Category: Publisistika

Bir gecənin dəhşətləri, üzərindən 24- il keçdiyinə baxmayaraq hələ də, unuda bilmirəm.. Bakıda Azv-ni gecə partlatdıqlarına görə şəhər caamatının əksəriyyəti baş verəcəklərdən xəbərsiz idilər. O vaxtı Şuşa televizyası var idi. Bütün bölgələrə yayınlanırdı. Gecə nə baş verdiyini yox amma bu faciənin nəticələrini çəkib göstərməyə nail ola bilmişdilər. səhər -səhər atam dedi: bu gecə Bakıda kütləvi qırğınlar baş verib. Silahsız insanların üstünə tanklar yeriyərək kütləvi qırğınlar törədiblər. Heç Nəfəs çəkməyə macal verməyiblər. Biz Şuşa televizyası vasitəsi ilə kütləvi şəkildə qırğınların sadəcə bir hissəsini izləyə bildik. O hissəsini ki, xalqımız ağlaya –ağlaya şəhidlərini dəfn edirdilər. Mən soruşdum ay ata bəs niyə qırıblar bu insanları? Onda mənim 9 yaşım var idi. Atam cavab verdi. Bala xalqımız müstəqillik istədiyi üçün. Sonra müstəqilliyi xırda detallarına qədər açıqladı. O vaxt çox kədərlənmişdik, bu gün anlayıram ki, biz bu şəhidlərin sayəsində Azərbaycanlı olaraq yaşayırıq. Dünən 20 yanvar şəhidlər günü dəstə-dəstə insanlar şəhidlər xiyabanına axın etmişdilər. Kimisi öz şəhidini kimisi isə heç tanımadıqları, onların sayəsində Azad yaşadıqlarına görə şəhidlər xiyabanına gələrək, bu məqam sahiblərini ziyarət edib, qərənfil düzürdülər sinə daşlarının üzərinə. Yuxarıda və aşağıda bizim Qarabağ şəhidlərimizin məzarını ziyarət etməyi boynumuzun borcu hesab edərək, aşağıda ikinci cərgədə dəfn olunmuş, Salatın Əsgərovanın məzarını, Daşaltı əməliyyatında şəhid olmuş, yüzlərlə insanların adlarına sadəcə bircə abidə var ki, onu qənimət bilərək ziyarət etdik. Həmin cərgədən bir az o yana, Çingiz Mustafayevin məzarını ziyarət etdik. və onunla şəhid olan igidin xalası ağladığını gördüm yaxınlaşdım, anam oğlunuzdurmu dedi: yox bacım oğludur. Allah rəhmət etsin dedim. Amin bala bircə torpaqlar azad olsaydı bu şəhid balalarımızın qanı yerdə qalmazdı. Mənim ondan sonra heç dərdim olmazdı yaşaya bilmirəm bala…yaşaya bilmirəm!!! Dedi: Ordan uzaqlaşanda içimdən bu sözlər keçdi mənim gözəl anam heç mən də, yaşaya bilmirəm. Həmin cərgədə bir qoca ağsaqqal 74 yaşlı baba ilə qarşılaşdıq gah gedir, gah da oturub dincini alırdı. Yaxınlaşdım babam Allah qəbul etsin. Məni başı yaylıqlı görüb dedi: sağ ol ay bala mən iki dəfə Kərbəlada, Həcdə, Məşəddə olmuşam burdan gedib yeddi şəhid evində Quran oxuyacam. Bala mən bu qanlı yanvar facəsinin canlı şahidiyəm. Can ay baba Allah sizə ömür versin ki, biz yeni yetmələr tariximizdən yetərincə xəbərdar olaq. Baba sözə başladı bala şəhərə həmin gecə elə fəlakətlər üz verdi ki, o gün heç vaxt unudulmamalıdır. Bu vəhşiliyin son həddi idi. Insanları qətliyam etdikdən sonra tankla üstünə çıxıb xıncır, sonra isə kurzavoy maşınlara yükləyib dənizə tökürdülər. Amma maryaklar bacardıqları qədər qabağa gəlib qarşısını almağa çalışırdılar sağ olsunlar. Bəlkə həmin gecə yüzlərlə insanlar itkin düşdü. Hamısıda bax o dənizə töküldü. Heydər Əliyev hakimiyyətə gələndə təzə pir məscidinə yığılıb ona xeyir dua verdik. Inşallah Qarabağımızı geri qaytaracağıq. O günü səbirsizliklə gözləyirəm… İkinci həmsöhbətim çox hörmətli jurnalist Elmira xanım Ağayeva idi. O mediyaya müsahibə verəndə ürək ağrısı keçirirdim. Müsahibə zamanı bu sözləri eşitdim o faciədən 24 il keçdiyinə baxmayaraq günü bu günə kimi o anları unuda bilmirəm. Kitabımda 18 şəhidin adı keçib, onun ikisi 20 yanvar şəhididir. O gecə televizorlar pozuldu onun düzəlməsini gözləyirdik ki, şəhərdə gürultu qopdu hansı evdə işıq yanırdısa o evə güllə atılırdı. Mətbəxində yemək bişirən qadını qətlə yetirdilər. Şəhərə daxil olan təkcə Rus qoşunu deyil, xüsusi dəstələrdən ibarət uca boylu, saqqallı, saqqalı sinəsini örtmüş tankçılar, xüsusi silahlanmış dəstələr idilər. birinci onlar girirdilər şəhərə, onun arxası ilə digər dəstələr daxil olurdular. Qarşılarına kim keçirdisə güllələyirdilər. Həmin gecə hava qovrulmuş ət, piy iyisi ilə qarışmışdı. Göy üzü tutqun rəng almışdı. Göy, qırmızı rənglər qarışmışdı biri-birinə. Müsahibədən sonra biz ordan üzü məscidə tərəf qayıdanda. Öz canlarını Azərbaycanın bütovluyü uğrunda fəda edən Türk məhmətciklərini də ziyarət etməyi unutmadıq. Onlar 1918-ci ildə Nuri paşanın göstərişi ilə Azərbaycana gələrək Kürdəmir, Göyçay, Gəncə, Qarabağ, Dağıstan, Şamaxı, sonra isə Bakını geri qaytararaq şəhid olmuşlar. Ruhları şad olsun! Bütün şəhidlərimizin amin! 20 yanvar günü kiçik bir məsələ deyil ki, xalqımız onu unutsun. Bu bizim qan yaddaşımız, tariximizdir. Allah şəhidlərimizin ruhlarını şad etsin deyirəm! onu da, bilirəm ki, torpaqlarımız düşmən taptağı altından azad olan günə qədər şəhidlərimizin ruhu şad olmayacaq. Vətən sağ olsun deməklə vətən sağ olmaz vətənin uğrunda can qoymaq lazımdır bax bu şəhidlərimiz kimi. Şəhidlik məqamı ən uca məqamdır ki, şəhid kəliməsi Qurani-kərimdə 35 dəfə, şühada( yəni şəhidlərin çəmi) kəliməsi isə 20- dən artıq çəkilib. Hz. Rəsulu Əkrəm s.a.s. buyurur: “Şəhidlər ölməzlər”. Digər bir hədisdə isə “Vətəni sevmək imandandır”. Vətən üçün şəhid olmağa dəyər. Qələbələr ümidi ilə…

O günləri bir daha canladırmaq istəmirəm…istəmişəm yazmaq amma bacarmamışam, Öz həyatımı kağıza yaza bilməmişəm. Çəkinmişəm “Insanlar nə deyər?!” sualı hər zamankı kimi, hamı kimi, mənim də maneəm olub. Mən xatırlaya bilmirəm keçmişi, keçmişi xatırladığım zaman, göz yaşlarıma sahib ola bilmirəm… Bəlkə də, illər sonra, mən bu gücü özümdə hiss edə bilərəm. Öz həyatını qələmə almaq böyük ürək tələb edir.

Biz “cılızlar” bacarmarıq…
Başqalarının həyatı haqqında romanlar yazarıq, öz həyatımız haqda danışmağa belə çətinlik çəkərik. Çünki, biz yalnız öz həyatımızın ağrısını, çətinliyini görmüşük, “başqalarınkını isə yalnız görmüşük, bizə çox adi, asan gəlib. Axı “Döyüş kənardan asan görünür.” Acı başa düşmək üçün, ac olmaq lazımdır. Tox insan ac olan insanın çəkdiyi əziyyəti görə bilməz axı…. Deyəsən bir az uzaqlaşdıq, “Öz həyatımızdan…” Yuxarıda deyildiyi kimi, biz öncə özümüzü dərk etməliyik. Öncə özümüz haqda danışmalıyıq kağıza-qələmə. Həyatın acılı-şirinli günləri gələcək, hamısı ötüb keçəcək, xatirələrdə yaşayacaq. “Biz hələ, Nə görmüşük ki?!” hər şey irəlidədir. Hədəfə doğrumu gedirik, hədəfdən yanmı gedirik, bunu yalnız yolun sonu bizə göstərəcək… Bəlkə də qarşıda bizi elə çətinliklər gözləyir ki, keçmişdə yaşadıqlarımız ən xoş günlərimiz sırasında duracaq və öz keçmişimizdən danışdıqda, qəlbimiz rahatlıq tapacaq, keçmişi aydınladacaq.

Bəzi jurnalistlər, yaxud cəmiyyətdəki insansanlar, Soyunmağı müasir, İnkişaf və azadlıq, haqq, gənclərin haqqı hesab edirlər. Geyinməyi geriçilik və əsarət. Belə bir sual yaranır görəsən bunları kim bu hala gətirdi? Bəs nədən haqlardan danışan söz sahibləri Qarabağın haqqından danışmırlar. Heç axırıncı dəfə nə vaxt bu barədə söz açıblar bəlli deyil. Elə acınacaqlı bir gənglik yetişir ki, savadsız, ədəbsiz, daha kiminsə əlinə silah alıb kimisə öldürməyə ehtiyacı qalmır. Gəncliyi xarab olan cəmiyyətin gələcəyi olmaz. Baxın bir xanım bir gün yazımın altından şərh yazdı ki, Xanım nədən siz cəmiyyətdə olan yaxşı şeyləri deyil, pis şeyləri qələmə alırsız? Mən ona bu cavabı verdim: çünki cəmiyyətdə pis şeylər yaxşı şeylərdən daha çox olduğu üçün. Və onu da qeyd etdim ki, mən yaxşı şeyləri də qələmə almışam siz oxumamısızsa onun günahı məndə deyil. Ikinci bir şərh gəlmədi nədənsə….qayıdaq mövzumuza. Iyirmi beşi fevral günü, siqaretlə dağ basılaraq, Xocalıda qətlə yetrilən bələkdəki körpə şəkilini, Xocalı yaralı canım adlı şerimin üstünə qoyub sayıtlarda çıxardım. Sonra onu bütün qruplarda paylaşdım o cümlədən də dindar bir cəmiyyətin qrupunda da. O cəmiyyətin rəhbəri imanlı bir qardaşdır ad çəkməyəcəm amma yazını və verdiyim cavabı sizlərlə bölüşürəm.Yazı tağ edildi.
Mən: – anlamadım. Bu şərh gəldi.
O: – Admini tağ etdim ki, bunu silsin. Belə şəkilləri hər yerdə paylaşmaq doğru deyil.
Admin: – xanım filankəs yəqin demək istəyir ki, bu şəkil o qədər də, münasib deyil…bəlkə linqin içindəki şeri copy edib qrupda paylaşasız? Belə etsəz daha yaxşı olar…
Mən: – Yəni bu şəkil nədən münasib deyil ki, səbəb?
O: – Dəhşətli şəkilləri paylaşmağın xüsusi zamanı və məkanı olmalıdır. Bunu kimin görəcəyini siz bilmirsiz. Bəlkə də, uşaqlar qeyri ixtiyari görə bilər. böyüklər içində əsəbləri zəif olanlar ola bilər. Yəni qəfildən insanın qarşısına çıxır etik deyil.
Mən: – Bunun əsəbə heç bir adiyyatı yoxdur. Bu bizim birimizin övladı da, ola bilərdi. Nədən biz öz dəhşətlərimizi gizlədirik? Ay ürəyim zəifdir deyəmi? Yoxsa nə üçün? Birdəki uşaqlar görüb bilsinlər. Orda heç bir şey yoxdur. Istəyirsiz silə bilərsiz amma mən o zaman çox təəssüf edərəm. Unutmayın bu bizim Kərbəlamızdır. vəssəlam.
Nə admindən səs çıxdı, nədə mənə etik normalarından dərs keçən bu kişidən. özünüz düşünün əgər bu gün müxtəlif bəhanələrlə yaxamızı beləcə məsuliyyətdən çəkiriksə, bizim Qarabağlı atalarımız da, vətən deyə-deyə öləcəklər. Yeni nəsillər isə sadəcə tarix kimi kitablardan oxuyacaq Qarabağ hekayələrini…
Iyirmi altısı gün dünya gənc türk yazarların onlarla üzvləri arasından beş nəfər vətənpərvər olaraq Xətai-yə Xocalı abidəsini ziyarət etməyə getdik. Abidənin önündə kimisi biri-biri ilə deyib gülür, kimisi iş yerlərindən məcburi gətrildiyini az qalır dilinə gətirsin. Bu zaman bir dəstə təqribi onaltı yaşlarında gəncliyə qədəm qoyan məktəb uşaqları abidənin önünə daxil olur, ağızlarında saqqız qışqırışırlar XOCALIYA ƏDALƏT. Birdəfə saqqızı çeynəyərək, növbəti dəfə bu başı bəlalı XOCALININ adını çəkirlər. özüdə birinin ağzında deyil, hamısının ağzında var. Əslində gənclərdə heç bir günah görmürəm. Günahın hamısı dərs əvəzinə evdə yaşadıqlarından danışan müəllimlərin və müəllimələrin əsərləridir. Nədi-nədi uşaq bu müəllimin yanına hazırlığa gəlib ayda 60, 70 manat yedizdirsin…amma içlərində həqiqətən də az bir qism çox hörmət və ehtiramla abidənin qarşısında baş əyərək ziyarət edir, iyirmi iki ilin acı həqiqətlərini yad edirdilər. Biz də, ziyarət edib sahil bağına yollandıq.
Oraya yenicə çatmışdıq ki, bir hicablı gəlinin mənim üzümə diqqət etdiyini gördüm.
Əslində mənə də, çox tanış gəlirdi. Xəbər aldı. Bağışlayın siz “Mədinəm” ilahi nəğmələr qrupunda olan qız deyilsiz? Dedim bəli. Dedi: mən istilist Pərvanə… Il yarım idi ki, görmürdüm bu xanımı. Bu xanım Mədinəmin təqdimat mərasimində istilist olaraq bizi səhnəyə hazırlamışdı. Indi bu xanımı görməyə çox şad oldum. Burda da, gənclər təşkilatı XOCALI haqqında çox gözəl kampazisya hazırlamışdılar. Elə bu sahil bağında onu həm həyata keçirdik həm də, seyr etdik. Xanımın yanında 3, yada 4 yaşlarında uşağı var idi. Anasına sual edirdi: ana bu nədir bayram? ana cavablandırırdı yox, matəm. Sonda Pərvanə xanım bizdən ayrılmamış bir söz işlətdi. Özüm bu gün buraya gəldim ki, qoy mənim övladım xəbərdar olsun. Əhsən bacım sənə dedim: Sonra qarşılıqlı söhbət əsnasında işarə etdim. Pərvanə evə də gedəndə hər şeyi danışıb başa salarsan sağollaşıb ayrıldıq… O öz evinə biz də, öz evimizə…
Fərqə baxın bir əli silah tutan kişinin halı ilə, bir hicablı qadının halına. Mənim belə insanlara ürəyim acıyır. Indi görün hansı üstündür?!!! Bu gün gənclər soyunmaq eşqinə düşüb sizcə bu bəlalar birdən birə göyərib? yox… yavaş-yavaş toxum səpilib becərilib………. Bunun arxasında isə inkişaf yox tənəzzül dayanır. Müharibə ölkəsində yaşayan ölkənin tənəzzülü…haqlardan danışan vətəndaşlara və jurnalistlərə bircə sualım var. Azərbaycanın haqqını kim müdafiə edəcək soyunmağı haqq hesab edən və reklam edən sizlərmi? Yoxsa bu inkişaf adına tənəzzülə gedən gənclikmi. Yaxud da mariflənmə xarakterli çılpaq yazılarmı. Insan belə şeyləri görəndə sadəcə insanlığından utanır. Halbu ki, sizlərdə jurnalistsiniz Çingiz Mustafayevdə. O, sizin kimi Konstitusiyanı əlində bayraq etmədi. Milləti, Vətəni uğruna canını verdi. Özünüz düşünün insan sizə baxanda utanır, yaşamaq istəmir… görün sizlər nə gündəsiniz. Ancaq Çingizə və onun kimi oğullara baxanda qürur hissi duymamaq olmur. Bax beləcə sizlər də, ölmüşlərin sırasına qatılanlardan olacaqsınız barı özünüzlə Azərbaycanın gəncliyini və gələcəyini sürükləməyin. Mən burda kiminsə adını çəkmirəm hər kəs öz payını götürsün deyə ümumu fikir söylədim…

Bu gün danışan hər kəs XOCALI faciəsinin dəhşətindən danışır. Və hələ də bu dəhşətləri unudanlar da var.Bu dəhşətlər oldu keçdi kimi xalqımızın yaddaşında həkk olunarsa eyni bəlalar yenə də, bu xalqı gözləyir unutmayın. Hansı insanlığa sığan faktdır ki? Səkkiz yaşlı uşağın gözü önündə atası diri- diri yandırılsın? Sonra ondan tələb olunsun ki, bax de ki Qarabağ erməninindir səni azad edək sənin körpə uşaqların var. O da dedikdə ki, istəmirəm o uşağı Qarabağ torpaqları Azərbaycanın olub,Azərbaycanındır, Azərbaycanın da, olacaq tam yandırılıb külə dönərilir. Sizcə bu unudulacaq dəhşətlərdirmi. Hələ bununla bitmir. Südəmər uşağın tikə-tikə doğranmış anası, döşləri kəsilmiş dırnaqları çıxarılmış, başı bədənindən ayrılmış halda yerə səpələnmiş ana! övladı ağlayanda erməni kafirinin biri az öncə vücudundan ayırdığı qanlı döşü uşağın ağzına verib qan əmizdirməsi, digər altı aylıq uşaq anası ilə birlikdə dağ basılaraq, gözləri çıxarılaraq faciəli surətdə öldürülməsi, Azərbaycan qızlarını Azərbaycan dilində çağıraraq zorlamaları sonra isə əsir götürməkləri, min cür işgəncələrlə hamilə etmələri hansı insanlığa sığar? unudursuzsa bu qeyrətsizlıkləri unudun Azərbaycanlılar, unudun türklər. Hələ bununlada bitmir…qətl etdikləri Azərbaycanlıların qanını çörəyin üstünə yaxıb yemələri, su əvəzinə içmələri, bunlar insan deyillər ifadəsini təsdiqləyir. Satanistlər dini qəbul etdikləri gün, pişik qanını şərabla qatıb içirlər. Sonra isə eynən bunlar kimi qadınları zorlayıb altıncı mərtəbədən ataraq öldürürlər. Sual edəndə ki niyə belə etdirsiz deyirlər bizə xəbər gəldi ki, bu gün şeytanın könlünü sevindirmək günüdür. İran müctehidlərinin fətvasına görə erməni kitab əhlidir. Onda belə bir sual doğur ki, hası kitab? Allahın kitabında belə bir zülm qeyd olunmayıb.Bunlar hansı kitab əhlindəndir əcəba? Şeytanın yazdığı kitabınmı əhlindəndirlər.
XOCALI, İRƏVAN və QARABAĞ faciələri onların satanist olduqlarını təsdiqləyir. Yüzlərlə insanların başları kəsilib, dəriləri soyulub, körpünun altına tökülüb bu kafirlər tərəfindən. Bu görünüşcə Kərbəla hadisəsinə oxşasa da ondan daha dəhşətlidir. Kərbəlada da, başlar kəsildi Peyğəmbər övladının və Səhabələrinin başları. Onların qanları içilmədi, Qız, gəlinləri zorlanmadı. Baxmayaraq ki, Yezid də, Bütpərəst idi, kitabdan dinnən xəbəri yox idi. Ən azından müsəlmanlardan, əsil insanlıq nümunələri olan Hz Rəsulu Əkrəm əfəndimizin ədəbindən zərrə qədərdə olsa götürmüşdü. Fərqə baxın mərhəmətlə sığınacaqda yaşayan erməni daşnaqları mərhəmətli olmağı öyrənə bilmədilər çünki bilirsiz niyə? qanları, zatları xarab olduğundan.Görün ki, bunlar itdən aşağı, canavar qədər yırtıcı, tülkü qədər hiyləgərdirlər ki, bu XOCALI faciəsini bu səviyyədə törədə bildilər. Hal hazırda da it kimi quyruq bulamaqlarındadırlar. Biz isə İravan, Şamaxı, Quba, Daşaltı, Qarabağ, “20 yanvar”, Xocalı faciələrini unuda bilmərik. Əgər unutsaq növbəti faciələrin qurbanlarını verəcəyimzi də, unutmamalıyıq…

İndi çərşənbə qeyd edənlərdən soruşuram necə olub siz bunları beləcə asanlıqla unutmusunuz? Unutmamısınızsa keçirdiyiniz o bayram tədbirlərinə nə ad vermək olar? Mən ona ad qoya bilmirəm bəlkə özünüz ad qoya bildiniz…Növbəti qurbanlar siz və sizin yaxınlarınız da ola bilər….
Xocalı faciəsinin bütün detallarını açıqlamaq fikrində deyiləm gedin araşdırın, XOCALI şahidlərini tapıb onların dərdlərinə şərik olun. Sadəcə mən minlərlə günahsız əli silahsız camaatın təcavüzlərə məruz qalmasını dedim. Elə təcavüzlərə ki, qələm yazmağa utanır. Nə İranpərəst olmaq lazımdır,nə ruspərəst, nə ermənipərəst, o cümlədən, qonşularınızın heç birinə özünüzü bənzətməyin. Ozünüz olun. Özünüz olaraq torpaqlarınızı, Qarabağınızı geri alın digər torpaqları almağa gücünüz çatmaz. Amma Qarabağa çatar. Dəmiri isti-isti döyün ki, istədiyinizi əldə edə biləsiniz. Unutmayın Azərbaycanın tarixi çox qədimlərə gedib çıxır. Bunu Əli bəy Huseynzadə üç rəngli bayrağın rənglərində və gerbində ay və ulduzda təstiqləyib. Qarabağı tarix kimi uşaqlara öyrətməyin vətən olaraq öyrədin.Yazıda son olaraq onu deyim ki, insan gec-tez öləcək insan kimi yaşayıb, insan kimi ölmək hər bir insanın vəzifəsidir.Əgər bu gün Qarabağ yoxdursa hansısa şərəfdən qeyrətdən, namusdan söz gedə bilməz. Şerəfsiz yaşamaqdansa ölmək daha yaxşıdır. Buna yaşamaq demək mümkündürsə təbii ki….

İstəyirəm birinci başlayım tərifdən, axı hamı(əksəriyyəti) ölür tərif üçün! Elə birini ki, başladın tərifləməyə artıq, gedəcəksən irəli çörək tapdın(!). Amma gəlin bir baxaq nədir tərif, kimlər və nəyə görə tərif olunmalıdır? Bir insan hansısa bir əməli edibsə, onu dəstəkləyirsənsə onu tərifləyirsən ki, daha da irəli getsin, amma əməlinə baxmadan tərif etmək “şor(tvarok)” kimi görünür… Demirəm ee, tərif etmiyək, edək! Amma qədərində. Bir ustad deyir ki,
“Su nə qədər təmiz və saf olsa da, az olanda çirki aparmir, çox olanda da zərər edir!” – baxın dostlar, bizim təriflərimizin şorlaşmasının səbəbi də budur! Muhəmməd Peyğəmbər(s) buyurub: Insanin üzünə tərif etmek, onu qətlə yetirmek kimidir. Bilirəm, çoxunuz indi mənim fikirləşdiyimi fikirləşirsiniz, deyirsiniz ki, “Tərif etmək olmaz?” yox əzizlərim, olar, amma baxır nəyi? Elə Hz. Peyğəmbər(s)-ın həyatına baxaq, Hədislərdən və rəvayətlərdən aydın olur ki, Peyğəmbər(s) tərifdən istifade edib.
“Əli (ə) Haqdır.. “və s.- kimi (hədisləri)tərifləri az deyildir… Insanı tərif etmək qarşındakının ona olan hörməti və inamından irəli gəlir, Lakin bəzən(indiki zamanda), tərifi kiminsə gözünə girmək üçün, şəxsi mənafeləri üçün istifadə edirlər.
Buna görə də düşünürəm ki, yeri gəldi, gəlmədi tərifdən istifadə etməyək, tərifi və özümüzü dəyərdən salmayaq… Imamlarımızdan birindən bir hədis nəql olunur, hədisin məzmunu belədir: İnsanın qiyməti cənnətdir, özünüzü ucuz satmayın! – gəlin lori dildə danışaq, sizə qaranlıq qalan nəsə olmasın, mənim də ürəyim rahatliq tapsın:), deməli “Hər statusu like(bəyənsək) etsək, onda likeyə(bəyənməyə) layiq olan statuslara haqsızlıq olacaq.” Bir hörmət etdiyim dostun dediyi kimi:
Əla! Əla! – deyə-deyə əlaları gözümüzdən saldilar… Tərifin də qədəri, ölçüsü, həddi olmalıdır.
Tənqid – Tənqid hamının qəbul edə bilmədiyi- acı həqiqətdir. Bir insana dünya dağılar, desən ki, filan yerdə səhvin var, vur öldür, deyəcək yox! Mən haqqam, mən düzəm! Sən səhvsən ki, məndə səhv görürsən! Vay o günə ki,beləsi ilə qarşılaşdın, ayaqqabılarıvın izini ölçməyə başlayacaq ki, bax! Deyirdin sən əyrisən, gör, sən nə qədər ayaqlarını əyri atırsan, sağa dönmək yerinə, sola dönürsən.. Kor olmağımızda elə buradan başlayır. Tənqidi qəbul etməməyimizin səbəblərindən biri də özümüzü dağ başında görməyimizdir, Uca dağ başına cıxıb, kəndə baxanda(Kəndimiz yadıma düşdü laap), evlər, küçələr bir damcı görünür.. əlivi uzadırsan, hara istəyirsən qoyursan..)) deyirsən bax, mən bu yoldan, belə-belə gedib, məktəbin həyətinə çatırdım, bir barmaq qədər görünür o yaşadığın kənd.. Hə belədir bu, tənqidi qəbul etməyənlər. gəlin bir hədis də deyim, sözlərimin səbəbi sizə də aydın olsun.
İmam Əliyyən Nəqi(ə): Özünü bəyənmək insanı elm öyrənməkdən saxlayar. Elə buna görə də günü-gündən təhsil, texnika və s. geriləyir. Hələ bir bu hədisə baxin! Həzrəti Peyğəmbər(s):“Dostlarınızın ən yaxşısı eyblərinizi sizə deyəndir.”
Hələ bir Qurani Kərimə baxsaq, ağzınız açıq qalacaq. Quran haqq kitabıdır. Açıb oxusanız, başdan ayağa möcüzədir. VAllah.. billah… Bu gün qarşılaşdığın bütün problemlərin həlli haqda orada “nəsə” tapa bilərsən…
İstəyirəm bir çox təhqir haqda danışam.. Təhqirə yer çox verəm.. Ümid edirəm sizin də ürəyinizcədir..)) Təhqir- günümüzün aktual görüntülərindən biri. Elə günümüz yoxdur ki, təhqir olunmayaq, ya təhqir edən, təhqir olunan görməyək. Gərək Kosmosda olasan ki, xəbərin olmaya… Kim səndən iki qarış yuxarıda oldu, vay sənin halına, əgər insafı, Allahı yoxdursa… Allah bizi qorusun eləsindən..
İndi tökülən qanların bir çoxunun səbəbi “təhqirdir”. Təhqir Qurani Kərimdə də pislənir, hədislərdə də. Təhqir iyrənc bir keyfiyyətdir. Bir insan kimi isə təhqir edirsə, deməli özü ucuzdur. Özü ucuz olmayan, başqasını təhqir etməz, hətda o sifətə layiq olsa belə. Istəyirəm yenə, Imamlarımızın həyatına baxaq..
İmam Əli İbni Hüseyn(ə) haqqında bir rəvayət nəql olunur: Deyir, İmam(ə) səhabələrlə oturubmuş, bir nəfər ədəbsiz adam, küçədən keçərkən, İmam(ə) -ı təhqir etmiş. İmam(ə) heç bir söz deməmiş, Səhabələr çox narahat olmuş, İmam(ə) Onu təhqir edən şəxsin yanina getmək istədikdə, səhabələr sevinmiş, onlarda İmam(ə) getmişlər.
İmam(ə) qapını döymüş və demiş: Mənəm Əli ibni Hüseyn(ə). O şəxs ki, indi onu söydün, təhqir etdin, gəlmişəm, çix! Həmin ədəbsiz adam, çıxdı, hazırlaşmışdı ki, İmam(ə) -a nəsə nalayiq söz desin, İmam(ə) dedi: “Ay mənim qardaşım, əgər mənə aid etdiyin sifət məndə varsa, Allaha dua edirəm, Allah məni bağışlasın, əgər sənin aid etdiyin sifət məndə yoxdursa, onda Allaha dua edirəm Allah səni bağışlasın.
Həmin ədəbsiz adam bu sözü eşitcək, İmam(ə) alnından öpərək dedi, Mən indi gördüm ki, O sifətlər sizdə yox məndə var imiş. -Dostlar, yəqin ki, bildiniz yer verdiyim rəvayət bir din qardaşımızın moizəsindən idi. Fikrimi sizə çatdırmaq üçün bunu lazım bildim, indi gələk mətləbə:
İmam (ə) qəzəblənsəydi, Onda Allahın onu seçdiyi İmamlıq vəzifəsinəmi deyim, səlahiyyətmi deyim, bilmirəm borc deyim,özünüz ad verin, layiq olmazdi. İmam Əli(ə) buyurub: Mömin onunla insafsiz rəftar edənlə insafla davranar. Hz. Muhəmməd(s) buyurmuşdur: Qəzəbləndiyin zaman, zakit ol(dayan). İmam Həsən(ə): Günahın cəzasını verməkdə tələsmə, üzr üçün bir yol qoy. Mən çox misal çəkə bilərəm, amma fikrimi tez bir zamanda izah edib, bu ağırlığı azacıq yüngülləşdirmək,sizi intizarda qoymaq istəmirəm.
Hədislərə və misal gətirdiyim rəvayətdən açıq və aydın sezilir ki, nə demək istəyirəm, gəlin siz də papağınızı çıxarıb qarşınıza qoyun, görün təhqir etdiyinizmi ucuzdur, yoxsa siz?! Bir insani təhqir edirsənsə, O sənə cavab vermirsə, görürsən qorxdu, bilir axı düz deyirəm, düz sözə nə desin filan deyirsiniz, görün nə qədər harınlaşmısınız ki, təhqirə cavab verməyənləri, öz tayınız sayir ve tehqirlerinizi şiddətləndirir, cavab verməyənin səbrini sonlandırmağa çalışırsınız.
Təhqir edənlə, təhqir olunan eyni keyfiyyətlərə mənsub olsalar, şübhəsiz burada bir çaxnaşma baş verəcək və qan töküləcək(son zamanlar dəbdi). İmam(ə) səbr etdi və bu hədisdə deyildiyi kimi: Həzrət Muhəmməd(s):”Bir-birinizə əl verin(görüşün) ki, qəlbinizdən kin xaric olsun. Dönüş yeri qoyun ki, yenidən o qəlbə qayıtmaq istəsəniz, kin o qapını qıfıllamasın. Allah bizi səbr edən, təmkinli davrananlardan qərar versin.

Sen Bir Ölüsün

Ben bilirdim sonunda birvefasız çıkarsın
Gerçek hayallarımı hep bir anda yıkarsın
Kötü davranışınla yüreğimi sıkarsın
Artık sen daha yoksun kalbimde bir ölüsün
Çık gönlümün içinden vefasızlar gölüsün

Koparıp attım gönlüm çünkü sen içindesin
Seni bir biçim sandım günde bir biçimdesin
Gördüm seni ellerde kumarsın seçimdesin
Ben yanlış seni sevdim sıcak bağrıma bastım
Yüzünden bu gönlümü bir harabaya astım

Yıllardır bu aşkında gönlümü gam sayırdı
Bu dilin nasıl dildir ayağımı kayırdı
Annende bir taraftan amma sözler yayırdı
Sana olan aşkıma günde bin nalet olsun
İsterim bu gönlüne hasretle keder bulsun

Gecelerim gündüz gündüzüm gece oldu
Ben seni sevdiğime atrafım kabus doldu
Bana yalan söyledin rengin saralıp soldu
Senden çok yalan gördüm yalançılar ustası
Gönlüm senden savudu kalmadı hiç havası.

Cəlaləddin QASIMOV,
Beynəlxalq Qaşqari Fondunun vitse-prezidenti,
Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi Məsləhət Şurasının üzvü, yazıçı-publisist

İTTİHAMNAMƏ

XOCALI SOYQIRIMI haqqında…

Mən 2010-cu ildə Gürcüstanın paytaxtı Tbilisi şəhərində olarkən, vaxtilə Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı olmuş bir erməni (Ermənistan vətəndaşı) ilə görüşdüm. Mənim onunla uzun çəkən söhbətim elə alındı ki, o mənə şahidi olduğu bir neçə fakt açıqladı: Onu da bildirim ki, mən həmin faktların bəzilərindən “27 ildən sonra” (Bakı, “Nurlan”-2013) adlı kitabımda yer almış “Silinməyən ləkə” romanımda bəhs etmişəm. Aşağıda həmin faktların bəzilərini nəzərinizə çatdırıram (və bildirmək istəyirəm ki, bir bədii əsərdə yer alsa da, bunlar heç bir bədiilik qatılmamış FAKTlardır…):
“Fevralın 25-də axşam saat 11.00 radələrində rus hərbi birləşmələrinə məxsus 366-cı alayla birlikdə ermənilər Xocalı şəhəri ətrafında döyüş mövqeyi tutmağa başladı. 50-dən artıq qrad-alazan tipli raketlərdən və tanklardan Xocalını iki saata qədər durmadan atəşə tutdular.
1-ci əsas zərbəni mayor Seyran Ohanyan (2-ci batalyon) vurdu. Onlar dərhal mayor Yevgeniy Labovçixin rəhbərlik etdiyi 3-cü batalyonu Ballıca kəndində yerləşdirdilər. Çanaxçı kəndində yerləşdirilmiş batalyonun vəzifəsi isə arxa mövqeləri qorumaq idi.
366-cı alayın bütün texnikası Xocalı şəhərini uzaqdan güclü atəşə tutduqdan sonra 3 istiqamətdən hücuma keçdilər.
Əhali dağılırdı… Hərə bir yana qaçaraq, köməksiz vəziy-yətdə qalmışdı. Qarqar çayı istiqamətində, donuzçuluq ferması deyilən yerdə dinc əhaliyə qarşı əsl qırğın başladı. Xocalıdan çıxarkən gecə saat 4 radələrində Xocalıdakı bir neçə postdan düşmənə müqavimət göstərilərək atəş səsi gəlirdi… »

“Keçmiş döyüşçü” erməni Xocalıda əsir düşmüş vətəndaşlarımızdan biri olan Məmməd Nağıyevin söylədiklərini danışırdı: «Ermənilər bizi aldadaraq deyirdilər ki, kim əsirlikdən qurtarmaq, yaxud dəyişilmək istəyirsə, bizimlə gəlsin. Bu minvalla azərbaycanlı əsirləri bir-bir aparırdılar. Sonradan öyrəndik ki, onları ölən erməni əsgərlərinin qəbri üstə apararaq başlarını kəsirlərmiş.
Bir gün də bir erməni, əsirlər saxlanılan yerə gələrək 13 nəfəri seçib apardı və dedi ki, meşədə mənim qohumumu öldürüblər. Bir erməniyə görə 13 türk, monqol, azərini öldürəcəm. Sonra məlum oldu ki, dediyi kimi də etmiş – apardığı əsirlərin başını kəsmişdi.»
Ermənilərin sözlərinə görə, Yaşar adında bir əsir deyirmiş ki, onu çox döyürmüşlər. Orda ayrıca işgəncə otağı var idi, hətta sobanı yandıraraq əsirlərin əllərini ona basırdılar…
Ermənilər içəri girərək qadınlara sataşırdılar. Ermənistandan qaçqın düşərək Xocalıda məskunlaşan Məmməd adlı bir kişinin oğlu Söhbət ermənilərin bu hərəkətinə qarşı çıxdı. Ermənilər hamının gözü qarşısında Söhbətin başını kəsərək futbol topu kimi bir-birlərinə ötürürdülər. Ermənilərin bu hərəkətinə etiraz edən atası Məmməd kişinin də başını kəsdilər.
Əsirlərin başı üstündən avtomatdan atəş açırdılar. Güllələr divara dəyərək oradakı daş parçalarını qızdırırdı. Qızmış daş hissələri də bir yandan əsirlərin üstünə düşürdü… Əsirlər imdad istəyirdilər, Allaha yalvarırdılar. Ermənilər də divarlara durmadan atəşi davam etdirirdilər. Əsirlərin fəryadı, yalvarması ermənilərə xoş gəlirdi. Hətta divardan güllə şığıyaraq əsirlərə dəyirdi. Onlar da bundan ləzzət alırdılar.»

***
… Samvellə çox söhbətləşdik. Ö sözlərimlə təsdiq edirəm ki, o, mənə çox şeylərdən bəhs etdi: Başlatdıqları müharibənin «qaydalarını» yaxşı bilirdi… O deyirdi: “Zori Balayanın, Arkadi Qukasyanın, Yerevandan gəlmiş erməni generallarının, 366-cı alayın komandiri Zerquqarovun görüşünü, onların nə barədə danışdıqlarını bilir. Zori Balayana həmin görüşdə Zerquqarov deyib ki, Sovet höküməti yoxdur, Sovet ordusu yoxdur, 366-cı alay mənim öz şəxsi ordumdu. Pulumu verin, Xocalını azərbaycanlılardan təmizləyim. İstəyirsiniz, lap xırda silahlardan tutmuş ta tanklara vertalyotlara qərər bütün döyüş texnikasını, hətta şəxsi heyəti sizə verim”. Və deyilən kimi də olub!

“25 fevral 1992-ci ildə isə 366-cı alay Xocalını hər tərəfdən mühasirəyə aldı. Şəhərin müdafiəsiə qalxan dörd dəstənin hər birində demək olar ki, silahların yarısı adi ov silahı idi… amma 366-cı ordunun bütün artilleriya qurğuları, «Alazan» tipli raketləri və minamyotları var idi.
…Bəlli olduğu kimi, Qarabağ müharibəsinin ideoloqlarından biri, hadisələrinin iştirakçısı, ermənilərin ən çox sevdiyi yazıçı Zori Balayan “Ruhumuzun canlanması” adlı kitab nəşr etdirib. Balayan “Ruhumuzun canlanması”nda ermənilərin Xocalıda törətdiyi soyqırım haqqında yazır:
“Xocalını ələ keçirdiyimiz zaman bir evə girdik. Xaçatur adında bir əsgərimiz on üç yaşlı bir türk (Azərbaycan – C.Q.) uşağını pəncərəyə mismarladı. Türk uşağı çox səs-küy salırdı. Xaçatura dedim ki, onun səsini kəs. Xaçatur isə anasının döşünü kəsib balasının ağzına tıxadı. Mən ixtisasca həkim olduğum üçün üstümdə olan tibb bıçağı ilə uşağın başını, sinəsinin, qarnının dərisini soydum. Saata baxdım. On üç yaşlı uşaq yeddi dəqiqədən sonra öldü. Ruhum sevinclə qürrələndi. Xaçaturla mən uşağın meyidini hissə-hissə doğradım, tikələri itlərə atdıq və eyni şeyi daha üç türk uşağına qarşı etdik.
Mən bir erməni kimi öz vəzifəmi yerinə yetirdim. Bildim ki, hər bir erməni bizim etdiklərimizlə fəxr edəcək.”
Bu “İttihamnamə” ilə tanış olan hörmətli cənab/xanım! Zori Balayan terrorçudur, canidir və öz əməllərini özü etiraf edir..! Bu sualı haqqı tanıyan hər kəsə ünvanlayıram: beynəlxalq aləm nədən buna fikir vermir? Nədən ötən əsrdə faşits Almaniyasında, sonra Bosniya, Serbiya və başqa yerlərdə insanlara qarşı amansız qətllər həyata keçirən və ya təşkilatçılıq edənlər kimi, o da mühakimə olunmur? Bu “həkim-yazıçı” hər iki peşənin estetikasına, fəlsəfəsinə qarşı çıxaraq – öz ixtisasına, sənətinə üzqaralığı gətirərək Qarabağda dinc əhaliyə qarşı nə qədər terror əməliyyatı həyata keçirib…
…Azərbaycan dövləti İnterpol vasitəsilə Zori Balayanı terrorçu kimi axtarışa vermişdir. Ermənilər bu işə siyasi don ge¬yin-di¬rə¬rək, hamını inandırdılar ki, bu “siyasi terror”dur… və Zo¬ri Balayanı buraxdırdılar. – …İşgəncələri öz kitabında qeyd edən bir terrorçuya başqa daha nə qədər dəlil-sübut lazımdır?!

