Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalı

Category: Köşə yazısı

  • Sevgi notu:qəşəng Xanım

    Post Views: 178

    “Qadın ağlıyla…” silsiləsindən…

    “Bəzi şeylər var həyatımızdamı deyim, dünyadamı deyim-bizi idarə edən kiçik detallar…”

                   Bu cümlə ilə başlayır Xanım Anelanın “Ürək notu:vanil” romanı… 

                   Dinlədiyim mahnıdandır: “Bəlkə çoxdan buldun bir dəva?”

                   …Olsun… Dərdə əyilməməyin cinsi yoxdur, yenə də, dərdi çəkməyin bir qadın tərəfi var. Həyatın bütün yüklərinin ipləri çiyinlərimizdən keçir, xəyanətdən başqa.  Xainlər düyünü düşüncəmizin üzərindən vurur!

                   “Ürək notu: vanil” romanı mənə xəyanət etdi. Xəyanətə uğrayan qadın xain qarşısında dik dursa da, daxilində xırdalanır, xırdalanır… Vicdanındakı məhkəmədə müttəhim özüdür! Bunu Günəş bilirdi… Bilə-bilə də, ömür cəngəlliyinin içindən, qaranlığın qala divarlarının üstündən, günahkar axtaranların əllərində daş üstünə gəldiyi döyüş meydanlarından keçdi, keçdi, gedib yapışdı işığın ətəyindən.

                   O ətəyə yığdığı daşlar da xırdaydı… İşığın onun əllərinə atdığı çərtiklər də…

                   *

                   Xanım Anela bu romanla anladır qadının necə xırdalandığını-xırdaçıya çevrildiyini… Bu məqamda qayıdıb bütövlüyün sirrini açmalıyıq ki, sonra yola davam edək.

    …Qayıtdığımız yol getdiyimiz deyilmiş, Tanrım! Qadının gedişi də, gəlişi də ayrı cür olur…                “Hər gedən qadın əlini /Arxaya uzadıb gedir” deyən də sən idin şair diliylə-yaratdığına bələd olmağınla öyünmək istəyirsənmiş, bəlkə də…  Bizsə, hələ sənin bütövlüyünün ruhumuzdakı inikasıyla fəxr etmək cəhdindəyik. Əlbəttə, sən bizi “özünəbənzər yaratdın”, özün kimi deyil!  Əlbəttə, biz “yaradılmışların əşrəfi” olsaq da, qeyri-əşrəf olduğumuzu yarımömürdə dərk edəndə, ən birinci səndən küsürük. Ən qəribəsi nədir, bilirsənmi? Küskünlüyümüzü də səninlə ovuduruq…

    Ah, Tanrım! İnsanın bütövlüyü sənin bütövlüyünün inikasıdır, dedim axı… Və güzgülərin bizi qucaqlamaq üçün qolları yoxdur.  Xanım Anelanın qəhrəmanı Günəş də yupyumru bir ruhla doğulmuşdu… İlk göz yaşıyla nazildi ruhu, ilk küskünlüklə çatladı, anasının ölümüylə paramparça oldu. Bundan sonra başladı bir ruhun özünübərpa müddəti…

    Ərə verildi… “Göz aydınlığı” aldı, ruhuna bir kölgə düşdü…

    Oğul doğdu… Sevindi, sevinci ruhundakı kölgəyə qalib gəlmək qüdrətində olmadı…

    Evdən qaçdı… Qınağa gəldi, ruhundakı kölgə tündləşdi…

    Təcavüzə məruz qaldı… Susdu, ruhundakı kölgə böyüyüb zülmət oldu…

    Zülmət… Ruh bütövlüyünün o biri üzü… 

                   *

                   Bütöv doğulan yox, özünübərpa ilə-alətlər: bütün duyğular, material: yaşananlar-bütövləşən ruh dünyaya meydan oxumağa hazırdır. Və də… Bu ruhun sahibi daxilində hələ də ələgəlməz qırıntılar üzərində gəzir.  Hər qırıntı batışı xırdalıqdır… Bu batışdan danışılan hər söhbət xırdaçılıqdır… Və hər şeyi bağışlayan, amma unutmayan qadın yaddaşının son illüziyasında da o batışın ağrısını hiss edir…

                   … “Qodu-qodu” adəti var Novruzda… Hərə bir pay götürüb qohum-qonşuların qapısına gedir… O qohum-qonşular da əllərində pay gəlir… Gözəl adətdir: bir evdə qaynayan qazandan hamı dadır.  Lakin bu adətin el arasında bir də kinayəli işlədilməsi var. Bir adam bundan-ona, ondan-buna söz daşıyırsa, səbəbsizcə burdan-ora, ordan-bura gedib-gəlirsə, soruşurlar:

                   -Nədi, “Qodu-qodu” oynayırsan? 

