Category: Publisistika

MƏNİM VİCDANIM QƏLƏMİMƏ QARA LƏKƏ DEYİL…..!

Hörmətli oxucular, bəzi həmkarlarımın mənə irad tutduqları məsələlərə cavab verməklə sizinlə həmsöhbət olmaq istərdim. Bəzən məndən soruşurlar:”Bu geniş dünyada gözlərin yaxşı heçnə görmür ki, yaxşıdan yazasan, niyə həmişə fikirlərin iradlı olur? Sizləri əmin edirəm, mənim gözümdən zərrə olsa yayınmaz, istər pis , istər yaxşı, bu ALLAHIN mənə verdiyi töhfədir. Qələmimlə TANRININ mənə verdiyi saf vicdan üst – üstə düşdüyündən, özümə əmin olan dürüst jurnalist kimi yalnız gördüklərimi yazıram. Əlbəttə, mənim də hamı kimi iki gözüm var, fərqli olan budur ki, mənim vicdanımın gözü itidir. Sadə bir misal, evdən səhər işə getmək üçün çıxıram. İlk olaraq gözlərim yerə sataşanda gördüyüm ayaqlar altına tökülmüş zir-zibillə yanaşı mədəniyyətsiz insanların( bəlkə də xəstə) yerdəki tüpürcəkləri olur. İnanın dediklərimi görməmək üçün ayağımın altına baxmadığımdan dəfələrlə yıxılmaqdan qurtarmışam. Sizcə, bu mənzərə insanda hansı təəssuratı yaradar? Ani olaraq vərəmli xəstələr göz önünə gəlir və istər – istəməz düşünürsən, bəlkə yerə tüpürən insanlar virus daşıyıcısıdır? Əgər belədirsə onların yerə tüpürüb insanları ürəkbulandıran vəziyyətə salması hansı məntiqə uyğun gəlir? ( Məni qınamayın, gördüyüm mənzərə belə düşünməyə əsas verir) Xəstə olmaq heç də qəbahət deyil. Allah dərd də verib, dərman da. Niyə bəzi xain xislətli insanlar düşünürlər ki, mən xəstəyəmsə hamı xəstə olmalıdır. Axı gördüklərim bir jurnalist kimi məndə belə təsurat yaratmaya bilməz. Bu ürək bulandıran görüntülər bir yana qalsın, bir az getməmiş dəfələrlə eyni yerdə yol təmiri adı ilə qazılıb yarı – yarımçıq doldurulmamış çala – çuxurla rastlaşmalı oluram. İş yerinə çatana kimi bu və ya digər gördüyüm mənzərələrin sayını artırmaq mümkündür. Marşrutdan istifadə zamanı sürücülərin məsuliyyətsizliyindən gözlənilməz yol qəzalarının şahidi olmuşam. Artıq bu kimi olaylar gündəlik həyatımızla eynilik təşkil edir, hətta deyərdim alışmışıq da…! Həyatda göz çıxaran və ürək ağrıdan dəfələrlə rast gəldiyim mənzərədən biri də, dilənçilərdən fərqli olaraq, bir loxma çörək üçün ona – buna əl açan hicablı xanım da görmüşəm. Bu yerdə hicablı jurnalist əlinə qələm götürməsin neyləsin? Necə gördüyünü qələmə almasın? Necə rast gəldiyinə irad bildirməsin? Beləsi mənim də qarşıma çıxıb, cavan qız uşağı idi, gələn maşınların qarşısına çıxıb pul üçün sürücülərə əl açırdı. İNSANLIĞI olan bu qızın əlini boş qaytarmırdı, lakin eləsi olurdu qızı ələ salırdı. Mən özüm hicablı olduğumdan şahidi olduğum hadisə mənə çox ağır təsir bağışladı. Sanki bir anlığa özümü onun yerində hiss etdim. Bütün bu olanlar İSLAM dininə həqarət deyilmi? Əlbəttə bu yerdə mən özümü saxlaya bilməzdim. Xanımın qarşısına çıxıb nə etdiyinin fərqində olduğunu israrla xəbər aldım və onu başa salmağa çalışdım ki, sənin etdiklərin dinimizə ziddir. Səni nə vadar edir ki, bu yola düşmüsən? Cavabı çox qısa oldu:” Anam xəstədir onu yaşatmaq üçün dilənməyə məcburam, çünki mənim heç yerdən gəlir yerim yoxdur. Təhsilim də yoxdur ki, özümə başqa iş tapım.Restoran kafedə işə düzəlmək istəmişəm, mənə irad tutublar ki, “vid – fasonun” yoxdur. Mən qaragün heç vaxt ağ gün görmədiyimdən, allah verənləri də itirmişəm. Nə edim, ALLAHIN verdiyi budur, həyatın amansız burulğanında çabalayıram” Mən onu başa düşüb ürəyim ağrısa da, anlatmağa çalışdım ki, sənin dediklərin əsas deyil. Sənin əlin sağ, ayağın sağ, get özünə başqa iş tap, İSLAMİ dəyərlərə, bir halda özün də hicablısan, mömin bacıların adına ləkə gətirmə! İSLAMI haqqilə yaşayan hər kəs dinimizin qanunlarına boyun əyməlidir! Xanım məni başa düşdüyünü dedi və çox peşman oldu. Mən isə o gündən sonra həmin qızı oralarda görmədim. Mənim düşünçələrimə irad tutanlar mənə cavab verin! Mən şahid olduğum cəmiyyətin qara ləkəsinə necə ağ deyim? Mənim vicdanım heç vaxt yol verməz ki, qaraya ağ deyim. Nə olsun ki, söz, mətbuat azaddır. Bəs vicdan, odamı azaddır? Vicdanlı jurnalist qələmin təsir qüvvəsidir. Siz də heç şübhə yaranmasın ki, mən yaxşı gördüklərimi tamamilə inkar edirəm. ƏSLA! Mən də bu dövlətin vətəndaşıyam. Vətəndaş olaraq fəxr edirəm mənim dövlətim var, bayrağımız böyük dövlətlərin bayraqları sirasındadır. Öyünüləsi çox işlərimiz var. Lakin elə acı həqiqətlər var ki, heç dilə gətiriləsi deyil. Ancaq hər şeyə rəğmən fəxr edək ki, yer üzündə millət olaraq varıq və bizi AZƏRBAYCANLI kimi tanıyırlar. Olanlarımıza yalnız şükr etmək lazımdır. Zərurətdən dolayı onu nəzərə almaq lazımdır ki, kölgəli görüntülərə vicdanlı jurnalist aydınlıq gətirməlidir. Məndən ötdü, qardaşıma dəysin deyib hadisələrə göz yummaq mümkün deyil! Mən necə görməyim, eşitməyim atalar – analar qız uşaqlarınnın bir ailədə çox olmasını arzulamır və dünyaya gəlişini özünə utanc bilir.( Axı bizim nə qədər utanılası işlərimiz var), necə qələmə almayım, böyük – kiçik tanınmır istirahət üçün salınan bulvar və parklarda mənəviyyatsızlıq baş alıb gedir, dövlətin xalq üçün verdiyi zəruri qanunlar kağız üzərində qalır, insanların maddi – rifah halı ilə yanaşı sağlamlığı qənaətbəxş deyil, həkimlərin özbaşınalığı dözülməz səviyyədədir, hansı birindən söz açım, hansı birinə göz yumum? Sizlər də gördüklərinizə mənim kimi yanaşsanız vətəndaş olaraq mənə irad tutmazsınız. Bizlərin hər anı, hər dəqiqəsi bir tarixdir. Tarix isə həmişə arxada qalır ki, geriyə baxanda nələrsə yadımıza düşsün. Hər dövlətin yaxşı və pis işləri tarixin yaddaşına hopur. Bəzən mən də öz-özümə sual edirəm “ Doğrudanmı mənim qarşıma yaxşı heçnə çıxmır yaxud mən zorla nə isə düzüb- qoşuram.” VALLAH səmimiyyətimə inanın, mən də hər şeyi gözəl görmək istərdim. Əlbəttə mən də, pisləri yaxşı kimi görə bilsəydim mənəvi əzab çəkməzdim. Cəmiyyət o qədər kölgəyə bürünüb ki, reallığı görmək mümkün deyil. Yalnız sözündə qələmində dürüst, cəsarətli, diqqətli jurnalist gözünə görünən kölgələri reallığa çevirə bilər. Bu qara kölgələr səni nəinki çöldə, bayırda hətta evdə oturduğun zaman da, yaxalayır. Bu yaxında evin pəncərəsindən baxanda şahid olduğum bir hadisəni sizlərlə bölüşüm. Bu mənzərə mən yuxarı mərtəbədə yaşadığımdan, daha aydın seçilirdi. Binaların arasında bəzən maşınlar qarşı – qarşıya çıxır, sürücülük mədəniyyəti olanlar biri -digərinə yol verir. Bir dəfə həyətdən cürbəcür səslər gəldiyini eşitdim. Pəncərəyə yaxınlaşanda iki xarici avtomobilin üz-üzə dayandığının şahidi oldum? Biri digərinə yol vermək istəmirdi. Baxdım ki, sürücülər hər ikisi orta yaşlıdır. Binaların sakinləri səsə yığılmışdı. Biri deyir əvvəl mən keçəcəm, o biri deyir yox mən. Xülasə bu sürücülər tərs keçi kimi burun – buruna dayanmışdılar.Hər iki avtomobilin sürücüləri başa düşmək istəmirdi ki, yolu kəsdiklərindən arxalarında yöluna davam etmək üçün çoxlu sayda avtomobil növbəyə durub, bir sözlə aləm bir – birinə dəymişdi. Heç kim onları ipə- sapa yatıra billmirdi. Nəhayət, məsələyə polis qarışdıqdan sonra işlər yoluna düşdü. Siz deyin, belə məsələyə jurnalist necə fikir bildirməsin? Bu mənzərəyə qocalı – cavanlı hamı baxırdı. Bizim gənc nəsil bu gördüklərindən hansı ibrəti götürsün? Həyatda bu kimi olaylara çox tez – tez rast gəlmək mümkündür. Görən göz belə faktlardan necə yan keçə bilər? Bu gün cəmiyyət cox acınacaqlı vəziyyətdədir. İnsanlar zahirən azad olsalar da, mənəviyyatca şox kasıbdı. Mənəviyyatın kasıblığı millətin üzünə qara ləkə sayılır.LƏKƏNİN DƏRİNİ AŞILAMASI İSƏ ……. BAĞIŞLANILMAZDI! Bəli çox israrla deyirəm bağışlanılmazdı! Dərini aşılayan ləkə bu günkü dövrümüzdə Can – Polad müəllimin “YENİ XƏBƏR” qəzetində dərc olunmuş məqaləsində QUŞ QUŞLAYAN jurnalistlərin simasına daha dərin hopub. Mən yazını yekulaşdırmışdım, lakin əməkdaşı olduğum qəzetdə Can – Polad müəllimin məqaləsinə rast gəldiyimdən, müəllifin jurnalistlərə qarşı fikri birmənalı olmadığını nəzərə alaraq quş quşlayanlara fərqli münasibət bildirməyi özümə borc bildim.
Hörmətli CAN – POLAD müəllim! Dediyniz jurnalistlər ov edib, quş quşlaya bilər, bəs bu jurnalistlər başa düşmür ki, onların vicdanları ovladığı quşlardan əvvəl tələyə düşüb? Bu tələnin içində çabaladıqlarının fərqində deyillərmi? Guman edirəm, mənim yazdıqlarımı oxusanız jurnalist xislətinin müxtəlifliyini görə bilərsiniz. Siz oxuyun, jurnalist kimi yaxşı heçnə gömədiyimi mənə irad tutanlara necə cavab verirəm. Əlbəttə sizinlə həmfikirəm, vicdanını pula satan jurnalistlər mətbuata, sözün, fikrin azadlığına qara LƏKƏDİR. Vicdanlı jurnalist əvvəl qələminə, sonra öz cəsarətinə güvənməlidir, ələlxüsus özünə inanmalıdır. Mən belə düşünürəm. Yazdım ki, bir az ürəyinizə sərinlik gəlsin, yəni quş quşlayan jurnalistlərlə yanaşı mətbuatda gördüyünü gözündən vuran SNAYPER KIMI JUNALİSTLƏRİMİZ VAR. Mən özümü belə jurnalistlərlə yanaşı gördüyümdən, dürüst yolumda mənə irad tutanlara israrla bildirirəm. MƏNİM VİCDANIM QƏLƏMİMƏ QARA LƏKƏ OLA BİLMƏZ……!!!
Təranə Nazimqızı

Qiymət Məhərrəmli: “Mən başqa cür yaşamağı bacarmadım…”

Müsahibimiz filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, şair-publisist Qiymət xanım Məhərrəmlidir.