***
Samvel mənimlə Tbilisidəki söhbətində daha dəhşətli bir faktı da açıqlayaraq bildirdi ki, Ermə¬nis¬ta¬nın hazırki prezidenti Sarkisyan Xocalı soyqırımında şəxsən aman¬sz qətllər törədib. O, bir hadisənin canlı şahidi olduğunu söylə¬di: “Soyqırımın üçüncü günü meşədə ermənilər Xocalıdan qaçsa da, getməyə yer tapmayan bir neçə azərbaycanlıya rast gəlirdi. Qoca, qadın, uşaq olan bu dəstədə artıq son nəfəsini yaşayanlar, donub qalanlar və yaralılar var idi. Onlar bizi görən kimi yalvardılar ki, bizi öldürməyin. Biz də dedik ki, zinət şeylərinizi, pullarınızı bəri verin, sizə dəyməyək. Qadınlardan biri dedi, nəyimiz var, sizin olsun. Biz isə dedik ki, burda olanlar onsuz da bizimdir. Xocalıda nə gizlətmisiniz deyin, aparaq ordakı varidatı verin, sizi ordan Ağdama yola salacağıq. Balayan aralıdan olanları izləyirdi. Əsirlər dedilər ki, nə var bunlardır, orda heç nəyimiz qalmayıb. Zinət əşyaları, bank kartları, rus pasportları – nələri varsa, yığıb verdilər. Biz kənara çəkildik ki, aralıdan hamısını güllələyək – canımız qurtarsın. Bu vaxt Sarkisyan yaxınlaşdı ki, guya yoxladınız hamısını? Bax, o qadının qulağında yeri qalıb sırğaların, yəqin udub. Göstəriş verdi ki, əllərini tutun. Biz qadının əllərini tutduq, müqavimət göstərmədi, gücü qalmamışdı. Özü qadının qarnını yardı, əlini salıb sırğaları və üzüyü çıxartdı. Sonra avtomatı götürüb əsirləri güllələdi.
Onun əynində kürk var idi. O qədər arıq idi ki, hərbi buşlatın yaxalığı onun çiyinlərinə keçirdi. Gözlərində eynək var idi. Başını bəlkə də illərdi ki qırxdırmamışdı, qara uzun saçı var idi. Əlinin qanını üstünə silib, – bəri verin topladıqlarınızı, – dedi. Sonra yığdıqlarımızı maşınına qoyub uzaqlaşdı. Yadımdadır, avtomobilinin nömrəsi: NK 0001- idi”.
…Samvel deyirdi ki, “biz Xocalının işğalı gününü “Sumqayıt hadisələri”nin ildönümünə salmışdıq. Hazırlıq görürdük. Bizimlə də görüşdülər, məsləhət aldılar ki, 366-cı alaydan nə qədər hərbi texnika, canlı qüvvə alaq. Əsgəran polisi Xocalıya yaxşı bələd idi. …Biz tərəfdən: mən idim, batalyon komandiri Vitali Balasyan, yanğınsöndürmə xidmətinin rəisi Karo Petrosyan idi. Polislərdən isə rəis Mavrik Qukasyan, Arkadi Qakasyan, Saqen Barseqyan, Karlen Aqasenyan, Karen Babayan və Manvel Sayan o görüşdəydi.
Fkrimizi öyrənmək üçün bizimlə danışığa gələnlər isə, Qarabağın o vaxtkı liderlərindən Arkadi Qukasyan və 366-cı alayın bölük komandiri, sonralar isə hərbi hissə komandirinin müavini olmuş Seyran Ohanyan idi.
Belə qərara gəldilər ki, 366-cı alayın bütün texnikası və şəxsi heyəti, ermənilərin Qarabağdakı bütün hərbi və quldur dəstələri döyüşməlidir.
Bir neçə gündən sonra Arkadi Qukasyan bizi toplayaraq bildirdi ki, 366-cı alayın bütün şəxsi heyəti və texnikası ilə razılaşdıq. Amma bu, bizə çox baha başa gəldi. Əmr belə verilmişdi: evlərdən, meyidlərin üstündən çıxan pul, qızıl hamısı bir yerə toplanmalıdır. Döyüş planı da alayın qərargahında hazırlanacaqdı. Hücum “Sumqayıt hadisələri”nin ildönümü günü başlanacaqdı…
Bizə, Əsgəran polisinin batalyonuna tapşırıq belə oldu ki, Əsgəran dəstəsinin yarısı yüksəkliklərdə mövqe tutaraq, Xocalı sakinləri koridorla çıxan zaman atəş açmalı, bir adamı da sağ buraxmamalıdır.
366-cı alayın təyyarələri camaatın yerini onlara bildirəcəkdi ki, onlar hansı istiqamətdə hərəkət etsinlər. Onlar öz postlarını Əsgəran, Naxçıvanik, Qarqar çayı, Şelli, Qaraqaya istiqamətində yerləşdirməyi qərarlaşdırdılar… və mənimlə də razılaşdırıldı ki, 366-cı alayın bütün texnikasından, o cümlədən ağır texnikadan Xocalı dayanmadan atəş altında saxlanılsın. Şəhərin altını-üstünə çevirsinlər. Sonra isə şəhərə hava limanı istiqamətində dörd tərəfdən girsinlər. Biz 366-cı alayın qərargahında olanda onlar bildirdilər ki, artıq alayın komandiri ilə son olaraq görüşüblər, daha elə bir problem qalmayıb ”
Qeyd edim ki, bu müdhiş hadisələr bəzi erməni döyüşçülərindin psixikasından da yan keçməmişdir. Beləki, Xocalı soyqırımında iştirak edən əsgərlərin beşi psixoloji xəstəliyə tutulmuş, biri isə özünü asaraq intihar etmişdir…
Yenə Samvelin dediklərini əlavə edirəm:
– İşğaldan iki ay sonra tərəfimizdən araşdırıldı ki, psixoloji xəstəliyə tutulan xəstələrin hamısı Xocalının işğalında iştirak edən erməni əsgərləri olub. Onlar işğaldan sonra Xocalıdakı evlərin zirzəmisindən meyidləri yığaraq yandırmaq və basdırmaqla məşğul olan əsgərlər imiş. Onlar, verilən göstərişlərə əməl edərək bəzi əsirləri diri-diri yandırdıqları zaman özləri də ciddi psixoloji sarsıntı keçiriblər.
Samvelin dediyinə görə, o, həmin əsgərlərin beşini şəxsən də tanıyır¬mış.
Samveldən soruşdum ki, insanları harada yandırmısınız, harada basdırmısınız? Söylədi ki, şəhərdən kənarda – hava limanından təxminən 4-5 yüz metr aralıda, bir də ki, “Fin evləri” deyilən yerdən bir az aralıda basdırmışıq.
O həmçinin danışdı ki, ekskavatorla çuxurlar qazılmışdı, meyidləri oraya ataraq yandırır, sonra da üstünü torpaqla örtürdülər. Hətta Xocalı şəhərinin yaxınlığında üç elə yer tanıdığını dedi.
Samvel Babayan onu da əlavə etdi ki, lazım gələrsə, beynəlxalq ekspertlər bu gün də gəlib qazıntı aparsalar, Xocalıdan min iki yüz metrlik məsafədə öz gözləri ilə hər şeyi görə bilər. Əgər bu ekspertlərə və beynəlxalq aləmə maraqlı olsaydı, Avropa Şurası və başqa təşkilatlar insan hüquqları üzrə araşdırma aparsaydı, bu hadisə barədə çox məlumat əldə edə bilərdi.
Zori Balayanın başqa bir həmkarı Livanli ermeni yazicisi isə belə yazır (”Xaç naminə” kitabında son dərəcə soyuqqanlıqla yazır:oz xalqinin terrorist oldugunu oz kitabinda gosterib “O şaxtalı qış günlərində biz yaxınlığındakı metrlərlə dərinliyi olan bataqlığı keçmək üçün ölülərdən körpü düzəltməli olduq. Mən meyidlərin üzərindən keçib getmək istəmirdim. Onda polkovnik-leytenant Ohanyan mənə işarə etdi ki, qorxmayım… Bu müharibənin qanunlarından biridir. Mən doqquz-on bir yaşlarındakı qan içində olan qızın sinəsi üstünə çıxdım və yeriməyə başladım. Mənim çəkmələrim və şalvarım qan içində idi. Və beləliklə, mən təxminən mindən çox meyidin üstündən keçdim.”
Həmin kitabın 62-63-cü səhifələrində müəllif yazır: “Mart ayının 2-də “Qaflan” adlı erməni qrupu (meyidlərin yandırılması ilə məşğul idi) (türklər) təxminən iki minə qədər meyid yığdı və onları ayrı-ayrı yığınlarla Xocalıdan bir neçə kilometr qərbdə yandırdı. Sonuncu yük maşınında on yaşlarında boynundan və əlindən yaralanan bir qız uşağı mənim nəzərimi cəlb etdi. Diqqətlə baxdığımda onun asta-asta nəfəs aldığını gördüm. Şaxtaya, çılpaqlığına və aldığı yaraların çoxluğuna baxmayaraq, uşaq hələ də yaşayırdı. Mən heç vaxt o uşagın ölümlə mübarizə aparan gözlərini unutmayacağam.
Sonra əsgərlərdən Tiqranyan adlı birisi onu qulağından tutaraq mazutlanmış leş yığınına tərəf sürüdü və daha sonra onları yandırdılar. Mən orda kiminsə kömək istəyərək çığırdığını eşitdim. Daha yeriyə bilmirdim. Ancaq mən bütün müqəddəslər tərəfindən lənətlənmiş türklərdən Şuşanı azad etmək istəyirdim. Ona görə də mən qayıtdım. Onlar isə özlərinin “Xaç naminə” yürüşlərini davam etdirdilər.”

***
Beləliklə, 366-cı alayın bütün gücündən istifadə edərək dinc əhaliyə qarşı divan tutulmuşdu.
Bəlli olduğu – şahid ifadələri ilə və rəsmi orqanlar tərəfindən təsdiqini tapdığı kimi, Xocalı qurbanları ilə bağlı məlumatları belədir:
613 nəfər öldürülüb;
Onlardan 63 nəfəri azyaşlı uşaq olub;
106 qadın işgəncəylə öldürülüb;
8 ailənin bütövlüklə məhv edilməsi faktı qeydə alınıb;
1273 nəfər girov götürülüb;
150 nəfərdən isə bu günə qədər də xəbər yoxdur;

Ermənilər satmaq məqsədilə girovların daxili orqanlarını
çıxarıb, özlərini isə yandırıblar.

***
129 nəfərdən ibarət zabit heyətli 366-cı alayın komandiri Zerquqarov Yuri Yuryeviç olub. Ştat üzrə sıravi əsgərlərin sayı 1800 nəfər olan, alayda (1992-ci ilin yanvar ayında) 630 rus əsgəri qalıbmış. 580 erməni əsgəri də burada yerləşdirilmisdir. Öz cinayətlərini ört-basdır etməyə tələsən 366-cı alayın komandiri və yüksək rütbəli zabit heyəti fevralın 28-də hərbi texnikanı Dağlıq Qarabağdan çıxartmaq əmrini alıb. Texnikanın böyük bir hissəsi erməni mayoru ( – o vaxtkı rütbəsi ilə desək) Seyran Ohanyanın tabeçiliyinə verilərək Xankəndində saxlanılıb…
Martın 2-də axşam saatlarında 523 nəfərdən ibarət şəxsi heyəti Gürcüstanda yerləşən Vaziyanın hərbi bazasına aparıblar. Martın 10-da isə marşal Şapoşnikovun əmri ilə 366-cı alay ləğv edilib.
O dövrdə, xüsusən də 26 fevral 1992-ci ildə 366-cı alayın bir neçə əsgəri verilən əmrlərə qarşı çıxaraq Azərbaycan tərəfinə keçmişdi. Hətta Azərbaycanlı mərhum jurnalist Cingiz Mustafayev onlardan müsahibə də almışdı. Azərbaycan proku-rorluğu onları dindirilmiş və alayın bütün şəxsi heyətinin və hərbi texnikasının Xocalı soyqırımında iştirak etdiyi sübuta yeti¬rilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ali Baş Komandan Heydər Əliyev 1 mart 1994-cü ildə bu haqda xüsusi Fərman vermiş, 26 fevral “Xocalı soyqırımı milli matəm günü” elan olunmuş, bu barədə bütün beynəlxalq təşkilatlara məlumat verilmişdir.
İndi hər il fevral ayının 26-sı Azərbaycan Respublikasında Xocalının soyqırım günü kimi qeyd olunur.

***
Bu hadisələrin əsl günahkarları Cenevrə Kon¬ven¬si¬ya¬sı¬nı, ümumdünya insan haqları bəyannaməsini, vətəndaş və si¬yasi hüquqlar barədə sazişi, fövqəladə vəziyyət və hərbi mü¬na¬qişə zamanı qadınların və uşaqların müdafiəsi bəyan¬na¬mə¬sini həyasız-casına pozmuşlar. Bu qatillər sonralar Ermənistan Respublikası¬na rəhbərlik edən Kocaryanlar, Qukasyanlar, Sarkisyanlar, Balayanlar, onların köməkçiləridir. Onlar beynəlxaq məhkəmə qarşısında cavab verərək layiqli cəzalarını alma¬yınca, bölgədə barışdan danışmaq çətin olacaq..!
…Rəsmi olaraq bildirilir ki, erməni əsirlyində olan azərbaycanlıların sayı 800 nəfərdir. Bu faktı oradan buraxılan əsirlər də təsdiq etmişdir.
Əsirlikdə olan yeddi nəfərdən ibarət bir ailədən iki nəfəri dəyişdirilib. Həmin o iki nəfər deyib ki, ailənin qalan beş üzvü də Ermənistandadır. Amma Ermənistan tərəfi bunun yalan olduğunu bildirir. Qırmızı Xaç Cəmiyyətinin o vaxtkı nümayəndələri də əsirlərlə görüşərək, onlar haqqında qeydlər aparıb. Ermə¬nistan tərəfi israrla orada azərbaycanlı əsirlərin olmadığını deyib.
Qarabağ müharibəsi dövründə əsir və girovlarla bağlı, əməliyyat-istintaq və axtarış qrupunda çox dəhşətli faktlar olub.

Əsirlər
Almaniya, Rusiya və Gürcüstanın hüquq müdafiəçilərindən ibarət əsir və girov götürülmüş şəxslərin azad edilməsi, itkin düşmüş şəxslərin axtarışı üzrə Beynəlxalq işçi Qrupunun üzvləri, eləcə də Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi bu şəxslərdən bir qisminin həqiqətən də əsir götürülməsi barə¬də məlumatları təsdiq edir. Lakin sözügedən azərbaycanlıların taleyi bu günədək namə-lumdur.

Hüseynova Mehriban Allahverdi qızı – Xocalı şəhərinin işğalı zamanı üç azyaşlı uşağı ilə birlikdə girov götürülüb.
Əsirlikdən azad edilmiş Məmmədov Mayıl Məhəmmədəli oğlunun ifadəsinə görə, o, Mehribanı uşaqları ilə birlikdə Yerevan şəhərində istintaq təcridxanasında görüb. Lakin sonradan Şuşa şəhərinə aparılan Mayılın onlardan heç bir xəbəri olmayıb.
Erməni tərəfi Mehriban və onun uşaqlarının girov götürüldüyünü danmaqda, onların sonrakı taleyinə dair faktları bu günədək gizlətməkdədir.
Əmirova Xəzangül Təvəkkül qızı – Xocalı işğal olunan zaman erməni silahlıları onun ailəsini bütünlüklə girov götür-müşdür. Ermənilər Xəzangülün anası Rayanı, yeddi yaşlı bacısı Yeganəni və xalası Göyçəni güllələyib, atası Əmirov Təvəkkülü isə üstünə benzin tökərək yandırmışlar.
Erməni silahlı birləşmələri Xocavənd rayonunun işğalı zamanı (17.02.1992) Qaradağlı kəndindən girov götürdükləri 117 nəfər kənd sakinindən 80 nəfərə yaxınını yerindəcə güllələmişlər. Bu barədə kənd sakinləri Seyyur Xanlar oğlu Nağıyev, Şahruz Əmirxan oğlu Əliyev və digərləri şahidlik edirlər.
Xocavənd rayonu, Qaradağlı kənd sakini Həqiqət Yusif qızı Hüseynova 1992-ci ilin fevralında 10 nəfər həmkəndlisinin ermənilər tərəfindən diri-diri yandırılmasının şahidi olmuşdur.
Ağdam rayonunun keçmiş sakini, milliyyətcə rus olan, erməni əsirliyində hədsiz işgəncələrə məruz qalmış Vladimir İvanoviç Şevelyov 1993-cü ildə Ağdam rayonunun işğalı zamanı 89 yaşlı anası Vera Davıdovanın və ahıl yaşlı bacısı Svetlana İvanovnanın, eləcə də 58 yaşlı xəstə qardaşı Anatoli İvanoviçin ermənilər tərəfindən vəhşicəsinə öldürülüb, sonra yandırıldığını, Ağdam kanalının yanında saysız-hesabsız qadın və uşaq meyidi gördüyünü bildirir. Bundan əlavə Vladimir Şevelyov şahidlik edir ki, ermənilər Ağdam rayonunun işğalı zamanı oradakı ruhi xəstəxanada saxlanan 7 ruhi xəstəni, o cümlədən iki xəstə qadını girov götürmüşlər.
1930-cu il təvəllüdlü Ağdam rayon sakini Əli Rəsul oğlu Abbasov erməni girovluğunda mütəmadi olaraq döyülmüş, onun bədəninə siqaret basılaraq yandırılmışdır. Aldığı mənəvi və fiziki işgəncələrdən özünə gələ bilməyən Əli Abbasov erməni əsir-liyindən azad ediləndən bir müddət sonra vəfat etmişdir.
Yaralı vəziyyətdə əsir götürülmüş Əbdüləzim Məcnun oğlu Məmmədov rezin dəyənəklə döyülmüş, damarına benzin yeri-dilmiş, yaralarının qaysağı qopardılaraq ona əzab verilmiş, üstünə təlim keçmiş it buraxılmışdır.
Hərbi əsir Mayıl Məmmədəli oğlu Məmmədovun damarına dizel yanacağı yeridilmiş, sinəsi qızdırılmış xaçla dam¬ğalan¬mışdır.
16 fevral 1994-cü ildə Ermənistanın Xarici İşlər Nazirliyi guya qaçmağa cəhd edərkən atışma zamanı 8 azərbaycanlı hərbi əsirin öldürüldüyünü bəyan etmişdir. Bakıda meyidlər üzərində keçirilən məhkəmə tibbi ekspertizası zamanı Beynəlxalq Hüquq və Sosial Təbabət Akademiyası Rəyasət Heyətinin və Böyük Britaniyanın “Həkimlər insan hüquqları uğrunda” təşkilatının üzvü, professor Derek Paunder azərbaycanlı hərbi əsirlərin eyni silahdan (tapança) gicgah nahiyəsinə yaxın məsafədən açılan atəş nəticəsində qətlə yetirildiyini bildirmiş və əsirlərin guya “qaçmağa cəhd edərkən öldürülməsi” fikrini rədd etmişdir.
Kəlbəcər şəhəri işğal olunarkən 20 yaşlı Səmayə Kərimova 2 yaşlı uşağı – Kərimova Nurlanə ilə birlikdə girov götürül¬müşdür. Girovluqda olduğu müddətdə digər əsir və girovların, eləcə də qolundan yaralı vəziyyətdə girov götürülmüş körpə uşağı Nurlanənin üzləşdiyi əzablara, həmçinin özünün məruz qaldığı işgəncələrə dözməyən Səmayə 15 may 1993-cü il tarixdə özünə qəsd etmişdir.
İlham Nəsirov 1992-ci il iyulun 27-də Ağdərə uğ¬runda gedən döyüşlərdə başından, boynundan və çiynindən ya¬ralı vəziyyətdə ermənilər tərəfindən əsir götürülmüşdür. Av¬qust ayının 8-də Xankəndindən İlhamın ailəsinə zəng edil¬miş və onun Yerevanda Arakelyan familiyalı bir ermə¬ni¬nin evində saxlanıldığı bildirilmişdir. Ailə İlham Nəsirovun azad edilməsi üçün itkin düşmüş Şaqen Arakelyanın tapılıb qarşı tərəfə verilməsi şərtini irəli sürmüşdür. Bir ilə yaxın ac-susuz saxlanılan və distrofiya həddinə çatdırılan İ.Nəsirov sonradan Yerevan qospitalına yerləşdirilsə də, artıq ona kömək etmək mümkün olmamışdır. Qospitalın rəisi Ş.Arakelyanın 24 noyabr 1993-cü il tarixli, 06/134 saylı məktubunda da göstərdiyinə görə, İ.Nəsirov noyabrın 23-də kəskin kaxeksiya diaqnozundan vəfat etmişdir.
Heydər Heydərov Şuşa həbsxanasında saxlanıldığı müd-dətdə məruz qaldığı işgəncələrin və mütəmadi döyülmələrin təsi-rindən vəfat etmişdir.
Erməni əsirliyində ölmüş 20 yaşlı Fərhad Rəhman oğlu Atakişiyevin meyidinin qalıqlarının məhkəmə-tibbi ekspertizası sübut etmişdir ki, o, müntəzəm döyülmələr və ağır işgəncələr nəticəsində qətlə yetirilmişdir.
İmarət Məmişovanın ifadəsinə görə, o Kəlbəcər rayonunun işğalı zamanı iki azyaşlı uşağı ilə girov götürülmüşdür. İmarət Məmişovanın gözləri qarşısında ermənilər səkkiz mülki şəxsi, o cümlədən, onun səkkiz yaşlı oğlu Talehi güllələmiş və meyidləri yandırmışlar. Bundan sonra ermənilər onun özünü, 10 yaşlı oğlu Yadigarı, digər qadın, uşaq və qocaları Xankəndinə apararaq dəhşətli işgəncələrə məruz qoymuşlar.
Erməni girovluğundan 1994-cü ildə azad edilmiş Əh-mədovlar ailəsinin verdiyi ifadəyə görə, 17 avqust 1993-cü il tarixdə ermənilər Füzuli rayonu Qacar kəndinin 25-ədək dinc sakinini onların gözləri qarşısında güllələmişlər.
Erməni girovluğunda olmuş Həsən Məcid oğlu Hüseynov 1993-cü ildə Horadiz-Füzuli yolunda 40-adək dinc əhalinin ermənilər tərəfindən öldürüldüyünü bildirir.
61 yaşlı keçmiş girov Budaq Əli oğlu Alışanov erməni əsir-liyində 5 azərbaycanlının Drmbon kəndində (Dağlıq Qarabağ) ağır fiziki işlərdə qul kimi işlədilərək öldürdüyünün şahidi olmuşdur.
Erməni əsirliyində olan Xocalı şəhər sakini Faiq Şahmalı oğlu Əliməmmədov Gəncə şəhərinin adını “Kirovabad” de¬mə-diyinə görə, erməni hərbçisi tərəfindən güllələnmişdir. Bu barədə Zülfi İbrahim oğlu Məmmədov, Məmməd Cümşüd oğlu Məm-mədov və digərləri şahidlik edir.
Əsirlikdən azad edilmiş Zöhrab Nadir oğlu Heydərov 21 may 1993-cü il tarixdə Şuşa həbsxanasında 1973-cü il tə¬vəl¬lüdlü Zahid Nəsibulla oğlu Əmrullayevin erməni nəza¬rət¬çiləri tərə¬findən boğularaq qətlə yetirildiyini bildirmişdir.
Girovluqdan azad edilmiş Maşallah Bəndəliyev bildirmişdir ki, 1992-ci ilin mayında Xankəndində qarajda saxlanılarkən qarajın sahibi Mero və Sarkisyan Vazqen adlı digər erməni, bir nəfər adını bilmədiyi lal girova öncə müxtəlif dərəcəli işgəncələr vermiş, sonra isə onun başını kəsmişlər.
Eyni zamanda, əsirlikdə saxlandığı müddətdə minlərlə gü-nahsız azərbaycanlı ermənilər tərəfindən qətlə yetirilmiş, iş¬gən-cələrin təsirindən ölmüş, amansız rəftara məruz qalmaqla və ləyaqəti mütəmadi alçaldılmaqla özünüöldürmə dərəcəsinə çat-dırılmışdır. Erməni əsirliyində törədilmiş cinayətlərə dair faktlar Dövlət Komissiyasına bu gün də daxil olmaqdadır.
…Onların sayı minlərlədir. Əsir və itkin düşənlərin, girov götürülənlərin, işgəncələrə, təhqirlərə məruz qalanların… ləyaqəti tapdalananların sayı minlərlədir… Bu, onların bir qismidir.
Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonların işğalı zamanı yüzlərlə azərbaycanlı Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən girov götürülüb. Əsir və girovların vətənə qaytarılması üçün yaradılmış Dölət Komissiyası təkcə 1993-cü ilin yanvar ayına qədər 1885 əsir götürüləni və girov düşənləri qeydə alıb. Bunlardan 1092 nəfəri vətənə qaytarılıb. 793 nəfərin yeri dəqiq bilinməsə də, ermənilər onların əsir düşməsi faktını rədd etməkdədir. Dövlət Komissiyası bu gün 4959 nəfəri axtarmaqda davam edir…

***
Hələ SSRİ dövründə Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ böl-gəsində yaşayan ermənilər Ermənistan Respublikası tərə¬findən provakasiya edilmişdi. Yerli azərbaycanlılara nisbətən çox az olan ermənilərin müstəqillik tələbləri 1989-cu ildən bəri silahlı mü-naqişəyə, nəhayətdə geniş işğalçılıq aktlarına səbəb oldu. Azər-baycan müstəqillik əldə etdikdən sonra isə bu münaqişə iki ölkə arasında müharibəyə çevrildi. Hal-hazırda Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ da daxil və ona bitişik 13 rayonu Ermənistanın işğalı altındadır. İşğal altında olan ərazi Azərbaycanın ümumi ərazisinin 20%-ni təşkil edir. Silahlı münaqişə nəticəsində Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlardan milyondan artıq azərbaycanlı əhali öz yaşayış yerlərini tərk edib, 24 mindən çox insan həlak olub, 50 min nəfər yaralanıb və ya şikəst olub. Hazırda erməni tərəfin müntəzəm olaraq atəşkəsi pozması nəticəsində 10 mindən çox azərbaycanlı həlak olub.
İrəvanda “Milli vətəndaş təşəbbüsü” qurumu ictimai dinləmələr təşkil edib. Dinləmələr zamanı insan haqları üzrə müvəkkil Larisa Alaverdiyan çıxış edib və bir maraqlı fakt üzərində dayanıb – terror faktı üzərində..! Ondan soruşublar ki, ombudsmanın ən güclü silahı nədir? L.Alaverdiyan beynəlxalq praktikaya əsaslanaraq cavab verib ki: “abır-həyanın ortaya qoyulması”… Bu vaxt parlamentin vitse-spikeri Vaan Ovanesyan qəribə bir replika ilə çıxış edib: “Bizdə olmayan şeyi nə cür ortaya qoyacaqsınız?..

***
…Eləsə, gəlin birgə tarixə səyahət edək – ancaq faktların dili ilə… –
25 oktyabr 1981-ci ildə ermənilərin terrorçu “Asala” təş¬kilatı Parisdə türk konsulluğuna 1 nəfər mühafizəçinin ölümü ilə nəticələnən hücumda təqsirləndirilən “Asala” liderlərindən biri Monte Melkonyanın azad edilməsi və təşkilatın digər 4 nəfər üzvu ilə yaxşı rəftar olunması tələbilə 15 partlayıs törətdi və 1982-ci ilin yanvarında Melkonyan azadlıga buraxıldi, “Asala”nın digər 4 üzvünə isə çox yüngül cəzalar verildi.
Sual yaranır: Ermənilərin terror dilini anlayan və qəbul edən dünya bizim hüquq dilimizi niyə anlamır?
Monte Melkonyan “Avo” ləqəbli bu terrorçu erməni – ABŞ-nın Kaliforniya ştatında anadan olub. O, Livanda gedən vətəndaş müharibəsində xristian qüvvələr tərəfindən döyüşüb. Sonra türk ordusuna qarşı PKK-nın həyata keçidiyi əməliyyatlarda iştirak edib. 24 sentyabr 1984-cü ildə Parisdə türk səfirliyinə hücumu həyata keçirib. Bir neçə terror aktı törədib. 1983-cü ildə Parisdəki Orli hava limanında Türk Hava Yolları şirkəti qarşısında partlayış təşkil edib. Bu terror nəticəsində 5 nəfər həlak olub, 55 nəfər yaralanıb. 1985-ci ildə Melkonyan “ASALA” terror təşkilatı ilə birlikdə Fransa polisi tərəfindən həbs edilib. Ardınca, 15 partlayış faktı aşkar edilib. 1990-cı ildə Melkonyan Ermənistana gələrək terrorçu¬luq fəaliyyətini Dağlıq Qarabağda davam etdirib. Belə ki, ələ keçirilən azərbaycanlı əsir və girovları şəxsən qətlə yetirib, başlarını kəsib, benzin tökərək diri-diri yandırıb. – Özü və silahdaşları Xocalı soy¬qı¬rı¬mında qadınları, qocaları, uşaqları vəhşiliklə qətlə yetirib. Hətta, vaxtilə Qarabağda erməni separatçılığına baş¬çılıq edən Serj Sarkısyan və Robert Koçaryan da onunla he¬sablaşırmış.
Terrorçu “Avo”ya “müasir” Ermənistanda tuncdan heykəl qoyulub və (rəsmi ideologiyaya, ideoloji təşviqə uyğun olaraq) məktəblilər, təzə evlənənlər onun ziyarətinə aparılır… Və ona üç dəfə Ermənistanın Milli Qəhrəmanı adı verilib(?!).
(Haşiyə: Onu da xatırladaq ki, 1970-80-cı illərdə Macarıstanda – Budapeştdə rusiyalı yəhudilərə qarşı terror aksiyasının ASALA tərəfindən planlaş¬dırıldığı və bu planın əslində “Daşnaksütyun” partiyasının mərkəzi komitəsində hazırlandığı üzə çıxarılmışdır. Yəni Maca¬rıstanda terror toxumunu səpən (hələ 20-30 il öncə) məhz ermənilərin özləri olmuşdu.)
…Bəs həmin erməni terrorçusu 15 terror partlayışı törədib. Onlardan 4-nü boynuna alıbsa, onu Fransada necə azadlığa buraxıblar? – Məhkəmədə ermənilərin vəkili, Fransa parla¬men¬tinin deputatı imiş. Patrik Devecyan adlı bu erməni vəkil türk diplomatlarını qətlə yetirənlər barədə danışarkən, “hər kəs buna terror deyir, mən isə bunu müqavimət adlandırıram” – deyib. O, türk diplomatlarını qətlə yetirən bir çox erməninin əsas vəkili olub. P.Devecyan onları terrorçu deyil, sadəcə “fəal” adlandırıb. Və əlavə edib: “Mən inanıram ki, bütün dünyada əksər ermənilər bu iş üçün çalışır”. – Vəkilə, onun müdafiə etdiyi hər bir şeyə inanmaq lazım deyil. Bu onun işi deyil. Mən onları müdafiə edirəm, çünki onlar mənə və bütün erməni xalqına milli ləyaqət hissini qaytarıblar. Mən bu gənclərin üsyanını cox gözəl başa düşürəm, – deyə o, fəxrlə qeyd edib. – …Və bu “düşüncə”, bu “ideologiya” dövrümüzdə, demək olar, bütünlüklə Ermənistan dövlətinin rəsmi siyasətinə sirayət edib, onun “nüvə”sinə çevrilib… – Yuxarıda sadaladığımız dəhşətli faktların kökü, bax, belə “əsas”lara istinad edir…
Beləliklə, mən bir hüquq-mühafizə zabiti – asayişin keşiyində durmağa and içmiş şəxs, yaxınları, qohumları, dostlar Ermənistanın dövlət səviyyəsində dəstəklədiyi terror, soyqırım aktlarının, ümumən elan olunmamış müharibənin acı nəticələriniöz üzərində hiss edən vətəndaş olaraq, sənətin ülvi amallarına, ədəbiyyatın estetik dəyərlərinə sayğı duyan bir yazıçı, nəhayət bir insane olarq, bütün əlaqədar şəxslərdən, beynəlxalq qurumlardan, konkret olaraq, _______________________________-dan bu məsələyə hüquqi qiymət verməsyi, cinayətkarların cəzaya cəlb olunması məsə¬ləsinə baxmağı xahiş edirəm, insanlığın sabahı naminə tələb edirəm! – Qoy, bizdən sonrakı nəsillər terror, soyqırım görməsinlər!

Yazıçı Cəlaləddinin “27 ildən sonra” kitabını oxuyarkən
(Eyni adlı kitab Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə keçirilən “Xocalıya ədalət” uluslararası kompaniyasına ithaf olunur.)
XX yüzilin ən dəhşətli qətliamlarından olan Xocalı faciəsi ilə bağlı son illər aparılan məqsədyönlü və geniş çalışmalar sonucunda bütün dünyada bu soyqırımı barədə obyektiv fikir, dürüst mövqe formalaşmağa başlayıb. Bu mövqe isə Azərbaycan dövlətinin, xüsusilə də ölkə Prezidenti İlham Əliyev cənablarının titanik fəaliyyəti ilə daha da böyüyərək xalqımızın haqq işinin bərqərar olmasına xidmət edir. Xocalı soyqırımı ilə bağlı Heydər Əliyev Fondunun, həmçinin Fondun vitse-prezidenti Leyla xanım Əliyevanın gördüyü böyük işlər isə ildən-ilə genişlənməkdədir.
Soyqırımı ilə bağlı son illər bir neçə bədii əsər yazılıb, kitablar nəşr olunub. Bu kitablardan biri də istedadlı yazıçı, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, CƏLALƏDDİNin “27 ildən sonra” kitabıdır.
Yazıçının bildirdiyinə görə bu kitabı yazmaqda məqsədi havadarlarının köməyi ilə zaman-zaman xalqımıza qarşı soyqırım aktları, deportasiyalar həyata keçirmiş mənfur qonşularımız olan hayların (erməni millətçilərinin) təkcə Azərbaycan xalqına deyil, bəşəriyyətə yönəlik əməllərini bütün dünyaya bəyan etmək, baş vermiş dəhşətli faciənin miqyasını və detallarını göstərmək, gənc nəslə tariximizi dərindən öyrətmək, onları başımıza açılan oyunlardan agah etmək və bir daha düşmən hiyləsinə inanmamağa çağırmaqdır.
“27 ildən sonra” kitabında müəllifin iki əsəri “Silinməyən ləkə” və “24 ilin ölüsü” adlı romanları yer alıb. Hər iki əsərdə məmləkətimizin, sadə insanlarımızın başına açılan dəhşətli hadisələrdən bəhs olunur.
Əslində həm də bir-birinin davamı olan hər iki əsərdə ermənilərin dövlətimizə qarşı zaman-zaman həyata keçirdiyi çirkin siyasətin mahiyyəti gerçək həyat həqiqətləri ilə qələmə alınıb.
Onu qeyd etmək lazımdır ki, hər iki romanda müəllif öz iş təcrübəsi ərzində, topladığı, o cümlədən ermənilərin özündən əldə edə bildiyi məxfi məlumatlardan da ustalıqla istifadə edib. Yazıçı CƏLALƏDDİN hər iki romanda öz maraqlı ədəbi təhkiyyəsi ilə dolğun obrazlar yaratmaqla yanaşı həm də oxucunu arxası ilə apararaq, az qala hadisələrin canlı şahidinə çevirməyi bacarıb…
1992-ci ildəki anarxiya, qarşıdurma, vətəndaş müharibəsi ilə üz-üzə dayanan Azərbaycanın parçalanma təhlükəsi, mili ordunun olmaması, könüllü özünü mü¬dafiə dəstələrinin bir bir-biriylə konfliktdə olması da göstərilib. Bu konfliktdən ermənilərin istifadə etməsi, 20 faiz torpaqların alınması hərtərəfli surətdə əsərdə əks olunub.
Xalqın təkidli tələbi ilə Ulu öndər Heydər Əliyevin ikinci dəfə hakimiyyətə qayıdışı, nizami ordu quruculuğu, Azərbaycanı parçalamaq istəyən qüvvələrin darmadağın edilməsi də əsərdə dolğun həyat həqiqətləri və gerçək mənzərələrlə öz ifadəsini tapıb.
Əsərdə eyni zamanda ermənilərin təxribatı nəticəsində 1992-ci ildə “Talış-Muğan Respublikası ” yaradılması təhlükəsi, “sadvalçı” çevriliş etmək cəhdi və bütün bunların erməni lobbisi tərəfindən maliyyələşdirildiyi bədii-tarixi lövhələrlə aşkara çıxarılıb. Ümummilli liderin siyasi kursunun layiqli davamçısı İlham Əliyev cənablarının uğurlu daxili və xarici siyasəti aydın dillə qələmə alınıb. Əsərdə o da göstərilib ki, Azərbaycan bu gün dünya dövlətləri tərəfindən düzgün, layiqli mövqedən tanınır və söz sahibidir.
Bugün dünya ictimaiyyəti ermənilərin, Ermənistan dövlətinin necə terrorist olduğunu görür. Bununla belə, 2015-ci ildə dünya erməniləri (erməni diaspor və lobbi gücləri) qondarma “erməni soyqırımı”nın saxta 100 illiyinə hazırlaşır. Ermənilər qondarma “erməni soyqırımı” haqqında yüzlərlə film çəkmişlər. Son illər ermənilər Sumqayıt hadisələri ilə bağlı 6, Qarabağ müharibəsi ilə bağlı 30 film çəkmişlər..! Ermənilər dünya ictimaiyyətinə özlərini soyqırıma, terrora, blokadaya, diskriminasiyaya məruz qalmış (habelə… qədim mədəniyyətə sahib) yazıq xalq kimi gostərməkdədirlər. Bu baxımdan, “27 ildən sonra” kitabı ermənilərin özlərindən də alınmış məlumatlar əsasında yazılmış, erməni terrorunun bütün detallarını, açıqlamış əsər olaraq, xüsusi diqqət cəlb edir…
“27 ildən sonra” kitabının qəhrəmanı Səlim 1967-ci ildə Xocalıda anadan olub. O hərbi xidmətə çağrılır və sovet ordusu sıralarında Əfqanıstana göndərilir. Səlim yüksəklikdə minalanmış bir ərazini gözləyərkən BQXC-nin maşınının həmin əraziyə yaxınlaşdığını görüb, onları həmin təhlükəli ərazidən uzaqlaşdırır. Lakin BQXC-nın işçisi Covanninin həyatını xilas edə bilmir. Mina partlayarkən BQXC-nın işçiləri və Səlim sifət nahiyəsindən yaralanır. Və Səlimi Covanni bilərək onu ağır yaralı halda Almaniyaya müalicəyə göndərirlər. Əvəzində BQXC-nin işçisi Covanninin tikə-tikə olmuş meyidini Səlim bilərək dəfn üçün Xocalıya göndərirlər…
Səlimin uzun sürən müalicəsindən sonra yaddaşı pozulur. O, 27 il BQXC-da Covanni adı ilə çalışır. 27 ildən sonra BQXC-nın xətti ilə Qarabağa – oradan da Xocalıya yardım aparır. Anadan olduğu yerdə bulaqdan su içərkən yaddaşı özünə qayıdır.
Nəhayət, …dağıdılmış Xocalı qəbiristanlığında rus əsgəri paltarında öz başdaşını, qəbrini görür. Sonra Xocalıda öz evlərinə gələrək uşaqlıq illərini xatırlayır. – Qardaşlarının, ata-anasının necə ölməsini, Xocalının necə işğal olunmasını öyrənir… hadisələr bu süjet üzrə – daha da dramatikləşərək, gərəkdikcə “açılma”, gərəkdikcə “düyünlənmə” məqamlarına çataraq, finala gedir…

Müqəddəs “Qurani Kərim” də Şüara (şarilər) surəsində 224, 225, 226, 227 Allah Təala buyurub:
224.” (Müşrik və kafir) şairlərə gəlincə, onlara yalnız azğınlar uyar.”
225.”Məgər görmürsən ki, onlar hər bir vadidə sərgərdan gəzib dolaşırlar? (hər tərəfə meyl edir, birini yalandan mədh, digərini isə əbəs yerə həcv edirlər!)”
226.”Və onlar etmədikləri şeyləri deyirlər! (Onlar dediklərinin əksəriyyəti yalandir)”
227.”Ancaq iman gətirib yaxşı işlər görən, Allahı çox zikr edən və zülmə uğradıqdan sonra intiqamını alanlardan başqa! Zülm edənlər isə (öləndən sonra) hansı dönüşə dönəcəklərini (hara qayıdacaqlarını, aqibətlərinin necə olacağını, hansı inqilabla sarsılacaqalrını) mütləq biləcəklər!”
Bəli, Rəbbimiz bu ayəni əsasən bu günki bizim ədəbiyyat üçün nazil edib.İndi əksər yazarlarımız Allaha qarşı çıxır, Allahla istehza edir.Bu nə deməkdir… Onlara kim ixtiyar verib ki, hardan bu cür cəsarər yaranib ki, Allaha qarşı çıxırlar. Belələri ədəbiyyatda olub, ədəbiyyatdan bixəbər olanlardır.Bu bədbəxtlər o biri dünyalarını düşünmürlər görəsən? hər şeyin bu dünyada bitəcəyinimi sanirlar. Ay yazıqlar….
Kim olursan ol, sonda imanın olmasa ayaq altda qalan torpaq olacaqsan.
Susmaq olmaz bu azğın kafirlərin qarşısında.Çünki, onlar heç kimdir.Nəinki kim onlar heç nədilər. Allahı olmayan demek heç nəyi, heç kimi yoxdur deməkdir.Ya yazıqlar Allahı itirən nə tapdı ki, Allahı tapan nə itirdi ki.Belələrini qınamaq da olmaz. Onlar üzdən uzaq
insanlardı ki, Allah onların qəlblərinə qıfıl vurub.Axı Allah imanı hər bəndsinə vermir axi….
Gəlin yollarını azmış yox, imanlı şair olaq……

İnam ATA

HÜQUQ TƏLƏSİ

I. Təbii hüquq

“İnsanlar bir-birinə bərabərdir” – deyirlər.
Əslində isə insanlar bir-birinə yalnız maddi nöqteyi-nəzərdən bərabərdirlər.
Yəni hamı təbiətdən eyni dərəcədə bəhrələnə bilər, bəhrələnməlidir. Mənəvi cəhətdən insanlar bir-birinə bərabər deyillər. Bərabərlikdən danışırlar, həm də maddiyyatı ləyaqət ölçüsünə çevirirlər.
Maddi imtiyaz – cəmiyyətdə labüd şəkildə ictimai imtiyaz yaradır.
Maddiyyatdan ən çox bəhrələnən – cəmiyyətdə ən çox dəyərlənir.
Mənəvi ləyaqət maddi məziyyətə qurban verilir. Bərabərlikdən danışırlar – süni və eybəcər bərabərsizlik yaradırlar.

II. Vətəndaşlıq hüququ

“Mülkiyyət toxunulmazdır!” – deyirlər.
Mülkiyyəti əməkçinin əlindən alıb dövlətə verirlər. Mülkiyyət hamılaşır, əslində hamı mülkiyyətdən məhrum olur.
Mülkiyyətsizlərə mülkiyyət toxunulmazlığı haqqı verilir.
Mülkiyyəti geri qaytarmaq – cinayət sayılır.
“Dövlət mülkiyyəti toxunulmazdır!” – deyirlər.
Zəhmətkeşdən alınan mülkiyyətə – zəhmətkeş toxuna bilməz!
Mülkiyyətsizliyi əbədiləşdirirlər və mülki hüquqdan dəm vururlar.
Söz azadlığından danışırlar və naqis cəmiyyəti azad sözdən qoruyurlar.
“Cəmiyyətə toxunma!” – deyirlər.
“Naqisə naqis demə!” – deyirlər.
“Həqiqətdən azadsan!” – deyirlər.
“Vicdandan azadsan!” – deyirlər.
Azad seçkidən danışırlar.
Seçiciləri istədikləri səmtə sürürlər. Onların İdrak ehtiyaclarını söndürürlər, Mənəviyyat ehtiyaclarını söndürürlər, İradə ehtiyaclarını söndürürlər.
İstədiklərini seçdirirlər.
Etiqad azadlığından danışırlar. Ağılları, ürəkləri isə zəncirləyirlər – insanları “müstəqillik buxovundan” azad edirlər.
Etiqad azadlığından azad edirlər.