                   Burda da yapışaq “oynamaq” kəlməsindən… Gözəl, diləyatımlı feilimiz burada oyun oynamağı deyil, Novruzdakı hadisəni yenidən canlandırmağı ehtiva edir… 

                   Xanım Anelanın Günəşi bütövlüyünün ikinci fəslində öz parçalanmış halını oynayır… Kədəri də, sevinci də, qarşısındakı qapının dəstəyinə çatmayan əli də-arada zaman və bəxt məsafəsi var-bütövlüyün bətnində əriyib yox olmalı idi məntiqlə…  Qadın ağlı və məntiq isə çox nadir hallarda “=” işarəsiylə yazılır.  Bütün riyazi işarələr-vurma, bölmə, toplama, çıxma-məhz bundan sonra işə düşür… Xırdalanır qadınlar, xırdalandıqca öz duyğularıyla toplayır çəkə bildiyindən artıq dərdi ruhuna, vurur bir-birinə hikkəylə qəzəbi, bölür öz ömrünü sevdiyi kim varsa, onun xətrinə…  Bu hal təkrarlanır, təkrarlanır, zamansızlaşır, “səhv”ə çevrilir, “ağılsızlıq” olub örtür qürurun üstünü ki, soyuq çəkməsin kişi sərtliyindən, nəhayət, olur “Qodu-qodu”… Özündən-özünə xəbər daşıyır Günəş… Özündən-özünə gedib-gəlir…

                   *

                   Həyatı olduğu kimi yaşayırıq, onsuz da… Ya da bəxt boxçamızdan tapdıqlarımızla…

                   …Mehdiabadda bir uşaq tapılıb, 2 yaşlı… Sığınacaqdakılar adını “Tale” qoyublar… Yox, bunu Xanım Anela yazmayıb. Günün-5 mayın xəbər lentindədir.

                   Xanım Anela bundan daha real, daha amansız hadisələri qələmə alıb… İndi deyən tapılar ki, “bir uşağın atılmasından daha amansız nə ola bilər ki?” Cavab verim də: “O uşağın heç tapılmaması…”

                   Bu mənada, Günəşi atan bəxt onu tapmadı… “Axtarmadı” demirəm ha, küsəyəndir bəxt, niyə küsdürüm ki yazılarımdan?!  “Düz dur, qara bəxt, əyilmə!” demək asandır, amma bəxtin ta əzəldən qozbel olduğunu qəbullanmaq ondan da asandır.

                   Nə bulunan dəvalar, nə bizi idarə edən detallar qadın xırdaçılığı qarşısında duruş gətirə bilər.  Özündən yeni bir “ÖZ” yaradan qadının ilahələşməyi bundadır!  Yeni “ÖZ”ü yaradanadək yıxıldığı bütün uçurumlarda hikkəli cırmaqlarının, qanayan qürurunun izi qalıb; şeytanlaşmağının da kökündə bu dayanır!

                   ….“Qadın başlanğıcı” ilə bağlı araşdırmalarımın sonunda məni gülümsədən bu qənaət idi: qadını qadın deyil, kişi ucaldır!

                   Romanın sonunda anladım ki, Xanım Anela da bu qənaətə çatıb; qələminin və düşüncəsinin keçdiyi bütün yollara-tarixə və mifologiyaya sayğı duruşundayam! Ümidvaram, növbəti romanında “Qadın xırdaçılığı” məfhumunu “Ürək notu: vanil”dəki kimi nəsrin olaraq deyil, öz gözəlliyinə əmin olan ərgüvən olaraq qoyacaq oxucunun qarşısına!

    Şəfa Vəli (2026, may)

  • Üçdöngəli yolun bələdçi kitabçası

    Post Views: 142

    “Üçə qədər sayıram…”
    Qaçıb gizlənsin misralar…

    Bir…
    … “O Bir haqqı!” deyib əlini göyə uzadan qarı görməmisinizsə, nağılların niyə “biri var, biri yox”la başladığını anlayamazsınız. Hamı var olanı tanıyır öz vicdanınca, biz, Qulu Ağsəsin yazdığı kimi, “keçək yoxa…”
    Bizim şeirin alıcısı yoxdur. Şikayətçilərdən biri də mən…
    Cibran Xəlil Cibran yazırdı: “Böyük şair sükutumuzu dilə gətirməyi
    bacaran kəsdir”. Oxucu harda susdu/ susur ki, biz də onun sükutunu dilə gətirək?! Bizdən çox danışır oxucu…
    Fərid Hüseynin “Ulduz”dakı “Özüylə söhbəti…”ndə ( iyun, 2020) dediyi oxucu da elə yazandır-mənim kimi. Fərid deyir: “Çox zaman müəlliflərin nəzərdə tutmadığı mənaları belə, oxucular tapır”. Hə, Fərid, siz oxucu kimi məni və ya digər qələm həmkarlarınızı nəzərdə tutmurdunuz, amma mən tapdım bizi.
    Bu yazı da bir az vaxt tapıb özümlə dərdləşməyimdir elə… Ona görə quramaya oxşayır-hər rəngdən bir az, hər tikiş növündən bir sıra. Çoxdandır, analar qızlarına qurama öyrətmir…Anam bu yazını oxuyanda vatsapdan yığacaq ki:
    -İynə saplamağı öyrətsinlər hələ!
    Mən bəraətimi Qulu Ağsəsin “Bookline” podkastındakı fikirləri içərisindən seçim bəribaşdan: “ Ədəbiyyat bütövlükdə insanın özüylə söhbətidir… İnsanın özüylə söhbəti çox çətindir!” Hətta fikrim var, bu cümləni Feysbukumun alnına yazım.
    Bir olan, keç günahımdan, mən hara, yazqı yazmaq hara?! Şairliyimə ver… Yoxdan biri də şair ağlıdır…