– Qiymət xanım, sizinlə həmsöhbət olan jurnalistlər çox olub. Və sizi yetərincə tanımağa və tanıtmağa çalışıblar. Mən suyunu içib, çörəyini yediyimiz bir elin övladı kimi, yəni sizin elliniz kimi, sizi tanıdığım gündən fikirlərimizin üst-üstə düşdüyünü bilirəm. Bir yaradıcı müsahib kimi verdiyim suallara alacağım cavabları da təxmini bilirəm. Siz sizi sevənlərin gözündə şəxsiyyət kimi çox maraqlısınız. İstədim, sizinlə müsahibədə elə çalarlara toxunum ki, müəyyən mənada maraqlı tərəf kimi çıxış edib, özünüzü oxuculara daha yaxından tanıdasınız. Millətin dərdinin böyüklüyündən danışıb, bu yükü daşımaq istəyən alim, jurnalist, yazıçı-publisist kimi, həmişə diqqət mərkəzindəsiniz. Siz elə bir kitabsınız ki, səhifələndikcə daha da çox maraqlı çalarlar üzə çıxır. Siz o qədər təvazökar insansınız ki, sizə qalsa, bu məqamlar sizi sevənlər üçün gizli qalar. Lakin özündə, sözündə təpər tapan, sizi sevən hər bir məsləkdaşınız istər ki, şəxsiyyət kimi maraqlı tərəfləriniz açılaraq səhifələnsin. Çünki bu gün şeirin, sözün ucuzlaşdığı bir vaxtda buna ehtiyacımız var.
Deyilməyən söz ürəkdə sirrdir,
Çıxsa dil atdan incidir, dürrdür.
Siz də, Qiymət xanım, ürəyinizdə sirr olan dürlü sözlərinizi, inci fikirlərinizi sizi sevənlərdən əsirgəməyin. Bir az ərklə deyim ki, insan nə qədər təvazökar və qürurlu olsa da, sizin təbirinizcə desək, “bir gülümsər üz görəndə uşaq kimi söyünür”. Allah gülümsər üzləri sizinçün əskik etməsin. İndi isə keçək suallara:
– Sosial baxımdan yanaşsaq, ucuz söz bazarında nəyi baha alıb, nəyi ucuz satardınız?
– Əlimdə olsaydı, ləyaqət, vicdan, namus, əxlaq, halallıq, dürüstlük kimi dəyərləri aşağılamağa çalışan bütün mənfiliklərin üstündən qara bir xətt çəkərdim. Zamanın tərəzisinin əyilməsinə duruş gətirmək bu “atı ucuz, iti baha dünyada” elə dözülməzdir ki!…
– Açdığınız cığırın məxsusiliyi sizə nəyi verib, nəyi alır?
– Hər şeydən öncə mən özüməm və təbii ki, ömrümün sonunacan özüm olaraq da qalacağam. İnsanlıq cığırı ilə irəliləyirəm və bu yolda məhrumiyyətlərin sayı-hesabı yoxdur, lakin heç də peşman deyiləm. Əqidəsiz olub zənginlik içəriçində itib-batmaqdansa, ləkəsiz, təmiz vicdanımın mənə qazandırdığı insan sevgilərinin fövqündə bəxtiyar olmağın ləzzətini dadmaqdayam hər addımda.
– İnsan qəlbi oxunmayan kitabdırsa, onu oxumağa ehtiyac varmı və onu kimlər oxuya bilər?
– Həqiqətən də, hər bir insanın qəlbi oxunmayan, sirli kitaba bənzəyir. Bu kitabı oxumağa çoxları cəhd göstərsə də, yalnız bəsirət gözü açıq olanlar onu oxuyub öyrənə bilirlər. Zənnimcə, bəzən yersiz səylər də insanı bezikdirə bilər, axı belə bir deyim də var: “İnsan ürəyi süfrə deyil ki, hər gələnin qabağına açasan”. Mənə görə, Yaradanın ən böyük möcüzəsi elə budur ki, heç insanın özü özünü tanıyıb öyrənə bilmir ömrünün sonuna qədər. O da ola başqaları. Təsadüfi deyildir ki, bir zamanlar yazmışdım:
Sirrlər yuvasıdır ürəyim mənim,
Qapısı kilidli, açar düşməyən.
Tez-tez olursa da qapı döyənim,
Qapanır üzünə qapılar həmən.
– Əlinizə qələmi götürəndə qəlbinizdəki dalğalar özünü sahildə tənha hiss edərəkmi yazır? Dəniz… dalğa… ləpələr duyğularınıza nə verir?
– Təlatümlü dəniz kimi,
Çırpınıram, döyünürəm… – bu, mənim həyat tərzimdir, desəm, səhv etmərəm. Dalğalar şahə qalxarkən, çətin ki, ləpələrin təbəssümlü baxışlarına duruş gətirə biləsən.
– Heç olubmu ki, kölgəniz sizi qorxutsun?
– Heç vaxt. Öz kölgəsinə pərəstiş edənlərə, yaxud ümumiyyətlə kölgəsinin olduğuna özünü inandıranlara yazığım gəlib həmişə.
– Poeziya aləmində qadınlar arasında özünüzə rəqib görürsünüzmü?
– Bəlkə də istərdim, içərimdə sağlam rəqabət deyilən bir hiss baş qaldırsın. Lakin bilmirəm, hədsiz ailə qayğıları, yaxud işlərimin çoxluğu səbəbindən bu hiss heç vədə qəlbimə yaxın düşə bilməyib. Ümumiyyətlə, rəqabətdə əlim olmadığındandır ki, çox şeyi, arzu kimi qəlbimin dərinliyində gömmək məcburiyyətində qalmışam. İçimdəki mənlə rəqabətdə isə hər zaman uduzduğumu hiss etmişəm.
– Göylərə qalxdınız, Göy Adamının sizə nə bəxş etdiyini sizi sevənlərə bildirmək fikriniz olubmu? Bu kitabın davamı nə vaxt çıxacaq?
– Göylərdə olmağın bir özgə nəşəsi var. Bunun nə demək olduğunu Göy adamları yaxşı bilir və ömürləri boyunca yazıb-pozduqları da elə bu missiyanı sevənlərinə izhar etməkdən ibarətdir. Hər halda, Göy adamının sevənlərinə deyəcəyi hələ çox sözü var. Sağlıq olsun.
– Sizcə, mənəviyyat alınmırsa, necə satılır?
– Əslində, satılanın nə olduğunu bilmirəm, bircə onu bilirəm ki, hər nədirsə, mənəviyyat deyil. Çünki mənəviyyat nə alınır, nə də satılır. O, Tanrının insana əmanətidir. Mənəviyyat ruh məsələsidir. Ruhunu satmaq?! Buna mən inanmıram!
– İnsan danışmasa, onu necə tanımaq olar? Sokrat demişkən: “Danışın, sizi tanıyaq”.
– Belə bir deyim var: İnsanı görkəminə görə qarşılayıb, ağlına görə yola salırlar. Lakin çox vaxt söz artıqlıq edir, qarşındakını adicə baxışından, yerişindən-duruşundan tanıyıb, dəyərləndirə bilirsən. Çox olub ki, mənə intuisiyam belə hallarda yardımçı olub. Təəccüblü də olsa deyim ki, mən ilk baxışdan tanıdığım insan barədə qənaətimdə çətin ki, yanılam.
– Bəxtiyar müəllimin verdiyi xeyir-dua çiyinlərinizdə ağır yük deyil ki? Yəni, onun məsuliyyətini hələdəmi hiss edirsiniz?
– Əlbəttə. Türk dünyasının əvəzsiz söz sənətkarı, böyük ustadım Bəxtiyar Vahabzadənin 1998-ci ildə “Ədəbiyyat qəzeti”ndə mənim ünvanıma yazdığı “Alt qat” adlı yazıdan sonra inanın, bu məsuliyyəti hər addımda hiss edirəm. Elə bilirəm, yazdığım şeirlərin hər kəlməsi birər-birər onun təfəkkür süzgəcindən keçir. Dediyi: “Bu gənc şair uydurmur, yaşadığını hiss edib, duyduğunu yazır” – sözləri məni uydurmalardan uzaqlaşdırır. Özümə o dərəcədə tənqidi yanaşıram ki, bəzən aylarla əlimə qələm almaqdan çəkinirəm. Sanki hansısa bir qüvvə içimdə oturub yaradıcı fəaliyyətimə senzorluq eləyir.
– Heç qəlbinizdən keçdimi: “Bilmirəm, dünyaya mən niyə gəldim?” Həyatın eniş-yoxuşları sizi çaşdırmayıb ki?
– Əstəğfurullah! Dünyaya gəlişimiz, yaxud gedişimiz bəndənin əlində deyil ki, asi də olaq. Lakin, gizlətməyəcəyəm, elə anlar olub ki, əyilməsəm də, azca qalıb ki, sınam. Elə həmin andaca hardansa bir Xızr əli uzanıb yuxularımda da olsa və məni səmalara qaldırıb. Ruhum elə yüksəlib, elə yüksəlib ki! Şükürlər olsun Yaradanın böyüklüyünə ki, məni heç bir məhrumiyyət Haqq yolundan sapdıra bilməyib. Çaşmamışam, çaşmaram da!
– Bəzən insan özündən bezərək özünü də tərk etmək istəyir. Bu zaman üzünüzü hara tutmaq istərdiniz?
– Analı-atalı uşaqlıq dünyama. Orda saflıq vardır, səmimiyyət vardır, təmənnasız məhəbbət vardır…
– Nizami, Füzuli dühası “sevirdi” deyəndə, Leyli-Məcnun yada düşür. Elə bir ifadə varmı ki, səslənəndə Qiymət yada düşsün?
– “Bəyəm adım kəndçi deyil, ay sağ olmuşun balası?!”
– Bu ifadənin ağırlığı bir yana qalsın, onun ucuzlaşması, hətta eşidəndə az qalır, insan qulağını tutsun (hər halda bu söz Vətənini sevən insana aiddir), “Qarabağı azad edəcəyik!”, “Torpaqlarımız qayıdacaq!” – bu ifadələr sizdə qıcıq yaradırmı?
– Ona görə ki, hələ də “biz qalib çıxırıq söz vuruşundan!” Mənim neçə illər bundan qabaq yazdığım belə bir başlıqda şeirimdəndir bu sözlər. Doğrudan da, Qarabağ dərdimizin – qara bağrımızda qara bir yara kimi oyuq açdığı bu illər ərzində biz ancaq pafoslu şüarçılıqla məşğul olduq, nəticədə ortada nə iş oldu, nə əməl. Şair düz deyir ki, “Vətəni sevmək azdır, onu qorumaq gərək!” Qorumadığın torpağın, qeyrətini çəkə bilmədiyin millətin övladı olmaqla necə öyünə bilərsən axı?
– Təvazökarlıqdan özünüzü poeziya aləmində gizli saxlamağa çalışırsınız. Görünən tərəfi budur, bəs görünməyən tərəfi nədir?
– Mən özünü zorla ədəbi sima kimi qələmə verənləri gördükcə, sanki bir boy kiçilmişəm həmişə. Atalardan məsəl var: “Ağac bar verdikcə, başını aşağı əyər”. Bizdə isə hər şey tam tərsinədir. Barsız-bəhrəsiz ağacların başı az qalır buludlara dəyə. Barının ağırlığından başını aşağı əyənləri isə, əksər hallarda başqa cür “dəyərləndirməyə” çalışırlar. Təvazökarlığın insana heç də fayda gətirmədiyini bilsəm də, başqa cür olmağı da bacarmıram. Təəssüf ki, həqiqətən də “mən başqa cür yaşamağı bacarmadım” həyatda.
– Gələcəyə anons verə bilərsinizmi: nə vaxtsa nəvələrinizdən hansısa sizi kölgədə qoya bilərmi?
– Hər şey ola bilər. Mən görücü deyiləm, lakin irsən, genlə keçməni öz həyatımda gördüyümdən, hər halda bu ehtimalın doğruluğuna inanmaqdan başqa çarəm qalmır.
– İctimai xadimsiz, gözəl anasız. Sadiq dostsunuz – buna özünüz də əminsiniz. Bəs gözəl qaynana ola bilmisinizmi?
– Əvvəla, bunu öz balam kimi sevdiyim gəlinim Günel xanımdan soruşsaydınız, daha düzgün olardı. Ancaq hər halda, bir Allah şahiddir ki, mənonunla münasibətdə heç vaxt özümü qaynana gözündə görməmişəm.
– İnsan qəlbində qələmə sarı açılan yol üçün körpü hardan başlayır?
– Çox güman ki, genlərdən.
– Redaktor kimi, “Elimiz.Günümüz” deməklə nəyi ünvanlamaq istəmisiniz?
– Zənnimcə, bu iki müqəddəs kəlmə bir vətəndaş olaraq açıqlamaq istədiyim fikri özündə tam şəkildə ehtiva edir.
– Düşünmürsünüz ki, çox qürurlu olmaq sizi sevənlərinizdən uzaqlaşdıra bilər?
– Bəlkə də. Hər halda belə olmasını istəməzdim.
– Heç ürəyinizdən keçibmi ki, Həcc ziyarəti üçün zəvvar olasınız?
– Hələ ki, yox. Lakin qəlbimin dərinliyində belə bir mənəvi ehtiyacın haçansa üzə çıxacağına inamım var.
– Sizcə, ən böyük günah nədir?
– Mənə görə, ən böyük günah səni dünyaya gətirənlərin üzünə ağ olmaqdır.
– Hamı sizdən yazmaq istəyir (Sizi sevənlər), ürəyinizin gizli qatını açmaq istəyir. Siz necə, haçansa öz həyatınızı təfərrüatı ilə qələmə almaq niyyəti ürəyinizdən keçmir ki?
– Deməzdim ki, bütün təfərrüatı ilə yazacağam. Lakin hər zaman belə bir arzu ilə yaşayıram. İnanıram ki, yazacağım əsər sənədli bir roman kimi olduqca oxunaqlı olacaq.
– Baxıram, müsahibələrinizdə qarşı tərəf sizi daha çox şəxsiyyət kimi tanımaq istəyir. Yaradıcı xanım kimi yetərincə tanınırsız. Bu qədər maraqlı olmağınızın səbəbi nədir?
– Bəlkə də buna səbəb mənim qarşı-tərəf üçün heç də bütün sirlərimi açıb-tökməməyim olub.
– Müəyyən arzu ilə yatıb, ilk gözünüzü açdığınız zaman kimi görmək istərdiniz?
– Yalnız və yalnız ANAMI!
– “Kəndçiliyiniz tutanda” nə işlə məşğul olursunuz?
– “Kəndçiliyim” tez-tez “tutur” və belə olanda tez həyətə çıxır, sevdiyim işlə məşğul oluram: güllərin, ağacların başına pərvanə kimi dolanır, suyunu verir, alağını edir, diblərini boşaldıram. Hətta evdə tək olsam belə, samovarı qaynadıb həyətdəki stolun üzərinə qoyur, oturub çay içə-içə həsrətlə kiminsə indicə darvazadan içəri girəcəyini gözləyirəm. O qədər duyğulanıram ki, hərdən mənə elə gəlir ki, rəhmətliklər sağdır və hətta bəzən səsləri belə qulağıma gəlir. Aldanıram, diksinirəm, kövrəlirəm… sonra yavaş-yavaş “kəndçiliyim”dən əsər-əlamət qalmır…
– Həyatda əsiri olduğunuz bir şey varmı ki, elə hey gedirsiniz, amma ona çata bilmirsiniz?
– Nə vaxtsa ən gözəl şeirimi yazacağıma, qəzetimin ən gözəl sayını buraxacağıma, övladlarımın sözün həqiqi mənasında, xoşbəxt olacaqları günü görəcəyimə bütün varlığımla inanaraq, “gidiyorum gündüz-gecə…”
– 40-cı otağın açarı əlinizdə olsaydı, açardınızmı? Açdığınız zaman qarşılaşacağınız vəziyyətə hazırsınızmı? Təqribən, qarşınıza çıxan nə ola bilər?
– Nağıllara heç zaman inanmasam da, 40-cı otağın qapısının üzümə haçansa açılacağı ümidiylə yaşamışam həmişə, açarı əlimdə olmasa belə. Buna hər zaman hazır saymışam özümü, azından ona görə ki, vicdanımı heç zaman və heç nəyə satmamışam. Haqqı nahaqqın ayağına verməmişəm. Deyirlər ki, ümid sonda ölür, odur ki, işığa sarı gedən bir yolun yolçusu kimi deyərdim ki, bu yolda yalnız və yalnız işıq görünür.

Müsahibəni apardı: Təranə Şəms

YODLAŞDIRIMAMIŞ DUZLAR İNSANLARDA BİR ÇOX XƏSTƏLİKLƏRƏ YOL AÇIR

Duz məişətdə ən çox işlətdiyimiz nemətlərdən biridir. Duz – çörək anlayışı ümumiyyətlə, biz azərbaycanlılarda çox müqəddəs sayılıb. Duz – çörəyi itirməmək, onun qədrini bilmək kimi ifadələr də xalqımız arasında ən çox işlənən sözlərdən biridir. Bir sözlə məişətimizi duzsuz təsəvvür etmək mümkün deyil. Ancaq keyfiyyəti yoxlanılmamış, yodlaşdırılmamış duzlar insan orqanizmi üçün çox zərərlidir. Yodlaşdırılmamış duzlar insanlarda bir çox xəstəliklərə yol açır. Bütün bu problemləri nəzərə alan “Azərsun – Holdinq” şirkəti illər öncə Masazır Duz gölünün yanında duz zavodu tikib istifadəyə verdi.
May ayının 17 – də “Azərsun Holdinq” şirkətinin İctimaiyyətlə Əlaqələr Departamentinin rəhbəri Afiq Səfərovun təşkilatçılığı ilə bir qrup jurnalistlər və şagirdlər Masazır Duz Zavoduna ekskursiya etdilər.
Afiq Səfərov çıxışı zamanı şagirdlərə və jurnalistlərə açıqlama verərək, bildirdi ki, biz inanırıq ki, gələcəkdə bu zavodun müdiri işləyəcək, istehsalatda mühəndis olacaq insanlar elə bizim aramızdadır. Bu zavodda bizim duz məhsullarımız olan “Azərduz” istehsal olunur. Masazır Duz Zavodunun əməkdaşları 43 № – li liseyin şagirdlərini zavodla, istehsalatla yaxından tanış etdilər. Zavodun məsul səxsləri şagirdləri maraqlandıran bütün suallara aydınlıq gətirdilər. Zavod uşaqların cox marağına səbəb oldu. Onlar zavodun məsul şəxsləri tərəfindən təlimatlandırılandan sonra, zavoda eksuskursiyaya getdilər.
Masazır Duz Zavodunun direktoru Ceyhun Salmanov geniş açıqlamasında bildirdi ki, zavodumuz 3 ilə yaxındır ki, fəaliyyət göstərir. Zavodun istehsal etdiyi duzlar Azərbaycan mətbəxtinin əvəzedilməz nemətinə çevrilib. Zavodu işə salan vaxtlarda günlük gücü 100 ton idi, indi isə bu rəqəm 300 tona qədər artırılıb. İlliyi isə 90 min tona çatdırılıb. İlk əvvəllər biz “Azərduz” və “Bizim Duz” markaları altında süfrə duzları istehsal edirdik. İnsanların tələbatları yoxlanılaraq, nəyə ehtiyacları olduqları araşdırılaraq qarşımıza məqsəd qoyduq ki, bütün sahələrdə istifadə olunan duzları biz öz zavodumuzda istehsal edək. Xaricdən hər hansı bir duzun gətirliməsinə ehtiyac qalmasın. Öz mədənlərimizlə öz ehtiyaclarımızı qarşılayaq. Müxtəlif yerlərdən, yüksək səviyyədə avadanlıqlarla təmin olunub.
Artıq neçə müddətdir yodlaşdırılmış duz Azərbaycan ailələrində süfrələrin bəzəyidir. Aparılan statistikalara görə Masazır Duz Zavodu istifadəyə veriləndən və yodlaşdırılmış “Azərduz” un məişətimizə daxil olmasından sonra insanlarda duzla bağlı baş qaldırılmış xəstəliklərdə artıq azalma müşahidə olunur.

Hal – hazırda bizim məhsul çeşidlərimiz həddindən artıq çoxdur. Bütün Azərbaycanın duza olan tələbatını ödəyəcək gücdəyik. Burada əlavə sənaye duzları var, hansı ki, qazanxanalarda, neft sənayesində istifadə olunur. Bu duzlar xüsusi duzlar sinifinə aiddir. Bu duzları istehsal etmək üçün əlimizdə hər imkan var.
“Azərduz” markası yüksək keyfiyyəti ilə bir çox ölkələrə ixrac olunmaqdadır.
Hətta Gürcüstan, Orta Asiya, Qazaxıstan və s ölkələrə. Yəni, məqsəd bazara çıxaracağımız duz, dünya iqtisadiyyatına uyğun olmalıdır. Məqsəd, Azərbaycan mədənində çıxarılan duzları xaricə də ixrac etmək, Azərbaycan iqtisadiyyyatının gücünə – güc qatmaqdır.
Bununla belə bir çox yaraşıqlı qablarda istehsal olunan, lakin tərkibində yod olmayan duzları istehsal şirkətləri əhalini çaşdırırlar. Duzun göldən necə çıxarılması, onun sudan və digər artıq maddələrdən necə təmizlənməsi və bütün bu prosesin kompyüter mərkəzindən idarə edilməsi olduqca maraqlı proses idi. Zavodun tikilişinə qədər yerli əhali kustar üsulla göldən duzu çıxararaq heç bir emal prosesi aparılmadan mağazalara verilirdi. Lakin, zavod tikilib istifadəyə veriləndən sonra həmin adamlar işsiz qalmadılar. Duz çıxarılması ilə məşğul olan insanların əksəriyyəti zavoda yüksək əmək haqqı ilə işə qəbul olundular. İşə qəbul olunmayanlar isə müqavilə əsasında çıxardığı duzları zavod onlardan çox yüksək qiymətlə qəbul edir. Deməli, bir çoxlarının dediyi kimi zavod yerli əhaliyə heç bir ziyan vurmayıb. Əksinə məhz zavodun sayəsində həmin insanlar həm işə qəbul olunub, həm də duzlar artıq kustar üsulla yox, müasir avadanlıqlarla göldən çıxarılır. Biz “Azərduz” duzlarına 9 ay vaxt qoymuşuq.

Daha sonra jurnalistlər önündə kiçik bir təcrübə keçirilfi. Zavodla tanış olan jurnalistlərin müxtəlif sualları cavablandırıldı.