III. Beynəlxalq hüquq

Ərazi toxunulmazlığından danışırlar. “Bir xalq digər xalqın ərazisini Zəbt edə bilməz!” deyirlər. Sonra da Zəbt eləmək zəruriyyəti yaradırlar, Zəbt eləmək tələbatı yaradırlar, Zəbt eləmək ədaləti yaradırlar.
Özgə ərazisi zəbt olunur, ancaq quldur – cinayətkar sayılmır!
“Bir xalq digər xalqın azadlığına qəsd edə bilməz!” – deyirlər. Sonra da Qəsdin ləyaqətindən, mərifətindən, məhəbbətindən dəm vururlar.
Xalqları azadlıqdan məhrum edirlər, ancaq cinayətkar sayılmırlar!
“Bir xalq başqa xalqın daxili işlərinə qarışmamalıdır!” – deyirlər. Sonra da “sübut edirlər” ki, “Zorakı müdaxilə – gərəklidir, labüddür, fədakarlıqdır!
Deyirlər ki, bir xalq başqa xalqın ictimai quruluşu əleyhinə təxribat əməliyyatı aparmamalıdır! Sonra da “sübut edirlər” ki, Təxribat olmasa, özgə xalq məhv olar, bu əməliyyat – əslində nicatdır!..
Bəşəriyyət hüquq tələsinə düşüb – çıxa bilmir…

Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalı 2012-ci il fevral ayının 14-də Bakı şəhərində “Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına dəstək” layihəsi çərçivəsində yaradılıb.Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalı Azərbaycan Ədəbi Elektron Məkanında özünəməxsus yer tutan həm mədəniyyət, həm də ədəbiyyat portallarından bir çox spesifik xüsusiyyətləri ilə fərqlənir.Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalını səciyyələndirən əsas səciyyəvi xüsusiyyətlərdən biri portalda eyni zamanda həm mədəniyyət (qəzetlərin, jurnalların, kitabların nəşri, ədəbi-bədii tədbirlərin, məclislərin düzənlənməsi), həm də ədəbiyyat (özkeçmişin,ədəbi-bədii nümunələrin, poeziya örnəklərinin, məqalələrinin, nəsr, dramaturgiya nümunələrinin nəşri) məlumatlarının yerləşdirilməsidir.Digər səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri də həm Bakı, həm də Sumqayıt şəhərlərində dərc olunan müxtəlif mətbu orqanlarla əməkdaşlıq əlaqələrinin saxlanılmasıdır. Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalı Azərbaycan Respublikasıın Prezidenti yanında Qeyri-Hökümət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurası tərəfindən maliyyələşdirilən Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi tərəfindən həyata keçirilən “Gənc yazarlara dəstək”, “Yeni nəsil Azərbaycan ədəbiyyatının təbliği”, Azərbaycan Respublikası Gənclər-İdman Nazirliyi tərəfindən maliyyələşdirliən “Bölgələrdə yaşatan yaradıcı gənclərlə görüşlər”, “Gənc Yazarların Bakı görüşü” layihələrini dəstəkləməkdədir. Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalı Azərbaycan türkcəsində və Türkiyə türkcəsində ədəbi-bədii yaradıcılıqla məşğul olan yazarlar haqqında yeni məlumat hazırlayıb öz səhifələrində dərc edərək sosial şəbəkədə ictimaiyyətin nəzərinə çatdırır.Eyni zamanda Portala əlavə olunan müəllifin tərcümeyi-halı, şəkli, şeiri, məqaləsi, romanı, hekayəsi və digər nümunələri dərc olunmaq üçün Bakı və Sumqayıt şəhərlərində fəaliyyət göstərən həm mətbu, həm də elektron orqanlara-”Sözün Sehri”, “Möhtəşəm Azərbaycan”, “Yeganə Yol”, “Elimiz.Günümüz”,”Təzadlar”, “Azad Qələm”, “İlham Çeşməsi”, “Ədəbiyyat naminə” qəzetlərinə, “Ali Ziya”, “Muğanın səsi”, dərgilərinə-jurnallarına, Azərbaycan Ədəbi Elekton Məkanında-Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin elektron orqanlarına (dgtyb.org və bizimyazi.com) göndərir. Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalı hər həftə bölgələrdə yaşayan bir neçə gənc yazarı sosial şəbəkədə ictimaiyyətin nəzərinə çatdırmaq üçün yeni məlumat hazırlayıb öz səhifələrində dərc edir.Portalın Redaksiya, Yaradıcı, Nümayəndə Heyətlərinin üzvlərinin ədəbi-bədii nümunələri, poeziya örnəkləri, məqalələri yeni bir həftədə bir səhifə ayrımaqla əsas səhifəyə əlavə olunur. 2013-cü ildə Azərbaycan Respublikası Gənclər-İdman Nazirliyi tərəfindən maliyyələşdirilən və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi tərəfindən həyata keçirilən “Gənc Yazarların Bakı görüşü” layihə çərçivəsində “Nurlan” nəşriyyatı tərəfindən nəşr olunan “Çağdaş Azərbaycan ədəbi qurumları” kitabının “Azərbaycan Ədəbi Elektron Məkanı” bölməsində Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalı haqqında olan bilgilər yer alıb. Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının elektron poçtuna göndərilən məktub Portal Rəhbəri tərəfindən yoxlanıldıqdan sonra ( ölçü 12, şrift Times New Roman) əsas səhifəyə yeni məlumat kimi əlavə olunur.Daha sonra isə sosial şəbəkə vasitəsilə insanların nəzərinə çatdırılır.Portal “Əsas səhifə”, “Azərbaycan ədəbiyyatı”, “Türkiyə ədəbiyyatı”, “Publisistika”, “Elektron kitablar” bölmələrinə malikdir. Həftə ərzində məlumatlar yenilənir. Ən önəmli layihələri: 1.”Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına dəstək”; 2.”Çağdaş Türkiyə ədəbiyyatının inkişafına dəstək”; 3.”Azərbaycanın istedadlı gənc yazarlarına dəstək”; 4.“Azərbaycanlı-Türkiyəli yazarların ictimaiyyətə çatdırılması”; 5.“Bölgə yazarlarının ictimaiyyətə çatdırılması”. Dərin hörmət və ehtiramla: Kənan AYDINOĞLU. Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Rəhbəri. 21 avqust, 2013.Bakı şəhəri. Azərbaycan Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalı Sayt Rəhbəri: Kənan AYDINOĞLU Vebsayt: http://edebiyyat-az.com E-mail: office@edebiyyat-az.com Tel: ( 051) 785 44 33; (051) 795 44 33

Sesiz gedişini izlədikcə həyatın boğulur insan tənhalıqda ya sevincə həsrət qalırsan yada qəmli pəncərədən boylanırsan.Ətrafında milyon insan olsa belə yoxluğunu anlayrsan .Baxırsan, düşünürsən, xəyala dalırsan qurduğun bütün arzuları bir bir dilində sadalayırsan . Mən niyə gec qaldım ya o məndən öncə doğulmalıydı ya da mən ondan sonra sevilməliydim.Bəzən bu qoca dünyanın bütün yükünü daşıdığını sanırsan amma anlamırsan bu həyatın məntiqli bir açıqlaması olsa belə sən nələrəsə çoxdan gec qalmısan.
Qorxmuram ömrümün yalnızlığından tək qorxduğum tanrıdan sevgidən və birdə əzizlərimdən uzaq olan soyuq baxışlardan qorxuram bu həyatda. Bilirəm uzun uzun yazsam belə alınmır yəqin məndə yalnış duyğuların yalnış əsirinə çevrilmişəm hafizəmdə amma zaman buraxdığım heçnə məni gələcəyə aparmırki ya çıxıb getsəmdə səni başqa yerdə sevməyəcəyimdən əmin deyiləm çünki sən mənimləsən harda olsam belə. Bilirəm güvəndən ötə qürur var və qürurdan sonra inam amma bunlar cəmləşməsə yenədə isdəyimdə yanılıram. Gələcəkdir bir gələcək üzümə günəşdə gülümsəyəcək hər şey dəyişəcək , otlar bitəcək günlər ötəcək agrılar keçəcək insanların çoxu yenidən sevəcək amma mən xaric bilirsənmi niyə çünkü insan bir gün bir yerdə ya birini ölümdən ötə sevəcək ya da həmişəlik çəkib gedəcək…………………

İqtisadi böhranın hökm sürdüyü bir dövrdə İraq və Əfqanıstandakı müharibələrə müdaxilə edərək silah-sursatını, raketlərini, əsgərlərini, gəmilərini istifadə edən, lakin gözlədiyi mənfəəti əldə edə bilməyən super bir qüvvəni yenidən ələ keçirtmək, şübhəsiz, asan deyildi. Buşun hakimiyyəti dövründə amerikalılar Yaxın Şərqin zülm, nifrət və müharibə üzünü görmüş, tanımadıqları torpaqlarda övladlarını itirmişdilər. Müharibədən qayıdanlar isə dərin psixoloji problemlər yaşamışdılar. Amerika xalqı bu əziyyətlərin sona çatmasını istəyir, Yaxın Şərqdən çəkilməyi əmr edən bir lider arzulayırdılar. Məhz bu dövrdə Obama hakimiyyətə gəldi.
Yaxın Şərqdən çəkilmək bura hücum etmək qədər asan olmadı. ABŞ-ın müttəfiqi olan dost ölkələr, qoyulan investisiyalar, neft və silah müqavilələri, Yaxın Şərqin hər tərəfində yaradılmış hərbi bazalar, İraq və Əfqanıstandakı xarabalıqlar Amerikanı buradan asanlıqla ayıra bilmirdi. Bütün bunlara baxmayaraq, Obama hökuməti bu ölkələrdən uzaqlaşmağa cəhd göstərdi. İraqdan çəkildi. Lakin Ərəb Baharı Yaxın Şərqdəki vəziyyəti daha da ağırlaşdırdı. Bu, Amerikanın cəhdini çətinləşdirirdi. ABŞ-ı günahlandıran insanlar çıxış yolunu yenə bu dövlətdən gözləyirdilər. Misirdə də, Suriyada da bu super qüvvənin problemləri həll edəcəyi düşünülürdü. Beləliklə, ABŞ Yaxın Şərqdə hegemonluğunu qoruyub saxlayan, lakin heç bir problemə qarışmayan bir siyasətlə hər iki ölkədən uzaqlaşdı.
Misir, Suriya, Liviya, İraq, Əfqanıstan və Pakistanda vəziyyətin ağırlaşdığı və Yaxın Şərqin parçalanma ssenariləri ilə üzləşdiyi bir vaxtda Buşun hakimiyyət dövründəki kiçik qruplaşmalar Obamanın qarşısına qüvvətlənmiş, silah və insan gücünü qat-qat artırmış, nifrət püskürən böyük radikal qruplar kimi çıxdılar. Uzun müddət Amerikanın radikal qrupları susdurmağa qadir olduğu güman edilirdi. Lakin dünyadakı siyasi vəziyyət dəyişdi və radikallar güclənərək Amerikaya meydan oxumağa başladılar.
Yaxın Şərqdəki müharibələrdə milyonlarla dollar xərcləyərək iqtisadi böhrana sürüklənən Amerika artıq bu ölkələrdə “düşmən” kimi qəbul edilir. Əl-Qaidənin İraqda həyata keçirdiyi terror aktları daima Amerikanın bu ölkəni işğalı ilə əlaqələndirilir. Əfqanıstan və Pakistanda isə Amerikanın zahirən Taliban qruplaşması ilə düşmən olduğu, əslində isə bu qruplaşmanı hərtərəfli təmin etdiyi güman edilir. Məsum insanların ölümünə səbəb olan terror aktları isə xalqın Talibana deyil, Amerikaya nifrətinin artırır.
Vəziyyəti getdikcə ağırlaşan Yaxın Şərqdən əsgərləri geri çəkib, xərcləri azaltmaq və bölgədə pilotsuz təyyarələrlə nizam yaratmaq ideyası həm Amerikanın super qüvvə mövqeyini təhlükə altına saldı, həm də Obama siyasətininin zəif cəhətlərini ortaya qoydu. Obamanın məqsədi Buşun Yaxın Şərqdə Amerikaya qarşı yaratdığı nifrəti aradan qaldırmaq idi. Düşünürdü ki, bir neçə taktika ilə radikalizmi təsirsiz vəziyyətə gətirəcək. Bəlkə də məhz bu ideya onu aldatdı.
Hərbi müdaxilələr radikalizmi daha da gücləndirir. Pilotsuz təyyarələr daha çox raket atır və daha çox məsumu qətlə yetirir. Nəticədə, Amerikaya nifrət qat-qat böyüyür. Amerika bu strategiya ilə heç vaxt qazanmaz, ancaq məğlub olar.
Hazırda Obama dünya siyasətçilərinin mühüm simalarından biridir. Ağıllı və bacarıqlı dövlət başçısıdır. Bu kritik vəziyyəti lehinə çevirməli və bu mesajı mütləq nəzərə almalıdır:
Radikalizm din adı altında ortaya çıxır, gücü də məhz buradan qaynaqlanır. Sürətlə yayılır və asanlıqla ölümə hazır, gözünü qan bürümüş tərəfdarlar toplayır. Ən böyük səhvi isə yanlış din anlayışına yiyələnməsidir. Bir radikalın öyrəndiyi din ona nifrət qazandırır və bütün fəaliyyətləri bu nifrət üzərində qurulur. Öyrəndiyi dinin qanunlarına sözsüz tabe olur. Nifrətə layiq gördüyü insanlardan var gücü ilə nifrət edir, qorumalı olduqlarını canını ortaya qoyaraq qoruyur, lazım bildikdə öldürür, lazım bildikdə isə ölür. Onun bu qətiyyətinə səbəb isə əlindəki silah deyil, beynindəki inancdır. Beləliklə, ona qalib gəlməyin yolu silahına silahla deyil, səhv, xurafat dolu inancına həqiqi İslam dini ilə cavab verməkdir.
Burada ən mühüm məqam isə ondan ibarətdir ki, radikalın öyrəndiyi bu din İslam dini deyil. Lakin radikalizmin qurbanı olan şəxs bunun fərqində olmur və öyrəndiklərini əsl İslam dini hesab edir.
Radikalizmə qalib gəlmək üçün əlimizdə çox güclü silahımız var: həqiqi İslam. Qurandakı İslam sevgini, sülhü tərənnüm edir. Təkcə müsəlmanları deyil, bütün bəşəriyyəti sevgiyə dəvət edir. Radikalizmdəki nifrət, öldürmə arzusu Quranda yoxdur. Radikalın Qurandan bixəbər olması problemin əsas qaynağıdır. Əgər İslam dinini Qurandan mənimsəsə bütün qətiyyəti ilə həqiqi İslamın əmrlərini yerinə yetirəcək.
Obama həm öz ölkəsində, həm də Yaxın Şərqdə sülhün bərqərar olmağını istəyir. Amerika super qüvvə kimi qalmağı qarşısına məqsəd qoyubsa, yanlış din anlayışını aradan qaldırmalı və həqiqi İslam dininin bölgəyə hakim olmasına zəmin yaratmalıdır. Yaxın Şərqdə Qurana səmimi iman gətirən müsəlmanlar hər zaman belə bir ittifaqa hazırdırlar. Amerikanın dəstəyi ilə maarifləndirmə siyasəti qısa vaxtda hər yeri əhatələyər. Bunun üçün silahlanmağa, bazalar yaratmağa, milyardlarla dollar xərcləməyə ehtiyac yoxdur. Ziyalı və ağıllı müsəlmanlarla birlikdə maarifləndirmə sistemi hazırlamaq çox asandır. Bu, Obama və Amerikanın tək çıxış yoludur. Bu çağırışa qulaq verməklə dünyanı başqa bir dünyaya çevirmək mümkündür.

Adnan Oktarın Arab News ve Pakistan Observer’də nəşr olunan yazısı:
http://www.arabnews.com/news/513676

Milli ədəbiyyatımızda İnsan konsepsiyası və onun inkişaf istiqamətləri

Rövşən Məmmədov
Sumqayıt Dövlət Universiteti / Azərbaycan

XX əsrin 60-cı illəri və bu dövrdə təşşəkkül tapmış ədəbiyyat. Bu dövrün ədəbiyyatı dövrü mətbuatda, ədəbi tənqiddə və elmi araşdırmalarda kifayət qədər araşdırılmış, haqqında olduqca geniş şərhlər verilmiş və təhlillər aparılmışdır. Nədir bu dövrün nəsrini əlamətdar edən… Bu illər nəsrinin, hər şeydən əvvəl İNSANa diqqəti dərinləşdi. Bunun məhz belə olduğunu demək, bəlkə də, hələ heç nə demək deyil, axı İnsan elə həmişə ədəbiyyatın diqqət mərkəzində olub. Ancaq məsələ burasındadır ki, “altımışıncılar” bədii ədəbiyyata bu mövzunu yeni mövzu, yeni problem kimi yenidən daxil etdilər. Söhbət – şəxsiyyətə, fərdə, mənəvi-psixoloji “daxil”ə, “Mən”ə artan bədii maraqdan gedir, mənəvi potensialı birbaşa “ictimai system” kimi yox, daha əvvəl vicdani etik səltənət, əxlaq mehrabı kimi açan bədii təhlil və tədqiqatdan gedir.
İnsan konsepsiyası mürəkkəb məsələ olduğundan onu fəlsəfi, sosial-siyasi, ideoloji istiqamətdə təhlilə cəlb edənlər, bu məsələ barədə bir-birindən fərqli elmi fikirlər söyləyənlər olsa da, onun sənətin başlıca amili olduğu inkar edilməzdir. Ədəbiyyat illərin, yüzillərin sınağından keçərək sübut etmişdir ki, onun əsas təsvir obyekti də, gələcəyə yönələn inkişaf istiqamətləri də insane üzərində qurulmuşdur.
Qeyd etmək lazımdır ki, ədəbiyyat insan talelərinin, insan münasibətlərinin məcmusudur. Ədəbiyyatda insan problemi, eyni zamanda qəhrəman problemidir, şəxsiyyət sənətkarın və bədii obrazın xarakteri, yazarın-qəhrəmanın estetik idealı məsələsidir. İnsan cəmiyyətdə şəxsiyyət kimi, xarakter formalaşmasında, inkişaf etməsində ədəbiyyatın rolu müqayisəedilməz dərəcədə misilsizdir.
Ədəbiyyat insan məsələsi, cəmiyyətdə şəxsiyyətin rolu, insanın azadlıqları problemi ilə bağlıdır. İnsanın həyatı, davranışı, fəaliyyəti, digərlərinə münasibəti cəmiyyət daxilində mövcud olduguna görə bu problem eyni zamanda ictimai anlam qazanır. Cəmiyyətdəki insan-cəmiyyət, cəmiyyət-fərd məsələsi də eyni zamanda ədəbiyyatın əsas təsvir obyektidir. Fərd kimi insanın daxili “Mən”i, onun sosial-psixoloji dərki, bu “Mən”in cəmiyyətdəki mürəkkəb münasibətlərinin üzə çıxarılması hər zaman yazarları dərindən düşündürmüşdür. Ədəbi qəhrəmanın bu münasibətlərdən doğan fərdi iztirabları cəmiyyətlə şəxsiyyət arasındakı mövcud dramatizmi müəyyənləşdirir.
İnsanın cəmiyyətdə tutduğu yer, mövqe, onun dövrü, ictimai-siyasi münasibətlər sistemi ilə sıx bağlıdır. Şəxsiyyət ictimai-siyasi və mənəvi mühitlə formalaşdığına görə onun mənəvi yetkinliyi və özünüdərki də bu makro mühit içərisində müəyyənləşir. Zamanın və dövrün, ictimai-siyasi quruluşun, idarəetmə sisteminin insan üzərindəki təsirləri, insanın təklənməsi, ondakı inam vı inamsızlıq, davranışında mütiləşmə və yaxud mübarizləşmə, döyüşkənlik hisslərinin artması kimi keyfiyyətlərə dolması 60-cı illərdə ədəbi prosesə ciddi təsir göstərirdi. İnsanın bu mühüm, dərin prosesdəki dəyişmələrini əks etdirmək, bədii üsullarda canlandırmaq yazarda daha yeni axtarışlar və təsvir üsulları tapmaq meylini gücləndirirdi. Ümumiyyətlə, insan və ətraf mühit arasındakı sosial-siyasi münasibətlər kifayət qədər ciddi problemdir və ədəbi prosesin inkişafında çox mühüm yer tutur.
İnsani münasibətlər, şəxsiyyətlərarası ünsiyyət, məhəbbət, konflikt, narazılıq və ziddiyyətlər ədəbi aləmdə xüsusi diqqət çəkən məsələdir. Ədəbi qəhrəmanın xarakterinin üzə çıxarılması, onun yetkinləşməsi, obraz kimi bədii dəyər qazanması şəxsiyyətlərarası münasibətlər arasında mümkün olur. Ədəbi qəhrəmanın şəxsiyyətinin formalaşması həyat mövqeyinin müəyyənləşməsi də bu məsələ ilə bağlıdır. Məhz buna görə çağdaş insanın daxili-psixoloji aləmi 60-cı illər ədəbi mühitində daha çox zəruri hesab edilirdi.
Ədəbi qəhrəmanların təkamül prosesinin izlənməsi göstərir ki, o dövrün ədəbi cərəyanları və ədəbi prosesi qəhrəmanların hərəkət və davranışına, psixikasına, düşüncə tərzinə, intellektual durumuna, ictimai varlıq kimi fəaliyyəyinə ciddi təsir göstərmiş və onun taleyinə mühüm yeniliklər gətirmişdi. XX əsrin modern baxışları, daxili-mənəvi, lirik-psixoloji düşüncələrə qayıdış, insanın mücərrəd taleyinin, insani ziddiyyətlərin qabarəq şəkildə üzə çıxarılması, bir tərəfdən sevgi və idealların genişliyi, digər tərəfdən fərdin-insanın imkanlarının məhdudluğu fərdi təklənmə və cəmiyyətdən təcrid olunma və s. kimi durumlar ədəbi şəxsiyyət və qəhrəman konsepsiyasının xüsusi çəkisinin nə qədər artdığını göstərirdi.
60-cı illər ədəbi prosesində diqqəti çəkən cəhətlərdən biri də fərdiləşmiş insan konsepsiyası, yəni çağdaş insanın mikromühitinin təsvirinə diqqətin artması idi. Sadə adamlarən bədii obrazının yaradılması, onların sadə, adi həyatının böyük təsvir obyektinə çevrilmişdi, qapalı həyatlarının aşkar canlandırılması geniş hal almışdı. Bu cəhət cəmiyyəti, bütövlükdə isə insan həyatını canlandırmaq baxımından qeyd edilən dövrdə prioritet sayılırdı. Ədəbiyyatın bu yöndəki axtarışları insanların daxili aləminə, mənəvi aləminə pəncərə açmağa zəmin yaradırdı. Ona görə də, yazılan roman, povest və özəlliklə də, hekayələrdə zahiri əlamətlərin təsvirindən çox, mənəvi aləmin təsvirinə üstünlük verilirdi. Bu proses özlüyündə bədii təsvirdə şəxsiyyətin daxili-mənəvi üfüqlərini genişləndir.
Ümumiyyətlə, bədii ədəbiyyatda insanın xarakterinin konfliktlərdə və mübarizələrdə formalaşdığı adi həqiqətdir. Lakin düşdüyü mühitdə konfliktlərin müxtəlifliyi, ziddiyyətlərin kəskinliyi, mübarizənin daha da güclü olduğu zamanlarda imkanların daxilində mübarizə aparır. Universal insan tipini fərqləndirən cəhət odur ki, burada insan, bəzən təbii imkanlardan daha artıq gücə malik olur. Burada söhbət təbii ki, fiziki gücdən deyil, mənəvi-psixoloji, daxili intellektual səviyyədən söhbət gedir.
Ədəbiyyatda insan konsepsiyası çox mürəkkəb anlayışdır. Dövr və mühitlə əlaqədar olaraq, insanın inkişaf prosesi, şəxsiyyətin tərəqqisi, mənəvi zənginləşməsi, daxili duyğulardakı oyanışlar və dirçəliş, ondakı intellektual və emosional-psixoloji imkanların genişlənməsi və s. kimi problemlər bu konsepsiyanın önəmli özəlliklərindəndir. Çağdaş insanın şəxsiyyət kimi formalaşması, xarakterinin müəyyənləşməsi üçün ədəbi proses önəmli vasitədir. Ədəbi proses insanları bədiiləşdirir və beləliklə də, bədii təsvir obyektinə çevrilən insan əbədilik qazanır.
Bu dövrün ədəbi nəsli geniş miqyaslı problemi daxili-şəxsi təhlilin və qiymətin güzgüsündə təsvir etdilər. Beləliklə də, şəxsiyyətlə cəmiyyət arasında qarşılıqlı sosial və əxlaqi əlaqə, hadisənin obyektiv mənası ilə onun fərdi şüurdakı qeyri-standart inikası kimi aktual ədəbi problemlər nəsrdə yeni estetik baxış və ölçü, əlavə ideya-fəlsəfi çalar kəsb etdi.
Cəmiyyətin yeni inkişaf mərhələsində insanın dairəsinin daha da genişlənməsi ədəbi prosesdə daha dolğun, daha real insan xarakterlərinin yaradılmasını tələb edir. Yeni insanın ictimai və mənəvi mühitdə hərtərəfli, inandırıcılıqla təsviri, ictimai və sosial durumların analitik təhlilinin dərinləşməsi, təsvirdə üslub rəngarəngliyinin artması da, məhz şəxsiyyətin sosial-mənəvi aləminin zənginləşməsi ilı bağlıdır.
Mövcud obyektiv dəyişikliklər zəminində həyat və insan amilləri arasındakı qarşılıqlı münasibətlərinin mürəkkəbləşməsi insanların xarakterinə də ciddi təsir göstərirdi. Bütün bunları genişliyi və mürəkkəbliyi ilə aşkar etmək üçün yeni bədii vasitələr, təsvir formaları axtarılırdı.
İnsanın daxili mənəvi aləminin getdikcə zənginləşməsi, şəxsiyyətlərarası münasibətlərin dərinləşməsi nəticəsində, 60-cı illər milli ədəbiyyatımızda çağdaş insan xarakterinin daha geniş təsviri çətinləşmişdi. Bu problem yazıçı təsvirlərinin daha da təkmilləşməsini, təsvir ustalığının artırılmasını, həyati proseslər içərisindən ümumi və fərdi özəlliklərin ayırd edilib bədii təhlil süzgəcindən keçirilməsini tələb edirdi. Keçmiş dövrlərdəki ədəbiyyatlardan fərqli olaraq, adı çəkilən dövrdə mənəvi aləmin təsvirinə, həyat hadisələrinin daxili-psixoloji, daha tez-tez isə fəlsəfi düşüncələrdə canlandırılmasına üstünlük verilirdi.
İnsan xarakterinin bədii əsərdə hadisələrin qeyri-müəyyən axınında deyil, xarakterik hadisələrin qanunauyğun inkişafı prosesində, həyati konfliktlər və durumlar içərisində müəyyənləşdiyi məlumdur. Kəskin süjet daxilində hadisələrin bir-birini əvəz etməsi və ədəbi “qabartmalar” vasitəsi ilə diqqətin cəlb edilməsi insanların birtərəfli, sxematik təsvirinə gətirib çıxararsa (belə halda insan-obraz hadisələri davam etdirən vasitə rolunu oynayır, yəni hadisə əsas, insan və onun xarakteri ikinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edir), həyati hadisələr içərisində insanın psixoloji dəyişmələrinin verilməsi, hadisələrin obrazı bütövləşdirən vasitə kimi səciyyələndirilməsi, yəni hadisə əsərdə psixoloji aləmi müəyyənləşdirən vasitə olur, insanın xarakteri əsərdəki bütün obrazların qarşılıqlı əlaqələri fonunda açılır. Həyat ziddiyyətlərinin (ictimai, təsərrüfat-iqtisadi, ailə-məişət və s.), insani münasibətlərin mürəkkəbliyi, hər gün qəbul edilən informasiyaların artması, müxtəlif ideoloji təsirlər ədəbi müşahidələrin intensiv inkişafını və sayıqlığını zəruriləşdirir.
İnsanlararası münasibətlərin ətraf mühitə təsirinin artması bir tərəfdən xarakterlərin zənginləşməsinə səbəb olurdusa, digər tərəfdən yeni həyat hadisələri və konfliktlərdə bədii obrazın real, əhatəli təsvirində yazıçı işini xeyli çətinləşdirir, ondan daha geniş və dərin müşahidəçilik, daha səmərəli təsvir ustalığı ilə yanaşı, yeni təqdim və təhlil bacarığı tələb edirdi. Ona görə də, adı çəkilən dövrdə sosial, iqtisadi və coğrafi mühitlər arasında insan xarakterinin bədii təsvir və səciyyələndirilməsində əvvəlki onilliklərdən xeyli fərqli olaraq, onun müəyyən mühit və vaxt çərçivəsində izlənilməsi və zahiri səciyyələndirmədən daha çox, daxili-psixoloji təsvir üstünlük təşkil edirdi.
Xarakterin təsvirində yazıçı təqdiminin, onun həyata baxışının dəyişməsi də, məhz 60-cı illərdə daha çox diqqəti cəlb edirdi. Xarakterlərin səciyyələndirillməsində artıq “o belədir” yox, “mən beləyəm” prinsipinə, yəni obrazın içəridən, öz düşüncələri vasitəsi ilə dəyərləndirilməsinə üstünlük verirdi.
O dövrdə psixoloji amillərin güclənməsi bir tərəfdən ədəbi prosesin özünün fəallaşması və həyat münasibətlərinin artması ilə bədii ideyaların daha yaxşı qaavranılmasına və duyulmasına da zəmin yaradırdı. Nəzəri ədəbiyyatda və ədəbi tənqiddə psixoloji nəsrin bu cəhətinin həllində onun müəyyən mənfi cəhətləri də qeyd olunurdu. Zamana, dövrə, mühitə və hadisələrə münasibəti qəhrəmanın fərdi, özünəməxsus(dar, məhdud, bəzən də subyektiv) düşüncələri kimi görünürdü.
Bədii obraz sosial mühit, cəmiyyət üçün xarakterik olmayan adi hadisələr üzərində qurulur, bu da çox vaxt konkret bədii nəticənin əmələ gəlməsini çətinləşdirirdi. Görkəmli yazarımız İ.Əfəndiyev yazırdı: ”Ədəbiyyatımıza yeni gəlməkdə olan gənc nasirlərin əsərlərində duyulan birinci ciddi nöqsan həyatın dərindən verilməməsi, adamların ötəri, səthi göstərilməsidir. Bunu hər şeydən əvvəl yazıçılıq müşahidəsinin zəif olması ilə izah etmək lazımdır. Bədii-psixoloji təsvirdə o qədər xırdaçılıqlara yol verilir, qəhrəman o qədər fikirləşdirilir ki, o, öz düşüncələri içərisində sanki yoxa çıxır, müasirləri ilə müqayisədə az qala “kənar adam” təsiri bağışlayır. Bədii nəsrin ortaya çıxardığı belə xarakterlər əslində kiçik çərçivələr içərisində tamdır, yaxşıdır, hətta inandırıcıdır, ancaq mürəkkəb münasibətlər dövrünün insanları və hadisələri ilə müqayisədə sanki yaddırlar, bu günün adamlarını yetərincə təmsil etmədiklərinə görə aldadıcıdırlar”.
Ümumiyyətlə, ədəbiyyat öz qəhrəmanlarını yetişdirərək onların səciyyəsi ilə dövrün xarakterini təcəssüm etdirir. Ancaq heç də həmişə ədəbi qəhrəman dövrün, həyatın simasını canlandıra bilmir. Həyat müəyyən məqamlarda oyundan kənarda qalmış, sözünün ötkəmliyini, hökmünü itirmiş, hamı ilə razılaşa-razılaşa aldanmış adamlar vasitəsiylə səciyyələndirilirsə (Anar “Dantenin yubileyi”, Elçin “Sos”), burada xarakterlər cəmiyyətin aparıcı qüvvəsi olmasa da, yazıçılar əsas diqqəti həmin adamların xarakterindəki müsbət cəhətlərə yönəldirsə və bu müsbət məqamlarla həyata, insana düzgün baxış müəyyənləşdirirsə, burada aparıcı qüvvə təsəvvürdə yaradılmış olur. Mühitə və dövrə münasibət qəhrəmanların hərəkətləri ilə deyil, bədii nəticə ilə üzə çıxır. Həyat hadisələri bədii-məntiqi nəticə ilə dəyərləndirilir.
60-cı illər nəsrinin, xüsusilə, o dövrün hekayələrinin yadda qalan özəlliyi ondan ibarət idi ki, burada aparıcı qüvvə, müsbət xarakter, qəhrəman hadisələrin aparıcısı kimi çıxış etmir, onun obrazı oxucu təsəvvüründə müəyyənləşdirilirdi. Bu da qeyd etdiyimiz kimi, bədii nəsrdə psixoloji təsvirin, fəlsəfi duyumun üstünlük qazanmasından irəli gəlirdi.
Hadisə və münasibətlərin mürəkkəbliyi, obrazlar sıxlığı təsvir vasitələrinin daha effektiv formalarına gətirib çıxarırdı. Bu, əsərdə daxili monoloqun və müəllif səciyyələndirmələrinin aktivləşməsini, qəhrəmanların hərəkətlərindən çox düşüncələrinin, müəyyən vaxt və məqamlarda keçirdikləri psixoloji halların dəyərləndirilməsini, onun daha dəqiq bədii təsvirini tələb edirdi. 1960-cı illər Azərbaycan ədəbiyyatında bu cəhəti Ə.Əylisli, Anar, Elçin, M.Süleymanlı, S.Azəri, İ.Məlikzadə kimi yazıçıların əsərlərində aydın görmək mümkündür.
İctimai gerçəkliyin mənəvi-əxlaqi qatlarına, şəxsiyyətin psixologiyasına artan maraq 60-cı illər Azərbaycan ədəbiyyatını bütünlükdə səciyyələndirir, onun ideya-bədii sərvət və estetik dəyər rolunu və çəkisini artırır.
O da maraqlı və mənalıdır ki, milli nəsrin “yeni dalğa”sı bədii tədqiqatın məcrasını gündəlik məişətə və adi adama yönəltməklə həm fərd, həm də cəmiyyət miqyasında mənəvi-əxlaqi iflas, ictimai və sosial tənəzzül, böhran əlamətlərinə diqqəti vaxtında cəlb etdi və elə məhz bu xüsusiyyəti ilə o, ümumittifaq nəsrinin vahid axarı ilə vəhdət və ahəng təşkil edə bildi. Bu yazıçılar yalnız ən yeni, çoxmillətli avanqard nəsrin deyil, həm də milli klassik irsin bədii ənənəsindən bəhrələndilər. Özəlliklə, C.Məmmədquluzadənin realizm və satira dərsləri, ondakı ayıq və oyaq nəsr üslubu, psixoloji yığcamlıq, ən sərt satiranın da lirika ilə qaynağı, amansız “mətnaltı”- semptomatik həqiqətlər, üslub və dil demokratizmi bu zaman yenidən bədii təravət və kəsər kəsb etdi (əvvəlki iki on ilin sürəkli laqeydliyindən sonra).
Yeni Azərbaycan nəsrinin Mirzə Cəlil ənənəsi ilə üzvi bağlılığını yazıçı Anar belə başa düşür: “əgər biz nəsillərin varisliyi və əlaqəsindən danışsaq, “yeni Azərbaycan nəsri” nin axtarışlarına sələflərindən ən yaxını yenə də C.Məmmədquluzadə olacaq. 60-cı illərdə bu sənətkar sanki yenidən kışf edildi, onun yaradıcılıq irsi xrestomatiya parıltısından təmizləndi və biz onun simasında öz böyük və həmişəyaşar müasirimizi gördük”.
60-cı illər nəsri müasirliyin ağırlı problemlərinə laqeyd qalmadı, ictimai yaraları açıb-ağartmaqdan, əşyaçılıq, konformizm, rüşvət psixologiyasını bütün neqativ təfsilatı ilə təsvirə cəlb etməkdən çəkinmədi. Özü də nasirlər bədii ədəbiyyatın yalnız mövzu imkanlarını genişləndirmədilər, həm də nəsrə yeni bədii vasitələr, bədii priyomlar məhz “yeni dalğa” üçün səciyyəvi olan obrazlılıq- daxili monoloq, “şüur axını”, təhkiyədə təzadlı montajlar, bədii zaman komponentləri və s. gətirdilər.
Müəyyən dərəcədə bədii obrazın, özəlliklə, müsbət qəhrəmanın özü də dəyişdi. Əlbəttə, şüurlu bir sosial vəzifə borcundan, etik-əxlaqi mövqedən irəli gələn güzəştsiz, fədakar, güclü hərəkətlərin sahibinə-qüvvətli şəxsiyyətə biz bu dövrün hekayələrində də rast gəlirik və onların birbaşa antaqonisti olan surətlərlə də tez-tez qarşılaşırıq. Lakin soyuqqanlı-rasional ovqatın diri, insani hiss üzərində göstəriş, sənəd və dəftərxana “həqiqəti”nin, ehkamın və kağızın, canlı gerçəkliyin özü üzərində sərhədsiz inhisarına artıq az-çox müəyyən hüdud qoyulmağa başlayır. 60- cı illər nəsri ənənəvi əxlaqi problemin əhəmiyyətini azaltmaqla bərabər, elə adamlar barədə də yazmağa başlayır ki, onlar əvvəllər nəsrin diqqətini çox az məşğul edərdi. Qəribə, uğursuz, təzadlı, mürəkkəb taleli adamlar, həyatda bəxti gətirməyənlər, mövcud sistemdə formalaşmış stereotiplər çərçivəsində “xoşbəxt” sayılan şəxslər ütüsüz, nahamar düşüncələr, xasiyyətlər və xarakterlər də nəsrə axınla daxil olmağa başladı.
Ümumiyyətlə, bu yazıçılar nəslini onların yaradıcılıqlarının başlıca meylləri baxımından səciyyələndirmək lazım gəlsə, demək olar ki, onlar ədəbiyyatın əsas vəzifəsini insana daha artıq diqqət və maraq göstərməkdə, insanın işindən, fəaliyyətindən çox onun şəxsiyyətini, mənəviyyatını açmaq, təhlil və əks etdirilməsində görürdülər. Onlar sovet gerçəkliyini tərənnüm etmir, onu bədii mühakimənin mövzu vəpredmetinə çevirirdilər. Buna görə də, onların əsərləri daha çox tənqidi mahiyyət daşıyırdı. Həmin əsərlərdə yazıçı mövqeyi, həyat hadisələrinə münasibət birmənalı təsir bağışlamırdı. Məhz bu səbəbdən həmin əsərlərin aktuallığı günümüz reallığında da itmir.

ƏDƏBİYYAT

1.Anar Nəsrin fəzası. – “Azərbaycan” jurnalı №7, 1984
2.Göyüşov Z. Daxilə pəncərə (özünüdərketmə). – Bakı: Azərnəşr, 1978
3.Qarayev Y. Meyar – şəxsiyyətdir. – Bakı: Yazıçı, 1988
4.Quliyev Q. “Bədii ədəbiyyatda ekzistensializm”. – “Cahan” jurnalı № 4, 1998
5.«Müasir sovet ədəbiyyatında konflikt və xarakter” məqalələr toplusu. – ADU, 1987
6.“Müasirlik uğrunda… Böyük sənət uğrunda”. – S.Mümtaz adına Azərbaycan Respublikası Dövlət ədəbiyyat və İncəsənət arxivi. – F. №137, siy. 1, iş №128, vərəqə 5-8
7.Şerbina V.R. “Müasir ədəbiyyatda insan konsepsiyası”. – Moskva: SSRİ-nin nəşriyyatı, 1963
9.Vəliyev İ. (Öməroğlu) Burulğanlar içində (məqalələr toplusu). – Bakı: Günəş, 1997
10.Vəliyev İ. İnsan: həyatda və sənətdə. – Bakı: Günəş, 1998

Ровшан Мамедов

Человеческая концепция в национальной литературе и его стадии развития

В данной статье исследовается человеческая концепция в нашей национальной литературе начиная с 60-х годов, анализируется его стадии развития.

Rovshen Mamedov

Human conception in national literature and growth stages

In this article the influence of human conception in national literature since 60-th, analysis growth stages of this conseption.