    İki…
    …Yazıya başlamamış eşiyə boylanım bir, görüm, yağış kəsdimi?
    “Həyat problemləriylə gözəldir!”, bilirəm, bu gündən sabaha saxladığımız bütün yarımçıq işlər sabah da oyanmağa bəhanəmiz olsun deyə, həyat dəryasına atdığımız tilovlardır, bilirəm, amma yenə də, yazan olana bu mənzərə bir az dəyişsə, yaxşıdır.
    Yağışa baxmaq üçün yazı masamdan qalxmasaydım, yazını çoxdan bitirərdim.
    Başqa bir “Ulduz”da Aqşin Evrən “Özüylə söhbət…” edib (aprel, 2025). Deyib: “Əsrlərdir, sözü bıçaqlayırıq, lakin o, hələ də canlı, qüdrətli və əbədidir”. Hörmətli Aqşin, siz “əbədi” sözünü deməsəniz də, olardı, “Başlanğıcda SÖZ vardı” cümləsini bilməyən yazan olmaz. Hə, yenə o fikirdəyəm ki, müasir Azərbaycanda oxucu elə yazandır!
    Yazdıqlarımızın umduğumuz qədər oxunmadığının problem olmasını deyəndə isə, xahiş edirəm, “əbədi” sözünü qalın şriftlərlə və böyük hərflərlə yazın… Az yazmağın bir səbəbi də budur…
    “Həyatımdakı bütün problemlər bir anlıq da olsa, qurtarsın, artıq yazmamağa bəhanə qalmasın, yazım…”
    Bunu da Qulu Ağsəs deyir podkastda… Bir az keçir, klaviaturamızın boynunu bükür sözləriylə: “Həqiqi ədəbiyyatı yazmaq da çətindir, oxumaq da…” Eynəyimiz klaviaturamıza baxıb şeşələnir bu məqamda… Axı oxucu bizik-yazanlar…

    Üç…
    Yoruldum deməkdən: biz özümüzük yazan da, oxuyan da… Yazmaqdansa, çətin ki yorulam!
    …Həqiqət həmişə sondadır. Yoxsa onun haqqında danışanda da mənzilbaşına varmaq ifadəsindəki “varmaq” sözü işlədilməzdi. Demək, həqiqət yol da deyil, yoldaş da-yolun apardığı yerdir. Bu dünyadan ağlı bir şey kəsməyənlər elə bilir həqiqət o dünyadadır, hələ doğulmayanlar da bu dünyaya varmağa tələsir. Doğumdan ölümə yol gedənlər qeyri-həqiqətin çəpiyinə çəngi yallısı oynayanlardır… “Oynamaqdan utanmasan, nə var ki?!” deyib ulular… Burdakı utananlarsa, bizik-yazanlar… oxuyanlar…
    Eşikdə gün batıb… Düşüncəmdə günün bir boy qalxdığı vaxtdır… Klaviaturamın səsi küçədən də eşidilir yəqin… (Gümana bax, sevdiyim yazı!)
    “Düşüncə adamı daim yorğun olar… Axı onların xüsusi-müəyyən edilmiş iş vaxtı yoxdur…” –dedi bayaq Qulu Ağsəs… Məni deyirdi, səni deyirdi ay bunu oxuyan, Kafkanı deyirdi, Tolstoyun ən sevdiyim qəhrəmanı Levini deyirdi. Bir də, deyirdi ki, “Şəfa, sən dünyanın sahibi olanda da haqlısan, heç kim olanda da!” – Qulu Ağsəsin “Şeirdə dünyanın sahibi olmaq var, şeirdə heç kim olmamaq var…” sözlərini özümə belə tərcümə etdim!
    Uğurlu tərcümədir! Tərəkəmə qızı olaraq öz ana dilimi gözəl bilirəm! Babalarım, nənələrim bu dildə danışıb təbiətlə, Bir olanla, haqla, divanla və mənimlə!
    …Kafkanın “Çevrilmə”sini dünyəvi düşüncə sisteminin möhtəşəm zirvələrindən biri sayanlara pıçıldayıram: “Kafkanın bacısı Ottlaya yazdığı məktubları oxuyun, onda görəcəksiniz ki, “Çevrilmə” daha çox avtobioqrafik əsərdir”.
    “Şeir sirdi, adam, şeiri qışqırmazlar!” deyir ha Qulu Ağsəs, ona görə pıçıldayıram; səsim başına düşməsin şairin. Elə Kafka deyildimi gündəliyinə yazan: “Yazıçının individuallığı ondadır ki, hər kəs öz çatışmayan cəhətlərini özünəməxsus şəkildə gizləyir”?!
    …Bu yazıda nəyi gizlətdim, bir özüm bilirəm, bir də Bir olan… İnsandan Tanrıya yol üçdöngəlidir-düşünmək, hiss etmək, demək…
    Saydım…
    Bitdi…
    …Misralar sətirlərin arasında gizlənib, mən görməzdən gəlirəm, hərəyə birini siz tapın, ay bunu oxuyanlar!

    Şəfa Vəli (Şəki, aprel, 2026)

  • İki evin alın yazısına istinad edilən əsər

    Post Views: 163

    (“Ünvanımı tapan kitablar” silsiləsindən)

    Evlərin də taleyi var, alın yazısı var… Darvazalarından başlamış, ta bacasınadək şeirdir, romandır evlər. Küçəyə baxan pəncərələrlə həyətə baxan pəncərələr arasındakı enerji fərqi qədərdir bəzən ev sakinlərinin o evdəki xatirələrinin müxtəlifliyi…

    Hərdən olur, illər sonra  xatirələrin bələdçiliyinə güvənib bir evin qapısını açırıq… “Buradakı qapının cəftəsi cırıldayırdı…” əminliyi ilə sağdakı qapıya yönəlirik. Və görürük, xatirələrimiz bizə xəyanət edib; cırıldayan soldakı qapı imiş…

    Xatirələrin xəyanət səbəbini axtarmaq lazım deyil… Heç niyəsini də soruşmağa cəhd etməməliyik. Çünki əksər xatirələr arzuların diktəsindədir…

    …Evlərin də taleyi var… Alnına çoxdan-bünövrəsi qoyulandan yazılır sakinlərinin kim olacağı, kimin arzularının dalınca gedəcəyi, kimin sevdiyinə qovuşacağı və… Və də kimin şəhid olacağı!