2013-cü ilin may ayı Azərbaycan mətbuatı üçün önməli hadisələrin cərəyan etməsi ilə yadda qaldı.Belə ki, məhz may ayında Azərbaycan mətbuatında “Ali Ziyalı” dərgisi-jurnalı dünyaya ilk addımlarını atdı.May ayından etibarən dərc olunmağa başlayan dərgi ayda bir dəfə 63 səhifə olmaqla 300 tirajla dərc olunacaq.”Ali Ziyalı” dərgisinin təsisçisi və baş redaktoru Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliyinin üzvü, “Qızl qələm” mükafatı laureatı Nəcibə İlkindir.Dərginin redaksiya heyətinə Çağdaş Azərbaycan ədəbi mühitində kifayət qədər tanınan şəxslər-Azərbaycan Respublikasının Xalq şairləri Nəriman Həsənzadə, Söhrab Tahir və başqaları daxildir.Dərgi Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyata alınmışdır.
Azərbaycan mətbuatında ilk addımlarını körpə bala kimi atan “Ali Ziya” dərgisini əldə edib oxumaq istəyənlər aşağıdakı ünvanlara müraciət edə bilərlər:

Azərbaycan Respublikası, Bakı şəhəri, Yasamal rayonu, Mətbuat prospekti, “Azərbaycan” nəşriyyatı, 7-ci mərtəbə.
Əlaqə telefonları: ( 050 ) 367 75 43; ( 055 ) 291 77 43; ( 055 ) 609 45 57
E-mail: aliziya_necibe@mail.ru
Eleketron orqan: http://aliziya.info

Çağdaş Azərbaycan ədəbi mühitində öz şeirləri və məqalələri ilə dövri mətbuat səhifələrində dərc olunan istedadlı xanım yazar Təranə Şəmsin “Araz” nəşriyyatı tərəfindən “Sevdalıyam bu həyata” adlı ilk kitabı işıq üzü görüb.Kitabın naşiri Əlirza Sayılov, redaktoru Ramin Qurbandır.152 səhifədən ibarət olan kitabda istedadlı və son dərəcə zəhmətkeş müəlliflərdən olan Təranə Şəms son illərdə qələmə aldığı bir sıra publisistika və poeziya nümunələri toplanmışdır.Hesab edirik ki, vətənpərvər qələm sahibinin tükənməz sevgi və ürək yanğısı ilə yazdığı sətirlər dəyərli oxucular tərəfindən yüksək qiymətləndiriləcəkdir.
İnşallah “Ziyalı Ocağı” ictimai Birliyinin elektron orqanı Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Redaksiya, Yaradıcı, Nümayəndə Heyətlərinin üzvləri adından Direktoru İlahə Bayandur olmaqla istedadlı Azərbaycanlı-Türkiyəli xanım yazar Təranə Şəmsi təbrik edirik, ədəbi-bədii yaradıcılığında bol-bol uğurkar diləyirik.İnşallah kitablarının sayı axarıncı olsun!

Aylar oldu elime kalemi almayalı nedendir bilmem? Bazen faturayı değerli arkadaşım Eğitimci-Yazar Mahmut Hasgül’e çıkarıyorum. Beni facebook’a bulaştırdın, yazı yazmaya zamanım kalmadı diye. Tokat Gazetesi Yazı İşleri Müdürü Fatih Kılıç da :”Hocam epeyce malzeme topladın, ara sıra yaz” diye mesajını veriyor ama kendisine: ”Haklısın malzeme çok ancak, gün oluyor elimiz kaleme uzanmıyor sebepli sebepsiz.”dedim. Diğer yandan Tokat’ta yayımlanan mahalli gazetelere bakıyorum, ciddi manada yazar sıkıntısı var.Yazar kadroları bir vitrin gibi süslüyor köşeleri ama ayda ya da daha aşkınsürede yazılanaz sayıda bir kaç makale göze çarpıyor okuyucularına ulaşmaya çalışan.Bu arada yeni kalemler ısınma turları içinde dağarcıklarında biriktirdiklerini okuyucularıyla paylaşmaya çalışıyorlar.Şehirdeki gazete bayilerinde Tokat Gazeteleri de artık satılmadığından olacak pek bulunmuyor.Yine Tokat’ta değerliGazeteci Kardeşimiz Cemal İncesoyluer koordinesinde yeni yayın hayatına başlayan GAZETE de mahalli basında önemli bir boşluğu doldurmaya başladı,hayırlı olsun diyorum.

Sanırım internet ortamında gelişen sanal dünya bu alanı gittikçe daraltıyor.Yoksa Köroğlu gibi:”Tüfek icat oldu mertlik bozuldu“ deyip şartları mı kabulleneceğiz?Ancak şu bir gerçek ki gazete de kitap da ele alınarak okunmayınca haz vermiyor insana.

İşte Fatih Kılıç Bey’in malzeme dediklerinden bazıları:

Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği bünyesinde yayınlanan KÜMBET Dergisi’nin 2013 yılına ait ilk sayısı ülkemizde ve dışında oldukça olumlu yansımalar aldı.Hatta derginin kapak konusu olan Türk şiirinin üstatlarından Cemal SAFİ,Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği Başkanı Remzi Zengin,derginin sahibi Muhsin Demirci,Röportajı yayınlayan Mahmut Hasgül ve Genel Yayın Yönetmeni şahsımızı tek tek arayarak teşekkürlerini sundu.Ki bizimle olan telefon görüşmesinde vefamızdan dolayı ağlıyordu.Doğrusu bu ki insanları yaşarken onurlandırmak en güzel olanı.Aramızdan ayrıldıktan sonra sadece ruhu duyabilecek belki.

2 Mart 2013’te Tokat Şairler ve Yazarlar Derneğince kardeş şehrimiz Sivas’ta,Sivas Şairler ve Yazarlar Derneği ziyaret edilerek kültür ve sanat alanında görüş alışverişinde bulunuldu.

Tokat Şairler ve Yazarlar Derneğince 18 Nisan 2013 tarihinde AnkaraTokat Dernekler Federasyonu’nun davetlisi olarak Altındağ Belediyesi Kabakçı Konağı’nda Merkez Valilerinden değerli hemşerimiz Amir ÇİÇEK Beyin de katıldığı “Vefatının 113. yılında Gazi Osman Paşa’yı Anma Etkinliği” gerçekleştirdik.Gazi Osman Paşa Üniversitesi Öğretim Üyelerinden Doç.Dr.Alpaslan Demir,Araştırmacı Yazar Hüseyin Sipahi bey bizler elimizden geldiği kadar Paşamızı değişik yönleriyle anlatmaya gayret ettik.

Aynı gün “Cumhuriyet Dönemi Tokat Valileri” projemiz kapsamında Tokat Eski Valisi şimdi Merkez Valisi olan Sayın Ayhan NASUHBEYOĞLU’nu İçişleri Bakanlığı’ndaki makamında ziyaret ederek röportaj ve Tokat üzerine sohbetyaptık.

19 Nisan 2013’de Niksar’da,Emekli Valilerden,devlet adamı ve eski Niksar Kaymakamı Rıza AKDEMİR’i Anma Etkinliği vardı.Türk kültürüne,tarihine ve turizmine sahip çıkmada öncülük yapan ve yaşayan Niksar bu kez vefasını eski Kaymakam Rıza AKDEMİR’i vefatının birinci yılında anarak gösterdi.Nitekim AKDEMİR Ailesi de bu vefaya kayıtsız kalmadı. 22-23 Haziran 2013 tarihlerinde düzenlenecek olan “Niksar’ın Fidanları Kültür ve Sanat Festivali Etkinlikleri “kapsamında Niksar’da Belediye koordinesiyle Rıza AKDEMİR Kütüphanesi açılacak.

9-11 Mayıs 2013 tarihleriarasında UNESCO Türk Milli Komisyonunca “Kültürel Mirasımızın Farkına Varılması,Korunması,Gelecek Kuşaklara Aktarılması“Projesi kapsamında Eskişehir Türk Dünyası Kültür Başkenti Etkinliklerine Tokat’ımızı temsilen seçildik ve bilgi ve becerilerimizle şehrimizi orada ortaya koymaya çalıştık.Programların kapanış konuşması da bize nasip oldu.Tokat’ın selam,sevgi ve selamlarını bir kültür elçisi hüviyetiylekatılımcılara iletip,Valiliğimizin gönderdiği hediyeleri takdim ettik.

2008 yılında Elazığ -Tokat Kültür Buluşmaları çerçevesinde Tunceli Pertek’te tanıştığımız Yörenin Varvara Folklor oyunu ve ekibinin sorumlusu Uzun Mehmet adıyla bilinen MehmetYıldız Bey 25 -27 Nisan 2013 tarihleri arasında Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği’nin konuğu oldu.

Kendisi Tokat’ has sofra bezlerinden esinlenerek Tunceli’yi sembolize eden figürlerle turizm açısından yeni bir Tunceli Tanıtımını düşünmüş sağolsun ilimize de bize göre önemli bir döviz bırakarak ayrıldı.Üç gün kaldığı süre içinde Sayın Valimizi eşiyle birlikte görmek isteği ise bir türlü gerçekleşmedi. Tokat Güneş TV’de Yapımcı Cemal İncesoyluer,Uzun Mehmet’i haber programına konuk ederek şehrimizin misafirperverliğini pekiştirdi.

Tokat Anadolu Lisesi Proje Kulübünce Tarih Öğretmeni Mehtap Çıtak ve Tokat Güneş TV işbirliğiyle yaşayan soyut ve somut kültürümüzü tanımak ve tanıtmak amacıyla “Beylerin Sokağı Bey Sokağı Belgeseli” çekimlerine başlandı.Bizim de danışmanlığını yaptığımız bu belgeselin çekimleri bu ay sonuna kadar tamamlanacak.

Bu faaliyetleri Tokat Anadolu Lisesince tertip edilen Trabzon Karadeniz Teknik Üniversitesi Tanıtım ve Karadeniz Kültür Gezisi takip etti. Rektör Yardımcı değerli arkadaşım Prof.Dr.Hikmet ÖKSÜZ ve Prof.Dr. Yusuf Şevki HAKYEMEZ’in koordine ve ilgileriyle öğrencilerimize oldukça verimli bir tanıtım yaşatılıp ağırlanıldı.

17-18 Mayıs 2013 tarihleri arsında SimavBelediyesi’nce aramızdan bir yıl önce ayrılan Şair Asım KISBET anısına düzenlenen “18.Simav Şairler Şöleni”ne Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği adına Eğitimci Ali Bal arkadaşımızkatıldı.

31 Mayıs-1 Haziran 2013’de Gümüşhane Belediyesi-Ferfene Dergisi işbirliğiyle koordine edilen” Dilaver Cebeci Şiir Etkinliği” ne Eğitimci -yazar Mahmut Hasgül katılacak.

7 Haziran 2013 Cuma akşamı Niksar Endüstri Meslek Lisesi’nin ilçe çapında düzenlediği ”Niksar Şairleri ve Şiirleri” etkinliğine Ahmet Turan Erdoğan ve biz Niksar’la ilgili yazdığımız şiirlerle katılacağız.

20-23 Haziran 2013 tarihlerinde Yahya Kemal BEYATLI Anısına yapılacak olan “21.Uluslararası Hazar Şiir Şöleni”nde Tokat’ı TOŞAYAD ve KÜMBET DERGİSİ adınaBaşkanımız Remzi Zengin temsil edecek.

22-23 Haziran 2013 tarihlerinde Niksar’da “Niksar’ın Fidanları Kültür ve Sanat Festivali”var. Etkinlikler kapsamında düzenlenen “4.Cahit KÜLEBİ Memleketime Bakış Şiir Yarışması”nda dereceye giren eserler bir aksilik olmazsa 31 Mayıs Cuma Günü Niksar Belediye Başkanı Duran YADİGÂR ve Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği Başkanı Remzi ZENGİN’in ortaklaşa düzenleyecekleri basın toplantısında kamuoyunaduyurulacak. Aynı gün akşam Ankara Milli Kütüphane’de İLESAMtarafından düzenlenen Ödül Töreninde Niksar Belediye Başkanı Duran YADİGÂR“Kamu Yayıncılığı” dalında ödülünü alacak.

Değerli üstadımız Cemal SAFİ’ninde onurlandıracağı “Erzurumlu Emrah’tan Cahit KÜLEBİ’ye Şiir Gecesi”ne bu yıl ülkemizin birbirinden değerli otuzdan fazla şairikatılacak. Derneğimizi ve dergimizi Nihat Aymak ve Ahmet Divriklioğlu temsil edecekler.

Gazi Osman Paşa Lisesi Mezunları Derneği’nin yılda bir kez Değerli Eğitimci –Yazar Mahmut Hasgül kardeşimizin koordinesinde yoğun çabalar neticesinde yayın hayatına kazandırdığı ALMANAK’ın üçüncü sayısı 1 Haziran 2013’te okurlarıyla buluşacak.

28-29 Haziran 2013 tarihleri arasında Sivas’ta düzenlenen Sivas Şairler ve Yazarlar Derneği Şiir Şölenine Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği’ni ve KÜMBET Dergisi’ni Remzi Zengin,Ahmet Divriklioğlu temsil edecekler.

Bu faaliyetlerle birlikte halkımız tarafından ilgiyle izlenen, kültürümüzü yaşatmak için, yoğun gayretlerle Tokat Güneş TV’de “Kültür Sofrası” programlarına il içinden ve dışından konuklar davet edilerek devam ediliyor.

CEMAL SAFİ VEFA GECESİ

Gelelim bu haber niteliğindeki faaliyetlerden sonra yazımızınasıl konusuna:

Cemal SAFİ üstadımızla dört beş kez şiir etkinliğinde beraberdik.16-18 Kasım 2012 de Ürgüp’te düzenlenen “7.Uluslararası Kapadokya Şiir Şöleni” etkinliğinde Ankara’da Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği’nin yayın organı olan KÜMBET Dergisi için yapacağımız röportajın randevusunu alarak ayrıldık.

Aralık 2012’de Üstadın Ankara’daki evinde kamera ve diğer araçlarımızla TOŞAYAD Başkanı Remzi Zengin,Mahmut Hasgül ve bendeniz hazırdık.O günün öğle sonrasını bize ayırmıştı. Röportajındışında oldukça özel sohbetlerimiz oldu. Bu görüşme ortaya mükemmel bir Kümbet Cemal SAFİ Özel sayısı çıkardı.

Ya sonrası, Tokat’ta Valilik,Belediye, KentKonseyi, İl Milli Eğitim Müdürlüğü ve Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği koordinesiyle 23 Mayıs 2013 Perşembe akşamı “5.Yeşilırmak Şiir Şöleni” çerçevesinde mükemmel bir Cemal SAFİ Özel Vefa Gecesi. İl Milli Eğitim Müdürlüğünün Türkiye Çapında örnek projelerinden Okullu Okulsuz Okuyoruz projesi kapsamında okurlarıyla da buluşturulan Cemal Safi hâlâ konuşulan bir etki bıraktı.

Kümbet Dergisi Cemal Safi Özel Sayısını tanıtmak için bu gazete sütunlarında “Dergi Dediğin Böyle Olur” başlığıyla bir yazı yazmıştım.Şimdi de diyorum ki “Program Dediğin Böyle Olur.”

Tokat Valisi Sayın Mustafa TAŞKESEN’in de onurlandırdığı gece için öncesinde büyük bir hazırlık yapıldı.Özenle hazırlanan davetiye bu etkinliğine gösterilen ciddiyetin bir göstergesiydi.Gecenin mimarlarından diyebileceğimiz GaziOsman Paşa Lisesi Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni, TOŞAYAD Yönetim Kurulu Üyesi Mahmut Hasgül’ünkusursuz sunduğuprogramda bütün katılımcılar doyasıya bir şiir ve müzik rüzgârını yaşadılar.

Türk Şiirinin duayeni Cemal SAFİ şiirlerini okurken, bestelerini yorumlayan OzanÜnsal Çekiç,Halime Erdoğan Çekiç,Başar Başçıoğlu,Barış Başçıoğlu,Murat Kadakoğlu,Murat Ağıl,Alper Pekgöz geceyi adetayıldızlar âlemine taşıdılar.

Sanırım bu gece, son zamanlarda Tokat’ta yapılan etkinliklerin en iyisi olarak halkın gönlüne apayrı bir damga vurdu.Dileğimiz kültür sanat adına beğeni ile izlenen bu tür etkinliklerin devamıdır. Görülen odur ki, etkinliğe Valiliğimizle birlikte, TokatBelediyesi, İl Milli Eğitim Müdürlüğü, Tokat Kent Konseyi ve Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği gereken maddi ve manevi desteği vermiştir. Mülki ve mahalli idareler gerekli desteği bu organizelere verdiği müddetçe bütün sanatseverler görmüşlerdir ki, başarılı etkinliklere-daha düşük maliyetlerle-altın imzalar atılabilmektedir. Bunedenle bu kurum ve kuruluşları kutlamak gerek

Bu gecenin güzelliği Kültür Sarayı’ndaki programla sınırlı kalmamış, ertesi günü Mustafa Kemal Paşa Kasabasında bir vatandaşımızın kiraz bahçesinde klasiğin dışında verilen ikramlarla devam etmiştir. 25 Mayıs Cumartesi günü ise Cemal Safi onuruna Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği mensuplarınca elli kişinin katıldığı kahvaltı verilerek şiir ve sohbet ortamı sağlanmıştır.

Evet, Cemal Safi bize göre kendisinin de ifadeleriyle şehrimizdenoldukça memnun ayrılmıştır. Hatta Haziran ayında bir şehrimizde düzenlenen etkinlik için şehrin yetkililerinin ”Siz gelmezseniz program yapmayız” ricalı sözlerini bir kenara bırakarak 22-23 Haziran 2013’de buluşmak üzere yineşehrimizi Tokat-Niksar’ımızı tercih etme güzelliği, vefası göstermiştir.

Teşekkürler, Cemal SAFİ Üstadımız, TokatValiliğimiz, TokatBelediyemiz, İl Milli Eğitim Müdürlüğümüz, KentKonseyimiz, Tokat Şairler ve Yazarlar Derneğimiz ve kim ne derse desin, yiğidin hakkını yiğide teslim etmek düsturuyla gecesini gündüzüne katanMahmut Hasgül kardeşim ve onu yalnız bırakmayan güçlü ekibi. Ve de emeği geçen bütün değerler, bu güzelliği paylaşan katılımcılar.