R.M.Məmmədov
Sumqayıt Dövlət Universiteti Azərbaycan dili və ədəbiyyatının tədrisi metodikası kafedrasının müəllimi

UŞAQ NƏSRİNDƏ QƏHRƏMAN PROBLEMİ (1970-80-Cİ İLLƏR)
Açar sözlər: uşaq ədəbiyyatı, qəhrəman, xarakter

İ.V.Stalinin ölümündən sonra “Sovetlər cəmiyyəti”ndə gedən ideoloji proseslər ədəbiyyatda güclü rezonans doğurdu, ideal axtarışları azad və tamamilə başqa məcraya yönəldi. Bir tərəfdən bu proseslər sosializm nəzəriyyəsinin öz daxilində kommunizm cəmiyyəti ilə bağlı utopik fikirlər zəminində cərəyan edirdisə də, digər tərəfdən yazarlar xalq həyatına müraciət edir, onun əsrlərdən bəri gələn, hələ saflığını itirməmiş dəyərlərinə üz tutur, bunu “sosializm humanizmi” prinsipləri ilə uyğunlaşdırmağa çalışırdılar. Həyat həqiqətlərinin bu tip ideya və idealla xəbərdar edilməsi çox zaman “kompromis” nəticələr verir, özünəməxsus nəsr poetikaları doğururdu. (1, səh. 23)
Hələ sovet yazıçılarının II Ümumittifaq qurultayında (1954-cü il 15-26 dekabr) cəmiyyətin həyatında, ideya və psixoloji gerçəkliyində “ayazlaşma dövrü”nün baş verməsindən bəhs olunurdu. Lakin ədəbi mühitin diqqət mərkəzində dayanan problemlər sırasında hələ də müsbət qəhrəman, sovet insanının obrazını bütün əzəməti ilə əks etdirmək və s. məsələlər önəmli yer tuturdu.
Xalq şairi Səməd Vurğun qurultayda ədəbiyyat haqqında nəzəri məruzə ilə çıxış etdi. O, müsbət qəhrəman problemi üzərində dayanıb göstərirdi ki, “müsbət qəhrəman bütün müsbətliyi ilə bərabər səhv də edə bilər və yazıçı bu səhvlərə biganə qala bilməz”.(2)
Qəhrəmana bu prizmadan yanaşılması ədəbiyyatda yeni insanın təcəssümü, sosializm realizminin dərinləşməsi demək idi. Lakin bu problemi birdən-birə çözmək qeyri-mümkün idi. Yaradıcılıq tərəddüdləri, tənqid qorxusu bədii sənətdə yeni insan obrazı məsələsinin həllində böyük sədd yaradırdı. Yazıçı İlyas Əfəndiyev yazırdı: “İndiyə qədər bəzi tənqidçilər tələb edirdilər ki, qəhrəman gərək əsərdə tamam “yuyulub təmizlənmiş” halda çıxsın, yəni onun səhvləri əsərdə mütləq düzəlsin. Yazıçı qəhrəmanın nailiyyətləri ilə yanaşı, onun nöqsanlarını da təbii olaraq göstərməlidir”.(3)
Bu problem Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının XVII plenumunda (1953-cü il 26-28 dekabr) daha ətraflı şəkildə müzakirəyə çıxarıldı. Belə ki, plenumun əsas mövzusu “konfliktsizlik nəzəriyyəsi”, ədəbiyyatımızın vəziyyəti, ona dəyən zərər və çətinliklər oldu. Bu da tamamilə əsaslı və zəruri idi. Çünki 40-cı illərin sonu 50-ci illərin əvvəllərində ədəbiyyatda sovet gerçəkliyini üzdən, saxta yollarla təsvir edən çox sayda əsərlər yaranmışdı. Ədəbiyyatşünas, dramaturq C.Məcnunbəyov yazırdı: “Təəssüf ki, bizdə elə vəziyyət yaranmışdı ki, pyeslərdə zavod direktorları eyni idi, raykom katibləri eyni idi, kolxoz sədrləri eyni idi, hətta sevgiləri də eyni olurdu”.(4)
Cəmiyyətin yeniləşməsi prosesi Sov. İKP MK-nın XX qurultayından (1956-cı il 14-25 fevral) sonra daha intensiv xarakter aldı. Bu dövrdə Sov. İKP MK-nın “Şəxsiyyətə pərəstiş və onun nəticələrini aradan qaldırmaq haqqında” qərarı çıxdı (1956 30 iyun) və mərkəzi mətbuat səhifələrində dərc olunan silsilə məqalələrdə İ.V Stalinin şəxsiyyətinə pərəstişin zərərli nəticələri pislənib tənqid edildi. Bu ədəbiyyat və incəsənətin yeni bir problemi kimi meydana çıxıb böyük əhəmiyyət kəsb etdi. Ölkənin yaradıcılıq təşkilatları bu qərarı böyük rəğbətlə qarşıladı.
Dünya arenasında və Sovetlər cəmiyyətində gedən bu proseslər ədəbiyyat və incəsənətin tamamilə yeni istiqamətdə inkişafına zəmin yaratdı. Bu səpkidə yeni-yeni əsərlər yaranmağa başladı və milli ədəbiyyatımıza yeni, gənc yazarlar nəsli daxil oldu. Bu yazarlar yazdıqları əsərlərdə əsas diqqəti partiya və təsərrüfat həyatına deyil, birbaşa insana, onun daxili aləminə yönəltdilər. Artıq əsərlərdə insanın fəaliyyətindən çox, onun daxili aləminə üstünlük verilirdi və burada insan sadə əmək qabaqcılı deyil, düşüncə fəaliyyətinin birbaşa subyekti olan ziyalı idi. Söhbət – şəxsiyyətə, fərdə, mənvəi-psixoloji “daxilə”, “içə” artan bədii maraqdan gedir, mənəvi potensialı bir başa “ictimai sistem və struktur” kimi yox, daha əvvəl vicdani, etik səltənət, əxlaq mehrabı kimi açan bədii təhlil və tədqiqatdan gedir”.(5, səh. 24)
Yeni dövrün ədəbiyyatında insan kollektiv düşünən, kollektiv fəaliyyət göstərən tək tipli mexanizmin bir parçası deyil, əksinə kiçik və böyüklüyündən asılı olmayaraq insan faktoru artıq şəxsiyyət kimi önə çıxırdı və “homo sovetikus”dan fərqli yeni «düşünən insan» modeli hekayə və romanlarda öz əksini tapırdı.
Şübhəsiz ki, ümumilikdə ədəbiyyat və incəsənətin inkişafına mane olan “konfliktsizlik nəzəriyyəsi” uşaq ədəbiyyatına da neqativ təsirini göstərməyə bilməzdi. Hadisə və predmetin zahiri təsviri, bədii konfliktin bəsitliyi, obrazların qeyri-kamilliyi bu dövrdə yaranan əsərlərin başlıca nöqsanları kimi nəzərə çarpırdı.
Beləliklə, 60-cı illərdən başlayaraq, milli ədəbiyyatımız təkcə sovet ədəbiyyatının son, tükədilməsi mərhələsinə öz töhfəsini vermədi, eyni zamanda milli qaynaqlar hesabına daxili inkişaf qanunauyğunluqlarına qayıtdı, onu tədricən bərpa etməyə çalışdı. Ədəbiyyatımızın keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyması təbiidir ki, uşaq ədəbiyyatına pozitif təsirini göstərdi.
Bu baxımdan 70-80-ci illər uşaq nəsrinin inkişafı baxımından səciyyəvidir. Artıq yaranan əsərlərdə insana, onun daxili aləminə diqqət dərinləşdi, özəlliklə, milli-mənəvi dəyərlər qabarıq şəkildə təzahür etməyə başladı. Tək böyüklər üçün deyil, kiçik yaşlı oxucular üçün də daha köklü, dərin problemlər əsərlərə sirayət etdi. Yeni nəslin nümayəndələri Z.Xəlil, Ə.Səmədli, N.Süleymanov, E.Mahmudov, Ə.Babayeva, B.Həsənov, R.Yusifoğlu, T.Qarabağlı, İ.Hümmətov, X.Hasilova və başqaları xalqımızın əsrlər boyu formalaşan milli-mənəvi dəyərlərini ideoloji müstəvidə ədəbi cəhətdən təhlil edərək tam anlaşıqlı biçimdə kiçik yaşlı oxuculara çatdırırdılar. Yazılan əsərlərdə uşaq obrazları süni dialoq qurmur, şişirtmə qəhrəmanlıq göstərmir, universitet təhsili almış tələbə kimi danışmır, hadisə və faktları real həyatda olduğu kimi yaşayır, qəbul edir və yerinə yetirirdilər. Bu da ilk növbədə milli ədəbiyyatımızın məhdud çərçivədən, “şəxsiyyətə pərəstiş” buxovundan, ən əsası isə “konfliktsizlik nəzəriyyəsi”ndən azad olmasından irəli gəlirdi.
Qeyd etdiyimiz yeniliklər heç şübhəsiz uşaq ədəbiyyatının da çağdaş, lirik-psixoloji, fəlsəfi çalarlarla zənginləşməsinin bilavasitə önəmli səbəblərindən idi. Avropa və dünya ədəbiyyatında planetar miqyasda baş verən sosial-siyasi dəyişiklərə qeyri-ənənəvi prizmadan yanaşmalar fərqli personajların, o cümlədən, yeni uşaq obrazlarının yaranması, onların dünyagörüşünün daha da dərinləşməsi, uşaq nəsrinin artıq yeni formatda inkişafına zəmin yaratdı. Bu ədəbiyyata “burjua” damğası vuran “sovetlər cəmiyyəti” istəməsə də, dünyada yaranan müasir əsərlər imperiyanın sərhədlərini yararaq bütün ölkə ərazisinə, habelə “milli ucqarlar”a da yayıldı. Ümumi ədəbiyyatın mənzərəsi kimi, uşaq ədəbiyyatı da forma və məzmun xüsusiyyətləri baxımından köklü dəyişikliyə uğradı. Beləliklə də, müasir uşaq nəsrinə E.Ağayev, X.Hasilova, Ə.Babayeva, H.Zeynalova, E.Mahmudov, Ə.Əhmədova, B.Həsənov, N.Süleymanov, T.Qarabağlı, R.Yusifoğlu, İ.Hümmətov, Z.Xəlil kimi yeni gənc ədəbi qüvvələr gəldi.
Əlamətdardır ki, onların yaradıcılığında gənc nəslin dünyada və qismən də olsa sovetlər ölkəsində özünü büruzə verməyə başlayan yeni dövrün ruhuna uyğun tərbiyə olunması, uşaqlarda Vətənə, millətə məhəbbət, milli-mənəvi dəyərlərə və milli şüura sədaqət, həyatda şəxsiyyət kimi formalaşmaq kimi məsələlər prioritet təşkil edirdi. Janr baxımından hekayələrə üstünlük verən yazarlar yeri gəldikdə povest və ədəbi nağıllarlara da müraciət edir, yaratdıqları əsərlərdə ilk növbədə hər hansı bir problemə müasir prizmadan yanaşmaq, uşaqlarda milli özünədərki formalaşdırmaq məqsədi güdür, ən önəmlisi elm və təhsilin insan həyatında nə dərəcədə mühüm amil olduğunu kiçik oxuculara çatdırırdılar. Ümumi problemə müxtəlif prizmadan yanaşan yazarlar, öz sələflərinin qələminə sadiq qalır, yeri gəldikdə onlara müxalifət təşkil etməkdən çəkinmirdilər.
Şübhəsiz ki, 70-80-ci illərin uşaq nəsrinin ən ümdə məsələsi ədəbi qəhrəman, xarakter problemi idi. Çünki o dövrdə uşaqlarda möhkəm xarakter tərbiyə etmək, onların şəxsiyyət kimi formalaşmasına yardım etmək uşaq ədəbiyyatının qarşısına qoyulan başlıca tələb idi. Görkəmli yazıçımız M.İbrahimov yazırdı: “Uşağın zövqü, həyat hadisələri haqqında anlayışı ilk oxuduğu kitabların təsiri altında müəyyənləşməyə başlayır. Uşaqlar ədəbi qəhrəmanlara çox həssas yanaşır və özlərini onlara oxşatmağa çalışırlar. Buna görə də, uşaq ədəbiyyatında güclü xarakterlər yaradılmasına bu gün də böyük ehtiyac hiss olunur”.(6)
Bütün bunları nəzərə alan gənc uşaq yazarları yazdıqları əsərlərdə daha dolğun xarakterlər yaratmağa başladılar və bu xarakterlərin daxili aləmlərinin lirik-psixoloji təsvirində çağdaş metodlardan, yeni üsul və vasitələrdən, orjinal ifadə çalarlarından istifadə etdilər. Bu əsərlərdə gənc nəsillə yanaşı, müdrik ağsaqqallar – Mirzə Muxtar (“Taxta qaşıq” – E.Ağayev), Əlican dayı (“Balıqçılar” – Q.İlkin), Heydər kişi (“Alapars” – Ə.Babyeva), Xankişi baba (“Peşmançılıq” – N.Süleymanov), bütün əxlaqi normaları ilə azəri xanımları – Sənəm arvad (“Dünyanı özü ilə aparmaq istəyən Bəşir” – Z.Xəlil), Səkinə xanım (“Qoca həkim” – B.Həsənov), Leyla xala (“Saf sular” – T.Qarabağlı) və s. kimi xarakterlər iştirak edirlər. Uşaqları sevən, onlara dəyərli məsləhət verən, yeri gələndə həyat məktəbinin müəllimi funksiyasını üzərinə götürən bu insanlar özlərinin bütün hərəkətləri və yaşam tərzləri ilə kiçik oxucular üçün örnək olurlar.
Əsərlərdəki bu xarakterlərin hamısı özünəməxsusluğu ilə seçilirlər. Hər bir yazarın təxəyyülünün məhsulu olan bu xarakterlər bir-birindən istər xasiyyətcə, istərsə də yaşadığı mühitə görə fərqlənirlər. Ə.Səmədlinin, Ə.Babayevanın, T.Qarabağlının qəhrəmanları sırf milli adət-ənənələrə söykənən şəxslərdirsə, Z.Xəlil, E.Mahmudov, N.Süleymanovun qəhrəmanları daha çox çağdaş, bəşəri dəyərləri ön plana çəkən insanlardır.
Təəssüflər olsun ki, 70-80-ci illərin uşaq ədəbiyyatında yeniliklərlə yanaşı, olduqca mühüm nöqsanlar da nəzərə çarpırdı. Belə ki, dünya uşaq ədəbiyyatında elmi-fantastik, elmi-texniki tərəqqinin inkişafına dair əsərlərin çoxluq təşkil etdiyi bir zamanda, bəzi yazarlar aktual olmayan məsələlərdən bəhs edən əsərlər yazırdılar. Ədəbiyyatşünas A.Əliyev haqlı olaraq yazır: “Aşkarlıq və demokratiya işığında deməliyik ki, uşaq ədəbiyyatının hazırki vəziyyəti yarıtmazdır. Onun yaradıcıları bu günədək ixtisaslaşmayıb. Bir gün elmi fantastikadan, dramaturgiyadan, sabah tarixi keçmişdən “əsər” yazır. Uşaq ədəbiyyatında layiqli yerini tutan roman, poema, pyes və s. olduqca azdır”.(7, səh. 136)
Uşaq nəsrinin bir nöqsanı da, əsərlərdə olduqca mürəkkəb həyat hadisələrinin geniş təsvirindən ibarət idi. Adı çəkilən dövrdə ədəbi mühitin birbaşa diqqət mərkəzində olan uşaq ədəbiyyatında bu tip mövzuların seçilməsi təbiidir ki, kiçik yaşlı oxucular üçün böyük problemə çevrilir və onları maraqdan salırdı. Görkəmli yazarımız Ə.Babayeva haqlı olaraq qeyd edirdi: “Uşağa kiçik yaşlarından mürəkkəb həyat hadisələrindən, hətta məhəbbətdən, sevgidən də danışmaq olarmi? Əlbəttə, ancaq bu məsələlərdə ölçünü bilmək, uşaq təbiətinin və bədii ədəbiyyatın imkanlarını nəzərə almaq zəruridir. Burada yüksək romantika olmalıdır, yazıçı, yeniyetmənin əlindən tutub onu müqəddəs hisslər aləminə aparanda bu uşağı daxilən zənginləşdirməli, düşünməyə sövq etməlidir”.(8, səh. 205)
Olduqca haqlı tənqidə məruz qalan bu tip problemlər uşaq nəsrinin inkişafına mane olur, onun dünya ədəbiyyatı ilə ayaqlaşmaq prosesini ləngidirdi. Lakin belə bir zamanda ədəbiyyata gələn yeni nəsil yazarlar janr baxımından hekayə və povestlərə üstünlük verərək, mövzu və məzmun etibarilə çağdaş əsərlər yazır, səciyyəvi obrazlar yaradır, uşaq ədəbiyyatını daha da zənginləşdirirdilər.
Sevindirici haldır ki, bu dövrdə yazarlar kiçik yaşlı oxuculara tam yeni, orjinal xarakterlər təqdim edirdilər. Bu yeni obrazlar öz hərəkət və davranışları ilə artıq hər bir kiçik oxucu üçün tədricən ideala çevrilirdi. İstər ədəbi nağıl qəhrəmanları, istərsə də müasir qəhrəmanlar öz oxucularının rəğbətini qazandı. Azman (“Cırtdanla Azmanın yeni sərgüzəştləri” – Z.Xəlil), Qəlbinur (“Qəlbinurun başına gələnlər” – Z.Xəlil), Kərəm (“Coğrafiya dərsində taxılan eynək” – Z.Xəlil), Əhməd, Şahanə (“Sehrli xalça” – Ə.Səmədli), Səməndər, İskəndər (“Artıq tamah” – Ə.Səmədli), Nargilə (“Yayda üşüyən qızın nağılı” – Ə.Səmədli), Akif, Tahir (“Peşmançılıq”, “Ən vacib məsələ” – N.Süleymanov) və s. kimi personajlar kiçik oxuculara örnək göstərilərək onların həyatda şəxsiyyət kimi yetişmələrinə yardımçı olurdular. Bundan başqa yazarların yaratdığı ədəbi nağıllarda uşaqlar nağıl qəhrəmanları ilə artıq yeni, tam müasir formatda tanış olmağa başladılar. Burada uşaqların çox qorxduğu Divlər, küpəgirən qarılar, siçanlar, cırtdanlar, qeyri-adi sehrli gücə malik olan metafizik qüvvələr – sehrli xalça, sehrli güzgü, sehrli üzük, Simurq quşu, ağ və qara qoçla yanaşı, kibrit çöpləri, vertolyot, televizor və müasir dövrün digər elmi nailiyyətləri birgə iştirak edir. Uşaqlar bu personajların köməyi ilə yaxşını pisdən, ədaləti zülmdən, xeyri şərdən seçə bilir, həyatda bütün nailiyyətlərə çatmaq üçün xeyirxah əməllər göstərmək lazım olduğunu dərk edirlər.
XX əsrin ruhunu və simasını müəyyənləşdirən elmi-texniki kəşflər uşaq ədəbiyyatında da fantastika janrının yaranmasına və inkişafına ciddi təkan verdi. Məhz bu du dövrdən (1970-80-ci illər) başlayaraq elmin inkişafını, texnikanın gələcəyini təsvir edən maraqlı əsərlər yaranmağa başladı.
Ümumiyyətlə, qeyd edə bilərik ki, 70-80-ci illər uşaq nəsri istər janr, istərsə də, mövzu və məzmun xüsusiyyətləri baxımından olduqca rəngarəngdir.

ƏDƏBİYYAT

1.Əlişanoğlu Т. Azərbaycanın yeni nəsri. – Bakı, 1999
2.Vurğun S.. Əsərləri, III c. – Bakı: Elm, 1972
3. Əfəndiyev İ. ”Bizim sevincimiz”, “Azərbaycan” jurnalı №2, 1955
4. Məcnunbəyov C. «Dramaturgiya və teatr». – «Ədəbiyyat və incəsənət» qəzeti, 1953 14 noyabr
5. Qarayev Y. Meyar – şəxsiyyətdir. – Bakı: “Yazıçı”, 1988
6. «Azərbaycan» jurnalı №3, 1970
7. Əliyev A. Ədəbiyyat və həqiqət. – Bakı: “Maarif”, 1990
8.Babayeva Ə. Yaradıcılıqda güzəştə yer yoxdur. – «Azərbaycan»jurnalı №5, 1976. – səh. 205

РЕЗЮМЕ
ПРОБЛЕМЫ ГЕРОИЧЕСКИХ ОБРАЗОВ В ДЕТСКОЙ ПРОЗЕ

В данной статье исследуются героические обрвзы в Азербайджанской детской прозе 1970-80-х годов и анализируется его стадии развития.

SUMMARY
CHARACTER PROBLEMS OF CHILDREN’S PROSE

In this article the influence character problems of Azerbaijan children’s prose in 1970-80, analysis growth stages of this prose in – story, tale, literary story.

Hava çox soyuq idi. Əlimdə bilgisayar 2 nömrəli maşruta mindik qabaq yerlərdə iki nəfərlik yerdə əyləşdik öz dayanacaqlarında qrup yoldaşım düşdü və bir yer boşaldı bu zaman da dayanacaqdan iki qadın maşruta mindi qucaqlarında təxminən bir yaşyarım yaxud da iki yaşlı bir qız uşağı var idi. Görünür bunlar ana bala idilər. Anası əyləşdi oturacaqda uşağı da, qucağına aldı. Mənim əlimdə bilgisayar olduğu üçün yer verə bilmədim, buna görə də üzr istədim. Gəlin dilləndi narahat olmayın xanım. Uşaq anasını istəyir, müəyyən söz deməyə çalışırdı. Bu zaman yanımda əyləşən nənə qaş-qabağını töküb. Səsini azacıq yüksəltdi. Bax bu xalanı görürsənmi kəs səsini, indi bu saat sənə iynə vuracaq. Uşaq qaşqabağını töküb ağlamağa hazırlaşırdı ki, dedim: yox nənəsi xala ona iynə vurmaz bu çox gözəl baladır. Cann… azacıq təbəssüm edib sevgi dolu gözlərimlə balacanın üzünə baxdım. Uşaq qaş-qabağının düyünlərini açıb, üzümə heyran-heyran baxmağa başladı. Heç anası da yadına düşmürdü. Yol boyu danışdıq nənə ilə, rayon adamları idilər. Mən maşrutdan düşənə qədər uşaq gözlərini bir an olsun üzümdən çəkmədi. Sanki bu körpənin bir xoş sözə ehtiyacı var idi. Bizə bəzən elə gəlir ki, körpə uşaqlar heçnə anlamırlar, əksinə hələ onlar dünyaya gəlməmişdən ana bətnində eşidirlər. Biz onları qorxutmaqla onların gələcəklərini sual altına almış oluruq. Buna nümunə olaraq az yaşlı uşaqların kəkələməsini demək olar. Bu onların qorxu çərçivəsinə düşdükləri zamanı yaranır, qocalıb dünyalarını dəyişənə qədər həmin uşaqlarla yoldaşlıq edir bu xəstəlik. Hələ bununlada bitmir. Qorxu bir uşağın daxilindəki istedadlarını üzə çıxmasına manee olur. Cəmiyyətdə qapalı formada olduqundan patensiyalını ortaya qoya bilmir. Yaxud uşaq səhfən bir iş edəndə üstünə qışqıraraq…oyyyy sən neylədin?! Bu işinə görə vurmaq da eyni qorxu həlqəsini yaradır. Uşaq səhf etdikdə sakitcə təbəssüm edərək ona yaxınlaşıb mənim gözəl balam deyib öncə təbəssüm etmək, sonra isə onu səhfini başa salmaq lazımdır. Danlamaq olmaz. Adlarını sadalamadığım nevroloji xəstəlik də ana bətnindən, və doğulduqdan sonra bu kimi hallardan yaranır. əgər bir uşağa həyat verməyəcəyiksə onu həyata gətirməyin anlamı nədir? Onun nə günahı var axı? elə dünyaya gəlib insan kimi böyüməyəcəksə dünyaya nədən gəlməlidir ki… Arzu olunmaz uşaqların gözlərindəki kədər, sevgisizlik sonradan narkamanyaya, cinayətkarlığa, cibgirliyə, yalana, yol açan amillərdən deyilmi. Yaxud onu mükəmməl yetişdirməyi bacarmayanda da eyni halla qarşılaşmaq qaçılmaz fakt deyilmi?! Uşaqları sevgi və təbəssümlə böyüdüb, cəmiyyətin çirkabından qorumaq bütün valideynlərin boynuna düşən ən önəmli vəzifələrdən biri hesab olunur. Bir uşağın gələcəyi ilə oynamaq da, ona gələcək vermək də bizim öz əlimizdədir…

Adnan Oktarın Arab Times’də nəşr olunan yazısı

İslam coğrafiyasının hər tərəfində davam edən müharibə, qarışıqlıq, qarşıdurma, kasıblıq, aclıq, siyasi və iqtisadi problemlərin kökdən həll edilməməsinin səbəbi müsəlmanların həmrəy olmamasından qaynaqlanır. Halbuki təməldə eyni dəyərlərə inanan, eyni dildən anlayan, Allaha inanan, qibləsi, müqəddəs kitabı və peyğəmbəri eyni olan insanların öz aralarında birləşməsi çox əhəmiyyətli və ən doğru davranışdır. 1969-cu ildə qurulan və 57 İslam ölkəsinin üzv olduğu İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının məqsədi bu olsa da, hal-hazırda bu təşkilat gözlənilən səmimi həmrəylik gücündən çox uzaqdır.
Gücün birlikdən doğduğu, münaqişənin isə zəiflik, parçalanma və güc itkisi yaratdığı hamıya məlumdur. Yer üzərində kapitalist, sevgisiz, imperialist, müstəmləkəçi, şiddətə əsaslanan və zəifi əzməyə çalışan şeytani siyasət aparıldığını düşünsək, heç bir ölkənin bu hiyləgər sistemə qarşı tək müqavimət göstərə bilməyəcəyini aydın görərik.
Dünyada eyni səbəblərə əsaslanaraq, yəni güclü olmaq, zəifləməmək üçün fərqli düşüncəyə sahib olan müxtəlif insan qruplarının əhəmiyyət verdikləri dəyərlər ətrafında razılaşıb birləşdiklərini görürük. Sosialistlər beynəlmiləl ətrafında, təbiətsevərlər səslərini eşitdirmək üçün yaşıl birliklər meydana gətirib onun çərçivəsində, neft istehsal edən ölkələr öz aralarında, peşə qrupları xüsusi təşkilatlarda, müxtəlif irqdən olan insanlar da yenə öz aralarında birləşirlər. Avropa ölkələri, Ərəblər və Latın ölkələri kimi öz aralarında iqtisadi, hərbi və texnoloji güclərini birləşdirmiş bir çox güclü ittifaq mövcuddur.
Bütün bu güc birliklərinə baxmayaraq öz aralarında birləşə bilməyən müsəlmanların vəziyyəti İslam dünyasının varlıq və nizamı üçün böyük təhlükə yaradır.
Bu gün müsəlmanlar birləşmək və həmrəy olmaq əvəzinə çarəni başqa yerlərdə axtarırlar. Hətta bir çox məqamda İslam əleyhdarı rejimlərə sahib olan ölkələrdən asılı vəziyyətə düşmüşdür. Qərb dünyası və Qərb vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları İslam ölkələrində yaşanan xoşagəlməz hadisələrə kömək əlini uzatmağa həm istəksiz, həm də lazımi qədər faydalı deyillər.
Afrika, Asiya və Yaxın Şərqdəki bir çox İslam ölkəsində aclıq, yoxsulluq, gerilik, terror, müharibələr, qeyri-insani siyasət, işgəncə və epidemiyalar müsəlmanlar üçün həyatı çox çətinləşdirir.
Məsələn, Afrika qitəsinin bu günə necə gəldiyinə qısa salsaq, müstəmləkə sistemiylə Afrikalıların qorxunc rəftarlara məruz buraxıldıqları və çox zərər çəkdikləri görüləcək. Bir çox zəngin təbii ehtiyatları və münbit torpaqları olan Afrika ölkələri, imperialist dövlətlər tərəfindən zəbt edilərək talan edilmiş, qitə xalqları isə aclıq və səfalətə məruz edlmişlər. Köməyi gözlənilən ölkələr isə, əslində qitənin tarixinə müstəmləkəçiliyi gətirənlərin şəxsən özləridir.
Avropanın içində yaşayan müsəlmanlar belə Bosniyada, Kosovada, BMT və AB kimi təşkilatların gözləri qarşısında qətl edildi. Asiyadan hər gün ölüm, əzab və faciə xəbərləri gəlir, bu xəbərlər artıq dünya mediasında əhəmiyyətsiz hesab olunur. İslam ümməti geri qalmışlığı içində iztirab çəkir.
Tarixə nəzər saldığımız zaman, keyfiyyəti, mədəniyyəti, texnologiyası, incəsənəti və elmiylə dünyaya istiqamət verən İslam aləm ilə qarşılaşırıq. Müsəlmanlar qurduqları mədəniyyət, sahib olduqları ədalət və üstün əxlaqla insanlara nümunə olmuşlar.
Avropada insanların dünyanın dəyirmi və ya düz olduğu barədə mübarizə aparıb bir-birini öldürdüyü dövrlərdə, İslam alimləri dünyanın ölçülərini hesablayaraq, fırlanma sürətini test edən həssas ölçü alətləri hazırlayırdılar. Qərb dünyası, Romanın süqutundan etibarən qaranlıq dövr yaşayarkən, müsəlman alimlər möcüzəvi tibbi kəşflər edirdilər. Bu dövrdə İbni Sina anatomik fizioloji, farmakoloji orqanik xəstəliklərin patoloji araşdırmalarına, müalicə metodlarından – əməliyyat metodlarına qədər qanun hökmündə görüşlər ehtiva təxminən 1 milyon sözlük tibbi ensiklopediya meydana gətirmişdir.
Müsəlmanlar bu xüsusiyyətləriylə keçmişdə insanlığa rəhbər olduqları halda, bu gün İslam aləminin sevgisizlik, laqeydlik və bölünməsi nəticəsində hal-hazırki vəziyyətdən hər müsəlman özünü günahkar hiss etməlidir.
Özünə bir çətinlik və ya faciə üz vermədiyi üçün müsəlman qardaşının başına gələnləri görməməzlikdən gələnlər də unutmamalıdırlar ki, sabah eyni faciələr öz başlarına da gələ bilər. Çünki bundan 10-20 il əvvələ qədər Suriya, İraq kimi ölkələrin ən azından bu gün yaşadıqları problemlərdən çox uzaq bir həyat tərzi sürdükləri, ancaq indi üzləşdiyi problemlərin, vətəndaş müharibəsi və bölünmənin eşiyində olmaları buna bir nümunədir.
Ancaq yaşadığımız bu vəziyyətdən çıxıb müsəlman coğrafiyasında dinclik, rifah və sülh təmin etmək əslində heç də çətin deyil. İslam aləmi güclərini birləşdirdiyi təqdirdə heç kim müsəlmanlara Allahın izni ilə güc çatdıra bilməz, onlara zulm edə bilməz. Bu gün İslam Birliyi qurulsa, sülhün və əmin-amanlığın memarı olan çox güclü bir quruluş ortaya çıxmış olacaq. Müsəlman ölkələr birlikdə hərəkət etsə, iqtisadi olaraq müdhiş bir zənginliyə və rifaha quşulacağı, ticarətin nə qədər inkişaf edəcəyi aşkardır.
İslam Birliyinin bir an əvvəl qurulmasının nə qədər təcili olduğu çox açıqdır. Müsəlmanların, İslam Birliyinin meydana gəlməsini könüldən istəmələri və bu uğurda səmimi səy göstərmələri halında, Allahın iznilə bu birlik çox qısa bir zamanda qurulacaq. Bunu bilməliyik ki, müsəlman aləminin içində olduğu vəziyyətdən çıxmasının tək yolu İslam Birliyidir.

XIX yüzil və XX yüzilin önlərində Azərbaycan yazıçılarının əsərlərində “erməni” mövuzusu

XIX yüzil və XX yüzilin önləri Azərbaycan xalqının ictimai-siyasi,mədəni həyatında mühüm önəm daşıyan bir mərhələdir.Ədəbiyyatımızın bu dönəmi ədəbiyyat tariximizdə çoxsaylı tədqiqatlarla müşayət olunur.Lakin bu tədqiqatarda elə məsələlər vardır ki,zamanın tələbləri ilə bağlı olaraq öz məzmunu və forması etibarı ilə dəyişdirilibdir.Bütün tarixi dövrlərdə türkün qəddar düşməni olan ermənilərə münasibət bu qəbildəndir.Tarixdən bildiyimiz kimi,milli faciəmizi qanuniləşdirən,iki qardaşı bir-birindən ayrı salan Türkmənçay müqaviləsinin XV maddəsi ilə İrandan Qarabağa ermənilər köçürüldükdən sonra bu düşmənçilik gizli və açıq şəkildə özünü göstəribdir.Uzun illər Azərbaycan yazıçıları öz əsərlərində saxta xalqlar dostluğu ideyasına sadiq qalaraq bu mənfur xalqın nümayəndələrini ədalət və demokratik nöqteyi nəzərdən göstərməyə çalışıblar.Hazırki araşdırmamın məqsədi XIX yüzil və XX yüzilin önlərində yazılmış əsərlərdə erməni obrazına münasibət bildirməkdir.Ümumilikdə bu dövrün mənəzərəsinə nəzər saldıqda erməni məsələsi,ermənilərin iç üzü həm XIX yüzil,həm də XX yüzilin önlərində yazıb-yaradan yazıçılarımızın əsərlərində özünü açıq şəkildə biruzə verir.XIX yüzil yazıçılarımızdan M.Ş.Vazehin şeirlərində,dramaturgiyamızın banisi M.F.Axundzadənin “Sərgüzəşti mərdi-xəsis”(Hacı Qara) komediyasında,həmiçinin “Aldanmış Kəvakib” povestində,N.Vəzirovun “Yağışdan çıxdıq,yağmura düşdük” komediyasında kefli Qıdının timsalında,o cümlədən,XX yüzilin önlərində realist nəsrimizin ən görkəmli nümayəndələrindən olan C.Məmmədquluzadənin “Kamança” pyesində kamançaçı Baxışın,”Usta Zeynal” hekayəsində Muğdusi Akopun timsalında,eləcə də felyotonlarında,xüsusən “Erməni və müsəlman övrətləri” başlıqlı felyetonunda,N.Nərimanovun “Bahadır və Sona” romanında və başqa əsərlərdə üzdə dost görünən,arxadan isə quyu qazan bu murdar xalqın iç üzü,qorxaqlığı,hiyləsi və.s hər cür insanlığa sığmayan iyrənc hərəkətləri üstöürtülü də olsa ustalıqla göstərilibdir.Bundan əlavə erməni xisləti,erməni məkri,hiyləsi neçə-neçə azərbaycanlının görən gözlərinin,düşünən beyinlərinin başında çanaq kimi çatlayıbdır.Belə ki,Azərbaycan mədəniyyətinin görkəmli simalarından biri,istedadlı alim,filosof və şair olan A.Bakıxanovun bir növ rus çarının gözündən salınmasında,ona qarşı hər cür pisliyin göstərilməsində erməni Mirzəcan Mədətovun məgər rolu olmayıbdırmı?Bu haqda biz görkəmli ədəbiyyatşünas Vəli Həbiboğlunun “Abbasqulu Ağa Bakıxanov” monoqrafiyasında rast gəlirik.Kitab A.Bakıxanov haqqında məlumat almaq üçün ən dəyərli sənət incisidir.Burada A.Bakıxanovun uşaqlığından tutmuş ta ölümünə qədər həyatı verilmiş,əsərlərinin adı qeyd edilibdir.Ancaq bu monoqrafiyada “Erməni generalı Mədətov” başlıqlı sərlövhə xüsusi maraq doğurur.Burada erməni generalının öz sələfləri kimi vəzifəsindən sui-istifadə edərək müsəlman əhalisinə divan tutması göstərilir.Qafqazda bu kimi erməni generallarının vasitəsilə çarizmin müstəmləkəçilik siyasətinin həyata keçirilməsində və bu siyasətin erməni uzaqgörənliyi ilə aparılmasında bilavasitə Çar Rusiyasının xüsusi əli olubdur.Məgər A.Bakıxanovun “Müsəlman polkuna nə üçün başqa dinə biət edən şəxs başçılıq edir” fikri düşündürücü deyilmi?Və yaxud,A.Bakıxanovun çarın gözündən salmaq üçün gizli onun otağına girib seyfindən təmiz tərcümçə sənədlərini alıb onun yerinə qaralama,dəyişdirilmiş sənədlərin qoyulması erməni iç üzünü açıb göstərmirmi?Bu kimi faktları nə qədər istəsək göstərə bilərik.Buna bənzər başqa bir azərbaycanlı oğlunun-F.Köçərlinin başına gətirilən müsibəti də qeyd etmək yerinə düşər.Dövrünün açıq fikirli ziyalılarından olan bu azərbaycanlı oğlunu təəssüf ki,erməni xisləti nəticəsində əcəl vaxtsız apardı.Hələ sağlığında bu görkəmli Azərbaycan alimi “Ey qardaşlar,həyatın qədrini biliniz,ayılınız,hərəkət ediniz,qapı-bacalarınızı açınız,evinizə işıq düşsün.Gözlərinizin tozunu silib diqqət ilə ətrafa baxınız” kimi xalqı ayıltmağa çalışan dəyərli fikirləri ilə öz ölüm fərmanını imzalayıbdır.Təbii ki, bu cür fikirlər nə Çar Rusiyasını,nə də erməni daşnaklarını razı sala bilərdi.Ona görə də belə insanların aradan götürülməsi vacib şərt idi.Necə deyək,onlar qaranlıq beyinlərə işıq saalan məhz belə insanları aradan götürməklə xalqın düşünən beyinlərini məhv eləmək istəyirdilər.Onlar xalqın tanınmış şəxsiyyətlərinin sanki qan içənləri idilər.
XIX yüzildə mənfur erməni obrazını ilk dəfə ədəbiyyat tariximizdə işıqlandıran hələlik araşdırılmayan,geniş oxucu kütləsinə məlum olmayan Xürrəminin “Salman ilə Sərkis” poemasından daha aydın görmək olar.Poema haqqında məlumatı biz Yolçu Piriyevin “XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında poema janrı”kitabından əldə edirik.”Kəşkül” qəzetinin 1888-ci il 65,66,67 və 68-ci nömrələrində hissə-hissə çap olunan bu əsər Azərbaycan və erməni xalqlarının həyatına və məişətinə həsr edilib.Əsərdə göstərilir ki,azərbaycanlı Salman və erməni Sərkis yol yoldaşı olur.Onların hər biri öz millətində olan şərafətdən,nəcabətdən bəhs edir.Salman öz xalqını tərifləyir və ermənilərdən şərəfli olduğunu qeyd edir.Salmanın aşağıdakı sözlərinə fikir verək:”Dağıstanda xanlıq olanda ermənilər bizə qul imişlər.Sizdə vüqar,təmkin,böyük-kiçik gözləmək yoxdur.Sizin millət arasında “təsvir və hiylə” geniş yer tutur.”(9,78).Salmanın bu sözü Sərkisin xoşuna gəlmir,o da müsəlmanları pisləməyə başlayır.Müsəlmanların tərifi çox xoşladıqlarını söyləyir.Sonra qeyd edir ki,bəs nə üçün belədirsə,Qafqazda şöhrət qazanan ermənilərdir,ən yaxşı şeylər bizim xalqdan yetişir,badəpərəst bizik məst olan siz.
Ermənilər əgərçi çox azdır.
Leyk çeşmi-çırağı Qafqazdır.
Əlbəttə ki,Sərkisin sözlərində məna vardır.İkiüzlülük,hiyləgərlik erməni xalqından başqa hansı xalqdan çıxa bilər.Ermənilərin ən böyük hiyləsi də xalqının qədrini,qiymətini bilməsidir.Bunu biz Sərkisin timsalında da görürük.O,dövlətin qüvvətlənməsi üçün hər ay Üçkilsəyə dini vergi verir.”Salman və Sərkis” poeması maraqlı məzmuna malik,dövr üçün aktual olan bir məsələyə həsr edilmiş bir əsərdir.
XIX yüzildə “erməni” mövzusuna ədəbiyyatımızın ilk maarifçi nümayəndəsi olan M.Ş.Vazehin yaradıcılığında rast gəlirik.M.Şəfinin əsərləri içərisində onun azərbaycanca “Süsəni” rədifli müxəmməsi və farsca nəzmlə yazılmış aşiqanə məktubu xüsusilə diqqəti cəlb edir.Hər iki əsər Susanna adlı bir erməni qızına həsr olunub.Böyük şair görünür sələfi Molla Pənah Vaqifin öz gözəl vətən qızlarımızı vəsf etmək ənənəsi əvəzinə yanlışlıqla poetik səhvə yol verərək,erməni qızını vəsf edərək,onu bütün dünya gözəllərindən üstün tutubdur.Şeirdə erməni qızının bu cür vəsf edilməsi həqiqətən başa düşülməzdir.Erməni məsələsi XIX yüzildə daha bir görkəmli sənətkarımızın-M.F.Axundzadənin yaradıcılığında vardır.Ədəbiyyatımızda komediyanın,yeni nəsrin,realizm məktəbinin əsasını qoyan bu böyük sənətkarın “Hekayəti mərdi-xəsis” və ya “Hacı Qara” komediyasında və “Aldanmış Kəvakib” povestində erməni məsələsinə toxunulubdur.”Sərgüzəşti mərdi xəsis” və ya “Hacı Qara” komediyası həyat həqiqətlərini dərindən əksetdirmə etibarı ilə M.F.Axundovun dramaturgiyasının şah əsəridir.Bu komediya sanki XIX əsr cəmiyyətini və onun qayda-qanunlarını,eyiblərini əks etdirən bir güzgüdür.Komediyada erməni obrazlarına Ohan,Sərkis,Qəhrəman,Karapet,Mkrtıç və Arakel sürətləri daxildir.Onlardan Ohan,Sərkis,Karapet erməni qaravulları,Mkrtıç və Arakel isə adi əkinçilərdir.Ədib komediyanın üçüncü və dördüncü məclisində bu erməni nümayəndələrinin ifşaedici obrazlarını yaradıbdır.Komediyanın üçüncü məclisində Ohan,Sərkis,Qəhrəman və Karapet adlı erməni qaravullarının qorxaqlığı canlandırılır.Onlar qorxaq,ikiüzlü erməni vətəndaşlarıdır.Onlar əvvəlcədən ağız dolusu danışır,qaçaqları gəlməklərinə peşman edəcəklərini,əllərində nə varsa soyacaqlarını bildirirlər.Ancaq işə gəldikdə isə yerlərində tir-tir əsirlər.Onları öldürməmələri üçün qaçaqlardan aman istəyirlər.Buradan da yazıçı oxucuya bu xalqın necə qorxaq,ikiüzlü və riyakar olduğunu açıq-aydın göstərir.Bu faktı biz Heydər bəylə Ohanın dialoqunda bir daha görürük.Fikrimizi daha aydın çatdırmaq üçün dialoqdan bir parçanı qeyd edək:
Heydər bəy-Adə qırışmal,ermənisən,nəsən,nə kəsdiribsən yolumuzu?Çıxın yoldan.Yoxsa hamınızı bu saat yarpaq kimi biçib-tökərəm.
Ohan-Çıxırıq,çıxırıq darıxma balam.Sərkis,Karapet,Qəhrəman qayıdın balam.Bunlardan qan iyisi gəlir.
Artıq bu dialoqdan görünür ki,hər şey açıq-aydındır.Dialoqun bir tərəfində dediyi sözdən dönməyən,bircə qaşıq qandan belə qorxmayan igid türk oğlu türk obrazı,digər tərəfində isə öz həyasızlığı dünyaya səs salan,türkün qabağında tir-tir əsən erməni obrazı canlandırılır.
Bundan başqa əsərdə ermənilərin lap rüsvayçı halı Ohanla Sərkisin dialoqunda da özünü göstərir.Belə ki,Sərkisin papağı qaçdığı yerdə başından düşür.Sərkis papağını əyilib götürmək istəyəndə Ohan yüzbaşı onu qoymur.”A gədə,Sərkis, bu yana dön.Bizi qana çalxalama,qoy qalsın-deyir”.Buradan da artıq ermənilərin nə qədər “qeyrətçil” bir xalq olduğu görsənir.Can hayında olan erməninin gözündə qeyrətin tapdaqlar altında olması onu heç maraqlandırmr.
Dahi mütəfəkkir ədəbiyyatımızda yeni nəsrin(povest janrının) əsasını qoyduğu “Aldanmış Kəvakib” əsərində də “erməni məsələsi”nə toxunubdur.O,XIX yüzildə Rusiyanın əli ilə ermənilərin ayrı-ayrı yerlərə səpələnməsi məhz “Aldanmış Kəvakib” povestində mollabaşı Axund Səmədin dili ilə aşağıdakı kimi vurğulayıbdır:
“Hətta mən istədim ki,cühutlara və ermənilərə dəxi əl qatıb onları da şiə məzhəbinə döndərim.Amma bir para xeyrəndiş kimsələr məsləhət görmədilər ki,lüzumu yoxdur.Çünki hər torpaqda cühutdan və ermənidən bir az var,bizim torpağımızda da bir az olmaqları məsləhətdir”
“Erməni” mövzusu” ədəbiyyatımızın görkəmli nümayəndəsi N.Vəzirovun yaradıcılığında da öz əksini tapır.Ədibin 1895-ci ildə yazıb qurtardığı “Yağışdan çıxdıq,yağmura düşdük” komediyasında bunu sübut etmək mümkündür.Komediyanın Kefli Qıdı surəti timsalında dırnaqarası ermənilərlə azərbaycanlıların dostluğu,mehribanlığı göstərilir.Komediyada Kefli Qıdı gününü eyş-işrətdə keçirən harın erməni obrazıdır.Onu öz qarnından başqa heç nə maraqlandırmır.O,hətta əsərdə arvadbaz və cimrinin biridir.Uşaqlıq dostu Hacı Qəmbərə bir tikə çörəyi çox görür.Komediyanı oxuduqca yazıçı erməni obrazının hansı sifətlərə malik olmasını oxucunun nəzərinə çatdırır.Bundan əlavə bir şeyi də qeyd etmək lazımdır ki,N.Vəzirovun hər iki qonşu xalqı keçmişdəki kimi mehriban yaşamağa çağırması fikri də o qədər ürəkaçan deyil,əksinə ədib ermənilərin tarixən Azərbaycan xalqına qarşı törətdiyi vəhşilikləri nəzərə alıb,erməni obrazına daha tənqidi yanaşmalı,belə fikirlər irəli sürməməli idi.Hər halda o dövrün qayda-qanunlarını nəzərə alıb ədibin bu cür yanaşması başa düşüləndir.
Ədəbiyyatımızda erməni mövzusu,erməni obrazına münasibət XIX yüzil yazıçılarımızın əsərlərində öz əksini tapdığı kimi,XX yüzil yazıçılarımızın əsərlərində də işıqlandırılıbdır.Bu dövr yazıçılarımızdan C.Məmmədquluzadənin “Kamança” pyesində,”Usta Zeynal” hekayəsində,N.Nərimanovun “Bahadır və Sona”,M.S.Ordubadinin “Dumanlı Təbriz”,Y.V.Çəmənzəminlinin “Qan içində” romanında “erməni məsələsi”nə ustalıqla yanaşılıbdır.Qeyd edilən əsərlərdə dırnaqarası erməni-Azərbaycan dostluğu,ermənilərin fırıldaqçılığı,Azərbaycana qarşı torpaq iddiaları və.s məsələlər göstərilir.İlk olaraq C.Məmmədquluzadənin “Kamança” pyesindəki erməni obrazına münasibət bildirək.Bu pyes Azərbaycan ədəbiyyatında Qarabağ münaqişəsinə həsr olunmuş birinci bədii əsərdir.Pyesin qəhrəmanı Qəhrəman yüzbaşı vətənin müdafiəsi üçün erməni quldurlarına qarşı mübarizə aparan igid azərbaycanlı oğludur.Əsərin ən maraqlı hissəsi Qəhrəman yüzbaşı ilə erməni-kamançaçı Baxışın qarşılaşdırılması hissəsidir.Həmvətənlərinin ermənilər tərəfindən vəhşiliklə öldürülməsinə baxmayaraq o böyük humanistlik göstərərək ermənini-kamançaçı Baxışı bağışlayır.Bununla da müəllif üstörtülü də olsa göstərir ki,Azərbaycan xalqı hər zaman bağışlayan,mərhəmət edən xalqdır.Halbuki qarşısındakı qaniçən erməni olsa belə.Böyük sənətkarın “Usta Zeynal” hekayəsində də Muğdusi Akopun simasında erməni obrazına rast gəlirik.Əsərdə avam,cahil Usta Zeynalın dilindən ermənilərin necə murdar bir xalq olduğu bədii ustalıqla oxucunun nəzərinə çatdırılır.Usta Zeynalın dilindən adicə bir fakta diqqət yetirək:”Qurban,belə fərz elə,ermənilərin hamısı dönüb müsəlman oldu.Onda Allah cəhənnəmi kimdən ötrü xəlq edib?”.Buradan gözəl bir məntiq ortalığa çıxır ki,erməni və erməni xalqı nəinki bu dünyaya,heç cəhənnəmin yeddinci qatına da layiq deyillər.Əsərdə yazıçı ermənini o qədər murdar hesab edir ki,küp vasitəsilə bunu lap gözəl ifadə edir.Aşağıdakı parçaya da diqqət etsək,dediyimiz fikri lap aydın başa düşərik:”Qurban,Allah sənə lənət eləsin!.Erməninin küpəsində su gətirib gəc qayırdın,btün aləmi murdar elədin”.Görünür böyük yazıçının erməni xalqına o qədər dərin bifrəti olub ki,əsərdə belə bir priyoma əl atıb.
Tarixi romanların mahir qələm sahiblərindən olan böyük yazıçı M.S.Ordubadinin “Dumanlı Təbriz” romanında erməni surətinə rast gəlirik.Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki,yazıçı erməni Arşaq Sürenyanı əsərin müsbət surətlərindən biri kimi təqdim edir.Guya müəllif bu surət vasitəsilə xalqlar dostluğunu,ermənilərlə-azərbaycanlıların qədim tarixə malik “qardaşlığını” əks etdirmişdir.Bir şey başa düşülməyəndir ki,daima türkün qanını içən,”türk sənin yeganə düşmənindir” deyən,adda qardaş adlandırdığı Azərbaycan xalqının ahılına,qocasına,beşikdəki körpəsinə belə acımayan,onu qılıncdan keçirən,faşistdən belə yüz dəfə qatı faşist olan erməni xalqının azərbaycanlılara qarşı hansı dostluğundan söhbət gedə bilər?.Hər halda bu o dövr üçün digər yazıçılarımızda başa düşülən olduğu kimi,M.S.Ordubadidə də başa düşülən idi.Çünki bu dövrdə ölkəyə Çar Rusiyasının əmanətçisi olan Sovet İmperiyası ağalıq edirdi.Azərbaycan xalqının başı üzərində daima ermənilərin simasında rusların “Demokl qılıncı” var idi.
Erməni məkri,erməni hiyləsi XX əsrdə daha bir yazıçımızın-Y.V.Çəmənzəminlinin “Qan içində” romanında mühüm yer tutur.Romanı tarixi sənədlərə,mənbələrə əsaslanmış yazıçı Mirzə Adıgözəl bəyin “Qarabağnamə” və Mirzə Camalın “Qarabağ tarixi” əsərlərindən geniş istifadə edibdir.Romanda Ohan yüzbaşının timsalında ermənilərin Azərbaycan xalqına qarşı torpaq iddialarının ilk rüşeymlərini görürük.Belə ki,Qarabağ ərazisində yerləşən erməni məliklikləri böyük ağaları Rusiyanın havadarlığı ilə Qarabağ xanlığına qarşı pozuculuq edir,xanlığın nüfuzunu Rusiyanın nəzərindən aşağı salmağa çalışırdılar.
Ümumiyyətlə,ermənilərin həm istər o dövr üçün-XIX,XX yüzil,həm də müasir dövrümüzdə-XXI yüzildə Azərbaycan xalqının başına gətirmədiyi bəla,müsibət qalmamışdır.1918-ci il mart soyqırımı,1990-cı ilin 20 yanvarı,Sumqayıt hadisələri,1992-ci ilin Xocalı soyqırımı,Qarakənd faicəsi və bundan başqa saya bilmədiyimiz Azərbaycana qarşı haqsız törədilən yüzlərlə terror aktları erməninin-bu mənfur xalqın türkün,ümumilikdə türk dünyasının qorxulu kabusu,düşməni olduğunu bir daha göstərir.Bu mövzu ədəbiyyatımızın ağrılı-acılı səhifələrində özünəməxsus yer tutur və erməni məkrini,hiyləsini daha dərindən öyrənmək üçün gələcəkdə tədqiqə böyük ehtiyacı vardır.
ƏDƏBİYYAT
1.Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi.II cild.Bakı.1960.AMEA-nın nəşriyyatı
2.Axundov.Y.”Azərbaycan Sovet tarixi romanı”.Bakı,Yazıçı,1979
3.Axundov M.F.”Bədii və fəlsəfi əsərləri”.Bakı,Yazıçı,1987
4.F.Köçərlinin şəxsi arxivi.Bakı,Nurlan,2005
5.Həbiboğlu Vəli.”Abbasqulu ağa Bakıxanov”.Bakı,Gənclik,1992
6.Məmmədquluzadə C.”Seçilmiş əsərləri”.I cild.(Pyesləri və nəsr əsərləri)
7.Məmmədquluzadə C.”Seçilmiş əsərləri”.II cild.(felyotonları və məqalələri)
8.Məmmədquluzadə C.”Seçilmiş əsərləri”.IV cild.(Memuarlar,məqalələr,məktublar).Bakı,Öndər,2004
9.Piriyev Y.”XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında poema janrı”.Bakı,yazıçı,1988
10.Vəzirov.N.”Seçilmiş əsərləri”(Povest və hekayələri).Şərq-Qərb.Bakı,2005
Tural Adışirin Şəki–2014

