{"id":52942,"date":"2026-08-25T09:00:00","date_gmt":"2026-08-25T05:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=52942"},"modified":"2026-08-26T09:19:10","modified_gmt":"2026-08-26T05:19:10","slug":"q%c9%99dim-%c9%99lyazmalardan-suni-intellekt%c9%99-q%c9%99d%c9%99r-dask%c9%99ndd%c9%99-islam-sivilizasiyasi-m%c9%99rk%c9%99zi-reportaj-video","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/?p=52942","title":{"rendered":"Q\u0259dim \u0259lyazmalardan s\u00fcni intellekt\u0259 q\u0259d\u0259r: Da\u015fk\u0259ndd\u0259 \u0130slam Sivilizasiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zi &#8211;\u00a0REPORTAJ\u00a0V\u0130DEO"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/azertag.az\/files\/galleryphoto\/2026\/2\/1200x630\/w_1617876556675035144853_1200x630.jpg\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Da\u015fk\u0259ndd\u0259ki \u0130slam Sivilizasiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zinin \u0259razisin\u0259 q\u0259d\u0259m qoyanda 10 hektarl\u0131q sah\u0259ni \u0259hat\u0259 ed\u0259n kompleksin miqyas\u0131 insan\u0131 heyr\u0259t\u0259 g\u0259tirir. Xast-\u0130mam ansambl\u0131n\u0131n yan\u0131nda in\u015fa edilmi\u015f v\u0259 art\u0131q d\u00fcnyan\u0131n \u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m \u0130slam m\u0259d\u0259niyy\u0259ti muzeyl\u0259rind\u0259n biri kimi \u201cGinnesin rekordlar kitab\u0131\u201dna daxil edilmi\u015f bu m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m kompleks ilk andan etibar\u0259n \u0259z\u0259m\u0259t v\u0259 harmoniyan\u0131n v\u0259hd\u0259ti il\u0259 heyranl\u0131q do\u011furur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/azertag.az\/\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">AZ\u018fRTAC<\/a>-\u0131n Da\u015fk\u0259ndd\u0259ki \u0130slam Sivilizasiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zin\u0259 ilk d\u0259f\u0259 s\u0259f\u0259r ed\u0259n m\u00fcxbirinin verdiyi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, layih\u0259nin ideyas\u0131 \u00d6zb\u0259kistan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u015eavkat Mirziyoyev\u0259 m\u0259xsusdur. T\u0259m\u0259l da\u015f\u0131 r\u0259mzi olaraq 2018-ci il iyunun 15-d\u0259, Ramazan bayram\u0131 g\u00fcn\u00fc qoyulub. Binan\u0131n tikintisi t\u0259xmin\u0259n 8 il davam edib v\u0259 bu i\u015fl\u0259r\u0259 4 min\u0259 yax\u0131n m\u00fct\u0259x\u0259ssis c\u0259lb olunub.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Binan\u0131n memarl\u0131\u011f\u0131 \u015e\u0259rq s\u0259n\u0259t \u00fcslubuna h\u0259sr olunmu\u015f bir himndir v\u0259 burada h\u0259r bir ziyar\u0259t\u00e7i do\u011fma estetik ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 d\u0259rhal hiss ed\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Monumental fasad\u0131 h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fc t\u0259xmin\u0259n 34 metr olan s\u0259kkizta\u011fl\u0131 portal b\u0259z\u0259yir. Onlar\u0131n h\u0259r biri \u00d6zb\u0259kistan\u0131n tarixi-m\u0259d\u0259ni b\u00f6lg\u0259l\u0259rinin \u2013 S\u0259m\u0259rq\u0259nd v\u0259 Buxaradan Xiv\u0259 v\u0259 Kokandad\u0259k \u2013 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus \u00fcslubunda i\u015fl\u0259nib. Kompleksin \u00fcz\u0259rind\u0259 60 metrd\u0259n \u00e7ox y\u00fcks\u0259klikd\u0259 n\u0259h\u0259ng g\u00fcnb\u0259z ucal\u0131r v\u0259 onun