Müsahibimiz haqqında qısa bilgilər
Qafqaz Əvəz oğlu Dəmirov 1954-cü il aprel ayının 1-də Qubadlı rayonunun Mahmudlu kəndində anadan olub.
1968-ci ildən dövri mətbuat səhifələrində şeirləri və məqalələri dərc olunur. “Süleyman Rəhimov adına Qubadlı rayon ədəbi-ictimai birliyi”nin təsisçisi və sədri, “Sözün Sehri” qəzetinin təsisçisidir. Ədəbi fəaliyyətinə görə “Qızıl qələm” və “Qızıl kitab” mükafatları laureatıdır. Bir çox “Diplom” və “Fəxri Fərman”larla təltif olunmuşdur. Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Redaksiya, Yaradıcı, Nümayəndə Heyətlərinin üzvü və Baş redaktorudur. Bir neçə şeir və publisistik kitablar müəllifidir. Qarabağ müharibəsi veteranıdır.
1. Qafqaz müəllim, ədəbi-bədii yaradıcılığa neçənci ildə hansı yazı ilə başlamısınız?
– 1968-ci ildə Qubadlı rayonunda çıxan “Avanqard” qəzetində dərc olunan “Ana” şeiri ilə başlamışam.
2. Dövri mətbuat səhifələrində dərc olunan ilk mətbu əsəriniz hansıdır?
– “Ana” şeiridir.
3. İlk kitabınız neçənci ildə harada dərc olunub və necə adlanır?
– İlk kitabım 2004-cü ildə “MBM” mətbəəsi tərəfindən dərc olunan “Ey Vətən oğlu” adlanır. Müxtəlif illərdə yazdığım şeirlərdən ibarətdir.
4. Rəhbərlik etdiyiniz “Süleyman Rəhimov adına Qubadlı rayon ədəbi-ictimai birliyi”nin yaranıb fəaliyyət göstərməsində əsas məqsəd və qarşıda duran vəzifələr nədən ibarətdir?
– İlk növbədə, fürsətdən istifadə edib bu Birliyin yaranmasında etdiyi köməkliyə və dəstəyə görə Qubadlı rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı cənam Malik İsaqova və “Xalq yazıçısı S.Rəhimivun ev muzeyi”nin direktoru Aqil Rəhimova öz dərin minnətdarlığımı bildirirəm! Birliyin yaranıb fəaliyyət göstərməsində əsas məqsəd isə ədəbiyyatımızda gənc yazarların ədəbi-bədii nümunələrinin, poeziya örnəklərinin, məqalələrinin ictimaiyyətə çatdırılması və bu sahədə onlara dəstək olunmasıdır.
5. “Sözün Sehri” qəzeti haqqında oxucularımıza məlumat verə bilərsinizmi?
– Əlbəttə. Birliyinin mətbu orqanı olan “Sözün Sehri” qəzeti 2011-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən qeydiyyata alınıb. Ayda bir dəfə 16 səhifə olmaqla, 1000 tirajla buraxlır. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə, o cümlədən qonşu dövlətlərə – Türkiyə Respublikasına, İran İslam Respublikasına, Rusiya Federasiyasına, Gürcüstan Respublikasına göndərilir. Xarici ölkələrdə yaşayan həm azərbaycanlı, həm xarici vətəndaşlar şeirlərini, məqalələrini mətbu orqanın səhifələrində dərc olunmaq üçün göndərirlər. Biz də öz növbəmizdə böyük məmnuniyyət hissi ilə dərc edirik. Yeri gəlmişkən, gərgin və səmərəli işlərinə görə redaksiya heyətinə minnətdarlığımı və təşəkkürümü bildirirəm. Qardaş Türkiyənin Toqat və Ankara şəhərlərində ədəbi-bədii yaradıcılıqla məşğul olan türkiyəli yazarlarımızın yazıları mətbu orqanımızın səhifələrində dərc olunaraq ictimaiyyətin nəzərinə çatdırılır. Eyni zamanda Kərkükdən də yazılar redaksiyamıza məktub formasında internet vasitəsilə daxil olur. Mətbu orqanımız dərc olunan zaman Türkiyənin Toqat şəhərində fəaliyyət göstərən Tokat Şairler ve Yazarlar Derneğine, Ankara şəhərində isə Selcuk Universitetinə, Yıldırım Beyazid Universitetinə göndərilir. Təhsil və digər müəsissələr ilə sıx əməkdaşlıq əlaqələri salxlayırıq. Ən çox bizimlə sıx əlaqədə olan Sumqayıt Dövlət Universitetinin müəllim və tələbə heyətidir.
Qəzetimiz Azərbaycanda fəaliyyət göstərən mətbu orqanlar arasında Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi tərəfindən həyata keçirilən “Gənc yazarlara dəstək”, “Bölgə yazarlarına dəstək”, “Yeni nəsil Azərbaycan ədəbiyyatının təbliği” lahiyələrini dəstəkləyən yeganə mətbu orqandır. Mətbu orqanımız xeyriyyəçi kimi fəaliyyət göstərir. Satışı yoxdur, pulsuz paylanır.
6. 1993-cü il avqustun 31-də Qubadlının Erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğalından sonra Azərbaycanın hər bir istedadlı yazarı kimi sizin də bu haqda şeirləriniz, məqalələriniz dövri mətbuat səhifələrində dərc olundu. Həmin illərin ağrılarını, həsrətini özündə cəmləşdirən kitabların ərsəyə gəlməsində, təbii ki, sizin həyat təcrübəniz sizə daha yaxından köməklik etdi. Qubadlı ilə bağlı qələmə aldığınız şeirlərin əsas qayəsində doğma Qubadlı həsrətinin durmasının başlıca səbibi?
– Əvvəllər güldən, çiçəkdən və s. yazırdımsa, nəinki doğma Qubadlımız, digər rayonlarımız da Erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunduqdan sonra şeirlərimin mövzu obyekti tamam dəyişdi. Qəm, kədər, vətən həsrəti, yurd sevgisi, çağırış kimi motivlər ön plana keçdi. Hətta vaxtilə torpaqlarımızın Ermənistana, Gürcüstana, Rusiyaya, İrana verilməsi və yaxud işğalı digər vətənsevərlərimiz kimi, mənim də içimdə dərin niskilə çevrilib, kök salıb.
7. Həm Bakı, həm Sumqayıt şəhərlərində, bəm də bölgələrdə yaşayıb ədəbi-bədii yaradıcılıqla məşğul olan gənc yazarların ədəbi-bədii nümunələri, poeziya örnəkləri, məqalələri Birliyin mətbu orqanı olan “Sözün Sehri” qəzetində dərc olunaraq ictimaiyyətin nəzərinə çatdırılır. Təbii ki, Çağdaş Azərbaycan Ədəbi Mühitində “Gənc yazarların ədəbi-bədii nümunələrinin ictimaiyyətə çatdırılması” layihəsini ilk dəfə olaraq siz həyata keçirirsiniz. Layihəni həyata keçirməkdə əsas məqsədiniz?
– Layihəni həyata keçirməkdə əsas məqsədimiz gənclərimizi vətənə sevgi ruhunda böyütmək, yeni gənc yazarlar nəslini formalaşdırıb, inkişaf etdirib ictimaiyyətə tanıtdırmaq, daha doğrusu, ictimaiyyət arasına çıxarmaq, istedadlı gənc yazarlar haqqında bilgiləri Çağdaş Azərbaycan ədəbi mühitində yaymaq, gənc yazarları ədəbi-bədii yaradıcılığa ruhlandırmaq, sevinclərini görüb daha da fəal ictimai həyata qoşulmaqda kömək olmaq.
8. Birliyin fəal üzvləri sırasında ədəbi-bədii nümunələri, poeziya örnəkləri, məqalələri sizi qane edən yazar hansıdır?
– Ad çəkmək istəməzdim. Çoxdu…
9. Birlik qarşıdakı günlərdə hansı yenilikləri həyata keçirməyi planlaşdırıb?
– Birlik orta məktəblərdə, hərbi hissələrdə, bölgələrdə görüşlər keçirmək, hətta yaxın günlərdə Rusiya Federasiyasına və Gürcüstan Respublikasına səfər edib soydaşlarımızla görüşlər keçirməyi planlaşdırır.
10. Ədəbi-bədii yaradıcılıqla məşğul olan gənc yazarlara məsləhətiniz nə olacaq?
– Gənc yazarlara təkrarçılığa yol verməməyi, yenilik axtarmağı, müsbət mənada həyatın nəbzini tutmağı, oxucu rəğbətini qazanmağı məsləhət görərdim.
11. Mətbu orqanınızın səhifələrində ədəbi-bədii nümunələri, poeziya örnəklərini dərc etməmişdən öncə hansı məqamlara daha çox diqqət yetirirsiniz?
– Mətbu orqanımızın səhifələrində siyasi məqamlara yol verilmir. O ki qaldı mətbu orqanımızın səhifələrində daha çox gənc yazarları maraqlandıran yazılara – torpaq həsrəti, vətən sevgisi və s.
12. 2011-ci ildən rəhbərlik etdiyiniz bu Birliyə axın varmı?
– Əlbəttə, var. Həm Bakı, həm Sumqayıt, həm də Azərbaycanın digər bölgələrindən olan yazarlar da ədəbi birliyimizə üzv olmaq üçün müraciət edirlər. Biz də öz növbəmizdə bacardığımız qədər köməkliyimizi əsirgəmirik. Ədəbi birliyimizə üzv qəbul olunan həmin yazarların yazılarını mətbu orqanımızda dərc edirik.
13. İctimai fəaliyyətlə məşğul olan kəslərdən ədəbi birliyinizə üzv olanlar varmı?
-Əlbəttə, var!
14. Ədəbi-bədii yaradıcılığınızda son zamanlar hansı yeniliklər olub?
– Son zamanlar müxtəlif mətbu orqanların səhifələrində şeirlərim və məqalələrim dərc olunur. Müxtəlif illərdə yazdığım şeirlər Azərbaycan türkcəsindən Türkiyə türkcəsinə tərcümə edilərək dərc olunmaq üçün Qardaş Türkiyədə fəaliyyət göstərən Tokat Şairler ve Yazarlar Derneğinin mətbu orqanı “Kümbet” dərgisinə göndərilib. Üç kitabım nəşrə hazırlanır.
15. Gənc yazarlara dəstək olmaqda hansı hissləri keçirirsiniz?
– Təbii ki, hər bir azərbaycanlı yazar kimi, mən də öz növbəmdə yetişməkdə və formalaşmaqda olan gənc yazarlara dəstək olmaqdan məmnunluq hissi duyuram.
16. 2012-ci ildə Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi tərəfindən “Bölgə yazarlarına dəstək” layihəsi həyata keçirildi. Həmin layihə çərçivəsində Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində ədəbi-bədii yaradıcılıqla məşğul olan gənc yazarlar haqqında bilgilər toplandı. Sonra həmin bilgilər gənc yazarların özgeçmişi ilə birgə “Bölgələrdən Səslər” kitabında toplandı. Həmin kitaba rəhbərlik etdiyiniz Birliyin üzvləri Kamran Şeyxzamanlı və Zaur Muradsoyun da özgeçmişləri, şeirləri dərc olundu. Həmin gənc yazarlar haqqında olan bilgilərin kitaba daxil edilib ilk dəfə olaraq respublika səviyyəsində ictimaiyyətə çatdırılmasında sizin də rolunuz çox oldu. Adlarını sadaladığım gənc yazarların sizin bu humanist hərəkətinizə münasibətləri necə oldu?
– Təbii ki, hər bir yaxşı yazara köməklik mənim ümdə borcumdur. Həm Kamran Şeyxzamanlı, həm də Zaur Muradsoy bu xəbəri eşidən kimi sevindilər. Həmin kitabda dərc olunmaq üçün haqlarında olan bilgiləri göndərdiyim üçün təşəkkür etdilər.
17. Ulu Tanrıdan Azərbaycan xalqına arzunuz nə olacaq?
– Ulu Tanrıdan Azərbaycan xalqına xoşbəxtlik, səadət, işğal altında olan torpaqlarımızın geri qaytarılmasını və bir yumruq kimi birləşməsini diləyirəm.
18. Sonda hansı şeirlərinizi əziz oxucularımıza ərmağan etmək istərdiniz?
– Bir zaman doğma Qubadlımız haqqında yazdığım şeirlərdən birini və rayonumuzun işğalından sonra yazdığım yurd həsrətli şeirlərdən də bir neçəsini sizə təqdim edə bilərəm:

QUBADLIMIN

1988-ci ildə, Mingəçevirdə yaşayan, Qubadlıda bir dəfə də olmayan dostum Avasət məktubunda yazmışdı: “Qubadlıya gəlmək istəyirəm, Qubadlı gözəldimi?..” Və belə cavab vermişdim:

Qubadlı gözəlmi?! – soruşan dostum,
Bir başqa büsatı var Qubadlımın!
Qışı da gözəldi, yazı da gözəl,
Özün gəl, hüsnünü gör Qubadlımın!

Buludlar “Hərtiz”i, “Səngər”i öpür,
Həkəri, Bərgüşad çağlayıb ötür.
Tələs, əziz dostum, tez ayaq götür,
Özünü çölünə vur Qubadlımın!

Dağlardan seyr eylə gen dərələri,
Laləli, nərgizli biçənəkləri,
Qalxıb bələnləri, aş gədikləri,
Düzündə köhlənin yor Qubadlımın!

Bərabər baş çəkək biz oymaqlara,
Dönək meşələrə, buz bulaqlara…
Qulluq eyləmişik çox qonaqlara,
Olmarıq gözündə xar Qubadlımın!

Mərdi-mərdanədir oğulu-qızı,
İtirməz kəsdiyi çörəyi-duzu.
Bizə qonaq gələn getməz narazı,
Bal dadar qoynunda şor Qubadlımın!

Nəbisi, Həcəri dillər əzbəri,
Bizlərin himnidir illərdən bəri.
Dünyaya verdiyi şəxsiyyətləri,
Ediblər adını car Qubadlımın!..

Gəl ki Əvəzoğlu sevinsin-gülsün,
Sənin qulluğunda o ki var dursun…
Amma bir arzum var, gözündən olsun,
Kim baxsa hüsnünə xor Qubadlımın!!

1988

QİSMƏTİM OLSUN

Gözüm o dağlara calanıb, Allah,
Dumanı – qəhərim, çəni – göz yaşım!
İçimdə bir ocaq qalanıb, Allah,
Qurum dura-dura alışır yaşım!

İçimdə bir ocaq qalanıb, Allah,
Tüstüsü burulub təpəmdən şıxır.
Odu bir yanadır, közü bir yana,
Külünü qaldırıb gözümə soxur!

İçimdə bir niskil yurd salıb, Allah,
Qışı qərar tutub, yazı dolanmır.
İndi yetim qalan gör neçə kəndin,
Ocağı çatılmır, çırağı yanmır!

İçimdə bir məzar boylanır, Allah,
“Hərtiz”im, “Səngər”im başdaşlarıdı.
Kükrəyən Bərgüşad, coşan Həkəri,
O viran yurdların göz yaşlarıdı!

İçimdə bir həsrət göyərib, Allah,
Bu gələn karvanım dönmədi geri.
Düşən yuvasından pərən durnanın,
Naləsi tutmadı bu göyü, yeri!

Eylə ki, qismətim qoy olsun, Allah,
Bir də o yerlərlə mən qucaqlaşım.
Eylə ki, qismətim qoy olsun, Allah,
Dərəsi – məzarım, dağı – başdaşım!!

2005.
DƏLİ KÖNÜL

Dəli könül, necə gülüm-sevinim,
Qatan qatıb, zəhər töküb şiləmə!
Bir tərəfdən zalım fələk budayıb,
Sən də düşüb bir tərəfdən şiləmə!

Nə umursan yurd-yuvsı talandan,
Hər şər vaxtı didələri dolandan.
Dərdim azmı, sən də düşüb bu yandan,
Yetim qalmış quzu kimi mələmə!

Kaş meh olub o dağlara bir əsəm,
Yurd-yuvamı dolaşmağa tələsəm.
Yurd həsrətli bir quruca nəfəsəm,
Bir sağ ikən şikəstəm ə, şiləm ə!

An demədim yurdsuz keçən hər ana,
Oğul gərək dərdlərimə dayana.
Dərdi söylə dərd bilənə, qanana,
Hər yetəndən dərdə dəva diləmə!

Yurd-yuvasız keçən ömür şən olmaz,
Namərd olan mərd dərdinə tən olmaz.
Hər dərd bölən Qafqaz üçün sən olmaz,
Bir dəryayam, bütöv dərdəm – siləmə!!

2005.

BATIRAM İÇİMİN HIÇQIRIĞINDA

Yenə xəyallarla mən başıdaşlı,
Qopub öz içimdən uzaqlaşmışam.
Ürəyim ağrılı, gözlərim yaşlı,
Gedib o yerlərlə qucaqlaşmışam!

Gümanın itirmiş yalquzaq kimi,
Düşüb dolaşıram viran yurdları.
Gəzirəm yad kimi, bir uzaq kimi,
Bir vaxt növrağımı quran yurdları!

Gah “Qara qaya”da, gah “Ağ qaya”da,
Keçən günlərimin sorağındayam.
Gah “Qlzıl qaya”dan boylanıb, ya da,
Çağlar Bərgüşadın qırağındayam!..

Baxıram hər tərəf yesirdən yesir,
Möhtacdı qayası, daşı sığala.
Nə Babək görükür, nə də Cavanşir,
Nə də ki, Koroğlu – qılıncın çala!

Axır gözlərimdən yaş gilə-gilə,
Batıram içimin hıçqırığında.
Gəzdirə bilsəydik qalmazdıq belə,
Vətən qeyrətinin bir qırığın da!!

2006.

YADIMA DÜŞÜBDÜ

Yurd-yuvamda keçirtdiyim hər günüm,
Ötüşən il, ay yadıma düşübdü!
Bir səs olcaq ayağından başacan,
Kəndə düşən hay yadıma düşübdü!

İşdən-gücdən yorğun-arğın qayıdıb,
Dincələrdik körpələri oynadıb.
Qapımızda samavarı qaynadıb,
Dəmlədiyim çay yadıma düşübdü!

Neçə vaxtdı bir dərd əyib qəddimi,
Bölə bilmir köhnə qonşum dərdimi.
Düşünürəm viran qalan kəndimi,
Başdan-başa tey yadıma düşübdü!

Demə orda yaşamışıq bəy kimi,
İndi burda dolaşırıq səy kimi…
El yığışıb götürdüyü toy kimi,
Qapımdakı vay yadıma düşübdü!

Ov etdiyim dərələrdə hənirti,
Kol dibindən qopartdığım göyərti,
Hərlədiyim yeddi nömür kərənti,
Qatladığım lay yadıma düşübdü!

Yad dolanır ta “Hərtiz”i, “Səngər”i,
Hardan alım Qoç Nəbini, Həcəri?!
Göz yaşımdı Bərgüşadla Həkəri,
Baş vurduğum çay yadıma düşübdü!

Kəndimizdə “toybaşı”ydı üç nəfər,
Həsənalı, Həsənqərə, Qəzənfər…
Qara zurna nazlanardı bəxtəvər,
O “Yallı”lı toy yadıma düşübdü!
(Bu bəndi lazım olsa çıxarsan)

Gül açmadı ta Qafqazın dediyi,
Zəhər oldu neçə vaxtdı yediyi…
Qonşuların qonşulara verdiyi,
Göndərdiyi pay yadıma düşübdü!!

2005.