Bizdə- Gədəbəydə balaca oğlan uşaqlarını əzizləmək üçün onlara “kişi qırığı” deyilir.Yəni, hələ balaca kişidi, tam kişi deyil, ancaq bəzi adamların yaşı artsa da onlar heç vaxt kişi ola bilmirlər. Ömürlərini elə “kişi qırığı” olaraq başa vururlar. Bu yazımda cəmiyyətimizdə kişilik kimi qəbul edilən, lakin əclaflıq olan bəzi məsələlər haqqında danışmaq istəyirəm.
1.On nəfərin birini təkləyib döyməsi- güclünün gücsüzü əzməsi.
Heyvanlar aləmində belə bir qanun var ki, güclü olan zəifi məhv etməlidir. Axı, biz insanıq. Bizim öz insani qanunlarımız var və bunlarla heyvanlardan fərqlənirik. Bu gün gənclər arasında qruplaşmalar gedir. Hərə başına özü ağılda beş- on nəfəri toplayıb olur bir dəstə. Vay tək başına qalanların halına o, qruplardan bir nəfərlə sözü düz gətirməsə ağzı ilə burnu yer dəyişdirəcək. Bunun günahkarı elə yaşadığımız bu cəmiyyətin özüdür. “Qanuni oğruları” reklam edən saytlar, yazarlar onlara ayırdıqları zamanı və yeri daha xeyirli yazılara ayırmalıdırlar ki, bu cür fəsadlar olmasın.
Hərdən eşidirik ki, orduda əsgər, əsgər yoldaşını ya döyüb şikəst edib, ya da daha pisi, öldürüb.
1.Təzə gedən bir əsgər döyülür, əgər şikayət etsə olur “suka”.
2.Köhnələr, yeniləri döyməklə “sınayır”
3.Və bütün bunları o, gənclərə elə yaxınları, qohumları aşılayır.
Haqqını tələb etmək, zalimi cəzalandırmaq üçün qanuna təslim etmək nakişilik, zülm etmək, anasını- bacısını qorumaq üçün gələn əsgərin ana- bacısına söymək kişilik adlandığı sürəcə bu işlər düzəlməyəcək, ölüm xəbərlərini isə yenə ürək ağrısı ilə eşidəcəyik.
2.Ailəsi dağılmış qadınlarla ilişki qurmaq- “gəlin tutmaq”
Deməli oğlan uşaqları müəyyən yaşdan sonra fahişə yanına getmirsə kişi adlandırılmır bu cəmiyyətdə. Bir az böyüyəndən sonra isə mütləq “gəlin”-i olmalıdır. Bax o, zaman onlar olur əsl kişi- əslində isə əclafın yekəsi. Bir zaman qeyrətimiz vardı bizim. Gəlinliklə gətirdiyimiz qız, ancaq kəfənlə çıxa bilərdi evimizdən. Bəs indi?
Niyə qadınların həyatını məhv edirik. Bir neçə ayın gəlini olmuş o gözəl, incə varlıqları ömürlük ləkələyirik. Bununla qalsaq dərd, yenə bir az, az olar. Bu qadınlara yenidən ailə qurmaq şansını vermirik. Belələri ilə evlənənləri nakişi çıxarırıq, cəmiyyət olaraq. Və bu insanlar:
Ya fahişəlik etməlidir,
Ya, kiminsə ikinci xanımı olmalıdır,
Ya da ki, evdə çürüməlidir.
Bax bunlara görə günü- gündən mavilərin, qatillərin, oğruların sayı artır.
Bax, buna görə elə “kişi qırığı” olaraq ölür bəziləri.
KİŞİLİK KİMİ İSƏ GÖZÜ YAŞLI QOYMAQ DEYİL, AXAN BİR GÖZ YAŞINI SİLMƏKDİR.
Tural

İnsanlar şəxsiyyət doğulmurlar… şəxsiyyətləri zaman yetişdirir… və hər kəsin bəxtinə şəxsiyyət olmaq yazılmayıb! Şəxsiyət olmaq üçün bir çox üstünlüklərin, fərqli tərəflərin olmalıdır. Susmağı və danışmağı bacarmalısan! Pozmağı və yazmağı bacarmalısan! Son sözün bir başlanğıc olmalıdlr! “Mən” kəlməsindən uzaq, təkəbbürdən uzaq, Allaha yaxın olmalısan!
İnsanlar şəxsiyyət doğulmurlar… və şəxsiyyətlər doğulmadıqları kimi, ölmürlər də… şəxsiyyətləri öldürmək də mümükün deyil! Dünya durduqca, şəxsiyyətlər də olacaq, yaşayacaq! Cəmi əlli il yaşayıb, min illərdir həyat sürən şəxsiyyətlər var. Otuz il yaşayıb, tarixə əbədi yazılan şəxsiyyətlər var. Kim nə deyir desin, bu dünyada ən böyük xoşbəxtlik elə şəxsiyyət ola bilməkdir!

İnsanlar şair olmurlar… şair doğulurlar! Şairi zaman yetişdirmir! Şair zaman yetişdirir… şeir zamanı!
Qələmlə dost, kağızla sirdaş olmaq da hər kəsə nəsib olmur!

İnsanlar şair olmurlar… şair doğulurlar! Amma şairi də öldürmək mümkün deyil… əgər özü-özünü öldürməsə! Bir ömür boyu yazmasan, yazdığını kimsəyə göstərməsən, çap olunmasan, özünü öldürmüş olarsan! Şairi öldürmüş olarsan!

Məmməd Dayının ölüm təhlükəsi yoxdur… O, şairi öldürsə belə, şəxsiyyətdir! Amma sevindirici tərəfi odur ki, biz dostları ona şairi öldürməyə də izn vermədik. Yola gətirdik və onun şeirlər, qəzəllər kitabı işıq üzü gördü. Bayaq dedim axı, şəxsiyyət susmağı və danışmağı, pozmağı və yazmağı bacarandır!

Məmməd, elə öz canını sən mərdlərə qurban,

Şimşək kimi namərd başına çaxmalı olduq.

Canını mərdlərə qurban etmiş şəxsiyyətin kitabını oxumaq isə bizim hər birimizin borcumuzdur!

İndi şeir zamanıdır!

Fidan Abbasova-Yeni nəsil Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, Azərbaycanın istedadlı gənc xanım yazarı.Şeirləri yetişməkdə olan bir gənc xanımın könül dünyasından xəbər verir.Qəlbindən süzülüb gələn misraların hər birində romantika var.Məhz bu ali keyfiyyət gənc xanım yazarın şeirlərini daha da şux, ovqatlı, əsrarəngiz, ecazkar edir.
Şeirlərin hər birini oxuyanda “həqiqətən də istedadlı gənc xanım yazardı”-deməmək, doğrusu, düzgün olmazdı.Məncə, Fidan xanımın şeirləri bu gündən sonra da istər Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına xidmət edən ədəbiyyat yönümlü qəzetlərdə, dərgilərdə, almanaxlarda, antologiyalarda, kitablarda, portallarda dərc olunmalı, istərsə də dövri mətbuat səhifələrində haqqında məqalələr yazıılmalıdı.Çünki Fidan xanımın şeirlərini Çağdaş dönəmdə gənclərə aşılamamaq, şeirlərini təbliğ etməmək ən azı doğru addım olmaz.Məhz buna görə də hesab edirəm ki, Fidan xanımın şeirləri bir neçə gənc yazarın ədəbi-bədii ideya istiqamətinin doğru müəyyən olunmasında mühüm rol oynaya bilər.
Son zamanlar Fidan xanımın şeirlərini Çağdaş Azərbaycan ədəbi elektron məkanında fəaliyyət göstərən ədəbiyyat yönümlü portallarda (edebiyyat-az.com, gundelik.info, eqoist.net, dokkuziklim.net, shahbulaq.az, ayb.az, dgtyb.org) yayınlanması gənc xanım yazarın uğurlarındandır.
Lirik əsərlərinin əsas tərkib hissəsini təşkil edən sevgi, məhəbbət, kədər və sevinc dolu misralar qəlbi yol tapmaqla bərabər, həm də həsrətin göz yaşlarından yoğrulub yanaqdan süzülən inci tanesi kimidir.”Uğur olsun, bacım!”-deməyi özümə qardaşlıq borcu bilirəm.

Dərin hörmət və ehtiramla:

Kənan AYDINOĞLU.
Tokat Şairler ve Yazarlar Derneğinin Fəxri üzvü.
28 ocak, 2014 yıl.Bakü şehri.

Əziz həmvətənlər!
Hörmətli soydaşlar!

31 Dekabr – Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü ərəfəsində Sizi ürəkdən salamlayır, hər birinizə ən xoş arzularımı çatdırıram.
Mənəvi birliyimizin rəmzinə çevrilmiş bu bayram soydaşlarımızın qəlbindəki Vətən sevgisi və milli təəssübkeşlik duyğularını təcəssüm etdirir. Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi hazırda özünü təkcə emosional hiss və duyğularda deyil, həm də daha çox real məzmuna malik milli-siyasi birlikdə, əməli addımlarda və konkret nəticələrdə göstərir.
Azərbaycanlılar arasında həmrəyliyin daha da möhkəmlənməsi və diaspor qurumlarının təsirli qüvvəyə çevrilməsi prosesi uğurla davam edir. Son illərdə xarici ölkələrdə yaşayan soydaşlarımızın hüquqlarının təminatı, Azərbaycan haqqında obyektiv məlumatların yayılması və dövlət maraqlarının qorunması sahəsində diaspor təşkilatlarının rolu xeyli artmışdır. Dövlətimiz diaspor təşkilatlarına bu istiqamətdə indiyə qədər verdiyi dəstəyi bundan sonra da davam etdirəcəkdir.
Azərbaycan Respublikasında ümummilli lider Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi siyasi kurs əsasında həyata keçirdiyimiz ardıcıl islahatlar hazırda bütün sahələrdə mütərəqqi dəyişikliklərə gətirib çıxarmış, ölkəmiz sürətli inkişaf yoluna qədəm qoymuşdur. Fərəhləndirici haldır ki, bu ilin əvvəlində biz “Azərspace-1” milli peykini orbitə çıxararaq dünyanın kosmik dövlətləri sırasına qoşulduq. Bu günlərdə isə Bakıda Avropanın aparıcı neft-qaz şirkətləri ilə imzalanmış “Şahdəniz -2” enerji sazişi Azərbaycanın uzunmüddətli və dayanıqlı tərəqqisi yolunda aydın üfüqlər açır. Haqlı olaraq XXI əsrin müqaviləsi adlandırılan bu möhtəşəm layihə 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin kontraktı” kimi Avropanın enerji təminatı xəritəsində əsaslı dəyişiklik edəcək və dövlətimizin beynəlxalq rolunu daha da gücləndirəcəkdir.
Azərbaycanda son on ildə sosial-iqtisadi sahədə baş vermiş güclü sıçrayış cəmiyyət həyatının bütün sahələrinə müsbət təsir göstərmiş, ictimai-siyasi proseslərin sağlam məcraya yönəlməsini şərtləndirmişdir. Respublikamız demokratiya yolu ilə inamla addımlayır, ölkədə siyasi plüralizm, insan hüquq və azadlıqları təmin edilir, vətəndaş cəmiyyətinin inkişafına geniş şərait yaradılır. Bu il keçirilmiş Prezident seçkiləri göstərdi ki, Azərbaycanda siyasi mədəniyyətin səviyyəsi yüksəkdir və davam etdirilən strateji kurs xalqın iradəsinə söykənir.
Hazırda Azərbaycan bölgədə həm də beynəlxalq iqtisadi, siyasi, humanitar tədbirlərin və idman yarışlarının keçirildiyi əsas mərkəzə çevrilmişdir. Ölkəmiz dünyada tolerantlıq və multikulturalizm məkanı kimi tanınır. Azərbaycanın iki il ərzində BMT Təhlükəsizlik Şurasında təmsil olunması isə dövlətimizin nüfuzuna və yürütdüyü siyasətə dünya birliyinin verdiyi yüksək qiymətin əyani təzahürüdür.
Uğurlarımızla bərabər qeyd etməliyəm ki, qarşımızda Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində ölkəmizin pozulmuş ərazi bütövlüyünün bərpası kimi taleyüklü vəzifə dayanır. Biz Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin beynəlxalq hüquq normalarına uyğun ədalətli həllinə nail olmaq üçün qarşı tərəflə danışıqları davam etdiririk. Hesab edirəm ki, harada yaşamalarından asılı olmayaraq dünya azərbaycanlıları da bu işə öz dəstəklərini verməlidirlər.
Bir reallığı da qeyd etməliyəm ki, müasir dünyada yaşanan qlobal proseslər müsbət meyillərlə yanaşı, ölkələrin milli inkişafına, xalqların milli-mənəvi dəyərlərinin qorunmasına bir çox problemlər də yaradır. Belə şəraitdə dünya ölkələrində yaşayan həmvətənlərimizin həmrəyliyi güclənməli, diaspor qurumlarının fəaliyyəti daha mütəşəkkil və çevik olmalıdır.
Birliyimizin və həmrəyliyimizin əsasında dayanan müstəqil Azərbaycan Respublikasının qorunması və inkişaf etdirilməsi, dünya birliyində mövqelərinin möhkəmləndirilməsi hər birimizdən xüsusi səy tələb edir. Biz hamılıqla milli mənafelərimizin müdafiəsi, soydaşlarımızın hüquq və azadlıqlarının təmin olunması, dövlətimizin tərəqqisi və beynəlxalq nüfuzunun artırılması naminə azərbaycançılıq ideyası ətrafında daha sıx birləşməliyik.
Bu bayram münasibətilə bütün həmvətənlərimizi və soydaşlarımızı səmimi qəlbdən təbrik edir, hər birinə xoşbəxtlik, firavanlıq və işlərində uğurlar arzulayıram!

İlham Əliyev
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti

Bakı şəhəri, 25 dekabr 2013-cü il.

31 dekabr Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü və Yeni il bayramı münasibəti ilə Lökbatan qəsəbəsində yerləşən “Qaradağ” şadlıq evində bayram tədbiri keçirildi.
Tədbirdə Qaradağ Rayon İcra Hakimiyyəti başçısı cənab Süleyman Mikayılov, Milli Məclisin deputatı Mixail Zabelin, rayonun idarə, müəssisə və təşkilat rəhbərləri və rayonun ictimai-siyasi həyatında fəallıq göstərənlər iştirak edirdilər.Tədbirdə ilk öncə dövlət himni səsləndi.
Tədbiri giriş sözü ilə açan Qaradağ Rayon İcra Hakimiyyəti başçısı cənab Süleyman Mikayılov tədbirdə iştirak edənləri və onların simasında Qaradağ rayonunun bütün sakinlərini 31 dekabr Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü və Yeni il bayramı münasibəti ilə səmimi qəlbdən təbrik etdi.
Bir neçə gündən sonra vidalaşacağımız 2013-cü ilin ölkəmizin ictimai-siyasi və sosial-iqtisadi həyatında çox mühüm hadisələrlə yaddaşlara həkk olunduğunu qeyd etmişdir. Respublikamızın bu il də möhtərəm Prezidentimiz cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi altında həm beynəlxalq aləmdə, həm də ölkə səviyyəsində bir sıra uğurlara imza atdığını xüsusilə nəzərə çatdırmışdır. Ölkəmizin böyük surətlə inkişaf etdiyini bildirərək, regionlarda geniş vüsət alan sosial-iqtisadi inkişafın, aparılan quruculuq və abadlıq işlərinin Qaradağ rayonunda da yüksələn templə davam etdiyini vurğuladı.
Daha sonra Qaradağ Rayon İcra Hakimiyyəti başçısı cənab Süleyman Mikayılov və Milli Məclisin deputatı Mixail Zabelin tərəfindən rayonun ictimai-siyasi həyatında öz fəallığı ilə fərqlənən şəxslərə fəxri fərmanlar və dəyərli hədiyyələr təqdim edildi.
Tədbir tanınmış musiqi ifaçılarının çıxışları ilə davam etdi.

26 noyabr 2013-cü il tarixdə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin “Natəvan” klubunda Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin yeni sözcüsü Xəyal Rzanın təşkilatçılığı ilə “İnternet və ədəbiyyat: problemlər, imkanlar”dlı yeni silsilə tədbirlərə start verildi.Silsilə tədbiri saat 14:00-dan-16:00-a qədər davam etdi.Tədbiri giriş sözü ilə AYB-nin yeni sözcüsü Xəyal Rza açdı.O, ilk növbədə tədbir iştirakçılarını salamladı, sonra Çağdaş Azərbaycan ədəbi mühitində ədəbiyyatın və internetin həm müsbət, həm də mənfi cəhətləri haqqında tədbir iştirakçılarını bilgiləndirdi.İlk sözü Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumunun sədri, yazıçı-kulturoloq Aydın xan Əbilova verdi.Aydın xan Əbilov ilk növbədə tədbirə gələn qonaqları salamladı və ədəbiyyat və internetin çağdaş dönəmdə əhəmiyyətindən danışdı.Daha sonra Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin Təsisçilər Şurasının başqanı Əkbər Qoşalı, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Prezident təqaüdçüsü Səidə Könül, Azərbaycanın istedadlı xanım yazarı Afaq Şıxlı, “Ədalət” qəzetinin əməkdaşı Ceyhun Musaoğlu, “Dünya ədəbiyyatı” dərgisinin baş redaktoru Səlim Babullaoğlu, Azərbaycanın istedadlı xanım yazarı Vüsalə Babaxanqızı, Mütləqə İnam Ocağının Yükümlüsü İşıqlı Atalı və digərləri çıxış edərək “İnternet və ədəbiyyat: problemlər, imkanlar” mövzusu ətrafında öz fikirlərini bildirlər və təkliflərini etdilər.Tədbirin sonunda Xəyal Rza zəhmət çəkib tədbirə gələn insanlara təşəkkürünü bildirdi.

Əfsanə BAYRAMQIZI
Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi Yönətim Kurulu başqan yardımcısı

Kölgənin səyahəti

Uzaqdan, lap uzaqdan boynu bükük bir yarıdağılmış minarə boylanır… boylandığı səmtdə sanki itirdiyi doğma birisini axtarır. Onun yanından üzü doğuya sıx ortaölçülü daşlarla döşənmiş dar küçə… sanki sonsuzluğa baş alıb gedir… Küçə boyu uzanan, damları qırmızı kirəmitli evlərin indi sadəcə çox az hissəsinin kirəmiti yerində qalıb. Sıx biçimdə nizamla döşənmiş kirəmitlərin bəziləri ya dağılıb, ya da qar-yağış rəngini-rufunu aparıb.
İllərdir, bu məhəllələrin yol daşları addım səsinə möhtacdır, yol boyu bir canlının səs-səmiri yoxdur… Bu kimsəsiz küçələr beləcə ölü sakitliyi yaşayır. Addımların altında indi əzilən daşlar illərin, yüzillərin, tarix olmuş, neçə-neçə igidin addımını “eşidib”, atlarının kişnərtisinə tanıqlıq edib, qılınclar çəkiləndə “haydı, igidlərim” – deyən əcdadın qopardığı tozanağı udub, sinəsini qabağa verib bu daşlar… bu daşlar indi qəribsəməzmi o səslər üçün..? – Qəribsəməsəydi, üzərində na­məhrəm – tanımadığı, tanımağa çətinlik çəkdiyi addımlara sifətini bozardıb, çınqıl kimi xırıltı səsi çıxarmazdı. İllərdir, bu daşlar minarəyə gedən yolda beləcə xırıldayır. Son canını verməyə çalışan məxluq kimi, xırıldadıqca, dar küçə boyu uzanan divarlar əks-səda verir…
“ – Hacı Məmməd, hara belə?
– Yuxarı tərəfə. Sən hara belə, a Mövsüm?
– Mən də dükanı bağlayıb, aşağıya enəjəm.”
…Daşlar böyüklü-kiçikli yeyin addımların toxunuşundan xoşhallanır, bütün istini canına çəkirdi. Sürətlə bir-birini əvəzləyən addımların biri küçənin yuxarı başına, digəri isə aşağı başına yol alırdı. Elə ki, qapının girişinə yetişdilər, başı göyün yeddinci qatına ucalan minarələr bir-birini gözəl avazla salamlayıb, hal-əhval tutardı… İki ayrı yerdən eyni vaxtda ucalan ecazkar, musiqili avaz havada əks-səda verər, şəhər əhlini Yerin, Göyün Yiyəsini salamlamağa səslərdi.
“ – Salam, hacı, ovqatın təlxdir deyən. Noolub belə?
– Əleykümə salam! Bir az sən deyəndi elə… canın sağolsun. Səndə hal-qəziyyə nə yerdədir?
– İşlər şuluqdur, bu naməhrəmlər rahat durmur, urusun silahıyla bizə xox gəlirlər.
– Pristav, naçalnik də öz kef-damağında… Keçən gecə qonşu mahalda on evi yandırıb, bir çətən arvad-uşağı qana boyayıblar bu kafirlər. Bu inqilab hələ başımıza çox oyun açacaq. Yığışıb öz başımızla qaladakı arvad-uşağı qorumalıyıq.
– Xalqın namusu bizə əmanətdir!”
…Qalanın küçələrindən keçən at faytonları ağır-ağır hərəkət edir, küçədən keçən tək-tək adam, ya da darvaza dalından boylanan uşaqlar ilgi ilə onun arxasınca baxardı. İsti yay günlərində küçə daşlarının tez-tez yaratdığı bu cırıltılı səslərə böyükdən-kiçiyə hər kəs adət etmişdi. Bu o demək idi ki, qalaya Bakıdan qonaqlar gəlib. Həyət-bacadan qonaqlara edilən “xoş gəldin” sədalarını indi daşların yaddaşının çözələmədiyi dildəki kobud və tükürpədici qırıq-qırıq səslər ya da yarıuçuq evin damında yuva qurmuş qarğaların qarıltısı əvəz edir.
“Görəsən evimiz durur?! Anam həmişə deyərdi ki, minarənin yanına çatanda sola dön. Orda darvazanın arxasında hündür bir tut ağacı görəcəksən… bax, ora bizim evdir… – Yaxşı, hanı bəs?! Minarənin yarısı yoxdur. Solda darvaza da gözümə dəymir. Nənəm yalan deməz axı.!?
Aha, kötük..! Bu ki, bizim tut ağacının kötüyüdür! Yüz faiz, odur… Ən son onun tininə çıxmışdım ki, ətrafa baxım. Atılan “Qrad” səslərindən diksinib, yerə yıxıldım. Ah, tut ağacım mənim, babam deyərdi, əgər mən də qonşu Vüqar əminin oğlu Nadir kimi oxuyub böyük adam olsam, bu ağacın altındaca mənə qonaqlıq verəcək, bu ağacın bərəkətindən ailəmə bərəkət payı ayıracaq. Zamanı gəlincə bu ocağı gələnəyimizcə, mənə təhvil verəcəkdi. Bircə mən qoruya bilmədim ocağımızı, baba, mən…”
…Böyük, qol-budaqlı tut ağacından bircə kötük qalmışdı. Hansısa zalım bir əl onu baltanın ağzına vermişdi. Kötüyün üzərinə böyük bir kölgə çökdü, çökməsiylə bir neçə dəqiqə ətrafında dövrə vurub dayandı. Bir neçə dəqiqədən sonra kötüyün üstü göz yaşlarına qərq olmuşdu…
Ortaya sükut çökmüşdü, bu sükutu küçədən yavaş-yavaş keçən xəfif addım səsləri pozurdu. Sərin yay küləyi əsdikcə, küçə qırağındakı otlar dalğalanır, gələnlərin ayaqları altına sərilirdi. Ayaqlandıqca incinən bu otlar səssiz-səmirsiz dursalar da, hər tapdaqdan sonra daha böyük əzmlə başlarını minarəyə doğru ucaldırdı. Bunun fərqinə varmayan mavi rəngli şort geyinmiş eynəkli bir gənc oğlan düz minarə önündə dayandı. Əli ilə tərini silərək “Vau…” – deyib fotoaparatını nə isə kəşf etmiş kimi, minarəyə doğru uzatdı. Qəfildən həmin an minarə daşlarından qopan xırda dənəciklər toz qarışıq mavi şortlu gəncin obyektivinə doğru səpələndi. “Damnd!” (Lənət olsun”) deyə fotoaparatı aşağı alaraq, gözlərini ovuşduran oğlan hirsindən tikilini təpiklə döyəclədi. Bayaqdan dünya səyahəti həvəsində olan bu yabançını izləyən saqqallı kişi hiyləgər və özündənrazı vəhşi baxışlarıyla hırıldadı. Öz-özünə “Yaxşı ki, çəkmədin, əclaf” deyə onun qolundan tutub, yaşıl dağlara tərəf sürüklədi.
Kölgə minarə boyu dolanaraq, onu sakitləşdirməyə, təsəlli verməyə çalışdı, minarənin içindən salona daxil oldu. “Yadımdadır, babam hər cümə namazı məni sənin yanına gətirərdi. Uzaqdan sənin naxışlı minarəndəki bəzəkləri görəndə ixtiyarsız olaraq sevinərdim. Ən çox o naxışları sevərdim. İçəridə “la ilahə illəllah” səsləri əks-səda verdikcə, məhəllənin bütün kişiləri buraya toplanardı. Divarını nəinki cızmaq, heç bərk yumruqlamağa da qıymazdıq. Hər hansı uyğunsuz hərəkətimiz olsa, babamın bir tərs baxışı ilə hər şey həll olardı. İndi gör, bu divarlar nə kökdədir, aman Allah.!? Bu şərəfsizlər Allahın belə evini murdarlayıblar, öz adlarıyla. Bu adlara bax… Tfu… Bilirəm, istəmirsən, bu görkəmdə səni görsünlər. Ona görə o yabançıya elə hirsləndin…”
Kölgə salonun mərkəzində – divarları dağıdılmış və kimsəsiz bu Tanrı evində iki qat əyildi, hələ üç dəqiqə vardı azana. Küçəyə baxdı, elə yəqin edəcəkdi ki, məhəllə kişiləri yolda bir-birilə salamlaşıb yeyin addımlarla içəri girəcək… Hanı?!. Səs-küy, hal-əhvallar, şəhərin və qəzanın ən yeni xəbərləri buradan yayılırdı məhəlləyə. Ancaq küçə sakitlik idi, nə gələn vardı, nə gedən… Azan verilən səmtə, 10 kilometr aralıdakı minarəyə baxdı. Oralarda isə daşı-daş üstə qalmamış viranəlikdə bircə minarə boylanırdı, o da 20 ildən çox idi, başını aşağı salıb susurdu. Bütün şəhəri şumlasalar da, onu göz dağı kimi saxlamışdılar. “Sənin Tanrın belə güclüdürsə, səni qurtarsın” sədaları bu kimsənin qalmadığı, otun belə cücərmədiyi viranə şəhərdə vəhşi və istehza dolu qəhqəhələrlə əks-səda verir, hər daşı belə titrədirdi.
Azan vaxtı bu dəfə uzaqlardan verildi. İkiqat əyilən kölgə insan kölgəsinə çevrildi, oturaraq əllərinə göyə açdı, bir neçə dəfə nizamlı şəkildə aşağı-yuxarı hərəkət etdi. Rahatsız ruhundakı təlaşı və keçmişin həsrətini dindirən kölgə azad səmadan bir daha ətrafı seyr etdi: “Bir də gəlsəm, minarəəki səsə gələrəm, ayrı heç nə məni bura gətirəmməz..!” – göydəki bəlirsiz sığınacağına uçdu…
…Bir vaxtlar gözəlliyi ilə şəhər qonaqlarının belə heyran olduğu “Gövhər Ağa” yadigarından indi bircə dağıdılmış yarıuçuq minarə qalmışdı. Neçə illər, onu tərk edən və gözəlliyini itirən daşlarına, bəzəklərinə küssə də, bu gün sevincli idi o. “Qrad” səslərindən, şəhər əhalisinin tükürpədici səslərindən uzun müddət sonra nəhayət kiminsə yadına düşmüşdü. Nəinki yadına düşmüş, onu ziyarət edən doğma bir ziyarətçi varid olmuşdu. “Son daşım uçana kimi, gözləyəcəm, minarəmə çıxıb o gözəl avazı yenidən şəhərə yayanı görmədən ölmərəm..!”
Minarənin səthi bir az tünd görünürdü. Bayaq fotoaparatı ona tuşlayan yabançı qa­yıdanda minarəyə baxdı. Əlini məscidin divarına toxundurdu, nəm ovcuna hopdu. Xeyli tə­əccüblə minarəyə baxıb, ehtiyatlı şəkildə bir neçə şəkil çəkdi. Belə isti yay günündə binanın daşlarının nəmliyi görünür, onu təəccübləndirmişdi. Amma bunun səbəbini bircə kölgə, bir də onun Yiyəsi – Tanrı bilirdi… minarə illər sonra doğma “qonağ”ın “gəliş”inə ağlayırdı: daş-daş…

Natiq Səfiyevin “Afrika xalqlarının nağılları” kitabı 2013-cü ildə “Təknur” nəşriyyatı tərəfindən 84 səhifə olmaqla, 200 tirajla dərc olunub.Kitabın redaktoru Azərbaycan Xarici Dillər Universitetinin müəllimi Güntəkin İlyasovadır.
Afrika qitəsində çoxlu xaqlar yaşayır.Onlardan hər birinin özünəməxsus folkloru vardır.Bu kitabdakı dilimizə çevrilmiş nağıllar ibrətamiz, tərbiyəvi xarakter daşıması ilə hər kəsi özünə cəlb edir.Topluda 25 xalqın 40 nağılı toplanmışdır.
Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, “Qızıl qələm” media mükafatı laureatı, Azərbaycan mətbuatında 50 ildən artıq yazıları ilə çıxış edən görkəmli və istedadlı yazıçı-publisist Natiq Səfiyevin “Afrika xalqlarının nağılları” kitabı geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.

“NAKAM ŞAİRLƏR” adlanan yeni kitab Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondunun maliyyələşdirdiyi layihə çərçivəsində hazırlanıb.
Nəşrin tərtib və ümumi redaktəsi Əkbər QOŞALIya aiddir. Nəşrin məsləhətçiləri prof.dr. Almaz ÜLVİ və Azərbaycanda Atatürk Mərkəzinin baş redaktoru Dəyanət OSMANLI, rəy verənləri isə DGTYB Təsisçilər Şurasının üzvü, “Fəxri gənc” ödülü laureatı dos.dr. Rəsmiyyə SABİR, Azərbaycan Vətən Müharibəsi Veteranları Birliyinin Sədr müavini Mübariz HACIOĞLU və “Birlik” dərgisinin baş redaktoru İlqar İLKİNdir.
Kitabda gənc yaşlarında həyata gözlərini əbədi yummuş yeni nəsil Azərbaycan şairləri haqqında bilgilər və şeirlərindən örnəklər verilib. “Ömrü özünə yaşamayan” şəhid şairlərin şeirlərinin də yer aldığı nəşrdə “nakam” sözü onların fiziki ömürlərinin qısa sürdüyünü, Ədəbiyyatımıza daha çox töhfələr vermək, uğurlar qazandırmaq potensiallarının olmasına bax¬mayaraq, həyatdan erkən köçdüklərini ifadə edir. DGTYB-nin bu nəşri… məhz özləri həyatda olmayan – həmişəgənc şairlərin yaradıcılığına müraciət etməsi ilk növbədə özləri həyatda olmasa da, sözləri həyatda olanlara vəfa borcundan irəli gəlir… eləcə də, onların hər birinin xatırlanmağa haqları olduqlarının etirafıdır…
21 yaşlı Ülvi Bünyadzadənin şəhid olmamışdan xeyli öncə öz əli ilə yazdığı “AND” kitaba “önsöz” yerinə verilib.
Kitab geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulur.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökümət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurası tərəfindən maliyyələşdirilən və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi tərəfindən həyata keçirilən “Yeni nəsil Azərbaycan ədəbiyyatının təbliği” layihəsi çərçivəsində “Çağdaş Azərbaycan ədəbi qurumları” kitabının növbəti sayı nəşrə hazırlanır.Layihənin rəhbəri Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin Təsisçilər Şurasının başqanı Əkbər Qoşalıdır.Layihə çərçivəsində Azərbaycanda fəaliyyət göstərən peşəkar ədəbi yaradıcılıqla məşğul şəxsləri birləşdirən qurumlar, dərgilər, qəzetlər; saytlar; ədəbiyyatşünaslıq üzrə istisaslaşmış elm-tədqiqat ocaqları; ədiblərin ev muzeyləri, Poeziya Evləri; nəşriyyatlar; eləcə də represiya qurbanı olmuş Azərbaycanlı ədiblər, şəhid Azərbaycan şairləri barədə bilgilər “Çağdaş Azərbaycan Ədəbi Qurumları”nda kitablaşdırılacaq.
Qeyd edək ki, “Çağdaş Azərbaycan Ədəbi Qurumları” kitabının I nəşri 2009-cu ildə “Turan evi” nəşriyyatı tərəfindən 118 səhifə olmaqla, 450 tirajla dərc olunmuşdu.DGTYB başqanı Əkbər Qoşalının hazırladığı kitabın redaktorları Rəsmiyyə Sabir, İlqar İlkin və Namiq Hacıheydərli olmuşdu.

“Elimiz.günümüz”

“Elimiz.günümüz” elmi-ədəbi, mədəni-kütləvi, publisistik qəzetqəzeti ayda bir dəfə 16 səhifə olmaqla 1033 tirajla dərc olunur.Qəzet Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyata alınmışdır.Əlyazmalar geri qaytarılmır.Qəzet redaksiyanın kompyuter mərkəzində yığılıb səhifələnir və “Azərbaycan” nəşriyyatında çap olunur.Müəlliflərlə redaksiyanın mövqeyi üst-üstə düşməyə bilər.Dərc olunan materiallara müəlliflər cavabdehdirlər.

Tiraj: 1017
Dövrülüyü: ayda 1 dəfə
Təsisçi və baş redaktor: Qiymət MƏHƏRRƏMLİ
Tərtibatçı: Oqtay ORUCLU
“Elimiz.günümüz”qəzetinin dərc olunan növbəti buraxılışını əldə etmək istəyənlər aşağıdakı ünvana müraciət edə bilərlər:
Website: htttp://edebiyyat-az.com
E-mail: Qiymet_549@box.az
Əlaqə telefonları: (012) 537 22 04; (050) 345 60 93; (055 781 61 72
Ünvan: Azərbaycan Respublikası, Bakı şəhəri, Yasamal rayonu, Mətbuat prospekti, 529-cu məhəllə, “Azərbaycan” nəşriyyatı, 6-cı mərtəbə

“Vedibasar”
Müstəqil qəzet

“Vedibasar” müstəqil qəzeti ayda iki dəfə, 8 səhifə olmaqla, 1000 tirajla dərc olunur.Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin 27 yanvar 2003 tarixli icazəsi ilə nəşr edilir.Məqalələr üçün müəlliflər məsuliyyət daşıyırlar.Qəzet “Vedibasar” qəzetinin kompyuter mərkəzində yığılır, səhifələnir və “Azərbaycan” nəşriyyatının mətbəəsində ofset üsulu ilə çap olunur.