alt\u0131nda 50 min kvadratmetr sah\u0259ni \u0259hat\u0259 ed\u0259n m\u0259kan yerl\u0259\u015fir. Az\u0259rbaycan memarlar\u0131n\u0131n orta \u0259srl\u0259r\u0259 aid memarl\u0131q irsi d\u0259 \u0259srl\u0259r boyu \u0130slam x\u0259ttatl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 ornamentl\u0259ri il\u0259 qovu\u015fdu\u011fundan bu monumental harmoniya olduqca do\u011fma t\u0259sir ba\u011f\u0131\u015flay\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kompleksin daxili t\u0259rtibat\u0131nda \u0259n\u0259n\u0259vi s\u0259n\u0259tkarl\u0131q n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259n istifad\u0259 olunub, bel\u0259 ki, burada g\u0259c \u00fcz\u0259rind\u0259 oyma s\u0259n\u0259ti, keramikoplastika, miniat\u00fcr r\u0259ngkarl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 z\u0259rif x\u0259ttatl\u0131q \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b. Lakin kompleksin \u0259sl m\u0259n\u0259vi \u00fcr\u0259yi M\u00fcq\u0259dd\u0259s Quran Zal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sah\u0259si 1200 kvadratmetr olan bu m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m m\u0259kan 50 tona yax\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011fa malik, 1,6 milyon \u201cSwarovski\u201d kristal\u0131 il\u0259 b\u0259z\u0259dilmi\u015f \u00e7il\u00e7\u0131raqdan yay\u0131lan i\u015f\u0131qla ayd\u0131nlan\u0131r. Zal\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259ki rotondada \u0259fsan\u0259vi Osman Mushaf\u0131 (VII \u0259sr\u0259 aid, ceyran d\u0259risi \u00fcz\u0259rind\u0259 Kuf\u0259 x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 UNESCO-nun \u201cD\u00fcnya yadda\u015f\u0131\u201d reyestrin\u0259 daxil edilmi\u015f \u0259lyazman\u0131n orijinal n\u00fcsx\u0259si) qorunur. D\u00f6rd y\u00fcz\u0259 yax\u0131n s\u0259hif\u0259d\u0259n ibar\u0259t olan, x\u0259lif\u0259l\u0259rin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcn yadda\u015f\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 saxlayan v\u0259 \u018fmir Teymur t\u0259r\u0259find\u0259n S\u0259m\u0259rq\u0259nd\u0259 g\u0259tiril\u0259n q\u0259dim \u0259lyazman\u0131n 338 s\u0259hif\u0259sinin g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc h\u0259r bir z\u0259vvar v\u0259 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131da heyr\u0259t v\u0259 ehtiram hissi do\u011furur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ekspozisiyada \u0259lyazmalara v\u0259 elmi \u0259s\u0259rl\u0259r\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirilib. Burada m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259r\u0259 aid 114 nadir Quran n\u00fcsx\u0259sind\u0259n ibar\u0259t kolleksiya, h\u0259m\u00e7inin \u0130mam \u0259l-Buxarinin \u0259s\u0259rl\u0259rinin \u0259n m\u00f6t\u0259b\u0259r n\u00fcsx\u0259l\u0259ri, \u018fl-F\u0259rabi, \u0130bn Sina v\u0259 \u018fl-Biruninin traktatlar\u0131 toplan\u0131b. Ekspozisiyalar interaktiv panell\u0259r, virtual laboratoriyalar v\u0259 ziyar\u0259t\u00e7il\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycan dili d\u0259 daxil olmaqla bir ne\u00e7\u0259 dild\u0259 dan\u0131\u015fan aliml\u0259rin r\u0259q\u0259msal avatarlar\u0131 il\u0259 t\u0259chiz olunub.