Salam, Əziz və Hörmətli Gənc yazarlar!
İnşallah “Ziyalı Ocağı” İctimi Birliyinin elektron orqanı Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalı may ayının 6-dan iyunun 6-a qədər “Gənc yazarların ədəbi-bədii nümunələrinin ictimaiyyətə çatdırılması” layihəsini həyata keçirəcək.Layihənin rəhbəri “Ziyalı Ocağı” İctimai Birliyinin elektron orqanı Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Baş redaktoru, Süleyman Rəhimov adına Qubadlı rayon ədəbi ictimai birliyinin sədri Qafqaz Əvəzoğludur.Bu məqsədlə gənc yazarların ədəbi-bədii nümunələrini, poeziya örnəkləri “Sözün Sehri” qəzetinin səhifələrində dərc olunacaq.
Ədəbi-bədii nümunələrinin, poeziya örnəklərinin tərcümeyi-hal və şəkilləri ilə birgə dərc olunmasını istəyənlər aşağıdakı ünvana müraciət edə bilərlər:

Tel: ( 050) 519 79 12
E-mail: Qafqaz54@mail.ru
Qafqaz54@box.az
Elektron orqan: http://edebiyyat-az.com/

Ünvan: Sumqayıt şəhəri, Koroğlu prospekti ( 41-ci məhəllə).
“28 may” Mədəniyyət evi.(V.Əliyev adına Qubadlı rayon Mədəniyyət evi)

1992-ci il mayın 8-nə keçən gecə şəhər bir neçə saat intensiv artilleriya atəşinə tutulub, ardınca üç tərəfdən hücum başlayıb.

Azərbaycanın Şuşa şəhərinin işğalından 21 il ötür. 8 may 1992-ci ildə Şuşa Ermənistan hərbi birləşmələri tərəfindən işğal olunub.

1992-ci il mayın 8-nə keçən gecə erməni birləşmələri Şuşa şəhərinin işğalı ilə bağlı əməliyyat keçirib. Şəhərin intensiv artilleriya zərbələrinə tutulması səhər saat 6-ya kimi davam edib. Bundan sonra düşmənin 1000-ə yaxın əsgəri üç tərəfdən Şuşaya hücum çəkib. Hücum Rusiyanın öncədən ermənilərə verdiyi 366-cı alayın 40 zirehli texnikasının dəstəyilə həyata keçirilib.

Erməni mənbələrinin məlumatına görə, şəhərin işğalı əməliyyatını keçmiş sovet polkovniki Arkadi Ter-Tatevosyan hazırlayıb. O, əvvəllər Dağlıq Qarabağda erməni qüvvələrinə komandanlıq edib.

Ermənilər Şuşadakı gözlənilməzlik və təşkilatsızlıq amilindən istifadə edərək çaxnaşma yaradıblar və müdafiənin təşkilinə mane olublar. Bununla belə, küçə döyüşləri xeyli davam edib. Lakin möhkəmlənməyən özünümüdafiə qüvvələri və nizami ordu şəhəri tərk edib. Rusiya xüsusi bölmələrinin, əsasən Laqodexidə (Gürcüstan) yerləşən xüsusi təyinatlı əsgərlərin ermənilərin tərəfində döyüşdüyünü sübut edən faktlar var.

Qeyd etmək lazımdır ki, Şuşaya hücumdan bir neçə saat öncə Tehranda İran prezidentinin vasitəçiliyilə Ermənistan və Azərbaycan dövlət başçıları Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla həllinə dair saziş imzalamışdı.

Azərbaycanın bu qədim, zəngin tarixə və mədəniyyətə malik şəhərinin Ermənistan hərbi birləşmələri tərəfindən ələ keçirilməsi ilə Dağlıq Qarabağın işğalı başa çatdırılmışdır. Bununla ermənilər bölgənin Azərbaycandan faktiki qoparılmasına nail olublar.

Şuşanın işğalı nəticəsində 480 günahsız vətəndaş qətlə yetirilib, 600 nəfər yaralanıb, 22 min nəfər öz doğma yurd-yuvalarından didərgin düşüb. Əsir götürülmüş 68 soydaşımızın taleyi barədə bu günə qədər heç bir məlumat yoxdur.

İşğal nəticəsində Şuşadakı bir sıra tarixi abidələr düşmən tərəfindən dağıdılıb. Bu siyahıya Xan, Qaxal mağaraları, Şuşa qalası da daxil olmaqla bütövlükdə 279 dini, tarixi və mədəni abidə daxildir.
Ermənilər Azərbaycana məxsus olan bir çox abidənin məhv edilməsinə və ya erməniləşdirilməsinə nail olublar. Onlar Şuşada 7 məktəbəqədər uşaq müəssisəsini, 22 ümumtəhsil məktəbini, mədəni-maarif, kənd təsərrüfatı texnikumlarını, 8 mədəniyyət evini, 14 klubu, 20 kitabxananı, 2 kinoteatrı, 3 muzeyi, Şərq musiqi alətləri fabrikini dağıdıblar.

Ümumilikdə 1992-ci il mayın 8-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin Şuşanı işğal etməsi nəticəsində Azərbaycanın 289 kvadrat kilometr ərazisi ermənilərin nəzarətinə keçib.

Həyat Tragikomediyadır!

Dünyaya gəlirsən.Yarı ac, yarı tox böyüyürsən.Böyüyüb hərşeyi dərk etdiyin zaman fərqinə varırsan ki, bəşəriyyətin dahisi deyilsən və başlayırsan hərkəs kimi sən də başını aşağı salıb yaşamağa.

Son zamanlar məktəblilərin, gənclərin intiharlarının şahidi oluruq. İnsan dünyaya gəlir. Allah ona buludların və torpağın arasında yaşamaq hüququ verir. Burada sən yaşamalısan yaxud belə deyək, yaşamaq üçün səbəb tapmalısan.Bu gənclər Allahın onlara verdiyi bir fraqmentlik lakin ssenarisi ağır olan həyatdan imtina edirlər. Bəli! Bəli! Onlar özlərini öldürmürlər sadəcə imtina edirlər.Bəs bu imtinanın əsasında nə dayanır? Çoxları özlərinə qəsd edərkən həyatda bir məna tapmadıqlarını və hərşeyin mənasız olduğu fikri ilə dünyalarını dəyişirlər. Guya digər dünyadan xəbərləri varmış kimi.Onların ümidləri ölmür, o insanlar öz ümidlərini ruhlarına hopdurub digər dünyanın ümidi ilə həyatdan imtina edirlər.Onlar bir anlıq depresiyada boşluğa düşüb bu qərarı verirlər.Sadəcə olaraq bir dəqiqə günəşin doğmasına fikir versələr, bu qərardan imtina edərlər.İnsan xisləti elə yoğrulub ki, insan daim darıxır harasa getmək istəyir.Belə deyək, işləyəndə istirahət etmək, işsiz olanda isə işə qayıtmaq kimi.Bəzən də elə olur ki, çoxlu insanların içərisində olursan amma özünü çox yalnız və tənha hiss edirsən. Bu yerdə Kafka deyir: -Mənim yalnızlığım insanlarla doludur.

Dünyanı dərindən düşünmə, dostum! O zaman ölmək istəyəcəksən.Aramızda qalsın, heç kimə demə, həyatın mənası yoxdur. Yaşamaq üçün özümüzdən səbəblər yaratmalıyıq.Müəyyən hədəflər qoymalyıq və o hədəflərin ardınca qaçmalıyıq.Hər hədəfi vuruduqca yeni-yeni böyük hədəflərlə vuruşmalıyıq…Əgər yaşamaq üçün səbəb uydura bilməsən o zaman özünü öldürəcəksən!!!

Əgər sən hələ də ürəkdən sevə bilirsənsə, deməli hələ böyüməmisən..Həyat da belədir.Özünü dərk edəndən, daim yaxşı insan olmaq üçün yollar axtarırsan. Əsasən ilk tapılan yol din olur – insan özünü bu yola həsr edir. Dünyada özünə bir dünya qurur.Bəzən olur bu yolda özünü tapa bilmir və özünü həyatın qucağına atır.Burada isə kirlənmək, acı çəkmək, ləkələnmək, xəyanət görmək ehtimalın böyükdür.Daha ürəkdən sevə də bilmirsən dostum, çünki ürəyin qalmayıb.O ürək işlənib, satılıb, atılıb…Yaşamaq üçün yeməlisən, əzbərləyib dərs danışmaq da buna bənzəyir, elə deyilmi?! Ən maraqlısı da odur ki, vahid uğura aparan yol yoxdur.İlk başda müəyyən yolları, məqsədləri özümüz üçün yaradırıq.O yol hansısa bir binanın layihəsinə düşüb bağlandıqda isə dünyamız başımıza yıxılır.Bir dindarın isə sənə naşükür olma bala deməsi qədər həyat sənə Tragikomik gəlir….

Yaşayırıq və düşünür ki, sabah bu günümüz dünənkindən daha yaxşı olacaq, bu ümidlə yaşayırıq. Bir neçə il əvvəlin fotoşəkillərinə baxanda deyirik: “Aman Allah, necə də xoşbəxt olmuşam”. Halbuki indi də xoşbəxtsən amma bunu sabah biləcəksən, çünki sabah bu günümüz dünən olacaq!

..Bayaqdan həyat haqqında fikirlərimi yazıram amma hələ tam bir qayda yaza bilməmişəm çünki həyat Targikomediyadır. Kədəri yazanda, sevincli anlar gözünün qarşısında canlanır. Digər halda isə əskinə..

Səbəblər yaradaq dostlar, Yaşamaq üçün!

B.İ.Eminli
Sumqayıt Dövlət Universiteti,
Azərbaycan dili və türkologiya kafedrasının baş müəllimi