Qəzet 2003-cü ildən çıxır
Dövrülüyü: ayda iki dəfə
Tiraj: 1000
Təsisçi və baş redaktor: Sərtib İSLAMOĞLU
Məsləhətçi: Azər ŞADLINSKİ
Redaktor: Nəsibə İSRAFİLQIZI
Müxbirlər:
Tacir SƏMİMİ,
Zaur VEDİLİ,
Füzuli CÜMŞÜDOĞLU,
Elxan NƏRİMANOĞLU,
Operator: Səbiqə RASİMQIZI
Dizayner: Mürvət SAHİBOĞLU
“Vedibasar”qəzetinin dərc olunan növbəti buraxılışını əldə etmək istəyənlər aşağıdakı ünvana müraciət edə bilərlər:
E-mail: Vedibasar2010@mail.ru
Əlaqə telefonları: (012) 510 59 43; (050) 582 34 42
Ünvan: Azərbaycan Respublikası, Bakı şəhəri, Yasamal rayonu, Mətbuat prospekti, 529-cu məhəllə, “Azərbaycan” nəşriyyatı, 6-cı mərtəbə

Müstəqil ictimai-siyasi, ədəbi-bədii qəzet olan “Möhtəşəm Azərbaycan” qəzeti ayda bir dəfə 16 səhifə olmaqla 1000 tirajla dərc olunur.Qəzet Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyata alınmışdır.Əlyazmalar geri qaytarılmır.Qəzet redaksiyanın kompyuter mərkəzində yığılıb səhifələnir, “Ekspress-servis” mətbəsində çap olunur.Müəlliflərlə redaksiyanın mövqeyi üst-üstə düşməyə bilər.Dərc olunan materiallara müəlliflər cavabdehdirlər.
“Möhtəşəm Azərbaycan” qəzeti yalnız Azərbaycan Respublikasında yayımlanmır.Eyni zamanda qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinə-Türkiyə Yazarlar Birliğinə, Tokat Şairler ve Yazarlar Derneğine, Selcuk Universitetinə, Yıldırım Beyazid Universitetinə göndərilir.”Möhtəşəm Azərbaycan” qəzeti Azərbaycan mətbuatında dərc olunan mətbu orqanlar arasında yeganə mətbu orqandır ki, “Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına dəstək”, “Çağdaş Türkiyə ədəbiyyatının inkişafına dəstək” layihələrini öz səhifələrində həyata keçirərək yazarlar olan bilgiləri ictimaiyyətin nəzərinə çatdırır.
“Möhtəşəm Azərbaycan” qəzetinin dərc olunan növbəti buraxılışını əldə etmək istəyənlər aşağıdakı ünvana müraciət edə bilərlər:
Təsisçi və Baş redaktoru: Rafiq ODAY
Telefon: ( 018) 642 01 80; ( 070) 630 88 42
E-mail: office@edebiyyat-az.com
Elektorn orqan: edebiyyat-az.com
Ünvan: Sumayıt şəhəri, 2-ci mikrarayon.

“Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzeti ayda bir dəfə 8 səhifə olmaqla bir dəfə 1500 tirajla dərc olunur.Qəzet 2006-cı ildə Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyata alınıb.Qəzet “Azad qələm” qəzetinin kompyuter mərkəzində yığılır, səhifələnir və “Azərbaycan” nəşriyyatının mətbəəsində çap edilir.Qəzetdə gedən materillara görə müəlliflər məsuliyyət daşıyır.Müəlliflərin mövqeyi ilə redaksiyanın mövqeyi uyğun gəlməyə bilər.

Qəzet 2006-cı ildən nəşr olunur.
Qeydiyyatı: 1944
Tiraj: 1500
Dövrülüyü: ayda 1 dəfə
Təsisçi və baş redaktor: Nəcibə İLKİN
Baş redaktorun müavini və baş məsləhətçi: Fazilə QAFARQIZI
Redaktor: Gülnar MƏHƏRRƏMOVA
Şöbə müdirləri: Mətləb KƏRİMOV, İlkin ƏHMƏDOĞLU
Məsul katib: Bikə İSMAYILQIZI
Əlaqə telefonları: 055 291 77 43; 050 367 75 43
Daxili nömrə: 5 29
E-mail: Azad_qelem@mail.ru
Website: http://edebiyyat-az.com

Ünvan: Azərbaycan Respublikası, Bakı şəhəri, Yasamal rayonu, Mətbuat prospekti, 529-cu məhəllə, “Azərbaycan” nəşriyyatı, 7-ci mərtəbə

Salam, Əziz və Hörmətli Dostlar!
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalı “Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına dəstək”, “Çağdaş Türkiyə ədəbiyyatının inkişafına dəstək”, “Azərbaycanın istedadlı gənc yazarlarına dəstək” layihələrini həyata keçirir.Layihələrin rəhbəri Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Direktoru Rafiq Odaydır.
Layihə çərçivəsində yazarların özkeçmişləri (tərcümeyi-halları), ədəbi-bədii nümunələri, poeziya örnəkləri, nəsr nümunələri həm Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalında, həm də “Möhtəşəm Azərbaycan” müstəqil ictimai-siyasi, ədəbi-bədii qəzetdə yayınlanacaq.Layihəyə bu gündən start verilib.
Qeyd edək ki, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalı bir müddətlik
öz fəaliyyətini dayandırmışdı.Bu gündən etibarən öz fəaliyyətini yenidən bərpa edərək siz Əziz və Hörmətli Sayğıdəyər Dostlarımızın görüşünə yeni layihələrlə gəlib sizi sevindirəcək!
BİZİ SEÇİB, BİZİMLƏ OLDUĞUNUZ ÜÇÜN TƏŞƏKKÜRLƏR!

Dərin hörmət və ehtiramla:

Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Mətbuat Xidməti

15 noyabr 2013-cü il tarixdə Xırdalan Mərkəzləşdirilmiş Kitabxanasında Azərbaycanın istedadlı şairi Ədalət Nicatın “Dərdin də öz dərdi var” şeirlər kitabının təqdimatı keçirildi.
Tədbiri giriş sözü ilə Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin Təsisçilər Şurasının başqanı Əkbər Qoşalı açdı.O, “Dərdin də öz dərdi var” kitabının nəşrinin Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı üçün önəmli bir hadisə olduğunu, Uluslararası Aktivist Sanatçılar Birliyinin Azerbaycan tərəfindən ilk nəşr olunan kitab olduğunu qeyd etdi.Sonra Ədalət Nicatın həyat yoluna qısa nəzər salaraq bu günə qədər dərc olunan kitabları haqqında olan bilgiləri tədbir iştirakçılarına sundu.Daha sonra kitabın redaktoru Əli Kərim adına Sumqayıt şəhər Poeziya Klubunun direktoru İbrahim İlyaslı, filologiya elmləri doktoru, professor, tənqidçi Vaqif İbrahimli, Süleyman Rəhimov adına Qubadlı rayon ədəbi ictimai birliyinin sədri Qafqaz Əvəzoğlu, görkəmli ədəbiyyatşünas, tənqidçi Rüstəm Kamal, görkəmli və istedadlı şair Məmməd Nüamaz, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Oqtay Rza, “Sözün sehri” qəzetinin redaktoru Xan Rəsuloğlu Siqurd, kitabın üz qabığını işləyən rəssam Nəvai Metin Məmmədoğlu, görkəmli şairlər Dayandur Sevgin, Zakir Zahir, Azırbaycan Yazıçılar Birliyinin aylıq ədəbi-bədii orqanı “Ulduz” jurnalının “Poeziya” şöbəsinin redaktoru Fərqanə Mehdiyeva və başqaları çıxış edərək Ədalət Nicatın yeni işıq üzü görmüş kitabından, yaradıcığılığında ürəkdolusu danişdılar.Tədbirin ən maraqlı məqamlarından biri də Qubadlı rayon Mədəniyyət və Turzim şöbəsinin məsləhətçisi Eldar Xanlaroğlunun öncə işıq üzü görmüş kitablarını Xırdalan Mərkəzləşdirilmiş Kitabxanasına hədiyyə etməsi, şeirlər kitabından şeirini oxuması oldu.Tədibirin aparıcısı Əkbər Qoşalı Xırdalan Mərkəzləşdirilmiş Kitabxanasının rəhbərliyinə, müəllifə, zəhmət çəkib gələr insanlara təşəkkürünü bildirdi.

“Respublika gəncləri” qəzetinin xüsusi müxbiri, Azərbaycanın istedadlı xanım yazarı Hacı Zərifə Novruzovanın “Hindistan səfərim, “Tac mahal” gözəlim” kitabı 2013-cü ildə Bakı şəhərində “Gənclik” nəşriyyatı tərəfindən 160 səhifə olmaqla, 300 tirajla dərc olunub.Kitabın redaktoru “Qızıl qələm” fəxri media mükafatı laureatı, jurnalist-publisist Nazilə Rafiq, rəyçilər tarix elmləri doktoru M.N.Əlizadə, fəlsəfə elmləri doktoru R.R.Teymurovadır.
Bu kitab böyük bir dövlət olan Hindistan haqqında, onun gözəlliyindən, tarixindən, bu günündən, keçmişindən, ümumiyyətlə, ziyarıtində olduğum bütün müqəddəs yerlərin, ən qədim abidələrin, dünyada tayı bərabəri olmayan, 7 möcüzədən biri olan “Tac Mahal”dan, müsəlman məscidi “Cümə məscidi”ndən, gözlərimlə gördüyüm, neçə-neçə müqəddəs məkanlardan, əsrlərin yadigarı bu ulu torpağın, ruhuma qida verən bölgələrindən, ştatlarından, musiqisindən, tayı-bərabəri olmayan kino sənətindən və belə bir dövrdə Hindistan dövləti haqqında bu əsərin yazılması, Azərbaycan və Hindistan dövlətinin birliyi və inkişafının daha da yaxınlaşması istiqamətində atılan ən uğurlu addım hesab oluna bilər.
Qeyd edək ki, “Hindistan səfərim, “Tac mahal” gözəlim” kitabı müəllifin oxucularla ilk görüşüdür.

Müəllifləri Rasim Nəbioğlu və Müşfiq Cabiroğlu olan “Vüqar Əhmədin yaradıcılıq yolu” kitabı 2013-cü ildə “MBM” nəşriyyatında 384 səhifə olmaqla, 500 tirajla nəşr olunub.Ön sözün müəllifi ilahiyyat elmləri doktoru, professor, akademik Vasim Məmmədəliyev, elmi redaktoru filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Vüqar Qaradağlı, rəyçilər Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, professor Teymur Kərimli, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru İslam Qəribli, Azərbaycan Milli Konservatoriyasının professoru Rafiq Musazadədir.
“Vüqar Əhmədin yaradıcılıq yolu” monoqrafiyasi görkəmli şair, yazıçı, alim, tənqidçi, publisist, musiqişünas, dramaturq, tərcüməçi və pedaqoqun 50 illik ömür yoluna və çoxşaxəli fəaliyyətinə həsr olunmuşdur.Monoqrafiya müəllifləri respublikada və xaricdə geniş tanınan Vüqar Əhmədin ədəbi-bədii və elmi-pedaqoji yaradıcılığını ətraflı təhlil və tədqiq etmişlər.
Bu kitab ilk növbədə gənclərə ünvanlanmışdır.Daha sonra elm, tədris müəssisələrinin, mədəni-maarif ocaqlarının tələbələri və əməkdaşları, həmçinin magistr, dissertant, doktorantlar, habelə, kütləvi oxucu auditoriyası üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Azərbaycanın istedadlı yazarı Ədalət Nicatın “Dərdin də öz dərdi var” şeirlər kitabı 2013-cü ildə “Bilik” Poliqrafiya Mərkəzi tərəfindən 152 səhifə olmaqla, 300 tirajla dərc olunub.Kitabın redaktoru Ehtiram İlham, ön sözünün müəllifi İbrahim İlyaslı, üz qabığını işləyən Nəvai Metin Məmmədoğludur.
“Dərdin də öz dərdi var” şeirlər kitabı istedadlı şair Ədalət Nicatın oxucularla dördüncü görüşüdür.Əvvəlki nəşrlərdə olduğu kimi, bu kitabda toplanan şeirlərdə də yurd sevgisi, torpaq həsrəti, el-obaya bağlılıq, səmimi və sevdalı bir qəlbin ürək çırpıntıları kimi duyğular poetik bir dillə qələmə alınıb.Gözəl qələm ustası Ədalət Nicatın bu kitabının da şeirsevərlər tərəfindən maraqla qarşılanacağına inanırıq.
Qeyd edək ki, Ədalət Nicatın 2004-cü ildə “Haray, Vətən, haray, haray, Yurd haray”, 2010-cu ildə “Şirinli-acılı dünya”, “Gəl axtar məni” adlı şeir kitabları işıq üzü görüb.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin prezident seçkilərinin ilkin nəticələri ilə bağlı xalqa müraciəti

– Əziz həmvətənlər!
Hörmətli xanımlar və cənablar!
Mənə böyük etimad göstərmiş, yenidən prezident vəzifəsinə seçmiş doğma xalqıma minnətdaram. Azərbaycan xalqını əmin etmək istəyirəm ki, bundan sonra da doğma xalqıma ləyaqətlə xidmət edəcəyəm, daim Azərbaycanın dövlət maraqlarını müdafiə edəcəyəm.
Azərbaycan xalqı bu seçkilərdə azad, şəffaf şəkildə öz iradəsini ortaya qoydu. Azərbaycanda keçirilən prezident seçkiləri demokratiyanın təntənəsidir. Azərbaycanda bütün azadlıqlar mövcuddur. Azərbaycan demokratik dövlət kimi bundan sonra da uğurla inkişaf edəcəkdir.
Bu seçkilərin azad, şəffaf şəkildə keçirilməsi demokratiyaya doğru atılan növbəti ciddi addımdır. Azərbaycanda bütün azadlıqlar – söz azadlığı, mətbuat azadlığı, siyasi azadlıqlar, vicdan azadlığı təmin edilir. Azərbaycanda bütün xalqların, bütün dinlərin nümayəndələri bir ailə kimi sülh, mehribanlıq şəraitində yaşayırlar. Bu, bizim böyük üstünlüyümüzdür, böyük dəyərimizdir. Təsadüfi deyildir ki, Azərbaycan bu gün dünyada milli və dini dözümlülük məsələlərində çox önəmli ölkəyə çevrilmişdir. Azərbaycan dünyada multikulturalizmin mərkəzlərindən biridir.
Eyni zamanda, ölkəmizdə bütün proseslər müsbət istiqamətdə getmişdir. Azərbaycan xalqı bu seçkilərdə son on il ərzində görülən işlərə öz yüksək qiymətini vermişdir. On il ərzində dövlətçiliyimizin əsasları möhkəmləndi. Bu gün Azərbaycan dövləti güclü, müstəqil siyasət aparan bir dövlətdir. Bizim güclü ideoloji əsaslarımız vardır. Azərbaycançılıq məfkurəsi bizim ideoloji dayağımızdır.
Azərbaycanda bütün istiqamətlərdə inkişaf, tərəqqi özünü göstərməkdədir. Biz beynəlxalq məsələlərin həllində bu gün dünya miqyasında çox önəmli ölkəyə çevrilmişik. Azərbaycan dünya birliyinin mütləq əksəriyyətinin dəstəyi ilə iki il bundan əvvəl dünyanın ən ali orqanı olan BMT Təhlükəsizlik Şurasına üzv olmuşdur və hazırda bu təşkilata sədrlik edir.
Azərbaycanda iqtisadi sahədə çox böyük uğurlar əldə edilmişdir. Deyə bilərəm ki, son on il ərzində iqtisadi islahatlarla bağlı atılan addımlar və əldə edilmiş nəticələr dünya miqyasında ən ciddi nəticələrdir. Təsadüfi deyildir ki, bu nəticələr insanların gündəlik həyatında da öz əksini tapmaqdadır.
Son on il ərzində iqtisadiyyatımız 3,4 dəfə artmış, yoxsulluğun səviyyəsi isə təxminən on dəfə azalmışdır. Bu, ölkədə aparılan ciddi iqtisadi və sosial siyasətin nəticəsidir. Bu siyasətin nəticəsində Azərbaycan öz iqtisadi potensialını böyük dərəcədə möhkəmləndirə bilmişdir.
İqtisadi güc bizə imkan verir ki, öz maraqlarımızı beynəlxalq arenada da lazımi səviyyədə müdafiə edək. Azərbaycan bu gün nəinki regional, dünya problemlərinin həllində də öz rolunu oynayır və getdikcə bizim rolumuz daha da artacaqdır.
Azərbaycanda bütün istiqamətlər üzrə konkret proqramlar vardır. Böyük infrastruktur layihələri icra edilir, şəhərlərimiz abadlaşır, gözəlləşir, insanların yaşayış səviyyəsi yaxşılaşır. Dünyanın aparıcı iqtisadi qurumlarının reytinqlərinə görə, hətta dünyanı bürümüş iqtisadi və maliyyə böhranı zamanı Azərbaycan uğurla inkişaf edir. Bizim iqtisadiyyatımız son on il ərzində dünya miqyasında 40 ən rəqabətqabiliyyətli iqtisadiyyatların arasına daxil edilibdir. Bizim bütün təşəbbüslərimiz regional əməkdaşlığa hesablanıbdır. Azərbaycanda bütün sahələr üzrə inkişaf, tərəqqi vardır. Biz bu gün qürur hissi ilə deyə bilərik ki, Azərbaycan artıq kosmik dövlətə çevrilibdir.
Bütün bu nailiyyətlər Azərbaycan xalqının istedadı, zəhməti hesabına mümkün olmuşdur. Düşünülmüş siyasət, xalqla iqtidar arasındakı birlik və bütün təşəbbüslərimizin xalq tərəfindən dəstəklənməsi, hesab edirəm ki, uğurlarımızın əsas şərtidir, əsas səbəbidir.
Azərbaycanda aparılan enerji siyasəti nəinki region üçün, dünya üçün çox böyük əhəmiyyətə malik olan bir məsələdir. Bu gün Azərbaycan müasir, müstəqil dövlət kimi dünyada öz rolunu oynayır və bizim imkanlarımız getdikcə daha da genişlənəcəkdir.
Bu gün bölgədə gedən proseslərdə bizim təsir imkanlarımız kifayət qədər genişdir. Azərbaycanın razılığı olmadan bölgədə heç bir təşəbbüs – istər siyasi, istər iqtisadi mümkün deyildir. O təşəbbüsün gələcəyi olmayacaqdır.
Bütün bunlar görülən işlərin nəticəsidir. Bütün bunlar müstəqil Azərbaycanın uğurlarıdır. Müstəqilliyimizin nə qədər böyük dəyər olduğunu Azərbaycan xalqı gündəlik həyatda görür. Biz azadıq, biz müstəqilik. Bizim taleyimiz öz əlimizdədir. Bu seçkilərdə mənə verilən səslər, hesab edirəm ki, müstəqilliyə, azadlığa, xoşbəxt gələcəyə verilən səslərdir.
Mən çox fəxr edirəm ki, son illər ərzində bütün təşəbbüslərim reallığa çevrilibdir. On il bundan əvvəl – 2003-cü ildə xalqa elan etmişdim və bəyan etmişdim ki, əgər mənə etimad göstərilərsə, mən Heydər Əliyev siyasətinə sadiq qalacağam. Son on il ərzində bu siyasətə sadiq qalaraq Azərbaycanın inkişafı, Azərbaycanın tərəqqisi üçün çox böyük işlər görülmüşdür. Müstəqilliyimiz dönməzdir, sarsılmazdır.
Bu illər ərzində müstəqil siyasətimiz istənilən sahədə özünü göstərmişdir. Biz öz milli maraqlarımızı lazımi səviyyədə müdafiə edə bilərik, müdafiə edirik, edəcəyik. Mənim üçün Azərbaycan xalqının, Azərbaycan dövlətinin maraqları ən birinci yerdədir. Bu maraqların müdafiə edilməsi üçün xalqla iqtidar arasındakı birlik əsas şərtdir. Mən bütün addımlarımda xalqın dəstəyini hiss edirdim, bu dəstəyə güvənirdim. Əgər bu dəstək olmasaydı, biz heç bir işi görə bilməzdik. Məhz xalqla iqtidar arasındakı birlik, vəhdət Azərbaycanı fərqləndirən amillərdən biridir.
Bu seçkilərdə böyük səs çoxluğu ilə mənə göstərilən etimad həm görülən işlərə verilən qiymətdir, həm də Azərbaycanın gələcək inkişafı ilə bağlı olan, xalq tərəfindən ifadə edilən niyyətdir, tələbdir.
Biz gələcəyə çox böyük ümidlərlə, böyük nikbinliklə baxırıq. On ilin təcrübəsi bu inamı daha da artırır. Çünki son 10 il ərzində biz istənilən sahədə çox böyük uğurlara imza atdıq. Bu gün Azərbaycan güclü, inkişafda olan, müstəqil siyasət aparan dövlət kimi gələcəyə də çox böyük nikbinliklə baxır. Belə gələcəyə nikbinliklə baxmaq üçün kifayət qədər əsaslar vardır.
Növbəti illərlə bağlı bizim siyasətimiz açıqdır, aydındır. Mən dəfələrlə müxtəlif tədbirlərdə Azərbaycanın gələcəyi ilə bağlı öz fikirlərimi xalqla bölüşmüşəm. Görülən işlər haqqında xalqa daim hesabat verirəm. Bu gün də bildirmək istəyirəm ki, Azərbaycan bundan sonra da inamlı inkişaf yolu ilə gedəcəkdir. Azərbaycan beynəlxalq müstəvidə öz yerini möhkəmləndirəcəkdir və bütün beynəlxalq təşəbbüslər Azərbaycan xalqının maraqlarını müdafiə edəcəkdir.
Biz Azərbaycanda demokratiyanın inkişafı ilə bağlı bundan sonra da ardıcıl siyasət aparacağıq. Müasir dövlət quruculuğu prosesi bundan sonra da davam etdiriləcəkdir. Növbəti illərdə xoşagəlməz halların aradan qaldırılması üçün, xüsusilə korrupsiya və rüşvətxorluğa qarşı mübarizə daha da ciddi aparılacaqdır. Bu mübarizənin gözəl nəticələri vardır. Xalq tərəfindən bizim siyasətimiz, qətiyyətimiz, addımlarımız dəstəklənir. Sahibkarlığın inkişafı ilə bağlı siyasətimiz davam etdiriləcəkdir. Bütün istiqamətlər – yeni iş yerlərinin açılması, yoxsulluğun, işsizliyin azaldılması, idxalın əvəz olunması üzrə bizim konkret proqramlarımız vardır.
Sosial siyasətlə bağlı bu il və əvvəlki illərdə atılmış addımlar onu göstərir ki, bu məsələlərə nə qədər böyük əhəmiyyət göstərilir. Mən dəfələrlə bəyan etmişəm və bunu həyat və atılan addımlar da təsdiqləyir ki, Azərbaycan sosial dövlətdir. Bizim siyasətimizin mərkəzində Azərbaycan vətəndaşı, onun qayğıları, onun problemləri, onun təhlükəsizliyi, onun xoşbəxtliyi dayanır.
Növbəti illərdə biz bütün bu istiqamətlər – iqtisadi islahatlar, sosial siyasət, enerji siyasəti, xarici siyasət üzrə ancaq və ancaq irəliyə gedəcəyik. Biz daha da güclü Azərbaycan, daha da güclü dövlət quracağıq ki, bu dövlətdə hər bir vətəndaş özünü rahat hiss etsin, sülh, əmin-amanlıq şəraitində yaşasın. Son on il ərzində sabitliyin və ictimai asayişin qorunması bax bu reallıqları şərtləndirdi. Azərbaycanda insanlar təhlükəsizlik şəraitində yaşayır və bu, bizi fərqləndirən cəhətlərdən biridir.
Bir sözlə, əziz həmvətənlər, əziz bacılar və qardaşlar! Gələcək inkişafımızla bağlı məndə və əminəm ki, sizdə heç bir şübhə yoxdur. Azərbaycan bundan sonra da inamlı inkişaf dövrünü yaşayacaqdır. Azərbaycan dövləti və mən prezident kimi Azərbaycanın milli maraqlarını müdafiə edəcəyəm, xalqın rifahını təmin edəcəyəm.
Mən bir daha sizə son on il ərzində mənə göstərdiyiniz böyük dəstəyə görə minnətdarlığımı bildirmək istəyirəm. Bir daha sizi əmin etmək istəyirəm ki, var gücümlə doğma xalqımızın rifahı, dövlətimizin möhkəmləndirilməsi üçün çalışacağam. Biz birlikdə hələ böyük qələbələrə imza atacağıq.
Yaşasın müstəqil Azərbaycan Respublikası!

4 noyabr 2013-cü il tarixdə Dövlət Bayrağı Meydanında “9 noyabr-Azərbaycan Bayrağı günü”nə həsr olunmuş “Mənim üçrəngli bayrağım” mövzusunda Qaradağ rayon Gənclər və İdman İdarəsi və Qaradağ rayonundakı 274 saylı məktəbin təşkilatçılığı ilə ədəbi-bədii kompozisiya keçirildi. Kompozisiyadan əvvəl məktəblilər Dövlət Bayrağı Muzeyi və oradakı eksponatlarla əyani surətdə tanış oldular. Tədbiri giriş sözü ilə açan 274 saylı məktəbin direktoru A.Cəfərov məktəblilərin iştirakı ilə keçirilən belə kateqoriyalı tədbirlərin şagirdlər üçün əhəmiyyətindən danışaraq bu istiqamətdə Dövlət Bayrağı Muzeyindəki yaradılmış şəraitə görə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevə bütün pedaqoji heyət adından minnətdarlıq etdi. Sonra şagirdlər tərəfindən bayrağımızı tərənnüm edən şeirlər, mahnılar və milli rəqslər ifa olundu. Tədbirdə iştirak edən Qaradağ rayon Gənclər və İdman İdarəsinin rəisi E.Abbasov “9 noyabr-Azərbaycan Bayrağı günü” münasibətilə rayon İcra Hakimiyyətinin xüsusi göstərişi əsasında rayonda silsilə tədbirlərin keçirildiyini və bu tədbirin müvafiq tədbirlər planının tərkib hissəsi olduğunu qeyd etdi. Ədəbi-bədii kompozisiyanın sonunda tədbirin təşkilati işlərində yaxından iştirak etmiş müəllim və şagirdlər Qaradağ rayon Gənclər və İdman İdarəsinin fəxri fərmanları və hədiyyələrilə mükafatlandırıldılar.

Mətbuat tarixi

Uzun müddət Zaqafqaziyanın inzibati və mədəni mərkəzinin Tiflis şəhəri olması mətbuat və ədəbiyyata da öz təsirini göstərmişdir. Bakıda ilk rus qəzetinin nəşrinədək Azərbaycan xalqının iqtisadi və mədəni həyatına aid faktları Tiflisdə çıxan rus qəzetləri əks etdirirdi. XIX əsrin 20-ci illərindən başlayaraq “Tiflisskiye vedomosti”, “Zakavkazski vestnik”, “Kavkaz”, “Novoye obozreniye” və başqa qəzetlərdə Azərbaycan xalqının ədəbi həyatına aid yazılar əhəmiyyətli yer tuturdu.
“Tiflisskiye vedomosti” Qafqazda rus dilində çıxan ilk qəzet idi. Bu qəzetdə dekabristlərin iştirakı, qəzetin redaktor müavini V.D.Suxorukovun 14 dekabr hadisələri ilə sıx əlaqədar olması və s. haqqında məlumatlar vardır. Rus-Azərbaycan ədəbi əlaqələri haqqında maraqlı tədqiqatlar aparan alimlər “Tiflisskiye vedomosti” qəzeti haqqında da yeri gəldikcə bəhs etmişlər. “Tiflisskiye vedomosti” qəzetinin bəzi məqalələri mərkəzi qəzetlərdə yenidən dərc edilirdi. Bu qəzet 1829-cu ildə gürcü dilində, 1830-cu ildə fars dilində, 1832-ci ildə isə Azərbaycan dilində də buraxılmışdır. Azərbaycanca qəzetin adı “Tiflis əxbarı” idi.
XIX əsrin II yarısında Azərbaycanın iqtisadi və ictimai inkişafı milli mətbuatın yaranmasını zəruri edirdi. Bu zərurəti dərk edən görkəmli maarifçi Həsən bəy Zərdabi hökumətə müraciət edərək çətinliklə olsa da belə bir qəzetin nəşrinə icazə ala bilmişdi. Qəzetin nəşri üçün Zərdabi İstanbuldan xüsusi ərəb mətbəə şriftləri gətirtməli olmuş və nəhayət, xeyli əziyyətdən sonra 1875-ci ilin 22 iyulunda Bakıda qubernator mətbəəsində qəzetin ilk nömrəsinin nəşrinə nail ola bilmişdi. “Əkinçi”nin nəşrilə həm də milli mətbuatımızın əsası qoyulmuşdu. 1875-ci ilin 22 iyulundan 1877-ci ilin 29 sentyabrına qədər nəşr edilən “Əkinçi” qəzetinin ümumilikdə 56 sayı işıq üzü görmüşdür. Qəzet ayda iki dəfə 300-400 tirajla nəşr olunub.
İlk milli mətbuat orqanı olan “Əkinçi” qəzetinin işıq üzü gördüyü gün – iyulun 22-si respublikada “Mətbuat Günü” kimi qeyd edilir.
“Əkinçi” qəzetində Moskvadan Nəcəf bəy Vəzirov və Əsgər ağa Gorani, Şamaxıdan Seyid Əzim Şirvani və Məhəmmədtağı Əlizadə Şirvani, Dərbənddən Heydəri və Tiflisdən Mirzə Fətəli Axundovun məqalələri və digər yazıları dərc olunurdu.
1877-1878-ci illər Rus-Türk müharibəsi başlanan zaman arxa cəbhədə “türk-tatar” dilində qəzetin mövcudluğundan ehtiyat edən Rusiya hökümətinin göstərişi ilə 1877-ci ilin sentyabrın 29-da “Əkinçi”nin nəşrinə rəsmən xitam verilmişdi. Bundan sonra “Ziya”, “Kəşkül” qəzetləri işıq üzü gördü.
“Kəşkül”, “Əkinçi” ilə “Ziya” arasında orta bir mövqe tutmuşdu, lakin “Əkinçi” yə daha artıq dərəcədə meyli hiss edilir. Ziyalıların şüurunda “Azərbaycan milləti” məfhumunun oyanması “Kəşkül” dövrünə təsadüf edirdi. Onlar başa düşmüşdülər ki, “din” və “millət” məfhumları ayrı-ayrı şeylərdir. “Kəşkül” qəzeti öz səhifələrində bu məsələləri aydınlaşdırmağa səy göstərmiş və ictimai-siyasi şüurun inkişafına kömək etmişdir. “Kəşkül” Azərbaycan millətinin inkişafı və başqa millətlərlə dostluq əlaqələrini möhkəmlətməsi haqqında da müsbət səciyyə daşıyan məqalələr verirdi. Bu məqalələrin bir çoxu mövzusu , ideya istiqaməti, dili və üslubu, ehtiraslılığı ilə fərqlənirdi.
1870-ci ildən 1889-cu ilədək Qafqazda 56 mətbuat orqanı fəaliyyət göstərmişdir. Bunun 20-si rus dilində, 15-i gürcü dilində, 15-i erməni dilində, 3-ü Azərbaycan dilində idi. Əgər ayrı-ayrı elmi cəmiyyətlərin, idarə və təşkilatların rəsmi nəşrlərini də nəzərə alsaq, həmin rəqəm 69-a çatar. Həmin mətbuat orqanlarının bir çoxunun ömrü lap az olmuşdur. Cəmi 23 mətbuat orqanı 5 ildən yuxarı yaşaya bilmişdir. Bunlardan rus nəşrləri aşağıdakılardır: “Qafqaz”, “Tiflisski vestnik”, “Tiflisskiye obyavleniya”, (“Tiflisski listok”), “Kaspi”, “Yuridiçeskoe obozrenie”, “Bakinskiye izvestiya”, (“Bakinski torqovo-promışlennı listok”) və “Severnı Kavkaz”.
Bakıda rus dilində çıxan qəzetlər ideya – siyasi nöqteyi-nəzərindən Qafqazın digər şəhərlərində çıxan rus qəzetləri ilə bir cərgədə gedirdi. Azərbaycanda çıxan ilk rus qəzeti “Bakinski listok” hesab edilir. Qəzetin redaktoru Bakı real gimnaziyasının müəllimi Xristian Sink idi. Qəzetin ilk nömrəsi 1871-ci ilin martın 19-da (6-da) çıxmış, iyun ayında bağlanmışdır. 1872-ci ilin yanvarında qəzetin nəşri yenidən bərpa olunmuşdur. Həmin il iyunun 3-dək davam etmişdir.
1876-cı ildə Bakıda rus dilində ikinci bir qəzet “Bakinskiye izvestiya” nəşrə başlamışdır. Bu qəzet quberniya idarəsinin rəsmi orqanı idi və general – qubernator D.S. Staroselskinin təşəbbüsü ilə buraxılmışdı. Staroselski 1875-ci ildə “Əkinçi” qəzetinin nəşrinə də kömək etmişdi. Onun “Bakinskiye izvestiya” qəzetini çıxarmaqda məqsədi Bakı quberniyası haqqında oxuculara geniş məlumat vermək idi. O, hələ qəzet çıxmazdan xeyli əvvəl quberniya idarəsinin nəzdində mətbəə açmışdı, çapçılar dəvət etmişdi. 1888-ci ildən sonra qəzet “Bakinski torqovo – promışlennı listok” adı ilə çıxmışdır.
1894-cü ilin yanvarından “Bakinskiye qubernskiye vedomosti” adlı rəsmi dövlət qəzeti də fəaliyyətə başlamışdır. Qəzet teleqram və elanları olan əlavəsi ilə çıxırdı. Bu teleqram və elanların bir hissəsi Azərbaycan dilində buraxılırdı. Qəzet 1916-cı ilə qədər çıxmışdır.
Adları çəkilən bu qəzetlərin hamısında rəsmi xəbərlər, qərarlar, elanlar və teleqramlar geniş yer tuturdu. Bakıda rus dilində çıxan burjua qəzetləri içərisində “Kaspi” qəzeti daha uzun ömür sürmüş, müxtəlif dövrlərdə cəmiyyətin həyatını öz baxışları nöqteyi-nəzərindən əks etdirmişdir. Qəzetin 1881-ci ildən 1919-cu ilədək müddətdə 10 min 65 nömrəsi çıxmışdır.
“Kəşkül” qəzeti bağlandıqdan sonra Tiflisdə Azərbaycan dilində mətbuat orqanı yaratmaq üçün bir neçə dəfə təşəbbüs olmuşdur. Məsələn, Məmmədağa Şahtaxtinski 1896-cı ildə Azərbaycan dilində “Tiflis” adlı, Kamal Ünsizadə isə 1900-cü ildə “Daniş” adlı qəzet çıxarmaq istəmişlər. Lakin onların təşəbbüsü fayda verməmişdir.
M.Şahtaxtinskinin “Şərqi – rus” adlandırdığı qəzetin birinci nömrəsi 1903-cü il martın 30-da çıxmışdır. Əvvəllər o, həftədə üç dəfə buraxılırdı. 1904-cü il iyunun 8-dən etibarən gündəlik qəzetə çevrilmişdir. “Şərqi – rus” qəzeti XX əsrin ilk Azərbaycan qəzetidir, həm də ilk gündəlik Azərbaycan qəzetidir.
Azərbaycan mətbuatının qürurverici tarixi nəşrlərindən biri də ideyaları və onların gerçəkləşmə üsulları heç vaxt köhnəlməyən “Molla Nəsrəddin” jurnalıdır. Jurnalın redaktoru Mirzə Cəlilin əsas qayəsi milləti müasir dünyaya uyğun ölçülər səviyyəsində görmək idi. “Molla Nəsrəddin” bu amallar uğrunda mübarizə fonunda yaranmışdı. Jurnalın ilk nömrəsi 1906-cı il aprelin 7-də çıxdı. Jurnalın yazıları bütöv bir millətin başına açılan oyunların, əzab-əziyyətlərin, haqsızlıqların satirik ifadəsi idi.
Jurnalın birinci nömrəsi 1.000 nüsxə tirajla çap olunub yayılandan sonra az müddətdə “Molla Nəsrəddin” adı dillərdə gəzməyə başladı. Nəticədə jurnalın 2-ci nömrəsi 2.000 nüsxə tirajla çıxarıldı.
C.Məmmədquluzadə senzor tərəfindən jurnalda nəşr olunmasına icazə verilməyən şəkillərin və ya materialların yerini ağ saxlayır və yaxud “Bizdən asılı olmayan səbəblərə görə bu yer ağ qaldı” deyə yazırdı.
“Molla Nəsrəddin”in cəsarətli çıxışları onunla nəticələndi ki, 1907-ci il iyunun 8-də Tiflis general-qubernatoru jurnalın bağlanması haqqında əmr verdi. Bu hadisə xalqın böyük narazılığına səbəb oldu. Bakıdan, Şəkidən, Zaqafqaziyanın bir sıra başqa yerlərindən Tiflisə jurnalın nəşrinin bərpasını tələb edən məktublar gəlirdi.
Qısa fasilədən sonra jurnalın 23-cü nömrəsi iyulun 25-də çıxdı. 1908-1909-cu illərdə bir neçə dəfə “Molla Nəsrəddin” jurnalını bağlamağa təşəbbüslər edilmişdir.
1920-ci ildə C.Məmmədquluzadə öz ailəsi ilə köçüb Cənubi Azərbaycana getmişdir. 1921-ci ilin fevralında o, jurnalın nəşrini Təbrizdə yenidən bərpa etmişdir. Təbrizdə “Molla Nəsrəddin” jurnalının 8 nömrəsi çıxmışdır. Sovet hökumətinin təşəbbüsü ilə “Molla Nəsrəddin”in nəşri 1922-ci ilin noyabrında Bakı şəhərinə köçürülmüş və jurnal 1931-ci ilə qədər burada çıxmışdır. Jurnalın sonuncu nömrəsi 1931-ci il yanvarın 7-də buraxılmışdır.
Ümumiyyətlə, “Molla Nəsrəddin”in Tiflisdə 370 nömrəsi, Təbrizdə 8 nömrəsi və Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Bakıda 398 nömrəsi çıxmışdır.
“Mola Nəsrəddin” çap edilib yayıldıqdan sonra onun təsiri altında Qafqazda, Orta Asiyada, Volqa-boyunda, İranda və İran Azərbaycanında, Dağıstanda və başqa yerlərdə bir sıra satirik və yumoristik jurnallar çıxmışdır. Bu jurnalların bir çoxu “Molla Nəsrəddin”in layiqli ardıcılları olmuş, inqilabi-demokratik ideyaları yaymışdır. Bəzi satirik jurnallar isə liberal görüşlərdən irəli getməmiş, aşağı səviyyədə çıxmışdır.
1911-ci il noyabrın 29-dan Bakıda “Məktəb” adlı yeni bir uşaq jurnalı nəşrə başladı. (Bu haqda bax: uşaq mətbuatı)
1920-ci ildə Azərbaycanda Sovet Hakimiyyəti qurulduqdan sonra 1921-ci ildə nəşrə başlayan “Maarif” (cəmi 2 nömrəsi çıxmışdır) və “Qırmızı günəş” (sonra “Qızıl cavanlıq”), 1923-cü ildən çıxan “Gənc pioner”, 1927-ci ildən çıxan “Pioner” jurnalları, “Azərbaycan pioneri” qəzeti və s. mətbuat orqanları yeni nəslin tərbiyə olunmasında mühüm rol oynayırdılar.