    Şahanə Müşfiq “Əzəli, əbədi Azərbaycanam!” kitabını yazanda iki evin alın yazısındakı şifrələrə istinad edib: Natiq İsmayılovun doğulub-böyüdüyü ev və Natiq İsmayılovun 4 övladının böyüdüyü ev…

    Qəbələ rayonunun Bunud kəndindəki evin açılan şifrələrində “Oğul Vətən üçündür!” ideologiyası vardı. Və bu ideologiya sadəcə, hansısa utopistin təsəvvüründə deyildi-Azərbaycan xalqının qan yaddaşında, təfəkküründə, ruhunda idi! Vətənpərvərlik yeganə ideologiyadır ki, onun təbliği və ya yayılması üçün ideoloqlara ehtiyac yoxdur-o, candadır!

    Vətənçün doğulanlar özləri bilməsə də, gözləri önündə böyüdükləri onların ömür missiyalarını anlayır…. Və sonradan anladıqlarını xatirə xəritələrində işarələyirlər ki, gələcək nəsillərə miras etsinlər.

    Şahanə kitab boyunca iki evin arasında addımlayıb… Onun addım səslərinin əks-sədasında kədər də var, “elin göynək yeri” olan şəhid yoxluğunun sızısı da… Amma diqqətlə dinləyən oxucu bu əks-sədanın bətnində məğrurluğun və əminliyin olmasını da duyur…

    Bakıdakı evin divarları Natiqin övladları ilə söhbətlərini, atalarını görən uşaqların sevincli səslərini, Nigar xanımın nigaranlıqla süslənmiş qadın xoşbəxtliyinin zərrin anlarını əmanət bilib, zərrəsinə xəyanət etmədən saxlayıb. Və Şahanənin yazıçı qələmi bu əmanəti o divarlardan qudsal nəsnə kimi köçürüb…

    “Əzəli, əbədi Azərbaycanam!” kitabının adı da Natiqin Azərbaycan sevgisinə ithafən seçilib… Təqaüddə olmasına baxmayaraq, Vətən müharibəsinə könüllü yollanan, 23 illik hərbiçi təcrübəsini Vətənin qisas günündə cəbhədə tətbiq etməyin mahiyyətini dərk edən Natiq İsmayılov dilinə gətirməsə də, deməsə də, tanıyanların hamısı bilirdi ki, o, həm cismiylə, həm ruhuyla Azərbaycan idi! 

    Natiq və onun kimi Vətən uğrunda şəhadət şərbətini içənlərin saldıqları qudsal izlə addımlayanlar isə Xəlil Rza Ulutürkün bir öncəki misrasını aksioma etdilər: “Min yol öldürülən, yenə ölməyən, / Əzəli, əbədi Azərbaycanam!” 

    Azərbaycan xalqının minilliklərə sığışmayan tarixinə baxdıqca, Vətən məfhumunun havada asılı qalan, məna axtarışında olan təfəkkür illüziyası olmadığını görmək çətin deyil. Bu xalq üçün, bu millət üçün Vətən məfhumunun mənası həmişə diri olub-əllə tutulan, köksə sıxılan, kürək söykənilən, ömür etibar edilən olub! Və bu ömürdən böyük, həyatdan uca həqiqəti evlərin alın yazısından oxumağı bacarıb hər doğulan uşaq-hər düşmən çəpəri oğul, o oğula çiyindaş olan qız!

    Şahanə şəhid mayorun həyat hekayəsinin bədiiliyini qələmiylə rəsm edərkən, kitab boyunca boya kimi bu həqiqətin çalarlarını seçib. Çalarların hamısı ilkinliyindən su içdiyi tündlüyə ehtiramdadır… Bu da bir yazıçı qüdrətidir!  Oxucu ilk oxunuşdanca bu ehtiramı hiss edirsə, duyursa, yazıçı qələminin qüdrətini etiraf etməyə könül borcu var, demək…

    … Ömrünü Vətən naminə yaşamağı bacarmış, 4 övladının böyüməsi, cəmiyyətin gərəkli, layiqli üzvü olması ilə bağlı bütün arzularını “Vətən sağ olsun!” cümləsinin arxa fonu etmiş şəhid mayor Natiq İsmayılovun xatirəsinin əbədiləşdirilməsi məqsədilə qələmə alınmış kitabın redaktoru olmağım bir yana, oxucu olaraq könül borcumu bir az azaltmaq istəyim yazdırdı bu yazını…

    …Redaktə prosesində keçirdiyim qürur hissi, onun tez-tez kədərə yenilmək cəhdi, “Mən fəxr edirəm ki, azərbaycanlıyam!” cümləsindən yapışan milli şüurumun qürurumu yenilməz etmək hünəri… Evimin divarları bütün bunların müşahididir!