MÜRACİƏT FORMALARININ SEÇİLMƏ TƏLƏBLƏRİ

Açar sözlər: nitq mədəniyyəti, müraciət formaları, etiket, xitab, ünsiyyət

«Dil ünsiyyət vasitələri sırasında özünün aparıcı yerini qoruyub saxlayır və gələcəkdə də saxlayacaq. O, ifadə olunası və digər insanlara çatdırılası düşünülmüş istənilən məzmunu ifadə etmək qabiliyyəti olan informasiya mübadiləsinin öz imkanlarına görə ən zəngin vasitəsidir. Dil fikrin özünün formalaşması kimi çıxış edir, buna görə də dil ünsiyyəti digbər informasiya mübadiləsi formalarının və növlərinin əsasında dayanır.
Təsadüfi deyil ki, insanın müsbət keyfiyyətlərindən biri də onun aydın və gözəl danışmasıdır. «Hər bir insan öz dilinin arxasında gizəlnmişdir». Gözəl nitqə malik olmaq üçün təbii ki, gözəl natiq doğulmaq lazım deyil. Sadəcə, kifayət qədər ictimai-siyasi, elmi biliyə və zəngin söz ehtiyatına sahib olmaq lazımdır. Ən başlıcası isə Nə demək? Necə demək? Harada demək? prinsipinə düzgün əməl etmək lazımdır. M.T.Siseron yazır ki, şairlər anadan şair doğulurlar, natiqlər isə ictimai-siyasi həyatda sonradan yetişirlər.
M.T.Siseron bunu da qeyd edir ki, xeyirxah olan şəxs hər şeyə qadirdir. Kim gözəl danışırsa, o bütün xeyirxah cəhətləri özündə təcəssüm etdirir və buna görə də müdrikdir. Həqiqi natiq öz müdrikliyi … ilə təkcə nüfuz qazanmır, həm də vətəndaşlara, dövlətə fayda verir, uğurlar gətirir, səadət bağışlayır.
Təbiidir ki, gözəl nitq, rəvan danışıq auditoriya üçün maraqlı mövzunun seçilməsindən, nitqdə işlədilən sözlərin ahəngdarlığından, nitq söyləyənin şəxsiyyətindən, hətta zahiri görünüşündən və s. asılıdır. Gözəl nitq qabiliyyətinə, nitq mədəniyyətinə malik olmaq üçün kifayət qədər söz ehtiyatına, geniş dünyagörüşünə, yaradıcılıq axtarışına, istedada, ciddi səyə malik olmaq lazımdır. Gözəl nitq dinləyicinin qəlbini fəth edir, onu düşündürür, nəticə çıxarmağa vadar edir.
Dinləyicilərə münasibətə görə nitq söyləyənin qarşısında 3 vəzifə qoyulur: a) dinləyicinin diqqətini özünə cəlb etmək; b) diqqəti nitqdə irəli sürülən məsələlərə cəlb etmək – dinləyiciyə psixoloji təsir göstərmək üçün zəmin yaratmaq; c) dinləyicini həyəcanlandırmaq, onu düşünməyə sövq etmək.
Nitqin növlərindən istifadə etmək də dinləyicilərin səviyyəsindən asılıdır. Gözəl danışıq, necə deyərlər, məqamına düşməlidir. Natiq dinləyicilərin hətta yaşını, vəzifəsini, cəmiyyətdəki mövqeyini, vaxtının çoxluğunu, yaxud azlığını da nəzərə almalıdır. Dinləyicilər «müharibə və ya dinc quruculuq dövründə yaşayırlar?» sualı da natiq üçün maraqlı olmalıdır.
Nitqin uğurlu alınması üçün ikinci əsas şərt dinləyicidir. Çünki natiqin sənətini, məharətini düzgün qiymətləndirən məhz dinləyici auditoriyasıdır. Nitqin müvəffəqiyyətini təmin edən başlıca amillərdən biri də natiqlik priyomlarıdır. Bütün bunlar kompleks təşkil edəndə dinləyicilərə xoş təsir bağışlayır və «estetik qida» verir. «İnsan eşitdiyi sözün natiqinə baxıb həmən sözü qəbul edər» (M.S.Ordubadi). Natiqlik priyomlarının bəziləri nitqin bütöv kompozisiyası ilə, bir qismi isə yalnız giriş və ya finalla bağlıdır. Girişlə bağlı olan priyomlar dinləyicilərin diqqətini ələ almaq, əsas məsələyə yönəltmək və sakitlik yaratmaq məqsədi daşıyır.
Nitq dinləyicilərə müraciətlə başlanır. «Necə başlamalı?» sualı ən təcrübəli natiqləri belə düşündürür. Çünki bir sıra hallarda natiqin əvvəlcədən düşündüyü «giriş» auditoriyanın real vəziyyətinə uyğun gəlmir.
Dinləyicinin diqqətini cəlb etmək də nitq söyləyəni düşündürən məsələlərdəndir. Təbii ki, nitqin əvvəlində edilən müraciətdən və onun formalarından çox şey asılıdır. Müraciət formaları istənilən şifahi və yazılı nitqdə dinləyicinin diqqətini cəlb etmək üçün bir vasitə, sonrakı mətnə keçid üçün, mükaliməyə başlamaq üçün bir açar rolunu oynayır. Bu zaman əsas postulatlardan biri odur ki, kim müraciət edir və kimə müraciət edilir?
Həmsöhbətə müraciət ən parlaq, ən geniş yayılmış etiket göstəricisidir, çünki biz insanı ya sosial roluna, ya fərdi əlamətlərinə, ya ona olan şəxsi münasibətlərimizə görə bu və ya digər formada adlandırırıq. Belə etiket göstəricisi ən ümumi ola bilər – bu zaman ünsiyyət rəsmi ünsiyyətin ən yüksək pilləsi olacaq. Məsələn, küçədə və ya nəqliyyatda «Vətəndaş!» – deyə müraciət oluna bilər; müraciət eyni zamanda fərdi-şəxsi ola bilər, bu müraciət isə qeyri-rəsmi ünsiyyətdə (adi danışıqda, məişətdə) mümkün olur: məsələn, Aynuş! (Aynur) – (ana qızına deyir). Bəs müraciət nədir? Yuxarıda göstərdiyi kimi, müraciət nitqin istiqamətləndiyi obyektdir. Deməli, müraciətin spesifik xüsusiyyəti hər şeydən əvvəl ondan ibarətdir ki, o, həmsöhbətin diqqətini cəlb edir, eyni zamanda onu adlandırır. Beləcə, insanlar nitq əlaqəsinə daxil olurlar.
N.İ.Formanovskaya danışanın iki nitq fəaliyyətini ayırmışdır: müraciət olunanı (adresatı) adlandırmaq və çağırmaq (çağırış). Tədqiqatçı göstərir ki, bir çox dillərdə (məs: Ukrayna, bolqar və digər slavyan dillərində) müraciəti formalaşdıran çağırış halı deyilən xüsusi qrammatik vasitələr mövcuddur. Nitqimizdə müraciət xüsusi şəkilçi ilə deyil, yalnız intonasiya, bəzən də frazada yerinə görə müəyyən edilir. Düzdür, bəzi tədqiqatçıların fikrincə, ismin çağırış halını xatırladan müraciət forması var. Bu, sözün son şəkilçisinin ixtisarı, dəyişməsi və sözün təkrarı şəklində özünü göstərir. Məs: Mehri! (Mehriban!), Cəmiş! (Cəmilə!), Eliş! (Elşən!), Murad, a Murad!, Leyla, a Leyla! və s. Əlbəttə ki, bunu hal adlandırmaq düzgün olmazdı, çünki hal qrammatik formadır, əşya, hadisə və şəxsləri adlandıran sözlərin arasında bu və ya digər münasibətləri əks etdirir, bu üsluba təsir edə bilməz. Amma göstərilən müraciət forması yalnız danışıq üslubunda mümkündür, yəni qeyri-rəsmi, qeyri-məcburi ünsiyyətdə mövcuddur. Həm də bu forma yalnız məhdud söz qruplarında, əsasən xüsusi adlar və qohumluq bildirən sözlərdə özünü göstərir. Şifahi nitqdə bu, ad ilə müraciət etdikdə təzahür edir və hətta şifahi nitq norması sayılır. Müraciət zamanı, qeyd etdiyimiz kimi, xüsusi intonasiya olur, bu intonasiya digər nitq etiketi ifadələrində də hiss olunur. Daha dəqiq desək, bu, həmsöhbətin çağırış intonasiyasıdır.
İkinci xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, müraciət yalnız çağırmır, eyni zamanda obyekti adlandırır. Çağırış (apelyativ) funksiyası həmsöhbətə istiqamətlənən nitq pozisiyasında onun rolu ilə əlaqədardırsa, adlandırma (kontativ) funksiyası nəzakətliliklə bağlıdır. «Yəni müraciəti kimə kim hansı şəraitdə edir, həmsöhbətlər hansı münasibətlərdədir». Müraciət forması istənilən bir mətnin dilini şifahi nitqə yaxınlaşdıra da bilər, rəsmi ünsiyyətə çevirə də bilər.
Dinləyicidə bilavasitə təəssürat yaratmaq üçün nitqin başlanğıcında müraciətə diqqət yetirmək lazımdır. Sadə müraciət bu məqsədə nail olmağa bir o qədər imkan vermir. Hər hansı bir müraciətin məqsədsiz və ya yersiz işlənməsi hətta bəzən mənfi effekt (nəticə) də verə bilər.
Müraciət nitqdə emosional təsir vasitəsidir. İnformasiya vasitələrinin sürətlə artdığı bir zamanda yazı dilinə nisbətən şifahi dilin, yaxud danışıq dilinin işləkliyi yüksəlir. Əgər bir zamanlar Azərbaycan danışıq dili Azərbaycan yazı dilinin təsirinə məruz qalırdısa, bu gün əksinədir: danışıq dili yazı dilinə əhəmiyyətli təsir göstərir. Təsadüfi deyildir ki, hər hansı informasiya, adətən, mətbuat səhifələrinə çıxmamışdan əvvəl radioda, televiziyada, müxtəlif xarakterli, miqyaslı yığıncaqlarda və s. (çox zaman məhz birinci şəxsin dilindən) səslənir. Azərbaycan dilində danışan radioların, televiziyaların sayı bu dildə yazan qəzetlərin, jurnalların sayını keçməsə də, etiraf etməliyik ki, dinləyənlərin auditoriyası oxuyanların auditoriyasından çox-çox genişdir.Nitq dilin qanunları əsasında yaradılır, danışanın, yazanın həmin dilə nə dərəcədə yiyələnmə bacarığını əks etdirir. Nitq mədəniyyətinə maraq son zamanlar ünsiyyət problemlərinə diqqətin artması ilə əlaqədardır.
Nitq mədəniyyəti davranış etiketinə xidmət edir və ünsiyyətin geniş stereotiplər sahəsini təşkil edir.
Nitq mədəniyyəti dar mənada nitq davranışının milli spesifik qaydalarıdır ki, bunlar da həmsöhbətlərin əlaqəyə girmə və ünsiyyət şəraitinə uyğun olaraq seçilmiş formada ünsiyyətə qoşulma situasiyalarında tətbiq olunur.
Məzmunlu məlumat mübadiləsinə daxil olmazdan əvvəl, yəni ünsiyyətdən əvvəl, insan hər hansı bir vasitə ilə ünsiyyətə daxil olmalı, həmsöhbətin diqqətini cəlb etməli, ona müraciət etməlidir. Nitq mədəniyyəti başlıca olaraq, məhz bu əlaqəyaradıcı funksiyanı yerinə yetirir, başqa sözlə desək, həmsöhbətə münasibətdə öz mövqeyini müəyyən etməyə imkan verir. Nitq etiketlərinin vahidlərinin tələb edən kontakt yaratma situasiyaları arasında başlıca yeri həmsöhbətə müraciət, onun nitqini cəlb etmə tutur.
Həmsöhbətə müraciət situasiyasında iki aspekti ayırmaq olar: 1) qeyri-tanış adamlara müraciət və 2) tanış adamlara müraciət (buraya az tanış olan adamlardan çox yaxın adamlara qədər daxildir). Bu iki qrup üçün nitq etiketi formalarının məcmusu kimi, dialoq quruluşunun spesifikliyi də fərqlidir. Birinci hal üçün bir qayda olaraq özündə müraciət + məlumat hissəsini (sual, xahiş, məlumat və s.), cavab və mümkün olan lütfkarlıq mübadiləsini cəmləşdirən minimal dialoq xarakterikdir.
İkinci hal üçün bu imkandan əlavə, müraciətin arxasınca kifayət qədər uzun informasiya hissəsi gələ bilər ki, bu da bəzən monoloqa çevrilə bilir. Müraciətlər içərisində müstəqil və asılı müraciətlər fərqləndirilə bilər. Müstəqil müraciətlər vokativ funksiya – həmsöhbətin diqqəti cəlbetmə funksiyasını yerinə yetirir. Müraciət dialoji vahidin ilkin replikası kimi daha çox çıxış edir. Asılı müraciətlər başlanğıc mövqedə olmadıqları üçün söyləmə tamamlayıcı nəzakətlilik verə bilər və bəzən onlar qiymətləndirici rolunu oynayır.
Elə təsəvvür olunur ki, kiminləsə danışmaqdan, ünsiyyət bağlamaqdan təbii və asan bir şey yoxdur. Amma bizim gündəlik məişətimiz sübut edir ki, biz hərdən ünsiyyət saxlaya bilmirik, ya da bunu kifayət qədər yaxşı etmirik.
Ünsiyyət ən azı iki nəfərin mürəkkəb fəaliyyətidir. Buna görə də əsl ünsiyyətin ilkin şərti danışanın öz şəxsi maraqlarını, eləcə də həmsöhbətə, onun xüsusiyyət və tələbatlarına diqqətini nəzərə almasıdır.
«Müraciət – rabitəli nitqin elementlərindən biridir və məntiqə uyğun olaraq o, bu və ya başqa halda nitq mühiti ilə əlaqədardır» [1, 87]. Hər hansı müraciət formalarının işlənmə məqamları bir sıra xüsusiyyətlərdən asılıdır:
1) Müraciət edənlə adresatın arasında tanışlığın (qohumluğun) mövcudluğu və ya qeyri-mövcudluğu;
2) Adresatın yaşı ilə danışanın yaşının nisbəti;
3) Danışana nisbətən adresatın sosial vəziyyəti;
4) Adresatın peşəsi, məşğuliyyəti;
5) Verilən situasiyada müraciət edənin funksiyası;
6) Adresatın verilmiş situasiyada üzə çıxan və ya əvvəlki təcrübələrdən danışana məlum olan şəxsi keyfiyyətləri;
7) Emosional təsir obyekti kimi adresatın xüsusiyyətləri (əlamətləri) və danışan tərəfindən qiymətləndirilməsi və s.
Biz qeyd etdik ki, müraciət ən parlaq etiket göstəricisidir. «Etiket fransız, etika isə latın sözüdür. Etiket sözü fransız dilində iki mənadadır: a) yarlıq, etiket, yazı; b) mərasim. Etika sözü də latın dilində iki mənadadır: a) ictimai şüur formalarından biri kimi əxlaq, tərbiyə və mənəviyyat haqqında fəlsəfi nəzəriyyə; b) hər hansı sinfin, cəmiyyətin və ictimai təşkilatların əxlaq qaydaları» [2, 33].
«Etiket sözü holland dilində, əsasən, paycıq mənasında işlədilir. Paycıq əvvəlcə malın, eksponatın üstünə yapışdırılmış kağız, sonralar yazı kağızının özü mənasında işlədilmişdir. Etiket sözünün yazı mənası əsasında mərasimi məna yaranmışdır» [3, 125]. İndi etiket sözündən həm yarlıq, həm də danışıq forması mənasında istifadə edilir. Etiket sözü yarlıq mənasında ilkin danışıq formasında isə törəmədir. Danışıq etiketi deyəndə insanların zahirən bir-birinə olan münasibətləri, ünsiyyəti ilə bağlı əxlaq qaydalarının toplusu başa düşülür. Deməli, biz həmsöhbəti çağırarkən ona şəraitə uyğun daha müvafiq yarlıq seçmiş oluruq. Təbii ki, bu zaman cins, yaş, sənət, peşə mənsubiyyəti, yaşadığı şəhər və ya kənd mühiti də nəzərə alınmalıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, bütöv nitq etiketi kimi müraciətimiz də milli xüsusiyyətlərlə müşaiət olunur ki, bu da əcnəbilər tərəfindən, adətən, çətinliklə mənimsənilir.
Müraciət formalarının seçimindəki çətinlikləri aradan qaldırmaq üçün müraciət olunanın tanış və ya qeyri-tanış olduğunu nəzərə almaq lazımdır. Belə ki, tanışlıq dərəcəsindən asılı olaraq müraciət və bu, növbəti süjet xəttinə də təsir edir. Çünki biz tanımadığımız insanla daha formal və daha az müddətli ünsiyyətdə oluruq. Məsələn, Yoldaş, avtobus dayanacağı haradadır? Siz növbəti dayanacaqda düşəcəksinizmi? Zəhmət olmasa, yer verin və s.
Qısa söhbət üçün bizə müraciət olunanın fərdi əlamətləri o qədər də vacib deyildir. Ona görə də biz çox zaman əlaqəyə girərkən ən ümumi nəzakətlilik ifadələri ilə məhdudlaşırıq: «Bağışlayın», «Üzr istəyirəm», «İcazənizlə», «Rica edirəm» və s. Təbii ki, burada bir qədər yaşlı, ziyalı bir insana müraciət olunduğu göstərilir. («Xahiş edirəm», «Zəhmət olmasa», «Deyə bilərsinizmi…» və s.).
Ümumişlək müraciətlərdən müraciət olunanın cins və yaşına görə də fərqlənənləri var: məsələn, cavan oğlan!, gözəl qız! və s.
Ümumişlək müraciətlərdən geniş yayılanları qohumluq bildirən sözlərdir ki, onlar hətta bəzən tanış olmayan insanlara da müraciət edilərkən istifadə olunur (qardaş, bacı, xala, dayı, əmi, ana, ata, nənə, baba, oğul, bəzən qoca, ağsaqqal, dost və s.). Məsələn: Nə olar oğlum, qoy gəlsin, gözümüz üstündə yeri var [4, 73]. Ana, görürsən ki, Firəngiz gəlmək istəmir [4, 141]. Əmioğlu, neçə gündü burdasan? [5, 69]
Bizə tanış olan adamlara etdiyimiz müraciətləri nəzərdən keçirdikdə məlum olur ki, bu sözlərin əksəriyyəti hamı tərəfindən qəbul olunmuş qohumluq bildirən sözlər və xüsusi adlardır. Məsələn: Feyzulla, atam, qardaşım, – deyə sakit və təmkinlə danışmağa çalışdı, – özünə yazığın gəlmir, bizə gəlsin [6, 29]. Axı, Səkinə bacı, siz o qızın yerinə deyilsiz, mən sizi təsvir eləməmişəm [6, 46]. Dost, gəl səninlə açıq danışaq [7, 41].Gülsüm bacı, bir o radionu dindir görək, konsert vaxtıdır [7, 69].
Bəzən belə sözlərə əzizləmə, kiçiltmə bildirən şəkilçilər də artırılır. Məsələn: anacan, balacan, körpəciyəz, anaş, ataş, Kamış (Kəmalə), Cəmiş (Cəmilə), Nazı (Nazilə, Nazlı, Nəzakət). Bəzən əzizləmə bildirən xüsusi ifadələrdən də istifadə olunur. Məsələn,
Qaşların qurar divanı,
Taxtdan salar Süleymanı.
Xəstə Qasımın canını
Al, başına dolandığım. [8, 83]

Ey günəş camallım, sən nə gözəlsən,
İstəsən ki, tənə Aya qılasan.
Ahu gözlüm, hər bir qıya baxanda
Bir örkü salırsan, ay aqiləsən. [8, 459]

Danışıq dilində müraciət formaları arasında neqativ münasibət bildirən ifadələrə də rast gəlinir. Məsələn:
Niyaz: Səsini kəs, itin balası, vurram dişlərin tökülər qarnuva [9, 39]. Şərəbanı: Köpək oğlu, qolçomaq köpək oğlu, burda da istəyirsən məni dəstimar eləyəsən, güc ver deyirəm sənə [9, 41] İmamyar: Nə olmuşdur axı, ay gic oğlu gic?… [9, 44]. Niyaz: Oxu, zalımın qızı! İgidin sözü sınmaqdansa, namərdin beli sınsın [9, 63].
Pasport adı ilə müraciət bəzən ünsiyyətə rəsmi ton verir, söhbətin ciddiliyini bildirir, hətta danışanın narazılığını da ifadə edə bilir.
Göründüyü kimi, tanıdığımız adama müraciət edərkən biz elə bir ifadə vasitəsi seçirik ki, qarşılıqlı münasibətlərin xarakterindən, şəraitin rəsmi və qeyri-rəsmiliyindən asılı olaraq danışanın xüsusiyyətləri ilə əlaqədar müvafiq məqamda ünsiyyət tələbatlarına daha çox uyğun gəlsin.
Biz tanışlara dost, qohum, həmkar və yaxud yoldan ötənlərə müraciət edərkən sanki çox mürəkkəb musiqi alətində çalmış oluruq. Bu zaman rəngarəng, mürəkkəb qarşılıqlı nitq şəraitində bu və ya digər ünsiyyət registrini daxil edir, bu və ya digər tonu seçirik. Bütün bu nyüans bolluğu müxtəlif müraciətlər yaradır.
Yüksək nitq mədəniyyətinə yiyələnmək üçün hər bir azərbaycanlı, ilk növbədə doğma dilinin lüğət tərkibinə, xalqın söz xəzinəsinə dərindən bələd olmalı, ədəbi dil normalarını, qanun və qanunauyğunluqları bilməlidir. Ayrı-ayrı şəxslərin yüksək fərdi nitq mədəniyyətinə yiyələnməsi ümumi dil mədəniyyətinin zənginləşməsini şərtləndirir. Xalqın ümumi dil mədəniyyətinin inkişafı, nəzakətli ünsiyyətin tələblərinin hamı tərəfindən gözlənilməsi nitqin lüzumsuz alınmalardan, təhqiramiz söz, ifadə və cümlələrdən təmizlənməsinə, başqa sözlə, nitqin aydınlığına təminat verir.
Nitq mədəniyyətində mədəni danışıq etikası və müraciət qaydaları mühüm yer tutur. Hər bir adam ictimai yerlərdə, kollektivdə və ailədə danışıq etikasını gözləməli və kimə necə müraciət etmək qaydalarını bilməlidir.

Eminli BÖYÜKXANIM.
“Azərbaycan dili və Türkologiya” kafedrasının baş müəllimi.
B.İ.Eminli
Sumqayıt Dövlət Universiteti,
Azərbaycan dili və türkologiya kafedrasının baş müəllimi