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ziyar\u0259t\u00e7il\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif interaktiv formatlar da n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulub. Burada immersiv zallara v\u0259 m\u00fcasir multimedia ekspozisiyalar\u0131na ba\u015f \u00e7\u0259km\u0259k, \u00d6zb\u0259kistan \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin r\u0259q\u0259msal rekonstruksiyalar\u0131 aras\u0131nda g\u0259zm\u0259k v\u0259 ke\u00e7mi\u015fin b\u00f6y\u00fck aliml\u0259rinin r\u0259q\u0259msal obrazlar\u0131 vasit\u0259sil\u0259 elmi k\u0259\u015ffl\u0259r haqq\u0131nda \u201cbirinci \u015f\u0259xsin dilind\u0259n\u201d dan\u0131\u015f\u0131lan hekay\u0259l\u0259ri dinl\u0259m\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">M\u0259hz bu zallarda Az\u0259rbaycan v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiya m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rinin B\u00f6y\u00fck \u0130p\u0259k Yolunun vahid intellektual a\u011fac\u0131 il\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259rin ba\u011fl\u0131l\u0131\u011fa malik oldu\u011funu ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259rk edirs\u0259n.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dini relikviyalar aras\u0131nda Kisva (K\u0259b\u0259nin \u00f6rt\u00fcy\u00fcn\u00fcn bir par\u00e7as\u0131) x\u00fcsusi yer tutur. M\u0259rk\u0259zd\u0259 n\u00fcmayi\u015f etdiril\u0259n n\u00fcmun\u0259 XIX \u0259sr\u0259 aiddir v\u0259 1859-cu ild\u0259 Osmanl\u0131 sultan\u0131 I \u018fbd\u00fclm\u0259cidin \u0259mri il\u0259 haz\u0131rlan\u0131b. Ekspozisiyada, h\u0259m\u00e7inin XIII \u0259sr\u0259 aid K\u0259b\u0259 qap\u0131s\u0131n\u0131n h\u0259qiqi q\u0259dim a\u00e7arlar\u0131 n\u00fcmayi\u015f olunur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Birinci \u0130ntibah Zal\u0131 q\u0259dim sikk\u0259l\u0259r, s\u0259n\u0259tkarl\u0131q n\u00fcmun\u0259l\u0259ri v\u0259 memarl\u0131q abid\u0259l\u0259rinin maketl\u0259ri kimi nadir eksponatlar\u0131 \u0259hat\u0259 edir. Burada \u0259lyazmalar x\u00fcsusi yer tutur, bel\u0259 ki, \u0130mam \u0259l-Buxarinin \u201c\u018fl-Cami \u0259s-S\u0259hih\u201d (\u201cEtibarl\u0131 toplu\u201d) \u0259s\u0259ri burada qorunur. Bu \u0259s\u0259r \u201cQutub \u0259s-Sitt\u0259\u201dy\u0259 (\u201cAlt\u0131 kitab\u201d) daxil olan m\u00f6t\u0259b\u0259r h\u0259dis toplusudur. H\u0259m\u00e7inin \u018fl-F\u0259rabinin \u201c\u018fra \u0259hl \u0259l-m\u0259din\u0259 \u0259l-f\u0259zil\u0259\u201d (\u201cF\u0259zil\u0259tli insanlar\u0131n \u015f\u0259h\u0259ri\u201d) traktat\u0131n\u0131n XVII \u0259sr\u0259 aid n\u00fcsx\u0259si n\u00fcmayi\u015f etdirilir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130kinci \u0130ntibah Zal\u0131 \u018fmir Teymur v\u0259 Teymuril\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u0259 h\u0259sr olunub. H\u0259min d\u00f6vr\u0259 aid artefaktlar aras\u0131nda XIV \u0259sr\u0259 aid \u201c\u018fmir Teymurun T\u00fcrkm\u0259n f\u0259rman\u0131\u201dn\u0131n orijinal\u0131 da var. \u0130kinci \u0130ntibah qalereyas\u0131nda XV \u0259sr\u0259 aid orijinal ip\u0259k \u00e7apanlar\u0131 v\u0259 Buxara-\u015eiraz miniat\u00fcrl\u0259rini g\u00f6rd\u00fckd\u0259 insan heyr\u0259t\u0259 g\u0259lir. Az\u0259rbaycanl\u0131 tama\u015fa\u00e7\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bu, T\u0259briz miniat\u00fcr m\u0259kt\u0259bi il\u0259 s\u0131x \u0259laq\u0259l\u0259ri v\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 \u201cTURKSOY\u201d kimi