Mətbuatın sovet dövrü
1919-cu ildə 20-dən çox bolşevik qəzeti nəşr olunmuşdur. Azərbaycan dilində “Bakı Fəhlə Konfransının Əxbarı”, “Azərbaycan gəncləri”, “Hürriyyət”,”Haqq”, “Füqəra sədası”, “Zəhmət sədası”, “Oktyabr inqilabı”, “Gənc işçi”, “Azərbaycan füqərası”, rus dilində “Nabat”, “Molot”, “Proletari”, “Raboçi put”, “Qolos truda”, “Bednota”, “Molodoy raboçi”, “Novı mir”, və başqaları Azərbaycan bolşeviklərinin nəşr etdikləri qəzetlər idi. Doğrudur, bu qəzetlərin ömrü çox az olmuş, bəzilərinin cəmi bir və ya bir neçə nömrəsi çıxmışdır. “Kommunist” qəzeti “Hümmət”, “Qoç-Dəvət”, “Təkamül”, “Yoldaş”, “Hümmət” (1917-1918-ci il-lər), “Bakı Şurasının Əxbarı” kimi bolşevik qəzetlərinin davamçısı olaraq meydana atıldı.
“Kommunist” 1919-cu il avqustun 29-da həyata gəldi. Azərbaycan bolşevikləri “Kommunist”i hökumət orqanlarından xəbərsiz, gizli buraxmışdılar. “Kommunist” in 1919-cu il gizli çıxan nömrəsini Ruhulla Axundov redaktə etmişdi. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra 1920-ci il aprelin 30-da Əliheydər Qarayevin redaktorluğu ilə”Kommunist” leqal şəkildə öz nəşrinə başladı.
Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin ilk illərində “Kommunist” və “Bakinski raboçi” qəzetlərinin səhifələrində qəzalardan tez-tez materiallar dərc olunurdu. 1923-cü il iyunun 16-da Bakıda “Kəndçi qəzetəsi”nin birinci nömrəsi çapdan çıxdı.
Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının Mərkəzi Komitəsi (KPMK) 1923-cü il iyulun 2-də Bakıda Şərq qadınlarının, xüsusilə Azərbaycan qadınlarını ictimai-siyasi həyata alışdırmaq məqsədilə aylıq, ədəbi, ictimai və siyasi jurnal olan “Şərq qadını”nın nəşr olunmasını qərara aldı. “Şərq qadını”jurnalının 1-ci nömrəsi 1923-cü ilin noyabrında 40 səhifədən ibarət 1000 nüsxə tirajla çapdan çıxmışdır. Jurnalın ilk redaktoru Ayna Sultanova olmuşdur. 1938-ci ildən “Şərq qadını”, “Azərbaycan qadını” adı ilə nəşr olunmağa başlayıb.
1926-cı ildə Bakı şəhər komsomol təşkilatının konfransı çağırılmışdı. Konfransın keçirildiyi gün bir dəstə fəal məktəbli üzərində “Pioner”sözü yazılmış 28 səhifəlik jurnal hazırlamışdı. Uşaqların xətti ilə yazılmış cəmi 50 nüsxə jurnal konfrans iştirakçılarının çox xoşuna gəldi.Həmin nüsxələr “Pioner” jurnalının ilk qaranquşu oldu. Aradan bir neçə ay keçəndən sonra, yəni, 1927-ci ilin fevralında “Pioner” jurnalı kütləvi tirajla çıxmağa başladı.
1934-cü il sentyabrın 2-də “Kommunist maarifi” qəzeti nəşrə başladı. 1938-ci ildə adı dəyişdirilərək “Müəllim qəzeti” adlandırıldı. Qəzet 1941-ci ilin iyununadək bu adla nəşr olundu. 1946-cı ilin aprelindən “Azərbaycan müəllimi” adı ilə yenidən nəşrə başlayan qəzet sonrakı illərdə də bu adla yaşadı.
İdman mətbuatımızın ən böyük tarixə malik nəşri olan “İdman” qəzeti həm də Azərbaycan mətbuatının ən qocamanlarından biri sayılır. 1932 – ci ildə ilk dəfə “Azərbaycan bədən tərbiyəçisi” (“Fizkulturnik Azerbaydjana”) adı altında işıq üzü görmüş “İdman” qəzetinin artıq 70 – dən çox yaşı var.
Sonrakı illərdə “Ədəbiyyat” (1933)”, Azərbaycan pioneri” (1938), “Kirpi” jurnalı (1952), “Bakı ” (1958) və s. qəzetləri meydana gəlmişdir.
Sovet dovründə şəhər və rayonlarda nəşr olunan qəzetlər: Bakı – “Bakı”, “Baku”; Gəncə – “Kirovabad kommunisti”; Naxçıvan – “Sovet Naxçıvanı”; Xankəndi – “Sovetskiy Karabax”; Mingəçevir – “Mingəçevir işıqları”, “Oqni Minqeçevira”; Sumqayıt – “Sosialist Sumqayıtı”, “Kommunist Sumqaita”; Ağcabədi – “Sürət”; Ağdam – “Lenin yolu”, “Ağdam”; Astara – “Sovet Astarası”; Abşeron – “Abşeron”; Ağdaş – “Əmək”; Ağsu – “Birlik”; Əli Bayramlı – “İşıq”, Mayak”; Bərdə – “Kommunizm yolu”; Balakən – “Şən həyat”; Oğuz – “Lenin bayrağı”; Göyçay – “Yeni həyat”; Daşkəsən – “Daşkəsən”; Cəlilabad – “Yeni gün”; Cəbrayıl – “Kolxozçu”; Dəvəçi – “Qurucu”; Culfa – “Zəfər”; Yevlax – “Təşəbbüs”; Beyləqan – “Yüksəliş”; Zaqatala – “Qırmızı bayraq”; Zəngilan – “Kənd həyatı”; Zərdab – “Pambıqçı”; Şərur – “İşıqlı yol”; İsmayıllı -“Zəhmətkeş”; İmişli – “Qızıl ulduz”; Qazax – “Qalibiyyət bayrağı”; Gədəbəy – “Tərəqqi”; Goranboy – “Mübariz”; Qax – “Şəlalə”; Kəlbəcər – “Yenilik”; Quba – “Şəfəq”; Qubadlı – “Avanqard”; Qusar – ” Qızıl Qusar”; Qəbələ – ” Qalibiyyət”; Kürdəmir – “İrəli”; Laçın – “Laçın”; Lənkəran – “Leninçi”; Lerik – “Bolluq uğrunda”; Masallı – “Çağırış”; Tərtər – “Qızıl bayraq”; Neftçala – “Oktyabr bayrağı”; Ordubad – “Yeni Ordubad”; Biləsuvar – ” Məhsul”; Sabirabad – “Muğan”; Saatlı – “Dönüş”; Salyan – “Qələbə”; Tovuz – “Həqiqət”; Ucar – “Yeni söz”; Füzuli – “Araz”; Xaçmaz – “Dostluq”; Xanlar – “Kommunist əməyi”; Şəmkir – “Ulduz”; Şəki – “Şəki fəhləsi”; Şamaxı – “Yeni Şirvan”, “Novıy Şirvan”; Şuşa – “Şuşa”; Şahbuz – “Qabaqcıl”; Yardımlı – “Yeni kənd”; Babək – “Əmək bayrağı” və s.
Bəzi qəzetlərina adları bir neçə dəfə dəyişmişdir.

Müasir mətbuat

Bütün Sovet Sosialist Respublikası İttifaqında (SSRİ) başlayan yenidənqurma havası Azərbaycana da çatdı və ictimai mühitə kəskin təsir göstərdi. Millətin dirçəliş dövrü kimi tarixdə qalan 1989-cu ildə “Azərbaycan” qəzeti yaradıldı. Müstəqil mətbuatın qaranquşu hesab edilən “Azadlıq” qəzeti də 1989-cu ilin 24 dekabr tarixində işıq üzü görüb. Qəzetə tanınmış jurnalist Nəcəf Nəcəfov rəhbərlik edib.
1990-cı ildə “Zerkalo”, “Səs”, 1991-92-ci illərdə “Yeni Müsavat”, “İki Sahil”, “525-ci qəzet”, “Yeni Azərbaycan” qəzetləri nəşr olunmağa başladı.
1998-ci ilin avqust ayının 6-da prezident Heydər Əliyevin imzaladığı xüsusi Sərəncamla Azərbaycanda mətbuat üzərindən senzura götürüldü. Həmçinin, 1999-cu ildə Kütləvi İnformasiya Vasitələri (KİV) haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanununun (ARQ), digər hüquqi-normativ aktların qəbulu həyata keçirilib.
Prezident İlham Əliyevin 31 iyul 2008-ci il tarixli Sərəncamı ilə “Azərbaycan Respublikasında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin (KİV) inkişafına Dövlət Dəstəyi Konsepsiyası (DDK) kimi mühüm bir sənəd təsdiq olunmuşdur. Konsepsiyaya uyğun olaraq 22 may 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondu (DDF) yaradılmışdır.
Hazırda ölkədə 4500-ə yaxın mətbuat orqan Ədliyyə Nazirliyində (ƏN) qeydiyyatdan keçib.

26 oktyabr 2013-cü il tarixdə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Muğan Bölməsinin təşkilatçılığı ilə Azərbaycanda Atatürk Mərkəzində jurnalist Böyükağa Mikayıllının Pedaqoji elmlər doktoru, professor ƏJDƏR AĞAYEVin həyat və fəaliyyətindən bəhs edən “İŞIQ” kitabının təqdimatı keçirildi. Tədbiri giriş sözü ilə AYB Muğan Bölməsinin sədri Namiq Hacıheydərli açdı. O, “İşıq” sənədli romanının Azərbaycan ədəbiyyatında ilk sənədli pedaqoji roman olduğunu və bu romanın gələcəkdə Azərbaycan pedaqoji fikir tarixini araşdıranlar üçün tutarlı mənbələrdən biri olacağını qeyd etdi. İlk söz tanınmış maarif xadimi Nəcəf Nəcəfova verildi. Daha sonra pedaqoq-alim Ənvər Abbasov, professor İramin İsayev, professor Akif Abbasov, professor Fərrux Rüstəmov, professor Nazim Kazımov, Vidadi Bəşirov, yazıçı-pedaqoq Allahverdi Eminov, qocaman maarif xadimi Asif Cahangirov, jurnalist Qulu Məhərrəmli, tədqiqatçı Teyyub Qurban, sosioloq-alim Əhməd Qəşəmoğlu, ağsaqqal şair Ənvər Əhməd, şair Əlisəmid Kür, şair Əyyub Şirlanlı, Zakir Ağdamlı, Stokholmda yaşayan yazıçı-filosof Eluca Atalı, Cəvahir Qaraqızı, Sevda Əlibəyli, Mahmudova Həcər və başqaları çıxış edərək “İşıq” kitabı haqqında düşüncələrini bölüşdülər və Əjdər Ağayev şəxsiyyətinin böyüklüyündən söz açdılar. Kitabın müəllifi jurnalist Böyükağa Mikayıllının çıxışından sonra söz Pedaqoji elmlər doktoru, professor Əjdər Ağayevə verildi. Professor Əjdər Ağayev minbir zəhmətlə qazandığı halal ucalığa gedən yolda keçdiyi əzablı ömür yolundan danışdı. “İşıq” kitabı haqqında fikirlərini paylaşdı. Müəllifə və zəhmət çəkib tədbirə gələn insanlara təşəkkürünü bildirdi.

Edebiyyat-az.com-un gundelik.info-ya istinadən yaydığı məlumata görə, tənqidçi-jurnalist, yazıçı-publisist, Təhsil Şurası mətbuat xidmətinin rəhbəri, “Təhsil və zaman” qəzetinin redaktoru Böyükağa Mikayıllının “İşıq” sənədli romanı kitabı işıq üzü görüb.Sənədli romanın birinci hissəsi olan bu kitab “MM-S” nəşriyyatı tərəfindən 464 səhifə olmaqla, 500 tirajla dərc olunub.Kitabın redaktoru Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin mətbuat orqanı “Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktor müavini Azər Turandır.Kitabın içindəki rəsmlər İlqar Mahmudundur.Üz qabığında məşhur Holland rəssamı Vinsent Van Qoqun əsəri təqdim olunub.
Kitabda pedaqoji elmləri doktoru, professor Əjdər Ağayevin həyat yolundan, təhsil illərindən və fəaliyyətinin ilk mərhələsindən bəhs olunur.Kitab müəllifin oxucularla ilk görüşüdür.

Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Muğan Bölməsinin Mətbuat Xitmətinə istinadən yaydığı məlumata görə,2013-cü il oktyabr ayının 26-da Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Muğan Bölməsinin təşkilatçılığı ilə Azərbaycanda Atatürk Mərkəzində jurnalist Böyükağa Mikayıllının Pedaqoji elmlər doktoru, professor ƏJDƏR AĞAYEVin həyat və fəaliyyətindən bəhs edən “İŞIQ” kitabının təqdimatı keçiriləcək.Tədbir başlanır: saat 12:00-da.Dəvətlisiz.

Sayğılarımla: Namiq Hacıheydərli

DƏRD Kİ, ADİLƏŞDİ, ONA DƏRD DEMƏ…

Şair İbrahim İlyaslı ilə jurnalist Həmid Ormanlının könül söhbəti

İbrahim bəy, ilin-günün bu vaxtında, Akif Səməd demiş “Hörmətin su qiymətində, Şerin sözün su vaxtında” 50 yaşı şair kimi haqlamaq çətininə gəlmədi ki?
Həmid bəy, bilirsən ki, mən giley-güzardan bir az aralıyam. 50-ni haqlaya bildiyimə görə də uca Tanrıya şükranlarım var. O ki, qaldı çətinliyə – hərənin özünə görə yükü var. Təki Allah insana bu yüklərin altında davam gətirmək üçün güc-qüvvət, həyat eşqi versin. Bəzən bir çiçəyi tamaşa qılmaq bir ömürlük acını belə adama unutdurur. Ömür qəmlərin və sevinclərin vəhdətindən ibarətdir.
Kimi deyir dünyanı gözəllik xilas edəcək, kimi deyir dünyanı insan azadlığı xilas edəcək. Bəs bu haxda İbrahim İlyaslı nə deyir?
İbrahim İlyaslı deyir ki, dünyanı Allah-Təala özü xilas edəcək. Təbii ki, Ona iman gətirənlərin, Ona tapınanların aracıyla. Gözəllik də, azadlıq da nisbi anlayışlardır. Gözəlliyi gözəllik, azadlığı azadlıq eləyən var. Allah insanı faili-muxtar yaradıb. İnsan birinci növbədə bunun fərqinə varmalıdı. Gözəllyi dəyərləndirmək üçün gərək gözəl də qəlb sahibi olasan.
Şerləriyin birində deyirsən ki: “Hardasan dünyanın halal adamı?” Tapa bilibsənmi həmin halal adamı?
Halal adamı tapa bilməmək də olar. Amma mən onun varlığına hər zaman inanmışam. Nə olsun ki, ona əlim çatmır, ünüm yetmir. Onun var olduğunu düşünmək, dərk etmək, hiss etmək mənə bəs elər.
Füzuli də deyirdi ki: “Kimi kim, bivəfa dünyada gördüm, bivəfa gördüm…”
Bu qənaətə gəlmək üçün əvvəlcə gərək Füzuli ucalığını fəth eləyəsən. Həmin ucalıqdan baxanda yəqin belə görünür.
Deyirlər insan taleyi yox, tale insanı seçir. Bəs İbrahim İlyaslı yenidən bu dünyaya gəlseydi yenə də şair olmaq istərdimi?
İstərdi. Məni seçən taledən heç narazılığım yoxdur. Məsləhətinə şükür. Mən şairliyin cəfasını çəkdiyim kimi səfasını da sürənlərdənəm. Ürəyimcə olan bir şeirin son sözünü yazıb, axırına bir nöqtə qoymağın ləzzətini özgə heç nədə görmədim.
Ədəbiyyatdan baxanda siyasət necə görünür?
Ədəbiyyatda olan adam məcbur olmasa heç üzünü o tərəfə çevirmək belə istəməz. Siyasət bizlərə yad olan bir sənətdir. Amma təəssüf ki: “Sən siyasətlə məşğul olmasan, o səninlə məşğul olacaq” kimi bir məşhur deyim də var. Siyasət həyatın özündən doğur. Buna görə də hər kəs istər-istəməz birbaşa olmasa da dolayısıyla bu əməlin içində olur. Dünya binnət olalı siyasət olub, var, olacaq da. Toplum idarə olunmağa məhkumdu.
Gənc qələmlərdən umudla baxdıqların varmı?
Əlbəttə var. Hər zamanın(bütün zamanlara dəxli olacaq) öz ədəbiyyatı yaranır. Çağdaş ədəbi gəncliyi mümkün qədər izləyirəm. Uğurlarına sevinirəm, uğursuzluqları görəndə təəssüflənirəm. Bəzən gənclərimiz ədəbiyyatın könül işi olduğunu unudurlar. Mətnlərində bilgilərini, mütaliələrini sərgiləyirlər. Bu keyfiyyətlər ədəbiyyatın, ələlxüsus da poeziyanın arxa planına aiddir.
Bilirsən ki, bir toplum kimi bizim də xeyli sorunlarımız var. Təbriz, Dərbənd, Borçalı, Göyçə, Qarabağ… məhz belə yaralı yerlərimizdəndir. Bu problemlərimizin həlli yolları barədə bir aydın kimi nə düşünürsən?
Bu sorunların çözülməsi və həlli hər mənada, bütün parametrlədə güclü olmaqdan keçir. Mən bir yazar olaraq bəşəri duyğularla yaşasam da, milliyətçi kəsimə aidəm. Sadaladığın dərdlərimiz məni də çox incidir. Türk qövmünün bu yaraları sağalıncaya qədər hər bir türk ayaqda olmalıdır. Başqa millətlər kimi bizim də bütöv məmləkətimiz, bəlli sınırlarımız olmalıdı. Bu istəyimizə çatana kimi dinclik tapmamalıyıq. Unutmamalıyıq ki, sənətindən, cəmiyətdəki statusundan asılı olmayaraq hər birimiz eyni zamanda millətin əsgərləriyik.
İstər iqtidaarda, istər də müxalifətdə fərqi yoxdur. Məddahların sırasına daxil olmamaq çətin deyil ki, Sənə?
Qətiyyən çətin deyil. Nəinki bu cür addım atmaq, bunu ağlından belə keçirmək mənim əxlaqımla daban-dabana ziddir. Valideyninə belə yarınan adamdan xoşum gəlməz. Azadlığın ən qatı düşməni elə məddahlıqdır.
İlham Mirzəyevin verlişinə çıxsan indiyənə qədər Sənə bəlkə də 5-6 etiraf elətdirmişdi. Bəlkə bizə də bir etirafda bulunasan?
Diqqətlə baxsanız mənim bütün etiraflarımı şeirlərimdə görə bilərsiniz. Etiraf etmək səmimi olmaq deməkdir. Səmimiyyətdən qıraqda şeir tanımıram mən.
Maraqlıdır ən böyük arzun nədir ?
Şablon səslənsə də deyəcəm: Ən böyük arzum məmləkətimi bütöv və azad, millətimi şərəfli və qalib görməkdir. Vəzifə düşkünü deyiləm, var-dövlət hərisi deyiləm, şan-şöhrət azarına tutulmamışam. Öz payıma qalsa, hər mənada sağlam, kamil və imanlı bir bəndə olmaqdan savayı Tanrıdan başqa bir diləyim olmazdı yenə də.
Təbrizin “Traktor”komandası ilə Qazağın “Göyəzən”i seçimi ilə üz-üzə qalsan hansına azarkeşlik edərsən?
Düzü, futbol azarkeşi deyiləm. Türkiyə komandalarının yabançılarla oyunlarına baxıram səmti düşəndə. Bunun da bəlli səbəbi var və niyəsini sən də bilirsən. Azərbaycanda futbolun zəif olduğunu azarkeş olmaya-olmaya hətta mən də bilirəm. “Traxtor”la “Göyəzən” oynasa birmənalı şəkildə “Traxtor”a azarkeşlik edərdim.
Ağrılarımızın, acılarımızın, ən ağır dərdlərimizin dillərdə mövzuya çevrilərək çeynənilməsi Sənə necə təsir edir?
Bir şeirim var. Çoxdan yazdıqlarımdandı. Birinci bəndi belədi:
Əyilə bildisə ona mərd demə,
Döyülə bildisə ona sərt demə.
Dərd ki, adiləşdi, ona dərd demə,
Çəkməsən də birdi, çəksən də birdi.

Həsrətini çəkdiyin adam varmı?
VAR.
Bir də görürsən ki, şairlər 50 yaşdan sonra nəsrə keçdi? Səndə belə ehtiyac yaranmayıb ki?
Mən nəsri oxumağı sevirəm. Çingiz Aytmatov ən çox sevdiyim yazıçıdır. Bu yaxınlarda rus dilində hekayələrini oxudum Aytmatovun. “Qanun” nəşriyatı ilə anlaşma yapdıq. Tərcümə edirəm həmin hekayələri. Ayrıca kitab halında nəşr olunacaq.
Bir çox ziyalılarımız maddi çətinliklərindən gileylənirlər. Qarının üçün yox, qədrin üçün soruşmaq istəyirəm ki, dolanışığın necədir?
Fiziki cəhətdən sağlam olan kişi gərək dolanışıqdan gileylənməsin. Dolanışığını qurmaq hər kişinin birinci missiyasıdır. Zəhmət çəkib səhərlər yuxudan tez oyansın, gecələr də bir az gec yatsın. Əməyini paraya çevirib ailəsini dolandırsın. O ki, qaldı mənə, mənim dolanışığım da əməyimə görədir. Allah bərəkət versin.
Oxucularımız üçün də maraqlı olar, bəlkə bir az da xeyli müddətdir imzası Sizdən xeyli qabağa keçən kiçik qardaşın, ünlü nəqşibənd Hacı Məhəmməd Astanbəylidən da danışasan.
Əslində bu sualı başqalarına, hal əhli olanlardan birisinə ünvanlasan daha yaxşı olardı. Mən qətiyyən özümü, ya başqa birisini Məhəmmədlə müqayisə etməzdim. Mən Azərbaycanda 10-larla şairdən biriyəm. Hacı Məhəmməd Astanbəyli isə təkdir. Onun məqamı başqadır. Nə həyat tərzi həyat tərzimizə, nə düşüncə formatı düşüncə formatımıza, nə duyduqları bizim duyğularımıza bənzəməz, zatən. Şair kimi də, insan kimi də bənzərsizdir Hacı Məhəmməd. Nə qədər təkid etsək də, kitabını nəşr etdirməyə razı sala bilmirik onu. Bir də onu xatırladım ki, Məhəmməd elə uşaqlıqdan tamam fərqli olub.
Necə olur ki, Sənin yazdıqlarıyın hamısı dillər əzbəri olur?
Bu cür sual qoymaqla məni çox tərifləmiş olursan, ay dost. Şeirlərimin bir qismini əzbərində saxlayanlarla zaman-zaman rastlaşıram. Bəzi qoşma və gəraylılarımı aşıqlarımız saza qaldırıblar. Yazdıqlarıma bu cür diqqət göstərənlərin hər birinə ayrıca təşəkkürlərim var. Sağ olsunlar. Mən hətta bəzilərinin ağız büzdükləri ənənəvi üslubda yazıram. Yazıram deyəndə ki, mənim bacardığım və elə istədiyim də budur. Münasibət isə oxucunun ixtiyarındadır. Bu yerdə heç bir təbliğat maşını işə yaramır. Heç kim oxucuya nəyisə zorla bəyəndirə bilməz.
Müasirin olan şairlərdən kimi bəyənirsən?
Yenə də ad çəkmək, kiminsə könlünə toxuna bilmək ehtimalıynan üzləşirik. Bir də ki, mənim bəyənib-bəyənməməyim nəyi həll edir ki… İstənilən müqayisədə bir yanlışlıq ola bilir. Həmişə müəllifinin kimliyindən asılı olmayaraq əsil şeir oxuyanda könlüm açılır, gözlərim gülür. Sabir Yusifoğlu və Vasif Süleyman isə mənim ilk şair dostlarımdır. Onların adını tutmadan bu sualdan adlaya bilmərəm.
İstədiyin mövzunu olubmu ki, şerlə deyə bilməyib başqa janıra müraciət edəsən?
Bircə dəfə bir hekayə yazmışam. Onu da nasir dostlarımın bir qismi əməlli-başlı tərifləyib, bir qismi isə çox zəifdir deyib. Mən bu yerdə iddialı deyiləm. Bir işdi olub. Bir də olmaz…
Öz aramızdır yaxşı da saz çalmağın var haaa. Saz sənə hansı hikməti öyrədib?
Mən aşıq olmayan yerdə saz çalıram, adətən. Ya tək olanda, ya da aşıq olmayan dostlar arasında. “Mənim də dünyadan qandıqlarım var, Sirmi var açmasın qara saz mənə” demişəm bir şeirdə. Saz məni sözün hikmətindən agah eləyib.
Şaiq Vəlisiz Sumqayıtın meyxanə məclisləri çox kövrək keçir ….
Hə… Şaiq Vəli ayrı aləmiydi. Şair kimi də, dost kimi də onun yerini heç kim verə bilməz. İndilərdə “dəst-xətt” ifadəsini tənqidçi dostlar, eləcə də bir çox yazarlar geninə boluna kullanırlar. Şaiq Vəli Əli Kərimdən sonra dəst-xətti olan yeganə şair idi çağdaş poeziyamızda. Onun şeirlərinin bir ayrı havası var. Bizim aşıqlar qədər, bəlkə də daha çox qıpçaq akınlarının oxularını sevirdi. Bu duyğu onun şeirlərinə də sirayət eləmişdi. Bir nəhayətsizlik var Şaiq Vəlinin şeirlərində. Zaman gələcək, Şaiq də öz qiymətini alacaq. Buna tamamilə əminəm. Hazırda dostumuz Umud Rəhimoğlu ilə Şaiq Vəlinin kitabını nəşrə hazırlayırıq.
Ədəbi taleyindən razısanmı?
Razıyam. Niyə də razı olmayım? İndiyəcən nəyə nail olmuşamsa hamısına görə yazdıqlarıma borcluyam. Mənə çoxlu və dəyərli dostlar qazandırıb, məni hörmət-izzət sahibi eləyib şeirlərim. Haqqımda xoş sözlər deyilib, səmimi ədəbi-tənqidi yazılar yazılıb. Nəşr olunan kitablarımın satışından evimə halal ruzi daşımışam.
Həyat yoldaşınızın yaradıcılığınıza münasibəti necədir?
Mənə elə gəlir normaldır. Təhsili, dünyagörüşü, hər ikimizin ixtisasca mühəndis olmamız, üstəlik onun da qazaxlı olmağı imkan verir ki, məni başa düşsün. Bütün bununla belə mən ailə ilə işlərim arasında məsafə saxlamağı xoşlayıram.

SƏSİMİZ DƏ BAMBAŞQADI

İBRAHİM İLYASLIYA

Cibimizə axın-axın
para gəlməyən adamıq.
Bu… və digər səbəblərdən
“Kara gəlməyən” adamıq.

Nə gəlir, – gələn başdandı,
əymədin, yaxan boş qaldı.
Səsimiz də bambaşqadı,
xora gəlməyən adamıq.

Axtardıq vaxtın yiyəsin,
O da mat qalıb, neyləsin?!
…Çağırma taxtın yiyəsi, –
Ora gəlməyən adamıq.

Sabir Yusifoğlu

Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi və Azərbaycan Mədəniyyət Fondunun layihəsi əsasında avqustun 7-də start götürmüş IV muğam televiziya müsabiqəsi davam edir.

Trend Fondun rəsmi saytına istinadən məlumat verir ki, müsabiqənin ilk günündə seçim turları nəticəsində Beynəlxalq Muğam Mərkəzində çıxış etmək hüququ qazanmış 21 gəncdən 11-i tamaşaçılara təqdim olunub. Növbəti yarış günlərində tamaşaçılar digər iştirakçıların da ifalarını dinləmək imkanı qazanıblar.
Bu gənclər müxtəlif rayon və şəhərlərdə aparılan dinləmələr nəticəsində seçiliblər. Ümumilikdə 500-dən çox gəncin iştirak etdiyi birinci turdan növbəti mərhələyə 48 xanəndə vəsiqə alıb, onlardan isə 21-i Bakı səhnəsində ifa etmək hüququ əldə edib.
Artıq dördüncü dəfədir ki, keçirilən muğam televiziya müsabiqəsinin münsiflər heyəti həmişə olduğu kimi peşəkarlardan ibarətdir.
Dördüncü muğam televiziya müsabiqəsi həftədə iki dəfə – çərşənbə axşamı və cümə axşamı keçirilir. Müsabiqənin bütün konsertləri Azərbaycan Televiziyası və “Mədəniyyət” kanalı ilə canlı yayımlanır.
Müsabiqə çərçivəsində zərb muğamlarına, təsniflərə həsr olunan konsertlər keçirilir. İştirakçılar dahi Azərbaycan şairləri Füzulinin, Nizami Gəncəvinin və digər ədiblərin sözlərinin yer aldığı muğam və təsniflər ifa edirlər.
Muğam yarışında diqqəti cəlb edən məqamlardan biri də iştirakçıların SMS-lər vasitəsilə deyil, peşəkar münsiflər heyəti tərəfindən qiymətləndirilməsidir.

Milli ədəbiyyatımızda İnsan konsepsiyası və onun inkişaf istiqamətləri
Rövşən Məmmədov
Sumqayıt Dövlət Universiteti / Azərbaycan
XX əsrin 60-cı illəri və bu dövrdə təşşəkkül tapmış ədəbiyyat. Bu dövrün ədəbiyyatı dövrü mətbuatda, ədəbi tənqiddə və elmi araşdırmalarda kifayət qədər araşdırılmış, haqqında olduqca geniş şərhlər verilmiş və təhlillər aparılmışdır. Nədir bu dövrün nəsrini əlamətdar edən… Bu illər nəsrinin, hər şeydən əvvəl İNSANa diqqəti dərinləşdi. Bunun məhz belə olduğunu demək, bəlkə də, hələ heç nə demək deyil, axı İnsan elə həmişə ədəbiyyatın diqqət mərkəzində olub. Ancaq məsələ burasındadır ki, “altımışıncılar” bədii ədəbiyyata bu mövzunu yeni mövzu, yeni problem kimi yenidən daxil etdilər. Söhbət – şəxsiyyətə, fərdə, mənəvi-psixoloji “daxil”ə, “Mən”ə artan bədii maraqdan gedir, mənəvi potensialı birbaşa “ictimai system” kimi yox, daha əvvəl vicdani etik səltənət, əxlaq mehrabı kimi açan bədii təhlil və tədqiqatdan gedir.
İnsan konsepsiyası mürəkkəb məsələ olduğundan onu fəlsəfi, sosial-siyasi, ideoloji istiqamətdə təhlilə cəlb edənlər, bu məsələ barədə bir-birindən fərqli elmi fikirlər söyləyənlər olsa da, onun sənətin başlıca amili olduğu inkar edilməzdir. Ədəbiyyat illərin, yüzillərin sınağından keçərək sübut etmişdir ki, onun əsas təsvir obyekti də, gələcəyə yönələn inkişaf istiqamətləri də insane üzərində qurulmuşdur.
Qeyd etmək lazımdır ki, ədəbiyyat insan talelərinin, insan münasibətlərinin məcmusudur. Ədəbiyyatda insan problemi, eyni zamanda qəhrəman problemidir, şəxsiyyət sənətkarın və bədii obrazın xarakteri, yazarın-qəhrəmanın estetik idealı məsələsidir. İnsan cəmiyyətdə şəxsiyyət kimi, xarakter formalaşmasında, inkişaf etməsində ədəbiyyatın rolu müqayisəedilməz dərəcədə misilsizdir.
Ədəbiyyat insan məsələsi, cəmiyyətdə şəxsiyyətin rolu, insanın azadlıqları problemi ilə bağlıdır. İnsanın həyatı, davranışı, fəaliyyəti, digərlərinə münasibəti cəmiyyət daxilində mövcud olduguna görə bu problem eyni zamanda ictimai anlam qazanır. Cəmiyyətdəki insan-cəmiyyət, cəmiyyət-fərd məsələsi də eyni zamanda ədəbiyyatın əsas təsvir obyektidir. Fərd kimi insanın daxili “Mən”i, onun sosial-psixoloji dərki, bu “Mən”in cəmiyyətdəki mürəkkəb münasibətlərinin üzə çıxarılması hər zaman yazarları dərindən düşündürmüşdür. Ədəbi qəhrəmanın bu münasibətlərdən doğan fərdi iztirabları cəmiyyətlə şəxsiyyət arasındakı mövcud dramatizmi müəyyənləşdirir.
İnsanın cəmiyyətdə tutduğu yer, mövqe, onun dövrü, ictimai-siyasi münasibətlər sistemi ilə sıx bağlıdır. Şəxsiyyət ictimai-siyasi və mənəvi mühitlə formalaşdığına görə onun mənəvi yetkinliyi və özünüdərki də bu makro mühit içərisində müəyyənləşir. Zamanın və dövrün, ictimai-siyasi quruluşun, idarəetmə sisteminin insan üzərindəki təsirləri, insanın təklənməsi, ondakı inam vı inamsızlıq, davranışında mütiləşmə və yaxud mübarizləşmə, döyüşkənlik hisslərinin artması kimi keyfiyyətlərə dolması 60-cı illərdə ədəbi prosesə ciddi təsir göstərirdi. İnsanın bu mühüm, dərin prosesdəki dəyişmələrini əks etdirmək, bədii üsullarda canlandırmaq yazarda daha yeni axtarışlar və təsvir üsulları tapmaq meylini gücləndirirdi. Ümumiyyətlə, insan və ətraf mühit arasındakı sosial-siyasi münasibətlər kifayət qədər ciddi problemdir və ədəbi prosesin inkişafında çox mühüm yer tutur.
İnsani münasibətlər, şəxsiyyətlərarası ünsiyyət, məhəbbət, konflikt, narazılıq və ziddiyyətlər ədəbi aləmdə xüsusi diqqət çəkən məsələdir. Ədəbi qəhrəmanın xarakterinin üzə çıxarılması, onun yetkinləşməsi, obraz kimi bədii dəyər qazanması şəxsiyyətlərarası münasibətlər arasında mümkün olur. Ədəbi qəhrəmanın şəxsiyyətinin formalaşması həyat mövqeyinin müəyyənləşməsi də bu məsələ ilə bağlıdır. Məhz buna görə çağdaş insanın daxili-psixoloji aləmi 60-cı illər ədəbi mühitində daha çox zəruri hesab edilirdi.
Ədəbi qəhrəmanların təkamül prosesinin izlənməsi göstərir ki, o dövrün ədəbi cərəyanları və ədəbi prosesi qəhrəmanların hərəkət və davranışına, psixikasına, düşüncə tərzinə, intellektual durumuna, ictimai varlıq kimi fəaliyyəyinə ciddi təsir göstərmiş və onun taleyinə mühüm yeniliklər gətirmişdi. XX əsrin modern baxışları, daxili-mənəvi, lirik-psixoloji düşüncələrə qayıdış, insanın mücərrəd taleyinin, insani ziddiyyətlərin qabarəq şəkildə üzə çıxarılması, bir tərəfdən sevgi və idealların genişliyi, digər tərəfdən fərdin-insanın imkanlarının məhdudluğu fərdi təklənmə və cəmiyyətdən təcrid olunma və s. kimi durumlar ədəbi şəxsiyyət və qəhrəman konsepsiyasının xüsusi çəkisinin nə qədər artdığını göstərirdi.
60-cı illər ədəbi prosesində diqqəti çəkən cəhətlərdən biri də fərdiləşmiş insan konsepsiyası, yəni çağdaş insanın mikromühitinin təsvirinə diqqətin artması idi. Sadə adamlarən bədii obrazının yaradılması, onların sadə, adi həyatının böyük təsvir obyektinə çevrilmişdi, qapalı həyatlarının aşkar canlandırılması geniş hal almışdı. Bu cəhət cəmiyyəti, bütövlükdə isə insan həyatını canlandırmaq baxımından qeyd edilən dövrdə prioritet sayılırdı. Ədəbiyyatın bu yöndəki axtarışları insanların daxili aləminə, mənəvi aləminə pəncərə açmağa zəmin yaradırdı. Ona görə də, yazılan roman, povest və özəlliklə də, hekayələrdə zahiri əlamətlərin təsvirindən çox, mənəvi aləmin təsvirinə üstünlük verilirdi. Bu proses özlüyündə bədii təsvirdə şəxsiyyətin daxili-mənəvi üfüqlərini genişləndir.
Ümumiyyətlə, bədii ədəbiyyatda insanın xarakterinin konfliktlərdə və mübarizələrdə formalaşdığı adi həqiqətdir. Lakin düşdüyü mühitdə konfliktlərin müxtəlifliyi, ziddiyyətlərin kəskinliyi, mübarizənin daha da güclü olduğu zamanlarda imkanların daxilində mübarizə aparır. Universal insan tipini fərqləndirən cəhət odur ki, burada insan, bəzən təbii imkanlardan daha artıq gücə malik olur. Burada söhbət təbii ki, fiziki gücdən deyil, mənəvi-psixoloji, daxili intellektual səviyyədən söhbət gedir.
Ədəbiyyatda insan konsepsiyası çox mürəkkəb anlayışdır. Dövr və mühitlə əlaqədar olaraq, insanın inkişaf prosesi, şəxsiyyətin tərəqqisi, mənəvi zənginləşməsi, daxili duyğulardakı oyanışlar və dirçəliş, ondakı intellektual və emosional-psixoloji imkanların genişlənməsi və s. kimi problemlər bu konsepsiyanın önəmli özəlliklərindəndir. Çağdaş insanın şəxsiyyət kimi formalaşması, xarakterinin müəyyənləşməsi üçün ədəbi proses önəmli vasitədir. Ədəbi proses insanları bədiiləşdirir və beləliklə də, bədii təsvir obyektinə çevrilən insan əbədilik qazanır.
Bu dövrün ədəbi nəsli geniş miqyaslı problemi daxili-şəxsi təhlilin və qiymətin güzgüsündə təsvir etdilər. Beləliklə də, şəxsiyyətlə cəmiyyət arasında qarşılıqlı sosial və əxlaqi əlaqə, hadisənin obyektiv mənası ilə onun fərdi şüurdakı qeyri-standart inikası kimi aktual ədəbi problemlər nəsrdə yeni estetik baxış və ölçü, əlavə ideya-fəlsəfi çalar kəsb etdi.
Cəmiyyətin yeni inkişaf mərhələsində insanın dairəsinin daha da genişlənməsi ədəbi prosesdə daha dolğun, daha real insan xarakterlərinin yaradılmasını tələb edir. Yeni insanın ictimai və mənəvi mühitdə hərtərəfli, inandırıcılıqla təsviri, ictimai və sosial durumların analitik təhlilinin dərinləşməsi, təsvirdə üslub rəngarəngliyinin artması da, məhz şəxsiyyətin sosial-mənəvi aləminin zənginləşməsi ilı bağlıdır.
Mövcud obyektiv dəyişikliklər zəminində həyat və insan amilləri arasındakı qarşılıqlı münasibətlərinin mürəkkəbləşməsi insanların xarakterinə də ciddi təsir göstərirdi. Bütün bunları genişliyi və mürəkkəbliyi ilə aşkar etmək üçün yeni bədii vasitələr, təsvir formaları axtarılırdı.
İnsanın daxili mənəvi aləminin getdikcə zənginləşməsi, şəxsiyyətlərarası münasibətlərin dərinləşməsi nəticəsində, 60-cı illər milli ədəbiyyatımızda çağdaş insan xarakterinin daha geniş təsviri çətinləşmişdi. Bu problem yazıçı təsvirlərinin daha da təkmilləşməsini, təsvir ustalığının artırılmasını, həyati proseslər içərisindən ümumi və fərdi özəlliklərin ayırd edilib bədii təhlil süzgəcindən keçirilməsini tələb edirdi. Keçmiş dövrlərdəki ədəbiyyatlardan fərqli olaraq, adı çəkilən dövrdə mənəvi aləmin təsvirinə, həyat hadisələrinin daxili-psixoloji, daha tez-tez isə fəlsəfi düşüncələrdə canlandırılmasına üstünlük verilirdi.
İnsan xarakterinin bədii əsərdə hadisələrin qeyri-müəyyən axınında deyil, xarakterik hadisələrin qanunauyğun inkişafı prosesində, həyati konfliktlər və durumlar içərisində müəyyənləşdiyi məlumdur. Kəskin süjet daxilində hadisələrin bir-birini əvəz etməsi və ədəbi “qabartmalar” vasitəsi ilə diqqətin cəlb edilməsi insanların birtərəfli, sxematik təsvirinə gətirib çıxararsa (belə halda insan-obraz hadisələri davam etdirən vasitə rolunu oynayır, yəni hadisə əsas, insan və onun xarakteri ikinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edir), həyati hadisələr içərisində insanın psixoloji dəyişmələrinin verilməsi, hadisələrin obrazı bütövləşdirən vasitə kimi səciyyələndirilməsi, yəni hadisə əsərdə psixoloji aləmi müəyyənləşdirən vasitə olur, insanın xarakteri əsərdəki bütün obrazların qarşılıqlı əlaqələri fonunda açılır. Həyat ziddiyyətlərinin (ictimai, təsərrüfat-iqtisadi, ailə-məişət və s.), insani münasibətlərin mürəkkəbliyi, hər gün qəbul edilən informasiyaların artması, müxtəlif ideoloji təsirlər ədəbi müşahidələrin intensiv inkişafını və sayıqlığını zəruriləşdirir.
İnsanlararası münasibətlərin ətraf mühitə təsirinin artması bir tərəfdən xarakterlərin zənginləşməsinə səbəb olurdusa, digər tərəfdən yeni həyat hadisələri və konfliktlərdə bədii obrazın real, əhatəli təsvirində yazıçı işini xeyli çətinləşdirir, ondan daha geniş və dərin müşahidəçilik, daha səmərəli təsvir ustalığı ilə yanaşı, yeni təqdim və təhlil bacarığı tələb edirdi. Ona görə də, adı çəkilən dövrdə sosial, iqtisadi və coğrafi mühitlər arasında insan xarakterinin bədii təsvir və səciyyələndirilməsində əvvəlki onilliklərdən xeyli fərqli olaraq, onun müəyyən mühit və vaxt çərçivəsində izlənilməsi və zahiri səciyyələndirmədən daha çox, daxili-psixoloji təsvir üstünlük təşkil edirdi.
Xarakterin təsvirində yazıçı təqdiminin, onun həyata baxışının dəyişməsi də, məhz 60-cı illərdə daha çox diqqəti cəlb edirdi. Xarakterlərin səciyyələndirillməsində artıq “o belədir” yox, “mən beləyəm” prinsipinə, yəni obrazın içəridən, öz düşüncələri vasitəsi ilə dəyərləndirilməsinə üstünlük verirdi.
O dövrdə psixoloji amillərin güclənməsi bir tərəfdən ədəbi prosesin özünün fəallaşması və həyat münasibətlərinin artması ilə bədii ideyaların daha yaxşı qaavranılmasına və duyulmasına da zəmin yaradırdı. Nəzəri ədəbiyyatda və ədəbi tənqiddə psixoloji nəsrin bu cəhətinin həllində onun müəyyən mənfi cəhətləri də qeyd olunurdu. Zamana, dövrə, mühitə və hadisələrə münasibəti qəhrəmanın fərdi, özünəməxsus(dar, məhdud, bəzən də subyektiv) düşüncələri kimi görünürdü.
Bədii obraz sosial mühit, cəmiyyət üçün xarakterik olmayan adi hadisələr üzərində qurulur, bu da çox vaxt konkret bədii nəticənin əmələ gəlməsini çətinləşdirirdi. Görkəmli yazarımız İ.Əfəndiyev yazırdı: ”Ədəbiyyatımıza yeni gəlməkdə olan gənc nasirlərin əsərlərində duyulan birinci ciddi nöqsan həyatın dərindən verilməməsi, adamların ötəri, səthi göstərilməsidir. Bunu hər şeydən əvvəl yazıçılıq müşahidəsinin zəif olması ilə izah etmək lazımdır. Bədii-psixoloji təsvirdə o qədər xırdaçılıqlara yol verilir, qəhrəman o qədər fikirləşdirilir ki, o, öz düşüncələri içərisində sanki yoxa çıxır, müasirləri ilə müqayisədə az qala “kənar adam” təsiri bağışlayır. Bədii nəsrin ortaya çıxardığı belə xarakterlər əslində kiçik çərçivələr içərisində tamdır, yaxşıdır, hətta inandırıcıdır, ancaq mürəkkəb münasibətlər dövrünün insanları və hadisələri ilə müqayisədə sanki yaddırlar, bu günün adamlarını yetərincə təmsil etmədiklərinə görə aldadıcıdırlar”.
Ümumiyyətlə, ədəbiyyat öz qəhrəmanlarını yetişdirərək onların səciyyəsi ilə dövrün xarakterini təcəssüm etdirir. Ancaq heç də həmişə ədəbi qəhrəman dövrün, həyatın simasını canlandıra bilmir. Həyat müəyyən məqamlarda oyundan kənarda qalmış, sözünün ötkəmliyini, hökmünü itirmiş, hamı ilə razılaşa-razılaşa aldanmış adamlar vasitəsiylə səciyyələndirilirsə (Anar “Dantenin yubileyi”, Elçin “Sos”), burada xarakterlər cəmiyyətin aparıcı qüvvəsi olmasa da, yazıçılar əsas diqqəti həmin adamların xarakterindəki müsbət cəhətlərə yönəldirsə və bu müsbət məqamlarla həyata, insana düzgün baxış müəyyənləşdirirsə, burada aparıcı qüvvə təsəvvürdə yaradılmış olur. Mühitə və dövrə münasibət qəhrəmanların hərəkətləri ilə deyil, bədii nəticə ilə üzə çıxır. Həyat hadisələri bədii-məntiqi nəticə ilə dəyərləndirilir.
60-cı illər nəsrinin, xüsusilə, o dövrün hekayələrinin yadda qalan özəlliyi ondan ibarət idi ki, burada aparıcı qüvvə, müsbət xarakter, qəhrəman hadisələrin aparıcısı kimi çıxış etmir, onun obrazı oxucu təsəvvüründə müəyyənləşdirilirdi. Bu da qeyd etdiyimiz kimi, bədii nəsrdə psixoloji təsvirin, fəlsəfi duyumun üstünlük qazanmasından irəli gəlirdi.
Hadisə və münasibətlərin mürəkkəbliyi, obrazlar sıxlığı təsvir vasitələrinin daha effektiv formalarına gətirib çıxarırdı. Bu, əsərdə daxili monoloqun və müəllif səciyyələndirmələrinin aktivləşməsini, qəhrəmanların hərəkətlərindən çox düşüncələrinin, müəyyən vaxt və məqamlarda keçirdikləri psixoloji halların dəyərləndirilməsini, onun daha dəqiq bədii təsvirini tələb edirdi. 1960-cı illər Azərbaycan ədəbiyyatında bu cəhəti Ə.Əylisli, Anar, Elçin, M.Süleymanlı, S.Azəri, İ.Məlikzadə kimi yazıçıların əsərlərində aydın görmək mümkündür.
İctimai gerçəkliyin mənəvi-əxlaqi qatlarına, şəxsiyyətin psixologiyasına artan maraq 60-cı illər Azərbaycan ədəbiyyatını bütünlükdə səciyyələndirir, onun ideya-bədii sərvət və estetik dəyər rolunu və çəkisini artırır.
O da maraqlı və mənalıdır ki, milli nəsrin “yeni dalğa”sı bədii tədqiqatın məcrasını gündəlik məişətə və adi adama yönəltməklə həm fərd, həm də cəmiyyət miqyasında mənəvi-əxlaqi iflas, ictimai və sosial tənəzzül, böhran əlamətlərinə diqqəti vaxtında cəlb etdi və elə məhz bu xüsusiyyəti ilə o, ümumittifaq nəsrinin vahid axarı ilə vəhdət və ahəng təşkil edə bildi. Bu yazıçılar yalnız ən yeni, çoxmillətli avanqard nəsrin deyil, həm də milli klassik irsin bədii ənənəsindən bəhrələndilər. Özəlliklə, C.Məmmədquluzadənin realizm və satira dərsləri, ondakı ayıq və oyaq nəsr üslubu, psixoloji yığcamlıq, ən sərt satiranın da lirika ilə qaynağı, amansız “mətnaltı”- semptomatik həqiqətlər, üslub və dil demokratizmi bu zaman yenidən bədii təravət və kəsər kəsb etdi (əvvəlki iki on ilin sürəkli laqeydliyindən sonra).
Yeni Azərbaycan nəsrinin Mirzə Cəlil ənənəsi ilə üzvi bağlılığını yazıçı Anar belə başa düşür: “əgər biz nəsillərin varisliyi və əlaqəsindən danışsaq, “yeni Azərbaycan nəsri” nin axtarışlarına sələflərindən ən yaxını yenə də C.Məmmədquluzadə olacaq. 60-cı illərdə bu sənətkar sanki yenidən kışf edildi, onun yaradıcılıq irsi xrestomatiya parıltısından təmizləndi və biz onun simasında öz böyük və həmişəyaşar müasirimizi gördük”.
60-cı illər nəsri müasirliyin ağırlı problemlərinə laqeyd qalmadı, ictimai yaraları açıb-ağartmaqdan, əşyaçılıq, konformizm, rüşvət psixologiyasını bütün neqativ təfsilatı ilə təsvirə cəlb etməkdən çəkinmədi. Özü də nasirlər bədii ədəbiyyatın yalnız mövzu imkanlarını genişləndirmədilər, həm də nəsrə yeni bədii vasitələr, bədii priyomlar məhz “yeni dalğa” üçün səciyyəvi olan obrazlılıq- daxili monoloq, “şüur axını”, təhkiyədə təzadlı montajlar, bədii zaman komponentləri və s. gətirdilər.
Müəyyən dərəcədə bədii obrazın, özəlliklə, müsbət qəhrəmanın özü də dəyişdi. Əlbəttə, şüurlu bir sosial vəzifə borcundan, etik-əxlaqi mövqedən irəli gələn güzəştsiz, fədakar, güclü hərəkətlərin sahibinə-qüvvətli şəxsiyyətə biz bu dövrün hekayələrində də rast gəlirik və onların birbaşa antaqonisti olan surətlərlə də tez-tez qarşılaşırıq. Lakin soyuqqanlı-rasional ovqatın diri, insani hiss üzərində göstəriş, sənəd və dəftərxana “həqiqəti”nin, ehkamın və kağızın, canlı gerçəkliyin özü üzərində sərhədsiz inhisarına artıq az-çox müəyyən hüdud qoyulmağa başlayır. 60- cı illər nəsri ənənəvi əxlaqi problemin əhəmiyyətini azaltmaqla bərabər, elə adamlar barədə də yazmağa başlayır ki, onlar əvvəllər nəsrin diqqətini çox az məşğul edərdi. Qəribə, uğursuz, təzadlı, mürəkkəb taleli adamlar, həyatda bəxti gətirməyənlər, mövcud sistemdə formalaşmış stereotiplər çərçivəsində “xoşbəxt” sayılan şəxslər ütüsüz, nahamar düşüncələr, xasiyyətlər və xarakterlər də nəsrə axınla daxil olmağa başladı.
Ümumiyyətlə, bu yazıçılar nəslini onların yaradıcılıqlarının başlıca meylləri baxımından səciyyələndirmək lazım gəlsə, demək olar ki, onlar ədəbiyyatın əsas vəzifəsini insana daha artıq diqqət və maraq göstərməkdə, insanın işindən, fəaliyyətindən çox onun şəxsiyyətini, mənəviyyatını açmaq, təhlil və əks etdirilməsində görürdülər. Onlar sovet gerçəkliyini tərənnüm etmir, onu bədii mühakimənin mövzu vəpredmetinə çevirirdilər. Buna görə də, onların əsərləri daha çox tənqidi mahiyyət daşıyırdı. Həmin əsərlərdə yazıçı mövqeyi, həyat hadisələrinə münasibət birmənalı təsir bağışlamırdı. Məhz bu səbəbdən həmin əsərlərin aktuallığı günümüz reallığında da itmir.
ƏDƏBİYYAT
1.Anar Nəsrin fəzası. – “Azərbaycan” jurnalı №7, 1984
2.Göyüşov Z. Daxilə pəncərə (özünüdərketmə). – Bakı: Azərnəşr, 1978
3.Qarayev Y. Meyar – şəxsiyyətdir. – Bakı: Yazıçı, 1988
4.Quliyev Q. “Bədii ədəbiyyatda ekzistensializm”. – “Cahan” jurnalı № 4, 1998
5.«Müasir sovet ədəbiyyatında konflikt və xarakter” məqalələr toplusu. – ADU, 1987
6.“Müasirlik uğrunda… Böyük sənət uğrunda”. – S.Mümtaz adına Azərbaycan Respublikası Dövlət ədəbiyyat və İncəsənət arxivi. – F. №137, siy. 1, iş №128, vərəqə 5-8
7.Şerbina V.R. “Müasir ədəbiyyatda insan konsepsiyası”. – Moskva: SSRİ-nin nəşriyyatı, 1963
9.Vəliyev İ. (Öməroğlu) Burulğanlar içində (məqalələr toplusu). – Bakı: Günəş, 1997
10.Vəliyev İ. İnsan: həyatda və sənətdə. – Bakı: Günəş, 1998
Ровшан Мамедов
Человеческая концепция в национальной литературе и его стадии развития
В данной статье исследовается человеческая концепция в нашей национальной литературе начиная с 60-х годов, анализируется его стадии развития.
Rovshen Mamedov
Human conception in national literature and growth stages
In this article the influence of human conception in national literature since 60-th, analysis growth stages of this conseption.