MÜRACİƏT FORMALARININ SEÇİLMƏ TƏLƏBLƏRİ

Açar sözlər: nitq mədəniyyəti, müraciət formaları, etiket, xitab, ünsiyyət

«Dil ünsiyyət vasitələri sırasında özünün aparıcı yerini qoruyub saxlayır və gələcəkdə də saxlayacaq. O, ifadə olunası və digər insanlara çatdırılası düşünülmüş istənilən məzmunu ifadə etmək qabiliyyəti olan informasiya mübadiləsinin öz imkanlarına görə ən zəngin vasitəsidir. Dil fikrin özünün formalaşması kimi çıxış edir, buna görə də dil ünsiyyəti digbər informasiya mübadiləsi formalarının və növlərinin əsasında dayanır.
Təsadüfi deyil ki, insanın müsbət keyfiyyətlərindən biri də onun aydın və gözəl danışmasıdır. «Hər bir insan öz dilinin arxasında gizəlnmişdir». Gözəl nitqə malik olmaq üçün təbii ki, gözəl natiq doğulmaq lazım deyil. Sadəcə, kifayət qədər ictimai-siyasi, elmi biliyə və zəngin söz ehtiyatına sahib olmaq lazımdır. Ən başlıcası isə Nə demək? Necə demək? Harada demək? prinsipinə düzgün əməl etmək lazımdır. M.T.Siseron yazır ki, şairlər anadan şair doğulurlar, natiqlər isə ictimai-siyasi həyatda sonradan yetişirlər.
M.T.Siseron bunu da qeyd edir ki, xeyirxah olan şəxs hər şeyə qadirdir. Kim gözəl danışırsa, o bütün xeyirxah cəhətləri özündə təcəssüm etdirir və buna görə də müdrikdir. Həqiqi natiq öz müdrikliyi … ilə təkcə nüfuz qazanmır, həm də vətəndaşlara, dövlətə fayda verir, uğurlar gətirir, səadət bağışlayır.
Təbiidir ki, gözəl nitq, rəvan danışıq auditoriya üçün maraqlı mövzunun seçilməsindən, nitqdə işlədilən sözlərin ahəngdarlığından, nitq söyləyənin şəxsiyyətindən, hətta zahiri görünüşündən və s. asılıdır. Gözəl nitq qabiliyyətinə, nitq mədəniyyətinə malik olmaq üçün kifayət qədər söz ehtiyatına, geniş dünyagörüşünə, yaradıcılıq axtarışına, istedada, ciddi səyə malik olmaq lazımdır. Gözəl nitq dinləyicinin qəlbini fəth edir, onu düşündürür, nəticə çıxarmağa vadar edir.
Dinləyicilərə münasibətə görə nitq söyləyənin qarşısında 3 vəzifə qoyulur: a) dinləyicinin diqqətini özünə cəlb etmək; b) diqqəti nitqdə irəli sürülən məsələlərə cəlb etmək – dinləyiciyə psixoloji təsir göstərmək üçün zəmin yaratmaq; c) dinləyicini həyəcanlandırmaq, onu düşünməyə sövq etmək.
Nitqin növlərindən istifadə etmək də dinləyicilərin səviyyəsindən asılıdır. Gözəl danışıq, necə deyərlər, məqamına düşməlidir. Natiq dinləyicilərin hətta yaşını, vəzifəsini, cəmiyyətdəki mövqeyini, vaxtının çoxluğunu, yaxud azlığını da nəzərə almalıdır. Dinləyicilər «müharibə və ya dinc quruculuq dövründə yaşayırlar?» sualı da natiq üçün maraqlı olmalıdır.
Nitqin uğurlu alınması üçün ikinci əsas şərt dinləyicidir. Çünki natiqin sənətini, məharətini düzgün qiymətləndirən məhz dinləyici auditoriyasıdır. Nitqin müvəffəqiyyətini təmin edən başlıca amillərdən biri də natiqlik priyomlarıdır. Bütün bunlar kompleks təşkil edəndə dinləyicilərə xoş təsir bağışlayır və «estetik qida» verir. «İnsan eşitdiyi sözün natiqinə baxıb həmən sözü qəbul edər» (M.S.Ordubadi). Natiqlik priyomlarının bəziləri nitqin bütöv kompozisiyası ilə, bir qismi isə yalnız giriş və ya finalla bağlıdır. Girişlə bağlı olan priyomlar dinləyicilərin diqqətini ələ almaq, əsas məsələyə yönəltmək və sakitlik yaratmaq məqsədi daşıyır.
Nitq dinləyicilərə müraciətlə başlanır. «Necə başlamalı?» sualı ən təcrübəli natiqləri belə düşündürür. Çünki bir sıra hallarda natiqin əvvəlcədən düşündüyü «giriş» auditoriyanın real vəziyyətinə uyğun gəlmir.
Dinləyicinin diqqətini cəlb etmək də nitq söyləyəni düşündürən məsələlərdəndir. Təbii ki, nitqin əvvəlində edilən müraciətdən və onun formalarından çox şey asılıdır. Müraciət formaları istənilən şifahi və yazılı nitqdə dinləyicinin diqqətini cəlb etmək üçün bir vasitə, sonrakı mətnə keçid üçün, mükaliməyə başlamaq üçün bir açar rolunu oynayır. Bu zaman əsas postulatlardan biri odur ki, kim müraciət edir və kimə müraciət edilir?
Həmsöhbətə müraciət ən parlaq, ən geniş yayılmış etiket göstəricisidir, çünki biz insanı ya sosial roluna, ya fərdi əlamətlərinə, ya ona olan şəxsi münasibətlərimizə görə bu və ya digər formada adlandırırıq. Belə etiket göstəricisi ən ümumi ola bilər – bu zaman ünsiyyət rəsmi ünsiyyətin ən yüksək pilləsi olacaq. Məsələn, küçədə və ya nəqliyyatda «Vətəndaş!» – deyə müraciət oluna bilər; müraciət eyni zamanda fərdi-şəxsi ola bilər, bu müraciət isə qeyri-rəsmi ünsiyyətdə (adi danışıqda, məişətdə) mümkün olur: məsələn, Aynuş! (Aynur) – (ana qızına deyir). Bəs müraciət nədir? Yuxarıda göstərdiyi kimi, müraciət nitqin istiqamətləndiyi obyektdir. Deməli, müraciətin spesifik xüsusiyyəti hər şeydən əvvəl ondan ibarətdir ki, o, həmsöhbətin diqqətini cəlb edir, eyni zamanda onu adlandırır. Beləcə, insanlar nitq əlaqəsinə daxil olurlar.
N.İ.Formanovskaya danışanın iki nitq fəaliyyətini ayırmışdır: müraciət olunanı (adresatı) adlandırmaq və çağırmaq (çağırış). Tədqiqatçı göstərir ki, bir çox dillərdə (məs: Ukrayna, bolqar və digər slavyan dillərində) müraciəti formalaşdıran çağırış halı deyilən xüsusi qrammatik vasitələr mövcuddur. Nitqimizdə müraciət xüsusi şəkilçi ilə deyil, yalnız intonasiya, bəzən də frazada yerinə görə müəyyən edilir. Düzdür, bəzi tədqiqatçıların fikrincə, ismin çağırış halını xatırladan müraciət forması var. Bu, sözün son şəkilçisinin ixtisarı, dəyişməsi və sözün təkrarı şəklində özünü göstərir. Məs: Mehri! (Mehriban!), Cəmiş! (Cəmilə!), Eliş! (Elşən!), Murad, a Murad!, Leyla, a Leyla! və s. Əlbəttə ki, bunu hal adlandırmaq düzgün olmazdı, çünki hal qrammatik formadır, əşya, hadisə və şəxsləri adlandıran sözlərin arasında bu və ya digər münasibətləri əks etdirir, bu üsluba təsir edə bilməz. Amma göstərilən müraciət forması yalnız danışıq üslubunda mümkündür, yəni qeyri-rəsmi, qeyri-məcburi ünsiyyətdə mövcuddur. Həm də bu forma yalnız məhdud söz qruplarında, əsasən xüsusi adlar və qohumluq bildirən sözlərdə özünü göstərir. Şifahi nitqdə bu, ad ilə müraciət etdikdə təzahür edir və hətta şifahi nitq norması sayılır. Müraciət zamanı, qeyd etdiyimiz kimi, xüsusi intonasiya olur, bu intonasiya digər nitq etiketi ifadələrində də hiss olunur. Daha dəqiq desək, bu, həmsöhbətin çağırış intonasiyasıdır.
İkinci xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, müraciət yalnız çağırmır, eyni zamanda obyekti adlandırır. Çağırış (apelyativ) funksiyası həmsöhbətə istiqamətlənən nitq pozisiyasında onun rolu ilə əlaqədardırsa, adlandırma (kontativ) funksiyası nəzakətliliklə bağlıdır. «Yəni müraciəti kimə kim hansı şəraitdə edir, həmsöhbətlər hansı münasibətlərdədir». Müraciət forması istənilən bir mətnin dilini şifahi nitqə yaxınlaşdıra da bilər, rəsmi ünsiyyətə çevirə də bilər.
Dinləyicidə bilavasitə təəssürat yaratmaq üçün nitqin başlanğıcında müraciətə diqqət yetirmək lazımdır. Sadə müraciət bu məqsədə nail olmağa bir o qədər imkan vermir. Hər hansı bir müraciətin məqsədsiz və ya yersiz işlənməsi hətta bəzən mənfi effekt (nəticə) də verə bilər.
Müraciət nitqdə emosional təsir vasitəsidir. İnformasiya vasitələrinin sürətlə artdığı bir zamanda yazı dilinə nisbətən şifahi dilin, yaxud danışıq dilinin işləkliyi yüksəlir. Əgər bir zamanlar Azərbaycan danışıq dili Azərbaycan yazı dilinin təsirinə məruz qalırdısa, bu gün əksinədir: danışıq dili yazı dilinə əhəmiyyətli təsir göstərir. Təsadüfi deyildir ki, hər hansı informasiya, adətən, mətbuat səhifələrinə çıxmamışdan əvvəl radioda, televiziyada, müxtəlif xarakterli, miqyaslı yığıncaqlarda və s. (çox zaman məhz birinci şəxsin dilindən) səslənir. Azərbaycan dilində danışan radioların, televiziyaların sayı bu dildə yazan qəzetlərin, jurnalların sayını keçməsə də, etiraf etməliyik ki, dinləyənlərin auditoriyası oxuyanların auditoriyasından çox-çox genişdir.Nitq dilin qanunları əsasında yaradılır, danışanın, yazanın həmin dilə nə dərəcədə yiyələnmə bacarığını əks etdirir. Nitq mədəniyyətinə maraq son zamanlar ünsiyyət problemlərinə diqqətin artması ilə əlaqədardır.
Nitq mədəniyyəti davranış etiketinə xidmət edir və ünsiyyətin geniş stereotiplər sahəsini təşkil edir.
Nitq mədəniyyəti dar mənada nitq davranışının milli spesifik qaydalarıdır ki, bunlar da həmsöhbətlərin əlaqəyə girmə və ünsiyyət şəraitinə uyğun olaraq seçilmiş formada ünsiyyətə qoşulma situasiyalarında tətbiq olunur.
Məzmunlu məlumat mübadiləsinə daxil olmazdan əvvəl, yəni ünsiyyətdən əvvəl, insan hər hansı bir vasitə ilə ünsiyyətə daxil olmalı, həmsöhbətin diqqətini cəlb etməli, ona müraciət etməlidir. Nitq mədəniyyəti başlıca olaraq, məhz bu əlaqəyaradıcı funksiyanı yerinə yetirir, başqa sözlə desək, həmsöhbətə münasibətdə öz mövqeyini müəyyən etməyə imkan verir. Nitq etiketlərinin vahidlərinin tələb edən kontakt yaratma situasiyaları arasında başlıca yeri həmsöhbətə müraciət, onun nitqini cəlb etmə tutur.
Həmsöhbətə müraciət situasiyasında iki aspekti ayırmaq olar: 1) qeyri-tanış adamlara müraciət və 2) tanış adamlara müraciət (buraya az tanış olan adamlardan çox yaxın adamlara qədər daxildir). Bu iki qrup üçün nitq etiketi formalarının məcmusu kimi, dialoq quruluşunun spesifikliyi də fərqlidir. Birinci hal üçün bir qayda olaraq özündə müraciət + məlumat hissəsini (sual, xahiş, məlumat və s.), cavab və mümkün olan lütfkarlıq mübadiləsini cəmləşdirən minimal dialoq xarakterikdir.
İkinci hal üçün bu imkandan əlavə, müraciətin arxasınca kifayət qədər uzun informasiya hissəsi gələ bilər ki, bu da bəzən monoloqa çevrilə bilir. Müraciətlər içərisində müstəqil və asılı müraciətlər fərqləndirilə bilər. Müstəqil müraciətlər vokativ funksiya – həmsöhbətin diqqəti cəlbetmə funksiyasını yerinə yetirir. Müraciət dialoji vahidin ilkin replikası kimi daha çox çıxış edir. Asılı müraciətlər başlanğıc mövqedə olmadıqları üçün söyləmə tamamlayıcı nəzakətlilik verə bilər və bəzən onlar qiymətləndirici rolunu oynayır.
Elə təsəvvür olunur ki, kiminləsə danışmaqdan, ünsiyyət bağlamaqdan təbii və asan bir şey yoxdur. Amma bizim gündəlik məişətimiz sübut edir ki, biz hərdən ünsiyyət saxlaya bilmirik, ya da bunu kifayət qədər yaxşı etmirik.
Ünsiyyət ən azı iki nəfərin mürəkkəb fəaliyyətidir. Buna görə də əsl ünsiyyətin ilkin şərti danışanın öz şəxsi maraqlarını, eləcə də həmsöhbətə, onun xüsusiyyət və tələbatlarına diqqətini nəzərə almasıdır.
«Müraciət – rabitəli nitqin elementlərindən biridir və məntiqə uyğun olaraq o, bu və ya başqa halda nitq mühiti ilə əlaqədardır» [1, 87]. Hər hansı müraciət formalarının işlənmə məqamları bir sıra xüsusiyyətlərdən asılıdır:
1) Müraciət edənlə adresatın arasında tanışlığın (qohumluğun) mövcudluğu və ya qeyri-mövcudluğu;
2) Adresatın yaşı ilə danışanın yaşının nisbəti;
3) Danışana nisbətən adresatın sosial vəziyyəti;
4) Adresatın peşəsi, məşğuliyyəti;
5) Verilən situasiyada müraciət edənin funksiyası;
6) Adresatın verilmiş situasiyada üzə çıxan və ya əvvəlki təcrübələrdən danışana məlum olan şəxsi keyfiyyətləri;
7) Emosional təsir obyekti kimi adresatın xüsusiyyətləri (əlamətləri) və danışan tərəfindən qiymətləndirilməsi və s.
Biz qeyd etdik ki, müraciət ən parlaq etiket göstəricisidir. «Etiket fransız, etika isə latın sözüdür. Etiket sözü fransız dilində iki mənadadır: a) yarlıq, etiket, yazı; b) mərasim. Etika sözü də latın dilində iki mənadadır: a) ictimai şüur formalarından biri kimi əxlaq, tərbiyə və mənəviyyat haqqında fəlsəfi nəzəriyyə; b) hər hansı sinfin, cəmiyyətin və ictimai təşkilatların əxlaq qaydaları» [2, 33].
«Etiket sözü holland dilində, əsasən, paycıq mənasında işlədilir. Paycıq əvvəlcə malın, eksponatın üstünə yapışdırılmış kağız, sonralar yazı kağızının özü mənasında işlədilmişdir. Etiket sözünün yazı mənası əsasında mərasimi məna yaranmışdır» [3, 125]. İndi etiket sözündən həm yarlıq, həm də danışıq forması mənasında istifadə edilir. Etiket sözü yarlıq mənasında ilkin danışıq formasında isə törəmədir. Danışıq etiketi deyəndə insanların zahirən bir-birinə olan münasibətləri, ünsiyyəti ilə bağlı əxlaq qaydalarının toplusu başa düşülür. Deməli, biz həmsöhbəti çağırarkən ona şəraitə uyğun daha müvafiq yarlıq seçmiş oluruq. Təbii ki, bu zaman cins, yaş, sənət, peşə mənsubiyyəti, yaşadığı şəhər və ya kənd mühiti də nəzərə alınmalıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, bütöv nitq etiketi kimi müraciətimiz də milli xüsusiyyətlərlə müşaiət olunur ki, bu da əcnəbilər tərəfindən, adətən, çətinliklə mənimsənilir.
Müraciət formalarının seçimindəki çətinlikləri aradan qaldırmaq üçün müraciət olunanın tanış və ya qeyri-tanış olduğunu nəzərə almaq lazımdır. Belə ki, tanışlıq dərəcəsindən asılı olaraq müraciət və bu, növbəti süjet xəttinə də təsir edir. Çünki biz tanımadığımız insanla daha formal və daha az müddətli ünsiyyətdə oluruq. Məsələn, Yoldaş, avtobus dayanacağı haradadır? Siz növbəti dayanacaqda düşəcəksinizmi? Zəhmət olmasa, yer verin və s.
Qısa söhbət üçün bizə müraciət olunanın fərdi əlamətləri o qədər də vacib deyildir. Ona görə də biz çox zaman əlaqəyə girərkən ən ümumi nəzakətlilik ifadələri ilə məhdudlaşırıq: «Bağışlayın», «Üzr istəyirəm», «İcazənizlə», «Rica edirəm» və s. Təbii ki, burada bir qədər yaşlı, ziyalı bir insana müraciət olunduğu göstərilir. («Xahiş edirəm», «Zəhmət olmasa», «Deyə bilərsinizmi…» və s.).
Ümumişlək müraciətlərdən müraciət olunanın cins və yaşına görə də fərqlənənləri var: məsələn, cavan oğlan!, gözəl qız! və s.
Ümumişlək müraciətlərdən geniş yayılanları qohumluq bildirən sözlərdir ki, onlar hətta bəzən tanış olmayan insanlara da müraciət edilərkən istifadə olunur (qardaş, bacı, xala, dayı, əmi, ana, ata, nənə, baba, oğul, bəzən qoca, ağsaqqal, dost və s.). Məsələn: Nə olar oğlum, qoy gəlsin, gözümüz üstündə yeri var [4, 73]. Ana, görürsən ki, Firəngiz gəlmək istəmir [4, 141]. Əmioğlu, neçə gündü burdasan? [5, 69]
Bizə tanış olan adamlara etdiyimiz müraciətləri nəzərdən keçirdikdə məlum olur ki, bu sözlərin əksəriyyəti hamı tərəfindən qəbul olunmuş qohumluq bildirən sözlər və xüsusi adlardır. Məsələn: Feyzulla, atam, qardaşım, – deyə sakit və təmkinlə danışmağa çalışdı, – özünə yazığın gəlmir, bizə gəlsin [6, 29]. Axı, Səkinə bacı, siz o qızın yerinə deyilsiz, mən sizi təsvir eləməmişəm [6, 46]. Dost, gəl səninlə açıq danışaq [7, 41].Gülsüm bacı, bir o radionu dindir görək, konsert vaxtıdır [7, 69].
Bəzən belə sözlərə əzizləmə, kiçiltmə bildirən şəkilçilər də artırılır. Məsələn: anacan, balacan, körpəciyəz, anaş, ataş, Kamış (Kəmalə), Cəmiş (Cəmilə), Nazı (Nazilə, Nazlı, Nəzakət). Bəzən əzizləmə bildirən xüsusi ifadələrdən də istifadə olunur. Məsələn,
Qaşların qurar divanı,
Taxtdan salar Süleymanı.
Xəstə Qasımın canını
Al, başına dolandığım. [8, 83]

Ey günəş camallım, sən nə gözəlsən,
İstəsən ki, tənə Aya qılasan.
Ahu gözlüm, hər bir qıya baxanda
Bir örkü salırsan, ay aqiləsən. [8, 459]

Danışıq dilində müraciət formaları arasında neqativ münasibət bildirən ifadələrə də rast gəlinir. Məsələn:
Niyaz: Səsini kəs, itin balası, vurram dişlərin tökülər qarnuva [9, 39]. Şərəbanı: Köpək oğlu, qolçomaq köpək oğlu, burda da istəyirsən məni dəstimar eləyəsən, güc ver deyirəm sənə [9, 41] İmamyar: Nə olmuşdur axı, ay gic oğlu gic?… [9, 44]. Niyaz: Oxu, zalımın qızı! İgidin sözü sınmaqdansa, namərdin beli sınsın [9, 63].
Pasport adı ilə müraciət bəzən ünsiyyətə rəsmi ton verir, söhbətin ciddiliyini bildirir, hətta danışanın narazılığını da ifadə edə bilir.
Göründüyü kimi, tanıdığımız adama müraciət edərkən biz elə bir ifadə vasitəsi seçirik ki, qarşılıqlı münasibətlərin xarakterindən, şəraitin rəsmi və qeyri-rəsmiliyindən asılı olaraq danışanın xüsusiyyətləri ilə əlaqədar müvafiq məqamda ünsiyyət tələbatlarına daha çox uyğun gəlsin.
Biz tanışlara dost, qohum, həmkar və yaxud yoldan ötənlərə müraciət edərkən sanki çox mürəkkəb musiqi alətində çalmış oluruq. Bu zaman rəngarəng, mürəkkəb qarşılıqlı nitq şəraitində bu və ya digər ünsiyyət registrini daxil edir, bu və ya digər tonu seçirik. Bütün bu nyüans bolluğu müxtəlif müraciətlər yaradır.
Yüksək nitq mədəniyyətinə yiyələnmək üçün hər bir azərbaycanlı, ilk növbədə doğma dilinin lüğət tərkibinə, xalqın söz xəzinəsinə dərindən bələd olmalı, ədəbi dil normalarını, qanun və qanunauyğunluqları bilməlidir. Ayrı-ayrı şəxslərin yüksək fərdi nitq mədəniyyətinə yiyələnməsi ümumi dil mədəniyyətinin zənginləşməsini şərtləndirir. Xalqın ümumi dil mədəniyyətinin inkişafı, nəzakətli ünsiyyətin tələblərinin hamı tərəfindən gözlənilməsi nitqin lüzumsuz alınmalardan, təhqiramiz söz, ifadə və cümlələrdən təmizlənməsinə, başqa sözlə, nitqin aydınlığına təminat verir.
Nitq mədəniyyətində mədəni danışıq etikası və müraciət qaydaları mühüm yer tutur. Hər bir adam ictimai yerlərdə, kollektivdə və ailədə danışıq etikasını gözləməli və kimə necə müraciət etmək qaydalarını bilməlidir.