beyn\u0259lxalq institutlar\u0131n himay\u0259si alt\u0131nda f\u0259al \u015f\u0259kild\u0259 qorunan v\u0259 t\u0259dqiq edil\u0259n ortaq t\u00fcrk irsini birba\u015fa xat\u0131rlad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Muzey kompleksi heyr\u0259tamiz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 m\u00fcasirdir, bel\u0259 ki, burada ya\u015f\u0131 80 min il\u0259d\u0259k olan tarixi artefaktlar multimedia immersiv \u015foular\u0131, LED ekranlar v\u0259 \u201cHumo AI\u201d s\u00fcni intellekti il\u0259 bir arada t\u0259qdim olunur. Fasadlarda holoqrafik \u015fou i\u015f\u0131qland\u0131qda, kompleksin \u0259traf\u0131nda is\u0259 \u018fmir Teymurun yenid\u0259n sal\u0131nm\u0131\u015f ba\u011flar\u0131n\u0131n yarpaqlar\u0131 x\u0131\u015f\u0131ldad\u0131qda bir h\u0259qiq\u0259t ayd\u0131n olur: \u0130slam Sivilizasiyas\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zi sad\u0259c\u0259 muzey deyil, ke\u00e7mi\u015fl\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k aras\u0131nda canl\u0131 bir k\u00f6rp\u00fcd\u00fcr. Az\u0259rbaycan is\u0259 bu n\u0259h\u0259ng m\u0259d\u0259ni m\u0259kan\u0131n ayr\u0131lmaz hiss\u0259si kimi h\u0259min k\u00f6rp\u00fcy\u0259 s\u0259mimi v\u0259 q\u00fcrur dolu heyranl\u0131qla bax\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><sub><em><strong>M\u00fcxbir \u2013 P\u0259rvan\u0259 Qafarova<\/strong><\/em><\/sub><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><sub><em><strong>Foto \u2013 Tofiq Babayev<\/strong><\/em><\/sub><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">M\u0259nb\u0259:\u00a0<a href=\"https:\/\/azertag.az\/\">https:\/\/azertag.az\/<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Da\u015fk\u0259ndd\u0259ki \u0130slam Sivilizasiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zinin \u0259razisin\u0259 q\u0259d\u0259m qoyanda 10 hektarl\u0131q sah\u0259ni \u0259hat\u0259 ed\u0259n kompleksin miqyas\u0131 insan\u0131 heyr\u0259t\u0259 g\u0259tirir. Xast-\u0130mam ansambl\u0131n\u0131n yan\u0131nda in\u015fa edilmi\u015f v\u0259 art\u0131q d\u00fcnyan\u0131n \u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m \u0130slam m\u0259d\u0259niyy\u0259ti muzeyl\u0259rind\u0259n biri kimi \u201cGinnesin rekordlar kitab\u0131\u201dna daxil edilmi\u015f bu m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m kompleks ilk andan etibar\u0259n \u0259z\u0259m\u0259t v\u0259 harmoniyan\u0131n v\u0259hd\u0259ti il\u0259 heyranl\u0131q do\u011furur. AZ\u018fRTAC-\u0131n Da\u015fk\u0259ndd\u0259ki \u0130slam Sivilizasiyas\u0131 M\u0259rk\u0259zin\u0259 &hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[49],"tags":[],"class_list":["post-52942","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-medeniyyat","latest_post"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52942","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=52942"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52942\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":52956,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52942\/revisions\/52956"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=52942"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=52942"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/edebiyyat-az.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=52942"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}