    Ümid edirəm ki, nə vaxtsa,  mücərrəd gələcəyin mütləq indiyə çevrildiyi bir zaman kəsiyində evimin alın yazısında bu hisslərin qara karandaşla çizilmiş eskizləri yenə bir  qələm adamı tərəfindən görüləcək… Və ümid edirəm ki, Natiq İsmayılovun timsalında Azərbaycan naminə candan keçənlərin hamısının qətiyyət yağan baxışlarından yola çıxan Vətən sevdası bu torpaqlarda hər yeni doğulan körpənin bəbəklərində öz inikasını tapacaq…

    …Xatirələrin xəyanət etməyindən də yazmışdım axı əvvəldə… O xəyanətin öləziməyəcəyinə dair isə ümid etmirəm, əminəm! Əminliyimdən qorxmuram, yox… Bilirəm,  xainlik cırıldayan qapıların səmtini səhv salmaqdan o yana keçmir… O cırıltı səsi, o qapının açıldığı otaqdakı miras enerji elə həmənkidir xatirələrdə də, gerçəkdə də!

    Azərbaycanı şam bilib başına dönən pərvanələrin enerjiləri zaman-məkan tanımır, ömürlərin əvvəlində zehnə, mənliyə yoldaş olur, sonunda ruhu əbədiyyətə uğurlayır və növbəti ömürlə birgə cığıra düşür.  Azərbaycan xalqı bütövlükdə həm öz tarixinə, həm öz şanlı keçmişinə, bu şan, bu şərəf naminə canı Vətənə qurban demiş, bir mamırlı daşı, bir qarış torpağı belə, qurbangah bilmiş igid övladlarının xatirəsinə sadiqdir! Şahanə də bu qudsal əmanətin daşıyıcılarından biri olaraq qələmiylə Azərbaycanın tarixini, mədəniyyətini- acısıyla-şiriniylə,-yaşatmaq əqidəsinə sadiqdir!

    Şəfa Vəli (2026)

  • Nağıl uydurun, qadınlar!

    Post Views: 212

    Nağılbilməz nənələr

    Duyğubilməz nəvələrə

    “Mən” öyrədir…

    Unudulan olmağa nə var e?! Hünər ona deyərəm, unudulmadığını bildiyi yerə alnıaçıq, üzüağ qayıda bilsin insan!

              “Mövlud Süleymanlının “Köç” romanında ən sevdiyin məqam hansıdır?” deyə soruşsalar, şəksiz, “Buludun doğrandığı yer!” deyərəm! Amma gəlin, etiraf edək ki, unudulmayan epizod Oralın törəmələriylə qayıdıb gəldiyi, ilk rastına çıxan yeniyetmənin ona “Oğru Oral?!” deməsidir… 

              …Bayaq “Bənövşəli arzular və ya gül ömrü” essemin qəhrəmanı ilə votsaplaşdıq bir az… 5 ildir, görüşmürük, bu başından-ayağına, cəmi, 10 saatlıq maşın yolu olan gözəl ölkəmizdə… Mənə Əlincədən video atıb ki: “Elə bil buradasan!”

              Mənə “Buludu doğrayanda, Hal anası qaçır!”, “Teymurləngin oğluna “Maranşah”, yəni “İlanşah” deyirdi naxçıvanlılar”, “Biləndər toyuğu kəsməyə Allahsız yer tapmadı”  cümlələrini kitablardan əvvəl nağıl kimi danışmışdı anam. Mən bənövşənin də, nərgizin də, şanapipiyin də bir vaxtlar nazlı-həyalı gəlin olduğunu əfsanələrdən oxumuşdum…  İllərlə ruh sandığımda qat kəsmiş duyğuları arada “havaya verirəm”, baxıram, dönüb olub “Bənövşəli arzular və ya gül ömrü”, ya da “Vampirin essesi”, “Kirkirə”…

              Bəs o ruh sandığındakıları uşaq ağlımla, uşaq xülyamla necə yığa bilmişəm oraya bir qərinə əvvəl? Əlbəttə, anam Güldərən Vəlinin diliylə! Oxuduğu bədii əsərləri belə, nağılvari, əfsanə sehriylə danışırdı 4 balasına.  Hələ ömür karvanım Sədnik Paşanın müdriklik vahəsindən su götürməyə dayanmamışdı, hələ onun dilindən eşitməmişdim: “Əfsanələr və miflər nilufərlərdir!”, bilirdim “Düz qaya”dakı mağarada kiminsə “yaşadığını”-illər sonra yazıldı “Ruh quşu” hekayəm!

              …Bizə də “heyf bu uşaqlardan!” deyən oldumu, bilmirəm… Keşniş toxumu əkərkən dırnaqlarıma dolan torpağa baxıb “Bu nə qanır oxuyub-yazmağı?!” deyən oldu amma… Həmin adam indi “Google”də “Şəfa Vəli yeni yazı” deyə axtarış verirmiş; özü etiraf etdi. Üstəlik, az yazdığımdan da şikayətləndi hələ…

              Bu kiçik yazılı epizodların hansında gülümsədim? Əlbəttə, Əlincənin videosuna baxanda! O Əlincənin ki, anamın nağılvari söhbətlərində neçə dəfə gəzmişəm, neçə dəfə o ucalıqdan aşağıya-Miranşahın qız-gəlinin ömründə tozanağa döndüyü, Molla Nəsrəddinin gah məzəli, gah da kədərli söhbətləriylə oymağın ərk yeri olduğu ərazilərə boylanmışam…

              …İndi oturub kompüterimlə baxışıram: ya anam da, nənəm də nağılbilməz olsaydı? Nə qalardı uşaqlıqdan mənə ruh sandığımda? Nə tapardım bu gün ürəyimin içindən, duyğularımın qatqarışıqlığından? Yəqin, heç nə… Yox-yox! “Heç nə!” dedimsə, inanın, səmimi deyiləm… “Heç nə!”siz insan yoxdur; təbiətən, ruh sandığımızda həmişə nəsə olur/ olmalıdır! Yaxşı… Onda nə tapardım?