Eminli BÖYÜKXANIM.
“Azərbaycan dili və Türkologiya” kafedrasının baş müəllimi.

PSİXOLOJİ NƏSR VƏ FOLKLOR
(İ.Əfəndiyevin hekayələri əsasında)

M.İmanov “Azərbaycan nəsrində psixologizm” adlı əsərinin “Psixoloji nəsr və folklor” adlı fəslində yazır: “Heç şübhəsiz, folklorda qəhrəmanın hiss – həyəcan və düşüncələrinin ifadə edilməsi mənasında psixologizm var. Özü də bu psixologizm incə duyğular üstündə köklənmiş lirik janrlarla məhdudlaşmayıb, epik janrları da əhatə edir.(2.86)
İ.Əfəndiyevin “Apardı sellər Saranı”, “Qarı dağı”, “Vəzir Allahverdi xan və Bəhlul Danəndə, “Yusif və Esfir”, “İsa – Musa”. “Abidin yuxusu” və s. hekayələri folklor mənbəyi, xalq ədəbiyyatı qaynaqları əsasında yazılmışdır.
K.Yunq mifoloji təsəvvürlərin iki tipini göstərir. Birincisi, ibtidai xalq təsəvvürlərindən bəhrələnməklə dövrün həqiqətlərini mif düşüncəsi ilə təqdim etmək, ikincisi, xalq yaradıcılığı, folklorda yaşayan mifik düşüncə, obraz, model və strukturdur, yazıçı bundan real hadisələrin təsvirində bəhrələnir.
İ.Əfəndiyev hekayələrində mifoloji süjet və mətnlərə də üz tutur. Bu mənada “Qarı dağı”(1944) hekayəsi Yunqun təsəvvürlərindən birinci tipi kimi diqqəti cəlb edir. Hekayədə Ballı qarı Güneylərdə sağ qalmış qocalardandır. Bu obrazı mifologiyadakı Ulu Ana (İlahi Ana) kompleksi və onun variantlarından olan mifoloji Qarı nənə obrazı ilə də bərabərləşirmək olar. Burada bir məqama nəzər salmaq lazımdır ki, mifik təsəvvürdə qarı obrazı ikili funksiya daşıyır. Himayəçi və həyat verən olmaqla yanaşı, qarı həm də can alan kimi təsvir olunur. “Qarı dağı” hekayəsində birinci məqamla rastlaşsaq da ikinci məqam önəmlidir.
Ballı qarı fal açır və bu falda “minlərlə qəzəbli ruh” görür. Və elə bu minlərlə qəzəbli ruh da qarını intiqama sövq edir. Qarı “həmyerlilərinin bütün … nifrətini sükutla qarşılayıb” düşmən övladına can verir. Can verir ki, bir can da artıq alsın, anaların qisasını yerdə qoymasın. “Qarı dağı” da belə yaranıb əfsanəyə, “ana haqqında ölməz bir hekayət”ə)(3 .4) çevrilir. Hekayədə əsas obrazın Ballı qarının fikri və psixoloji proseslər təsvir olunmur, onun psixi həyəcanlarının son nəticəsi (“Şahzadə qalan şirəni son damlasına qədər içib, kasanı qarıya qaytardığı zaman falçı rahat nəfəs aldı.”)(4.44) və yekun fikirləri (-Qarı, – dedi, – heç olmasa, oğluma bir çarə elə. Axı, sən onu ölümdən qurtarmışdın, axı, sən deyirdin, mən anayam.”
– Bəli, qibleyi – aləm! – deyə Ballı qarı ah çəkdi. – Mən anayam!..”)(4.45) verilir.
Ədəbiyyatın tez –tez müraciət etdiyi qədim əfsanələr, miflər mexaniki təkrar edilmir, xeyli şəkildə yenidən mənalandırılır. Bu haqda Ç.Aytmatov özünün “Ağ gəmi” povestinin müzakirəsində belə deyir: “Mən … belə bir baxışın tərəfindəyəm ki, əgər qədim əfsanələr bizim günümüzün məsələlərinə aktiv yönəlmək iqtidarında deyilsə, onların kölgəsini narahat etmək lazım deyil.”(6)
Yaradıcılıq elə bir mürəkkəb prosesdir ki, qarşıya qoyulan problemlərin həlli zamanı təkcə realist üsulun imkanları ilə kifayətlənmək yazıçıya kifayət etmir. “Bədii əsərdə bəzən nə isə birbaşa şərhə uymur, obyektiv, yaxud subyektiv səbəblər üzündən adi üsullarla “dərk olunmağa” müqavimət göstərir və bu zaman da müəllif qroteskə, yaxud başqa şərti vasitələrə müraciət etməli olur.”(7.99)
“Apardı Sellər Saranı”, “Qəhrəman ilə bülbülün nağılı” hekayələrində də müəllif Azərbaycan folklorunda mövcud olan əfsanələrə müraciət etmişdir. Bu hekayələri təhlil edən A.Abdulla doğru olaraq qeyd edir ki, əfsanələrdən qaynaqlanan əhvalatlar nə qədər romantik olsa da əsas hadisə real həyat həqiqətidir. “Elə bu nöqtədə də İlyas Əfəndiyev romantizmi realizm ilə qaynayıb – qarışır. Bu gün tənqidçilərin tez – tez işlətdikləri “qanadlı realizm” termini yada düşür.”(1.45)
A.Abdulla bu üslubun müəllifin digər hekayələrində də aydın sezildiyini qeyd edir.
İ.Əfəndiyev “Yusif və Esfir” (1991) hekayəsində fantasmoqoriyaya üz tutur, qeyri adi dəyişmə və çevrilmələrə yer verir. Hekayədə qəhrəmanın əvvəlcə cavanlaşması, sonra ayıya çevrilməsi onun mənəvi – psixoloji aləminin açılmasında mühüm rol oynayır. Xalq yaradıcılığından faydalanan belə fantastik çevrilmələr Azərbaycan nəsrində Elçinin “Dəyişmə”, “Qatar. Pikasso. Latur,1968”, “Qırmızı ayı balası” hekayələri, Anarın “Əlaqə” povestində var idi.
“Qarı dağı” hekayəsindən fərqli olaraq müəllif burada daha çox şərh edir, personajların davranışını açır. Jestlər, mimika, psixoloji prosesləriin nəticəsinin təqdimi böyük yer tutur. Təhkiyəçi – müəllif qəlbin dialektikasından, hisslərin dəyişməsindən çox personajların daxili nitqini nağıl edir. Məsələn, “Fikirləşdi ki, illər keçib gedir… On doqquz yaşın içindəyəm. Mən arzu elədiyim oğlanların heç biri mənimlə maraqlanmadı… Maraqlananda da, ancaq müvəqqəti əyləncə üçün… Yusifə getsəm, heç olmasa, öz ev – eşiyim olar. Bəlkə Allah gözəl bir övlad da verdi…”(5.46)
Qəhrəmanın daxili nitqi onun mənəvi aləmini oxucuya açır. Esfir yalnız ailə qurmaq, övlad sahibi olmaq üçün Yusifə ərə gedir, onu sevdiyi üçün yox. “Lakin illər keçirdi… Nə oğlan gəlirdi… Nə qız…(5.47)
Müəllif folklora xas arxaik düşüncə tərzini təqdim edir. Əvvəlcə şifahi xalq ədəbiyyatının nağıl maneralarına müraciət edərək onun köməyi ilə detal təsiri bağışlayan təsvir üsulundan istifadə edir. Yusif 40 il hər gün Allaha dua edir və ondan 3 arzu istəyir. Burada isə reallığı mif düşüncələrində təqdim edərək fantasmaqoriyaya keçir. Qəhrəmanın çevrilməsi başıayir. İnsan hisslərinə böyük qiymət verən müəllifin belə bir şərti – metoforik üsluba üz tutması əbəs deyildi. Esfirin yaşadığı həyat arzuladığı həyatdan qat –qat uzaq idi və belə bir çevrilmə anında ömür – boyu xəyalında çanlandırdığı həyata qovuşmaq istəyi özünü sübut edirdi. Belə bir çevrilmə üsulu ilə müəllif hisslərin çatdırılmasına nail olur. Və bu üsul müəllif ideyasının düşünülmüş yeni variantı kimi diqqəti cəlb edir. Ayı obrazında artıq başqalaşan, daha “məzlum”, daha sakit görünən Esfir elə bil ki, öz səhvini dərk edir. Artıq obrazın psixoloji vəziyyətini görürük. “O ayı, Yusifin bağçasından kənar heç yerə getmirdi. Bütün günü həyət qapısının qabağında oturub, gözlərini zilləyirdi evə. Sanki Yusifin heç bir hərəkətini gözdən qoymaq istəmirdi. Yusif hirslənib ona qışqırdı:
– Niyə çıxıb meşədəki qohumlarının yanına getmirsən?
Ayı isə, susaraq bütün günü eləcə baxırdı və onun ayı gözlərinin dərinində keçmək bilməyən bir kədər var idi.”(5.49)
Hekayədə nəqletmə, təsviretmə ilə yanaşı müəllif təhlilləri də özünü göstərir. 18 yaşlı gözəl qızın vəfasızlığı ayının öz sahibini müdafiə etməsi ziddiyyətində yekunlaşaraq çevrilmənin məzmun və məqsədini sübut edir, mənəvi çevrilməni göstərir. Məhz ikiləşmə də çevrilmələr arasında baş verir, daxili konflikt də burada tamamlanır. Esfir özünüdərk edərək “özünə” qayıdır, çevrilir.
1. Abdulla A.,Oxşarsız sənət, Ulduz, 1975
2. İmanov M., Azərbaycan nəsrində psixologizm (60-70-ci illər), Bakı, Elm, 1991
3. Məmmədli İ., Hamını xoşbəxt görmək istəyən sənətkar, Respublika, 31 may, 1994, N43 (138)
4. Əfəndiyev İ., Seçilmiş əsərləri, 3 cilddə, I c., Bakı, Avrasiya Press, 2005
5. Əfəndiyev İ.,Sən ey böyük yaradan, Bakı, Şərq – Qərb, 1997.
6. Айтматов Ч., Обсуждение повести «Белый пороход», Литературная газета, 1970, 29 июл
7. Hüseynov Çingiz, Həyat ziddiyyətləri və bədii konflikt, Azərbaycan, 1982, N6

Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında poeziyayla yanaşı, həm də romanların xüsusi rolu vardır.Son zamanlar Çağdaş Azərbaycan ədəbi mühitində ədəbi-bədii yaradıcılıqla məşğul olan gənc yazarların da roman janrına marağı artıb.Məhz bunun nəticəsidir ki, bu yaxınlarda “Apostrof” nəşriyyatı tərəfindən “Gənc Yazarlar” Ədəbi Birliyinin üzvü, istedadlı xanım yazar Aynur Abbaszadənin “Sonuncu addım” romanının təkrar nəşri işıq üzü gördü.
İlk tirajı qısa müddət ərzində satılan və oxucu kütləsi toplamağı bacaran “Sonuncu addım” romanı (Müəllif: Aynur Abbaszadə) yeni üz qabığı ilə təkrar çapdan çıxdı. Yazıçı insan ticarətindən bəhs edən bu sevgi romanında şübhə, nifrət və yalanın məhv etdiyi həyatları qələmə alıb.
Romanı bütün Ali&Nino mağazalarından,Yeraltından kitablar mağazasından (Mado restoranı ile üzbeüz “YerAltından Kitablar” kitab evi ( Nizami küçəsi), Baku, Azerbaijan),Bakı Kitab klubundan,Bütün metrolardakı kitab köşklərindən, Bukinist kitab mağazalarından,Şəhərimizin digər kitab mağazalarından əldə edə bilərsiniz.

PA-nın məlumatına görə, tədbirə Ağdaban kənd sakinləri, ictimaiyyət nümayəndələri, millət vəkilləri qatılıb.
Əvvəlcə Ağdabanda qətlə yetirilmiş insanların xatirəsi 1 dəqiqəlik sükutla yad edilib. Tədbirdə çıxış edən deputat Fəzail Ağamalı deyib ki, 1992-ci il aprelin 7-dən 8-nə keçən gecə ermənilər tərəfindən 130 evdən ibarət Ağdaban kəndi tamamilə yandırılıb, insanlara işgəncələr verilib, 33 sakin qətlə yetirilib. 8 nəfər 90-100 yaşlı qoca, 2 azyaşlı uşaq, 7 qadın diri-diri yandırılıb, 2 nəfər itkin düşüb, 12 nəfərə isə ağır bədən xəsarəti yetirilib. Ermənilər şair Ağdabanlı Qurbanın və Aşıq Şəmşirin əlyazmalarını dağıdıb talan ediblər.
Əslən Ağdabandan olan millət vəkili Cavid Qurbanov bildirib ki, Ağdaban faciəsi ilə bağlı bu günədək cinayət işi açılmayıb: “Bu faciəni unutmamaq və gənc nəslə tanıtmaq lazımdır”.
Daha sonra tədbirdə “Aşıq Şəmşir” Mədəniyyət Ocağı İctimai Birliyinin hazırladığı Ağdaban faciəsindən bəhs edən “Ağdaban faciəsi: sındırılmış sazın fəryadı” bədii-sənədli filmi nümayiş olunub.

 

Tarixin səhifələrini vərəqlədikcə ermənilərin zaman-zaman azərbaycanlılara qarşı törətdikləri fitnə-fəsadların şahidi oluruq. Son iki yüz ildə xalqımızın başına gətirilən bəlaların əsas səbəbkarı xəyanətkar və iblis xislətli daşnaklar olmuşdur. “Dənizdən-dənizə böyük Ermənistan” yaratmaq xülyası ilə yaşayan daşnaklar qan tökmək, ədavət toxumu səpmək üçün həmişə məqam gözləmiş və fürsət düşən kimi öz məkirli məqsədlərini həyata keçirməyə çalışırdılar.

1918-ci ilin mart-aprel aylarında da belə olmuşdur. Şaumyanın, Arakelyanın, Saaksyanın, Əmiryanın və digərlərinin dirijorluğu ilə 1918-ci il martın 30-31-də tarixə 31 Mart soyqırımı kimi daxil olan qırğınlar törətmişlər.

İlk həyacanlı xəbərlər mart ayının əvvəllərində Şamaxı şəhərindən gəlməyə başlamışdır. Yaxşı silahlanmış ermənilər şəhərdə və kəndlərdə əsl qətlamlar düzəldir, insanlığa yaraşmayan vəhşiliklər törədirdilər, Şahidlərin yazdıqlarına görə ermənilər evlərə soxulur,talançılıq edir, uşağa, qocaya, qadına aman vermir, hamını güllədən keçirirdilər. Həmin günlərdə təxminən 7 min azərbaycanlının həyatına son qoyulmuşdur.

Ermənilər Şamaxıda başladıqları qətlamı mart ayının son günlərində Bakıda və Bakıətrafı kəndlərdə eyni amansızlıqla davam etdirmişlər. Daşnaklar Bakıdakı “Metropol” mexmanxanasının yaxınlığında, “ermənikənd”, “Qanlı təpə” deyilən yaşayış sahələrində azərbaycanlıları güllə yağışına tutur, günahsız insanları yerindəcə qətlə yetirirdilər.

Həmin qanlı mart günlərində Bakıətrafı kəndlərdə də şiddətli döyüşlər baş vermişdir. Bülbülə kəndi ətrafında gedən döyüşlərdə zirehli texnikadan istifadə edən ermənilər xeyli soydaşımızı qətlə yetirmişlər. Hadisələr martın 31-də kulminasiya nöqtəsinə çatmışdır. Qeyri-bərabər döyüşlərdə 10 mindən artıq soydaşımızın həyatına son qoyulmuşdur.

1918-ci ilin mart-aprel aylarında ermənilər Qubada, Gəncədə, Lənkəranda və digər bölgələrdə də eyni qəddarlıqla qətlamlar törətmişlər.Bu hadisələrdə təxminən 50 min soydaşımız öldürülmüş, itkin salınmışdır. 31 Mart soyqırımı xalqımızın böyük faciyəsidir. Bu faciə də bizim qan yaddaşımıza yazılıb.

“Sözün Sehri”
ədəbi-bədii, ictimai qəzet
Süleyman Rəhimov adına Qubadı rayon ədəbi ictimai birliyinin mətbu orqanı

Süleyman Rəhimov adına Qubadlı rayon ədəbi ictimai birliyinin mətbu orqanı “Sözün Sehri” qəzeti 2011-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyata alınıb.Mətbu orqan ayda bir dəfə 16 səhifə olmaqla 1000 tiraj dərc olunur.Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə göndərilir.Türkiyə, İran İslam Respublikasına, Rusiya Federasiyasına da göndərilir.Xarici ölkələrdə yaşayan həm azərbaycanlı,həm xarici vətəndaşların şeirləri, məqalələri mətbu orqanın səhifələrində dərc olunur.
Süleyman Rəhimov adına Qubadlı rayon ədəbi ictimai birliynin mətbu orqanı “Sözün Sehri” qəzeti Azərbaycanda fəaliyyət göstərən mətbu orqanlar arasında Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi həyata keçirilən “Gənc yazarlara dəstək”, “Bölgə yazarlarına dəstək”, “Yeni nəsil Azərbaycan ədəbiyyatının təbliği” lahiyələrini dəstəkləyən yeganə mətbu orqandır.

Qəzet 2011-ci ildən nəşr olunur.
Qeydiyyatı: 3426
Tiraj: 1000
Dövrülüyü: ayda 1 dəfə
Təsisçi: Qafqaz ƏVƏZOĞLU
Baş redaktor: Sevda QAFQAZQIZI
Redaktor: Xan Rəsuloğlu Siqurd
Foto-müxbir: Vaqif BABAYEV
Tel: ( 050) 519 79 12
E-mail: Qafqaz54@mail.ru
Qafqaz54@box.az

Ünvan: Sumqayıt şəhəri, Koroğlu prospekti ( 41-ci məhəllə).
“28 may” Mədəniyyət evi.(V.Əliyev adına Qubadlı rayon Mədəniyyət evi)