\u015fkar ba\u011flar\u0131n m\u00f6vcudlu\u011funa c\u0259lb edir. T\u0259lqin edir ki, og\u00fcnk\u00fc \u0130ran Turan\u0131n bir qismidir. Bir az sonra Az\u0259rbaycan valisi Abbas Mirz\u0259 Qacar\u0131n dilind\u0259n &#8220;Herat, Xar\u0259zm, T\u00fcrkm\u0259n yerl\u0259ri v\u0259 sair\u0259 d\u0259xi m\u0259n\u0259n \u015fu m\u00fcahid\u0259 il\u0259 (T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si il\u0259) hakimiyy\u0259timizd\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131, &#8211; dey\u0259rk\u0259n d\u0259 H\u00fcseynzad\u0259 bunu xat\u0131rlad\u0131rd\u0131&#8230; H\u00fcseynzad\u0259 S\u0259f\u0259viliyin qurucu atas\u0131 S\u0259fi\u0259ddini xat\u0131rlad\u0131r, X\u0259tainin n\u0259sil \u015f\u0259c\u0259r\u0259si bar\u0259d\u0259: &#8220;\u018frd\u0259bild\u0259 zaviy\u0259ni\u015fin olmu\u015f bulunan \u015eeyx S\u0259fi\u0259ddin \u018fl\u0259vi nam seyidin \u0259hfad\u0131ndand\u0131r (n\u0259slind\u0259ndir)&#8221; deyir. &#8220;\u015eeyx S\u0259fi\u0259ddin is\u0259 h\u0259zr\u0259ti-imam Musayi-Kazimin n\u0259slind\u0259ndir. S\u0259f\u0259viyy\u0259nin \u0130ran taxt\u0131na nailiyy\u0259tl\u0259ri s\u0131rf seyid olduqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn olmay\u0131b, bunun bir ne\u00e7\u0259 s\u0259b\u0259bi vard\u0131r. \u018fvv\u0259la, \u015eeyx S\u0259fi f\u0259zl v\u0259 kamal\u0131, z\u00f6hd v\u0259 t\u0259qvas\u0131 say\u0259sind\u0259 \u0259hli-beyt\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 m\u0259\u015fhur Teymurun f\u00f6vq\u0259lad\u0259 h\u00f6rm\u0259tin\u0259 m\u0259zh\u0259r oldu. Bu \u00fczd\u0259n \u0259vv\u0259la, dinin q\u0259dr v\u0259 etibar\u0131 getdikc\u0259 artd\u0131. Saniy\u0259n, bunlar A\u011fqoyunlularla \u0259qr\u0259bal\u0131q peyda etdil\u0259r. \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n b\u00f6y\u00fck valid\u0259si, y\u0259ni n\u0259n\u0259si A\u011fqoyunlu h\u00f6kmdarlar\u0131ndan Uzun H\u0259s\u0259nin h\u0259m\u015fir\u0259si oldu\u011fu kibi anas\u0131 Al\u0259m\u015fah b\u0259yim d\u0259 onun q\u0131z\u0131d\u0131r. O halda S\u0259f\u0259viyy\u0259 s\u00fclal\u0259si valid\u0259 c\u0259h\u0259tind\u0259n t\u00fcrk olan A\u011fqoyunlular\u0131n t\u0259madisi (davam\u0131) say\u0131l\u0131r. \u015eah \u0130smay\u0131l \u015eirvan\u0131 z\u0259bt v\u0259 b\u0259d\u0259 A\u011fqoyunlular\u0131n son h\u00f6kmdar\u0131n\u0131 t\u0259mamil\u0259 m\u0259\u011flub edib, d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u0259 xatim\u0259 \u00e7\u0259kdikd\u0259n sonra T\u0259brizd\u0259 elani-s\u0259lt\u0259n\u0259t el\u0259di&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130bn B\u0259zzaz da 1350-ci ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;S\u0259fv\u0259t\u00fcs-S\u0259fa&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 \u015eeyx S\u0259fi bar\u0259d\u0259 bel\u0259 bir m\u0259lumat t\u0259qdim edib: &#8220;Bir g\u00fcn h\u0259zr\u0259t \u015eeyx oturur ik\u0259n g\u00f6rdi kim, mehrabun divar\u0131 yar\u0131lub bir kims\u0259 \u00e7\u0131xub, h\u0259zr\u0259t \u015eeyx\u0259 xitab etdi kim, ey t\u00fcrk piri v\u0259 ol \u00e7a\u011f \u015eeyx\u0259 &#8220;t\u00fcrk piri&#8221; derl\u0259rdi&#8230;&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 YouTube platformas\u0131nda kims\u0259 israrla s\u00fcbut etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131 ki, \u015eeyx S\u0259fi\u0259ddinin t\u00fcrk olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 fikir h\u0259min \u0259s\u0259r\u0259 sonradan daxil edilib. Q\u0259rib\u0259dir, kimin n\u0259 ehtiyac\u0131 vard\u0131 ki, S\u0259fi\u0259ddin \u018frd\u0259bilinin t\u00fcrk oldu\u011funu kim\u0259s\u0259 car \u00e7\u0259ksin? Tutaq ki, deyil\u0259nl\u0259r h\u0259qiq\u0259tdir, art\u0131r\u0131blar, bunun biz\u0259 hans\u0131sa ziyan\u0131 varm\u0131? Ax\u0131 o kitabda S\u0259fi\u0259ddind\u0259n ba\u015fqa da \u00e7oxlu t\u00fcrkl\u0259r v\u0259 turanlar var. Tutaq ki, o t\u0259zkir\u0259d\u0259 Muqanlu Pir\u0259 Bayat\u0131 var. Yaxud bel\u0259 x\u0259b\u0259rl\u0259r: &#8220;Pir\u0259 Turan dedi kim&#8230;&#8221; v\u0259 s.. Pir\u0259 Turan &#8211; \u00f6vliya Turan m\u0259nas\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mustafa Ekin\u00e7i &#8220;\u018frd\u0259bil T\u0259kk\u0259sinin Qurulu\u015fu, G\u0259li\u015fm\u0259si v\u0259 Anadoludak\u0131 dini v\u0259 siyasi f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 bildirir ki, Teymur 1402-ci ild\u0259 Y\u0131ld\u0131r\u0131m B\u0259yazidl\u0259 m\u00fcharib\u0259d\u0259n d\u00f6n\u0259rk\u0259n \u018frd\u0259bil\u0259 ba\u015f \u00e7\u0259kmi\u015f, \u015eeyx S\u0259fi xan\u0259gah\u0131n\u0131 v\u0259 \u015eeyx S\u0259fi\u0259ddinin n\u0259v\u0259si Xoca \u018flini ziyar\u0259t etmi\u015f, bu g\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259n sonra \u018frd\u0259bil v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131 b\u00fct\u00fcn torpaqlar\u0131n g\u0259lirinin \u018frd\u0259bil t\u0259kk\u0259sin\u0259 verilm\u0259sini \u0259mr etmi\u015f, Ankara m\u00fcharib\u0259sind\u0259 \u0259sir g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc v\u0259 \u0259sas\u0259n, T\u0259k\u0259 v\u0259 Qaraman boylar\u0131ndan olu\u015fan osmanl\u0131lar\u0131 Xoca \u018flinin ist\u0259yin\u0259 uy\u011fun olaraq azad edib onlar\u0131 \u018frd\u0259bil t\u0259kk\u0259sinin k\u0259ram\u0259tin\u0259 ba\u011f\u0131\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Brokkelman is\u0259 yaz\u0131r: &#8220;\u015eeyx Heyd\u0259rin t\u0259r\u0259fdarlar\u0131, i\u00e7l\u0259rind\u0259n Teymurun \u015eeyx Xoca \u018fliy\u0259 ba\u011f\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131 Anadolu \u0259sirl\u0259rinin n\u0259slind\u0259n g\u0259l\u0259nl\u0259ri imtiyazl\u0131 bir durum \u0259ld\u0259 etmi\u015f m\u00fcxt\u0259lif t\u00fcrk q\u0259bil\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259nsubdurlar&#8221;. \u0130lk S\u0259f\u0259vi \u0259sg\u0259rl\u0259rinin d\u0259, ilk q\u0131z\u0131lba\u015flar\u0131n da el\u0259 \u0259ski osmanl\u0131 z\u00fcmr\u0259sind\u0259n oldu\u011funu t\u0259kzib etm\u0259k sad\u0259c\u0259, m\u00fcmk\u00fcn deyil. Dem\u0259li, Nihal Ats\u0131z\u0131n \u0259vv\u0259ld\u0259 xat\u0131rlatd\u0131\u011f\u0131m m\u00fclahiz\u0259si bilavasit\u0259 h\u0259qiq\u0259tdir: bu, bir i\u00e7 sava\u015f\u0131yd\u0131&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>16-17 avqust 2026<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">M\u0259nb\u0259: <a href=\"https:\/\/edebiyyatqazeti.az\/\">https:\/\/edebiyyatqazeti.az\/<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nihal Ats\u0131za g\u00f6r\u0259 Osmanl\u0131-S\u0259f\u0259vi m\u00fcharib\u0259si bir i\u00e7 sava\u015f\u0131d\u0131r&#8230; 1966-c\u0131 ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 bir m\u0259qal\u0259sind\u0259 Nihal Ats\u0131z &#8220;Osmanl\u0131-S\u0259f\u0259vi sava\u015f\u0131 bir i\u00e7 sava\u015f\u0131d\u0131r&#8221; deyir v\u0259 \u0259lav\u0259 edirdi ki, &#8220;T\u00fcrkl\u0259rin b\u0259zil\u0259rini milli d\u00fc\u015fm\u0259n dey\u0259 g\u00f6st\u0259rm\u0259k h\u0259m tarixi d\u0259yi\u015fdirm\u0259k, h\u0259m d\u0259 sabahk\u0131 t\u00fcrk birliyini indid\u0259n baltalamaq olur. Bu baltalama tarixi d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rimizin \u00e7\u00f6r\u0259yin\u0259 ya\u011f s\u00fcrtm\u0259kdir&#8221;. Bu s\u00f6zl\u0259rin deyildiyi vaxtdan altm\u0131\u015f il &hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-52925","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pub","latest_post"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52925","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=52925"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52925\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":52933,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52925\/revisions\/52933"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=52925"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=52925"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=52925"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}