              Bu sualın cavabını düşünərək tapmalıydım, əslində, amma neynim, səmimi olacağıma söz verdim axı; instinktiv olaraq nə gəldisə ağlıma, onları yazım: həsəd, təkəbbür, özümü hamıdan “əkə-yekə” saymaq…  Bəs bunlarla neynərdim? Bunlarla yaşamaq olardımı ki?!

              …Feysbukda profil şəklim “bax, bu gün də oyandın!” yazısıdır. Hər oyandığımız günü qeyri-adi etmək ixtiyarını taleyimizə veririk ha, orada uduzuruq. Özümüz yazmalıyıq ömür təqvimimizə qırmızı günləri. “Tanrı, bacarsan, ağla, /Ağart yazdıqlarını!” deməyə nə var e? Bir şəhadət barmağıdır, bir küskün baxışdır göyə yönələn! Bəs biz?  Ahmet Ümit “Bəyoğlunun gözəl abisi” əsərində yazır ki, “qəzavü-qədər” sözünü hər olanın-bitənin üstünə yapışdırmaqla elə asan yaşanır! Biz görməsək də, Ahmet bəyin bu fikri cümlələrə etibar edərkən başını buladığına şübhəmiz yoxdur… Nevzat da cinayəti açdığı günlərdən nağıl düzəldir özünə axı; biz ondan danışmalıyıq… Nağılbilməzlik yıxır evimizi yoxsa…

              … Ali məktəblərə qəbul imtahanında 690 bal toplayan abituriyentdən müsahibə almışdı İlham. Süjeti də qəşəng hazırlamışdı. Təbrik  etdim gözəl süjetə görə, eyni açılmadı. Niyəsini soruşdum.

              -690 bal toplayan oğlan özünü düzgün şəkildə təqdim edə bilmir, iki cümləni ard-arda deyə bilmir.  Hər şeyi mexaniki olaraq öyrənir indiki uşaqlar… Danışa bilmirlər.

              -Gözəl müsahibə idi axı…

              -Vərəqə yazdım, əzbərlətdim, sonra mikrofonu uzatdım… –dedi və çiynini çəkdi.

              …Nağılbilməz bir uşaq daha… Danışmayan, danışılmayan bir uşaq daha… Və onların ruh sandığından keçir sababahımıza cığırlar. Bələdçisiz cığıra düşmək də yalnız nağıllarda qəhrəmanlıq olur!

              Heç kəs qəhrəman deyil kainat qarşısında! Amma hər kəs qəhrəmandır öz həyat nağılında… Əvvəlcə, öz nağılını tanımalı, onu danışmağı bacarmalıdır ki insan, sonra dönüb olsun o nağılın qəhrəmanı!

              …Rəngarəng düşüncələri bir yerə dəstələyib esse lentiylə bağlamağıma səbəb isə yenə ünvanımı tapan bir kitabdır. Aynur Yarovanın “Sehrli kimya dünyasına səyahət” kitabı… Kimya elminə könül bağlamış Aynur müəllim tədris etdiyi dərsi uşaqlara terminlərlə deyil, nağıllarla sevdirməyi qarşısına məqsəd qoyub. Əlyazmasını oxuyanda sevdim Aynur xanımı… Redaktə prosesində də, necə deyərlər, “qayçımı itiləmədim”; uşaqlar səmimiyyəti bizdən yaxşı tanıyır-hələ ondan uzaqlaşmayıblar zamanın əliylə!

              …Şəkinin Yuxarıbaş məhəlləsində-məhəlləmizdə keçirilir hər il bayram şənlikləri. Mənsə, bu parıltılı günlərdə həmişə yeni kitab seçirəm oxumağa… Yeni nəsə yazıram… Yazıçının bayramı ayrı nə cür olar?! Ən gözəl bayram hədiyyəsi isə, sözsüz, müzakirəsiz, KİTABdır!

              Bayram atəşfəşanlığının fonunda aldım kitabı Aynur xanımdan Karvansarayın pillələrində! Evə çatanacanan neçə nağıl xatırladım, neçə nağılın səpintiləri büküldü duyğularımda, neçəsinin rəngləri kəlağayı butasına döndü, qaçıb gizləndi “Cehizinə aşiq qızın itik düşmüş sandığında…” Bizim eləyəcəyəmiz (bəlkə də, nənələrimizə, analarımıza borcumuz) yeni nağıllar uydurmaq, həyatı, insanları nağıllarla tanıtmaqdır uşaqlara…

              Lütfən, bunu bacaraq! Lütfən, dünyanı nağıllaşdıraq uşaqların gözündə, əziz qadınlar! Günə olmasa da, həftəyə 1 nağıl uydurun… Uydurmaq, xəyal etmək, bəzəmək qadının ən möhtəşəm məziyyətlərindəndir axı!

              …Bir də, nağıl kitabları alın… Heç olmasa, ildə 2 dənə… Lütfən…

    Şəfa Vəli (mart, 2026)

  • Od Çərşənbəsi: Günəşin torpağa ilk toxunuşu

    Post Views: 163

    Od Çərşənbəsi Novruz bayramının ikinci Çərşənbəsidir. Xalq təqvimində Od Çərşənbəsi – Günəşin torpağı və insanın daxili aləmini isitməyə başladığı andır. Əcdadlarımızın inancına görə, məhz bu çərşənbədə Günəşin ilk hərarəti torpağın bağrına hopur və “ölü” təbiət daxildən qaynamağa başlayır.Od çərşənbəsinə bəzi bölgələrimizdə “Üzgü” deyilir. Bu söz qışın “üzülməsi”, yəni gücünün tükənməsi mənasını daşıyır. Araşdırmalar göstərir ki, Od çərşənbəsi qədim türklərin Günəş kultu ilə birbaşa bağlıdır. Bizim üçün Od sadəcə bir fiziki ünsür deyil, ocağın, ailənin və bütövlüyün simvoludur. “Ocağın yanar olsun” alqışı məhz bu çərşənbənin fəlsəfəsindən doğub. Bu gün qalanan hər bir kiçik tonqal, əslində səmada doğan Günəşin yerdəki kiçik bir modelidir.Od çərşənbəsinin süfrəsi öz energetikası və rəng çalarları ilə fərqlənir. Belə ki, süfrənin əsas bəzəyi zəfəranla dəmlənmiş plovdur. Plovun sarı rəngi və dumanı çıxan istisi Günəşin hərarətini təmsil edir. Bu çərşənbədə bişirilən şorqoğalı öz forması və rəngi ilə birbaşa Günəşin təsviridir. Üstünə səpilən xaşxaş və ya küncüt isə kainatın ulduzlarını simvolizə edir. “Ocaq isti olsun” deyə, bu gün süfrəyə mütləq dumanı üstündə olan, kalorili xörəklər (paxlalı plov, kəllə-paça və ya kətə) qoyulur.Od çərşənbəsində hər evdə üzərlik yandırılar. Üzərliyin tüstüsünü evin dörd küncünə gəzdirirlər ki, qışdan qalan bədnəzər və mənfi enerji ocağın istisində yox olub getsin.Bu Çərşənbənin rituallarından biri də səməni isladılmasıdır. Od Çərşənbəsinin Günəşin torpağı isitdiyi gün hesab edildiyi üçün səməninin bu gün isladılması “həyatın daxildən gələn isti ilə oyanması” mənasını verir. Buğda isladılan qaba ilk suyu ailənin ən yaşlısı və ya ən uğurlu sayılan üzvü tökərdi. Bu zaman “Səməni, saxla məni, ildə cücərdərəm səni” deyimi ilə yanaşı, hər bir ailə üzvü üçün bir ovuc buğda götürülüb niyyət edilərdi. İnanılırdı ki, səməni Od çərşənbəsində isladılsa, o il ailənin ocağı heç vaxt sönməz, süfrəsi həmişə ruzi ilə dolar. Səməni qabının ətrafına adətən qırmızı lent bağlanır. Bu qırmızı rəng məhz Odun və Od çərşənbəsinin rəmzidir. Qırmızı rəng həm də enerjini, qoruyuculuğu və həyat eşqini təmsil edir. Od Çərşənbəsində axşam ailə üzvlərinin sayı qədər şam yandırılır. Bu, hər bir fərdin ömrünün “işıqlı və hərarətli” olması üçün edilir. Bu adətlə bizə xatırladır ki, hər bir canlının daxilində sönməz bir ocaq var. Təbiət Günəşlə isindiyi kimi, biz də ailə ocağımızın başında birləşərək mənəvi hərarətimizi artırırıq.

    Müəllif: Nərgiz Mustafayeva (Gəncə)

    Qeyd: Məqalə müəllifin şəxsi tədqiqatları, xalq inancları və mifoloji mənbələrin müqayisəli təhlili əsasında hazırlanmışdır.

    Mənbə: https://azertag.az/

  • Məni qınamaq şansı verirəm sizə!(“Düşüncə döngələri” silsiləsindən)

    Post Views: 183

    Ana olmaq… Mən bu ifadəni sinəyə döyərək işlədənlərin kişilərə haqsızlıq etdiyi düşüncəsindəyəm. Mənimçün bu ifadənin əsli budur: “Valideyn olmaq!” Analıq və atalıq, əgər bioloji baxımdan baxmasaq, öhdəlikdir. Əlbəttə, həyatın davam etməsi bəzən təsadüflərdən də asılıdır… Təsadüfləri yığaq başqa bir düşüncə torbasına, ağzını bağlayaq, zehnimizin küncünə söykəyək, adını da qoyaq: “Dursun!” Biz şüurlu şəkildə bu öhdəliyi üzərinə götürmüşlərdən danışaq… Çox yox, bircə həftə əvvəl kimə baxırdın, meymun balasından paylaşım edirdi (Punch). Anası tərəfindən tərk edilmiş, digər meymunların yaxına qoymadıqları makaka meymunu… Dünya virtual “ağladı”, “dərdə düşdü” meymun balasına görə. O görüntülərə, həqiqətən, ağlayan biri oldumu? Məşhur markalardan biri meymunun sürüklədiyi, arada söykəndiyi meymun oyuncağına bənzəyən oyuncaqlar istehsal etdi. Adını da qoydu: “Punch`un anası”. Bayaqdan meymun balasına “ağlayan”lar o oyuncaqdan aldılar uşaqlarına… Qarşıma çıxan rəyləri də oxudum, paylaşımlara da göz atdım. Bircə ağıllı rəy vardı, onu da kişi yazmışdı: “Kapitalizm budur; sən anan üçün darıxarsan, kapitalizm sənin ananı satar”. Kişi deyiləm, (kişilərin qadınlara nəzərən daha məntiqli və hadisələri olduğu kimi dəyərləndirdiyi elmi olaraq sübut olunub, mübahisə mövzusu belə, deyil) amma həqiqəti də gizlətməyəcəyəm. Mənim gözlərim də dolmadı makak balasının görüntülərinə baxanda. Normal qarşıladım… Mən öz sinif yoldaşımın 13 yaşında ana olmağının şahidi olan insanam… Mən onun da öz qızını 13 yaşında ərə verdiyini, 28 yaşında nənə olmasıyla öyündüyünü, mənə sonsuz olduğuma görə tənə etdiyini həyati hadisə kimi qarşılamış insanam. Mən bir gecə səhərədək Tanrı Atayla, Təbiət Anayla qismətim (kiminə görə də, qismətsizliyim) üçün həsbihal edib, səhər sosial şəbəkədə asfalt üstünə atılmış çılpaq körpə şəkli görən qadınam… Bununla belə, makaka ağlamadım… Əksinə, düşündüm ki, anasının qoynunda əzizlənənlərdən daha güclü olacaq o! Daha əzmli, daha qüvvətli, çətinliklərə sinə gərmək məqamında daha cəsur olacaq o! Və kənardan müşahidə edincə, bu halı uşaqlarda da görürəm. İmitasiya edilmiş sevgilər uşaqları zəif edir… Hə, burda sizə məni qınamaq şansı verirəm! “Sən nə qanırsan uşaqla necə davranmaq lazımdır?!” sualı hazırdır zehninizdə, bilirəm. Lazım olan andaca dilinizdən eşiyə atılır bu sonundakı nida işarəsi əminlik bildirən cümlə… Unutmayın, immunitet təkcə fiziki bədəndə deyil, zehində də formalaşa bilir. Bu cümləyə qarşı antikorlar var düşüncələrimdə artıq… Məni qınaya bilərsiniz, hə! Amma Şahanə Müşfiqi “Rəqəmsal “analıq”” yazısına görə qınaya bilməzsiniz! Gücünüz çatdığını düşünə bilərsiniz, amma haqqınız çatmır buna! O, gözəl anadır! O, düşünən qadındır! O, həyata canı yanan insandır! O, mənsubu olduğu cəmiyyətin dəyişik düşən ilmələrinin fərqində olan, bu ilmələri yerbəyer etməyi arzulayan, buna çalışan vətəndaşdır! Yediyi yeməyin dadını çıxarmamış çəkib paylaşanları anlamaq istəyərəm. Ziyarət etdiyi tarixi, dini məkanın abu-havasını ruhundan süzdürməmiş şəkil, video çəkib paylaşanlara da güzəşt edə bilərəm. Amma əl boyda uşağın hər anını, həyatı öyrənmək cəhdlərini, yediyini-içdiyini, güldüyünü-ağladığını çəkib dəqiqəbaşı paylaşanları, ən yaxşı mənada, qınayıram. O videolara gələn rəylər, atılan emojilər, videonun artan paylaşım sayı uşağınızın eyninə də deyil, sizin “hamı məni bəyənsin” acgözlüyünüz və yarımçıqlığınızdır. Çünki camaatdan “ay nə gözəl valideynsən!” sözünü eşitmək istəyirsiniz. Halbuki, bu cümlənin ən səmimisini elə öz uşağınız, o da 30 yaşını keçəndən sonra deyəcək… Hə, qarşıdakı 30 il sizin valideynlik öhdəliyinizi necə yerinə yetirəcəyiniz barədə suallarla dolu olacaq. “Mən yaxşı valideyn olmuşam!” cümləsini özünüzə ancaq təsəlli mahiyyətində söyləyə bilərsiniz. O da, yenə, uşağınız 30 yaşını keçəndən sonra… İndi etdiyinizin –uşağınızı öz uşaq dünyasından qoparıb “sosial şəbəkə” adlı qaynar qazanın içinə atmağınızın ikinci adı da var biz göyçəlilərdə. Deyim, onu da öyrənin: görməmişlik! Və bu görməmişlik uşağı ehtiva etmir ha! Sizin həyatı görmədiyinizin, insan amilini tanımadığınızın, daim tərifə olan aclığınızın ölçü vahididir! Səmimiyyətimə kim nə qədər inanar, bilmirəm. Heç özümü kiməsə nəyləsə sübut etmək ehtiyacım da yoxdur. Amma hamının balasının xoşbəxt olmağını, bütün uşaqların uşaqlığı uşaq kimi yaşamağını istəyirəm. Və ali təhsilli pedaqoq, yazıçı kimi sizə bir məsləhət cümləsi yazıram, valideynlər: uşağınızı özünüzdən çox sevin, bunu bacarın! Bütün uşaqlar böyüyəndə çörək tapacaq, yatmağa bir çarpayısı olacaq, amma həyat göstərir ki, cəmiyyətin bütün fərdləri sevgini tanımır. Bunun günahını valideynlərdə görürəm! Xüsusən də, analarda… Məni qınamaqda sərbəstsiniz, analar! Doğmağı bacardığınızla öyünməkdənsə, ana olmağın təvazökarlığını yaşasanız, qınağınızda da sevgi sezilər! Mənim sizi qınadığım kimi…

    Şəfa Vəli (fevral, 2026)