64 yaşlı Sumqayıt Şəhər gününü qeyd edir.
Bu gün xarici ölkələrdən və respublikanın bir sıra bölgələrindən Sumqayıta gələn saysız-hesabsız qonaqlar rəngarəng bayramın şahidi olub.
Şəhər günü Sumqayıtın Corat qəssəbəsindən 2 min ildən çox yaşı olan qədim qaladan başlanıb. Tamaşa burada yaradılmış bazar meydanında göstərilib. Bayrama öz qladiatorları ilə birlikdə böyük Roma sərkərdəsi Pompey də gəlib. Bayramın iştirakçıları respublikanın xüsusi sərhəd qoşunları dəstəsinin nümunəvi çıxışlarını izləyib.Sonra bayram Sumqayıtın mərkəzində yerləşən Dövlət Bayrağı Meydanına keçib.
“Şahin” respublika hərbi-idman oyununun qalibi olmuş şəhər məktəblilərinin, habelə şəhərin orta məktəb və məktəbəqədər tərbiyə müəssisələri yetirmələrinin dəstələri son dərəcə gözəl çıxışları ilə qonaqların zövqünü oxşayıblar.
Tədbirə Sumqayıt şəhər İcra hakimiyyətinin başçısı Eldar Əzizov, Baş nazirinin müavini, Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Əli Həsənov, Dövlət Sərhəd Xidmətinin rəisi, Sərhəd Qoşunları Komandanı, general-leytenant Elçin Quliyev, ARDNŞ-in “Azərkimya” İstehsalat Birliyi Müşahidə Şurasının sədri, Milli Məclisin deputatı Muxtar Babayev, millət vəkilləri Hacı Salayev, Leyla Abdullayeva, Pompey şəhərinin vitse-meri Emilio Sabonara, Qubadlı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Maliq İsaqov və ictimaiyyət nümayəndələri qatılıblar.
Daha sonra idmançılar, motosikletçilər, habelə Sankt-Peterburqdan gəlmiş barabançı qızlar çıxışlar ediblər. Həmçinin qırıcı təyyarələrin möhtəşəm avia şousu olub.
Bütöv bir günü əhatə edən “Şəhər günü” bayramı axşam saatlarında məşhur türk müğənnisi Rafet El Romanın konserti ilə davam edəcək və bayram tədbiri əsrarəngiz atəşfəşanlıqla yekunlaşacaq.

Əhali öz sağlamlığı naminə ekoloyi cəhətdən təmiz , keyfiyyətli məhsullardan istifadəyə – “ Azərsüd”-ə üstünlük verəcək

Süd məişətdə ən çox işlətdiyimiz nemətlərdən biridir. Süd məhsullarının faydası çoxdan təsdiq olunmuş bir faktdır. Süd məhsulları mədə şirəsinin ifraz olunmasını stimullaşdırır, bağırsaqların fəaliyyətini və maddələr mübadiləsini yaxşılaşdırır, orqanizm tərəfindən çox tez və asan mənimsənilir.
Bundan əlavə, insan orqanizminə düşdükdə südturşulu bakteriyalar S, B1, B2, B12, D vitaminlərini və hətta təbii antibiotikləri istehsal edir ki, onlar xəstəlikləri törədən mikrobların (o cümlədən, mədə-bağırsaq və vərəm xəstəlikləri törədən mikrobların) inkişafını dayandırır və ya onları məhv edir.
Bu yaxınlarda “Azərsun Holdinq” şirkətinin təşkilatçılığı ilə bir qrup jurnalist və gənc həkim kontingentindən ibarət heyət Kürdəmir Süd Kompleksində oldular. Baxış zamanı qonaqlar burada hər işin yüksək səviyyədə olduğunu, ən müasir avadanlıqlarla təmin olunub və keyfiyyətli südün istehsalı üçün ən yüksək texnologiyaların quraşdırıldığını gördülər.
Kürdəmir Süd Kompleksinin digər süd müəssisələrindən tam fərqli olduğunu gördülər. Yəni bu zavodun ən böyük fərqi ondadır ki, burada heyvanların bəslənməsi tam təbii şəraitdə həyata keçirilir. Sadəcə fermada heyvanların qida ilə bəslənərək süd emal olunmasına deyil, onların otlaqlara çıxarılmasına da şərait yaradılır. Daha dəqiq desək ferma əkin sahəsinin yaxınlığında yerləşdiyindən fermada şərait yaradılır ki, heyvan özü sərbəst şəkildə otlağa getsin, gəzsin, otlasın. Buna görə də ondan əldə olunan süd kifayət qədər keyfiyyətli və digərlərindən daha üstün olur.
“Azərsun Holdinq” şirkətinin əməkdaşı Afiq Səfərov bildirdi ki, Bildiyimiz kimi “Azərsun – Holdinq” ə məxsus Kürdəmir Süd Kompleksinin istifadəyə verilməsində əsas məqsəd yüksək keyfiyyətli məhsulla ölkəni təmin etməkdir.
Kürdəmir Azərbaycanın Mərkəzi Aran rayonudur. Süd sağılandan bir neçə saat sonra, istehsalatdan çıxan kimi artıq Azərbaycanın bütün satış nöqtələrində qısa müddətdə istehlakçılarımıza təqdim olunur. Kompleksin qurulması zamanı yerli mütəxəssislərin əməyindən istifadə olunub. Yüksək səviyyədə qurulan süd istehsalı xətti Azərbaycanda yeganə bu kompleksdədir. Günlük süd istehsalının əsas başlıca şərtlərindən biri günlük istehsal olunması ilə yanaşı, operativ şəkildə satışının təşkil olunmasıdır.
Bu da “Azərsun Holdinq” in malik olduğu çox güclü ticarət – dağıtım, satış potensialının hesabına mümkün olur.
Bizim yerli mütəxəssislərimizin təcrübəsi heç də Avropa, Amerika mütəxəssislərindən geri qalmır, əksinə daha üstündür.
Tədbirdə İnvestisiya bölməsinin layihə mühəndisi Çingiz Abbasov bəzi layihələr haqqında bizi məlumatlandırdı və bildirdi ki,
bəslənən heyvanların iqlimə uyğunlaşması istiqamətində işlər aparılır. Əsasən Almaniyadan, Fransadan və s. ölkələrdən limuzin, şarolin, honştayn cinsli inəklər fermaya gətirilib. Həmin heyvanların məhsuldarlıq göstəriciləri bu gün dünyada yüksək göstəricilərə malikdir. Ətlik, südlük cinslər də vardır. Südlük cinslərimizdən günlük 25 – 35 litr arasında süd əldə etmək imkanımız var. Ətlik cinslərimizdə 1 heyvan 1 ton 200 – 1 ton 300 kq – a qədər ətlik verir. Zavodumuz gələcəkdə qatılaşdırılmış süd ixrac edəcək. Zavodumuz qurulmaq ərəfəsindədir. Bizim zavodumuzda yüksək keyfiyyətli avadanlıqlardan, paslanmaz metallardan istifadə olunur. Kompleks ümumilikdə inkişaf edir.
Gələcəkdə bizim keçi və 3000 heyvan bəsləmə ilə bağlı planlarımız var. Hal – hazırda bu zavodda 200 heyvan bəsləyirik. Eyni zamanda toplama məntəqələrimiz də vardır.
Kompleksdə buzovların ayrıca bəsləmə ferması vardır. Ümumiyyətlə, heyvanlar 3 nəslə bölünür və ayrılıqda bəslənilir. Buzovlar xüsusi vitaminli qida ilə qidalanırlar.
Cənab Prezidentimiz bizim zavodun açılışında olarkən bizi dəstəklədi və təlimat verdi. 4000 ha Padarçöl – Şamaxı ərazisində heyvanların otlması üçün sahə ayrılıb. Kürdəmir süd emalı zavodunda Argentina mütəxəssislərinin heyvandarlıq təcrübəsində təsdiq etdikləri müasir tipli tövlə qurulub. Heyvanlar üçün tam təbii şərait yaradılıb. Damazlıq heyvan təsərrüfatını biz burada yarada bilmişik. Bu isə öz növbəsində çox çətindir. 3 böyük toplama məntəqəmiz var. Azərbaycanın 4 tərəfindən bizə təbii südlər toplanılır. Kürdəmir Süd Kompleksinin məhsuldarlığı günlük 120 ton təşkil edir. Hal – hazırda istehsal etdiyimiz 20 çeşidə yaxın məhsullarımız var. Məsələn: sterizlizə və bakterilizə olunmuş südlərimiz, ayranlarımız və qatıqlarımız var. Ayranın özünün müxtəlif çeşidləri vardır. Təbi nanəli, quru nanəli və sadə ayran. Qatıq növlərimiz – homogen olunmuş qatıq, üzərində qaymaq olan sadə qatıq və kənd qatığı . Qatığın məhsuldarlığı saatda 3 tondur. Maraqlı açıqlamalardan sonra biz zavodla və ferma ilə yaxıdan tanış olub və yeniliklərin əyani şahidi olduq.
Biz inanırıq ki, əhali öz sağlamlığı naminə ekoloyi cəhətdən təmiz , keyfiyyətli məhsullardan istifadəyə – “ Azərsüd”-ə üstünlük verəcək.

Sevinc Novruzova

Avropa Azərbaycan Məktəbində yeni dərs ili başladı

16 Sentyabr 2013 – cü il

Bu gün Azərbaycanın bütün təhsil müəssisələrində yeni dərs ilinin başlandığı ilk gündür. Bütün tələbələr, şagirdlər kimi, valideynlərin də sevincinin həddi – hüdudu yoxdur.
Çox hörmətli Prezidentimiz İlham Əliyev cənablarının və xanımı Mehriban Əliyevanın böyük səyi, təşəbbüsü nəticəsində fidan körpələrimizə göstərdikləri qayğı heç bir ölçü vahidi ilə ölçülə bilməz.
Bunu Azərbaycanın bütün rayonlarında, ən ucqar kəndlərində tikilib istifadəyə verilən məktəb binalarının, idman komplekslərinin gəncliyə verdiyi böyük qiymət kimi yazmamaq qeyri – mümkündür.

16 Sentyabr 2013 – cü il.

Mən də bir valideyn kimi övladım Elşad Əzimzadənin yüksək balla qəbul olunduğu Avropa Azərbaycan məktəbinin qarşısında dayanmışam.
Uşaqların ingilis, rus, azərbaycan dillərində hazırladığı bədii proqrama ;
rəqslərə, çox maraqlı səhnələrə baxdıqca insan daxilən bu aləmdən ayrıla bilmir, körpə fidanların çıxışı adamı valeh edir. Məktəbin direktoru, çox sadə, olduqca mehriban, mehriban olduğu qədər də simasından nur yağan Amalya xanım Sezgin öz səmimi, dolğun və sevgi dolu çıxışında valideynlərə, məktəbin bütün şagirdlərinə ən böyük uğurlar, gələcək təhsildə yeni – yeni nailiyyətlər arzuladı.

Bu gün 17. IX. 2013 – cü ildir.

Yeni dərs ilinin 2 – ci günüdür. Yenidən məktəbdəyəm.
Avropa Azərbaycan məktəbində.
Üçüncü sinif məktəbin 2 – ci mərtəbəsindədir. Özüm qələm əhli olsam da, bir valideyn marağı ilə övladım Elşad Əzimzadənin dərsindəyəm.
Müəlliməsi, həm də sinif rəhbəri
2012 – ci ilin “Ən yaxşı müəllim” müsabiqəsinin qalibi;
“Qabaqcıl təhsil işçisi”;
“Metodik vəsait müəllifi”;
25 il iş təcrübəsi olan Talıbova Pərvanə Niyazi qızı ilə söhbət edirəm. Çox səmimiyyətlə, uşaq dünyasının psixologiyasını dərindən bilən, elə ilk gündən onların sevgisini qazanan, həyatının ən şirin anlarını bu məsum körpələrə həsr edən, bu xanımla Azərbaycanın çox savadlı ziyalısı ilə, Pərvanə müəllimə ilə görüşüm sona yetir.
Sonda körpələri şama, Pərvanə müəlliməni isə, adı kimi bir pərvanəyə bənzədirəm…
Əzizim, Pərvanə müəllimə, arzu edirəm ki, şam kimi yanmağa başlayan bu fidanların başına fırlana – fırlana, gələcəyin alimlərin, həkimlərin, müəllimlərin, ən gözəl peşə sahiblərin yetişdirəsiniz.
İndi isə 1 – ci mərtəbədə aşağıda yerləşən yeməkxanadayam. Səliqə – səhman, çox yüksək səviyyədə təşkil olunmuş təmizlik, işçilərin geyimləri, yeməklərin çox çeşidli olması, uşaqlara qayğı və mehribanlıq insanı valeh edir. Yeməklərin çox yüksək səviyyədə olması, bu qədər uşağa valideyn kimi göstərilən nəvaziş, böyük hörmət və izzətə layiqdir.
Bütün bu gördüklərim üçün Nağıyev Aslana, Quliyeva Sunayə xanıma və bunların simasında bütün mətbəxt işçilərinə öz böyük minnətdarlığımı bildirirəm.

Hacı Zərifə Novruzova,
“Respublika gəncləri” qəzetinin xüsusi müxbiri
Bakı şəhəri, 18.09.2013

Mənim Prezidentim, mənim qardaşım

Siz oğlunuzu və yaxud qızınızı valideynlik fərəhi xatirinə həyata gətirib, tərbiyə etmirsiniz. Sizin ailənizdə, sizin başçılığınız altında gələcək vətəndaş, gələcək xadim və gələcək mübariz yetişir.
S. Makarenko

Bəli, Heydər ata, Zərifə ana, sizin dünyamıza, Azərbaycan adlı bir məmləkətə bəxş etdiyiniz bu ilahi varlıq da, eynən belədir. Həm gözəl vətəndaş, həm gözəl xadim, həm də ata yolunun mübariz davamçısı, bəşər tarixinə yeni səhifələr yazan, sadə, igid, mütləq qəlb gözəlliyi və qeyri – adi insani hisslərlə dolu olan bu oğula, bu varlığa…
O, Balzakın bir kəlamını çatdırmaq istəyirəm:
“Ata həmişə öz atalıq səadətindən feyz almalıdır”!
Canım qardaşım, əziz Prezidentim, bax elə ulu öndərimiz, Heydər atamız da, ruhən öz atalıq səadətindən feyz alır.
Çünki, siz onun istəklərindən də irəli getmisiniz!
Onun ruhu bu gedişatından razı və gecə – gündüz sizə duaçıdır, ona görə ki, Azərbaycan məmləkəti və Azərbaycan xalqı onun vuran ürəyi, düşünən beyni və gözləri idi.
Ərəblər deyir: “Atasına hörmət edən adamın ömrü uzun olar”.
Siz də atanıza hörmət əlaməti olaraq əlinizə alovlu məşəl alıb, böyük Azərbaycanı nura, işığa qərq edirsiniz!
Çox uzaq bir diyara, desəm ki, Savalan dağının ətəklərinə çox yaxın olan bir rayona, Yardımlı rayonuna, dağların başında qərib intizarlı, uzun bir yolu, gözdən uzaq, könüldən iraq diyara gəlmisiniz və gəlişinizlə o diyara nur və bərəkət gətirmisiniz.
Azərbaycan tarixində ilk dəfədir ki, o yollara asfalt çəkdirəndə siz, o qərib yollar, o möcüzəli, əzablı yolları yuxarı qalxan da siz!
Mən o yolları düz 35 ildir ki, ildə bir dəfə də olsa, qalxıram, amma təsəvvürümə belə gətirə bilməzdim ki, mənim Prezidentim, mənim qardaşım o narahat yolları, uzun yolları maşın karvanı ilə haçansa qalxacaq?
Atanız kimi bütün çıxışınız bədahətən, diliniz, danışığınız sərbəst və səlist, xarici ölkələrdə, lap elə ABŞ – da ingilis dilində çıxışınız vaxtı televiziya ekranından əl çəkmirəm.
Deyirəm, Tanrı sizi qorusun! Əziz Prezidentim, Əziz qardaşım!
Hər yerdə, hər məclisdə boyunuz hamıdan uca olsun, canınız sağlam olsun, Azəri xalqının əbədiyaşar Prezidenti olasınız.
Çünki, siz bütün türk dünyasının böyük oğlu, müstəqil Azərbaycan dövlətinin qurucusu və banisi, dünya şöhrətli siyasətçi, fenomenal şəxsiyyət olan Heydər Əliyevin oğlusunuz! Damarlarınızda ümummilli lider və xalqımızın müdrik rəhbərinin qanı axır.
P. A. Holbax yazırdı:
“Hakimiyyət yalnız o vaxt böyük nemət olur ki, onu əldə edən adama təbiət və tərbiyə alicənablıq, qüvvətli ruh, geniş ürək, dərin ağıl, böyük təcrübə verilmişdir”.
Tanrı bu gözəl xüsusiyyətlərin və keyfiyyətlərin hamısını yalnız sizə vermişdir.
Çünki, sizin soykökünüz – babanız, atanız – ananız, dayınız, əminiz – bir sözlə, bütün sülalə, bütün nəsliniz, alim, akademik və dünya siyasətindən başı çıxan, daxili aləmləri xeyirxahlıqla dolu olan günəşdirlər.
Günəşi örtsə də qara buludlar,
Yenə günəş adlı bir qüdrəti var.
Nizami

Lakin hakimiyyət daxilində baş verən bəzi oliqarx məmurların çəkişmələri və həmişə olduğu kimi, seçki qabağı başlanan hərc – mərclik, narahatçılıq, söz – söhbət, sadə xalq kütləsini çaşdırmaq, sabitləşən abu – havanı pozmaq, hər kəsin öz funksiyasını yerinə yetirə bilməməsi və bəzi qurumların şəxsi söz – söhbətlərinin qəzetlərdə çap olunması, lazımsız yazıları, mənasız, məntiqsiz, yerində və vaxtında işlədilməməsi, insanların əsəbləri ilə oynayan böyük qalmaqal və dava – dalaşdan başqa bir şey deyil.
Pifaqor demişkən:
“Sənin haqqında nə düşünürlər, düşünsünlər. Ədalətli hesab etdiyin işi gör”.
Mənim Prezidentim, mənim qardaşım oliqarx məmurların çəkişmələri qoy sizi darıxdırmasın, çünki siz “ədalət” deyilən, ədalətli hesab olunan işlərlə, xalqın rifah halının yüksəlməsi üçün lazım olan bütün əməllərlə məşğulsunuz!
Siz xalqın ürəyi ilə yaşayan insan, xalqın ürəyinə çox yaxın bir rəhbərsiniz!
K. Marks yazırdı:
“Tarix o adamları böyük adamlar hesab edir ki, onlar ümumi məqsəd üçün çalışmış, özləri isə nəcib adamlar olmuşlar”.
İndiki dövrdə K. Marksın bu tövsiyyəsini yerinə yetirməyə bilmərik.
Bütün böyük vəzifəli insanlardan tutmuş, kiçik vəzifəli insanlara qədər, hamı, ümumi məqsəd üçün gündən – günə gözəlləşən, böyüyən, işığa, nura qərq olan, dövlətimiz, şöhrətimiz, canımız olan böyük Azərbaycanımız üçün çalışmalıyıq, qurmalıyıq, yaratmalıyıq!!!

Hacı Zərifə Novruzova
“Respublika gəncləri” qəzetinin xüsusi müxbiri
Şirvan şəhəri

Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, “Qızıl qələm” media mükafatı laureatı, Azərbaycan mətbuatında 50 ildən artıq yazıları ilə çıxış edən görkəmli və istedadlı yazıçı-publisist Natiq Səfiyevin “Dağıstan xalqlarının nağılları” kitabı 2013-cü ildə “Təknur” nəşriyyatı tərəfindən 76 səhifə olmaqla 150 tirajla dərc olunub.Kitabın redaktoru Azərbaycan Xarici Dillər Universitetinin müəllimi Güntəkin İlyasovadır.
Dilimizə tərcümə edilmiş bu topluda Dağıstan xalqlarının nağılları toplanmışdır.Burada oxucu dağlıq ölkədə yaşayan bir çox xalqların-avar, ləzgi, lak, darqi, kumık və başqalarının məişət, qəhrəmanlıq, sehrli və heyvanlar haqqında nağılları ilə tanış olacaqdır.Bu kitab tərcüməçinin sayca dördüncü tərcümə toplusudur.Kitab məktəb yaşlı şagirdlər və geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.
“Dağıstan xalqlarının nağılları” kitabına “Dəyirmançının oğulları”, “Hazırcavab dəyirmançı”, “Əsa”, “Canavar, ayı və tülkü”, “Əkinçi bəbirə necə dərs verdi”, “Üç bacı”, “Göy çaqqal”, “Xəsis qazı”, “Dostluğun sınağı”, “Tənbəl qız”, “Falfaraş-Axun”, “Şamama”, “Üç müdrik məsləhət”, “Xala Ava və xoruzcuğaz”, “Qızıl başmaq”, “İlan və tülkü”, “Ayı balası”, “Süleyman xan”, “Ağ inək Zaza”, “Çobanın dostları”, “Qurd haqqında”, “Kamır-Batır”, “Ovçu və dovşan”, “Pəhləvan oğlan”, “Əkinçi və şir” nağılları daxil edilmişdir.

Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, “Qızıl qələm” media mükafatı laureatı, Azərbaycan mətbuatında 50 ildən artıq yazıları ilə çıxış edən görkəmli və istedadlı yazıçı-publisist Natiq Səfiyevin “Ürəkdə daş” kitabı 2013-cü ildə “Təknur” nəşriyyatı tərəfindən 44 səhifə olmaqla 300 tirajla dərc olunub.Kitabın redaktorları Cahan Vəliyeva və Güntəkin İlyasovadır.
“Ürəkdə daş” kitabı tanınmış monqol yazıçısı Sengiyn Erdenin müxtəlif illərdə qələmə aldığı hekayələrinin toplusudur.Həmin hekayələri Azərbaycanın istedadlı nasiri və tərcüməçisi Natiq Səfiyev 1965-ci ildə Moskva şəhərində “Proqress” nəşriyyatı tərəfindən rus dilində çap olunan “Çistiy istoçnik” (“Təmiz su mənbəyi”) kitabından götürmüşdür.Bu kitab Monqolustanın Xalq Respublikası elan edilməsinin 90 illiyinə həsr edilir.
Bu kitab tərcüməçinin 11-ci kitabı olub, 3-cü tərcümə əsəridir.Hekayələri dilimizə tərcümə olunmuş, tanınmış yazıçı Sergiyn Erdenin bu kitabı oxucular qarşısında qardaş monqol xalqının həyatından maraqlı səhifələr açılır.Yazıçının hekayələrində mövzu dairəsi həm özünəməxsus, həm də rəngarəngdir.Kitab geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.
“Ürəkdə daş” kitabına “Ürəkdə daş”, “Yeni alaçıq”, “Ana”, “Çəpiş”, “Həyat dərsi”, “İntiqam”, “Pinəçi”, “Xonqor-Zul”, “Yolda”, “Ağ çiçək” hekayələri daxil edilmişdir.

Həyat ŞƏMİ (Şamıyeva Həyat Rəhman qızı) Füzuli rayonunun Gecəgözlü kəndində anadan olub.Gecəgözlü kənd orta məktəbini əla qiymətlərlə bitirdikdən sonra Baki Dövlət Universiteti Tarix fakultəsinin şərqşünaslıq bölməsinə daxil olub. 1995-ci ildə həmin fakultəni fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Ilk şeirini 9 yaşında yazıb. 1999-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.2000-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin gənc yazarlara verdiyi fərdi təqaüdə layiq görülüb.2001-ci ildən Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin Məclis üzvüdür. 2003-cü ildə “Adamlar” adlı kitabı çapdan çıxıb. Eyni ildə Türkiyənin Sivas şəhərində düzənlənən TÜRKSOY 4. Şairlər Buluşmasında Azərbaycanı təmsil edib.2005-ci ildə YYSQ-nin (Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumu) Milli Kulturoloji mükafatını qazanıb. 2009-cu ildə Türkiyədə Özlem yayınevində “Yazılmayan Şiirler” adlı kitabı işıq üzü görüb. Eyni ildə Azərbaycanda “Gecə gözlü həyat” adlı kitabı çapdan çıxıb. AMEA-nın (Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası) Tarix İnstitutunda elmi işçi olaraq çalışır. Azərbaycan Respublikası Milli Televiziya və Radio Şurasında baş məsləhətçi vəzifəsində işləyir. Türk Dünyası Genç İletişimçiler Birliyinin genel sekreteridir.
1. Həyat xanım, ədəbi-bədii yaradıcılığa neçənci ildə hansı yazı ilə başlamısınız?
___ Yaradıcılığa 1998-ci ildə başlamışam deyə bilərəm. Çünki, ilk mətbuata çıxan şeirim o zaman üçün papulyar olan “Hər gün” qəzetində dərc olunmuş və bəyənilmişdi. Sonra həmin il, hər həftənin cümə günü “Ədəbiyyat qəzeti” redaksiyasında keçirilən “Gənclər günü” məclisinə getməyi tövsiyə etdilər mənə, getdim və orda ədəbi nümunələrimi oxudum. Baş redaktor Ayaz Vəfalı növbəti həftə qəzetində bir səhifəlik şeirlərimi dərc etmişdi. Çox sevinmişdim və özgüvənim artmışdı.
2. Dövri mətbuat səhifələrində dərc olunan ilk mətbu əsəriniz hansıdır?
___ “Tapdım səni”, “Kilidinə ürəyimin”…
3. İlk kitabınız neçənci ildə harada dərc olunub və necə adlanır?
___ “Adamlar” adlanır və 2003-cü ildə “Qanun” nəşriyyatında çap olunub. O kitabımı S.Rüstəmxanlı çap etdirmişdi, yeri gəlmişkən, bir daha dərin təşəkkürümü bildirirəm. Mənim AYB-nə üzvlüyümdə də S.Rüstəmxanlı zəmanət verən 3 böyük şairdən biri idi.
4.Neçənci ildən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutunda elmi işçı olaraq çalışırsınız?
___ 1998-ci ildən AMEA Tarix İnstitutunda çalışıram.
5.2012-ci il sentyabr ayının 22-də Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Qeyri-hökümət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurası tərəfindən maliyyələşdirilən və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi tərəfindən həyata keçirilən “Bölgə yazarlarına dəstək” layihəsi çərçivəsində Salyan və Cəlilabad Səfərləriniz iştirakçısınız.Həmin səfər çərçivəsində DGTYB-nin heyət üzvü kimi şeirlərinizi də səsləndirdiniz.Səfər haqqında təəssüratlarınız?
___ Söylədiyiniz layihə çərçivəsində biz Quba, Salyan və Cəlilabadda olduq. Bölgə yazarları ilə görüşdük. Ölkə xaricində dəfələrlə simpozium ve konfranslarda, şeir şölənlərində olmuşdum. Amma Azərbaycanın bölgələrində ilk dəfə idi ki şeir tədbirinə gedirdim. Bu səbəbdəndirmi, ya nədənsə o səfərlərin təəsüratı bir başqa idi. Daha isti bir doğmalıq hiss edirdim.
6.Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin Məclis üzvü seçildikdən sonra ədəbi-bədii yaradıcılığınızda hansı yeniliklər ?
___ Yaradıcılıq, yaradıcı olmaq özəl bir xüsusiyyətdir. DGTYB türk dünyasının yaradıcı gənclərini tanımaq imkanı verdi. O ki qaldı Məclis üzvlüyünə …
7.Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin aylıq ədəbi-bədii orqanı “Ulduz” jurnalında bu günə qədər müxtəlif yazarların ədəbi-bədii nümunələrinin dərc olunmasına köməklik etdiniz.Həmin yazarların ədəbi-bədii nümunələri, poeziya örnəkləri sizi qane edirmi?
___ Əsas odur ki, əl tutduğum insanların ürəyini sevindirmişəm.
8.Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatında yazıları ilə çıxış edən gənc xanım yazarlara məsləhətiniz nə olacaq?
___ Hər kəs özünü yazır, öz düşüncəsini, öz dərkini, öz fantaziyasını, öz təfəkkürünü qoyur ortaya. Xanım yazarlara xanımlığınızı qoruyub saxlayın deyərdim.
9.Sizi həm Azərbaycan, həm də Türk ədəbiyyatına bağlayan amil nədir?
___ millətimi və onun tarixini, ənənələrini, milli-mənəvi dəyərlərini sevməyim.
10.Bu günə qədər şeirlərinizi və məqalələrinizi dərc edib yayınlayan şəxslərə arzunuz?
___ Yuxarıda da adlar çəkmişəm. Ilk növbədə kitablarımın çapında əməyi keçənlərə – S.Rüstəmxanlıya, Vaqif Bəhmənliyə, dayım Tariyel Səfərova təşəkkür borcum var hər zaman. Ümumiyyətlə, siz deyən kimi, şeir və məqalələrimi çap etdirən və çap edən hər kəsə can sağlığı və uğurlar arzulayıram.
11.Son zamanlar ədəbi-bədii yaradıcılığınızda hansı yeniliklər olub?
___ Az-az, ya da tez-tez yazırıq. Baxır ovqata və duruma.. (gülür)
12.İnşallah qarşıdakı günlərdə gənc yazarlara dəstək olmaq üçün hansı tədbirləri həyata keçirməyi planlaşdırmısınız?
___ Bir ciddi planım yoxdu. Amma mənim dəstəyimə ehtiyacı olan varsa, əlimdən gələni əsirgəmərəm.
13.Azərbaycan xalqına arzunuz nə olacaq?
___ Azərbaycan xalqına hər zaman böyüklüyünü qoruyub saxlamağı arzulayıram.
14.Böyük Türk dünyasına xidmət etməkdən məmnunluq hissi keçirirsinizmi?
___ Qürur duyuram.
15.Sonda əziz oxucularımıza hansı şeirlərinizi ərməğan etmək istərdiniz?
___
Müsahibəni götürdü: Kənan AYDINOĞLU. Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin Sumqayıt şəhər təşkilatının elektron orqanı Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının “Mədəniyyət və Ədəbiyyat” bölməsinin əməkdaşı.

Monitorda evlərini axtaranlar

Bu gün üzərimdə qəribə bir ağırlıq hiss eləyirəm. Demək olar ki, gün boyu eyni mövzunu düşünmüsəm. Hətta bir neçə dəfə kövrəlib dolduğum da olub. Baxsanız heç bir ciddi problemim yoxdu, şükür Allaha hər şey normaldı. Yaşayış, sağlıq, ümumi vəziyyət…Amma… Təkcə bircə şeydən başqa…Əsil-kökümüzün vətəni olan Laçından başqa…Ümumiyyətlə, pafoslu və ağız dolusu vətənpərvərlikdən danışmağı heç sevmirəm. Heç kim inciməsin özüm yaşlarında, vətəndən bolluca dəm vuran birilərini görəndə içimdəki şübhələr o dəqiqə oyanır. Elə bilirəm ki, deyilən misralar, ötrülən kökslər hamısı nəyinsə xatirinədi. Gəlin düz danışaq:
– Axı, necə ola bilər ki, orda doğulmayan, orda yaşamayan, o yerləri ancaq böyüklərinin dilindən eşidib, yuxuda görən bu növcavanlara vətən itkisi, torpaq itkisi bu qədər təsir etsin?! Bu əsla ola bilməz! Yenə də hamını bulamaq istəmirəm. Özümə əl yeri qoyaraq deyirəm ki, vətənpərvər ruhlu gənclərimiz çoxdu. Mən də təvazökarlıqdan uzaq olsa da elələrindənəm. Başqa cür ola da bilməz. Çünki əbəs deyilmiyib ki, ot kökü üstə bitər. Məni ağrıdan, incidən tamam başqa bir şey də var, bu gun atamın-babamın doğulduğu torpaqlara ancaq virtual baxa bilirik. Hər dəfə atam, böyüklərimiz elə həvəslə monitorun qarşısında oturub, Laçına gedirik deyirlər ki…Hər dəfə də üzdəniraqların orda özlərinə qurduğu şəraiti görəndə əlləri-qolları bağlı çarəsiz halda qalırlar. Bunun nə demək olduğunu ancaq yaşayanlar deyə bilərlər. İnsanlar öz evlərini,həyətlərini kosmosdan bapbalaca bir görüntüyə dəyişiblər. Balaca bir nöqtədə oxşarlıq görəndə sevinirlər…Bu bizim məhlə, məktəb, ev deyib az qalırlar ki, monitoru qucaqlasınlar. Təbiətinin ilahi gözəlliyi olan bu əsrarəngiz bölgənin camaatı indi Milin ilan mələyən düzlərinə səpələniblər. Artıq ordan gələn yaşlı nəsil yavaş-yavaş bitmək üzrədi. Çarəsiz qocaların son vəsiyyəti isə acizanə şəkildə oralardan gələn bir ovuc torpaq olur.
Bu həqiqətən də insanlıq faciəsidi. Müharibə təkcə şəhid verib, torpaq itirmək deyil nə yazıq ki…21 ildir ki, atalarının şəkillərindən öpərək onunla ovunan uşaqlar, valideynlərinin məzarlarına həsrət qalanlar , uşaqlığının qoxusunu axtaranlar var. Paramparça səpələnmiş xatirələrin qırıntılarını ordan-burdan toplamaqla məşğuluq. Allah bizə yeni ümidlər versin…

Sumqayitxeber.com

Salam, Əziz və Hörmətli Dostlar!
Çağdaş Azərbaycan Ədəbi Elektron Məkanında yeni bir İnformasiya Agentliyi tezliklə fəaliyyətə başlayacağı barədə öncə sizi bilgiləndirmişdik.İnformasiya Agentliyinin nə vaxt fəaliyyət başlayacağı, hansı adla fəaliyyət göstərəcəyi məlum oldu.Məlumata görə, adı bir müddət gizli saxlanılan “Gundelik.İnfo” İnformasiya Agentliyi bu gün axşama yaxın fəaliyyətə başlayacaq. Bu haqda məlumatı Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalına adı hələ ki, gizli saxlanılan İnformasiya Agentliyinin Mətbuat Xidmətindən bildiriblər.
İnformasiya Agentliyinin Mətbuat Xidmətinin Rəhbəri Kamran Aydınoğlu Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının əməkdaşına müsahibəsi zamanı bu sözləri deyib: “Çağdaş Azərbaycan Ədəbi Elektron Məkanında bir neçə İnformasiya Agentliyi fəaliyyət göstərir.Faktiki olaraq Azərbaycan oxucularını yeni məlumatlarla təmin edirlər.Biz də öz növbəmizdə yeni İnformasiya Agentliyi açıb fəaliyyətimi daha da genişləmdirmək və oxucuları yeni məlumatlarla təmin etmək istəyirik!”.
Qeyd edək ki, portalda yer alacaq yeni məlumatlar Avropa və Rusiya mətbuatına istinadən yayımlanacaq.

Son vaxtlar ədəbiyyatımızda bir canlanma müşahidə olunur. Baş verənlərə çaxnaşma, qaynama da demək olar. Təəssüf ki, bütün bunlar ədəbi müstəvidə yox, şəxsi münasibətlər çərçivəsində cərəyan edir.

Bu hərəkətlilik Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) qurultayı öncəsi bəlkə də təbii sayıla bilər. Özünü ədəbiyyat adamı sayan bir çoxları özünü bu hadisələrin mərkəzində görməyə can atır. Ağrılı haldır ki, çoxu da bunu ədəbi əsərləri ilə yox, mübahisələrlə və kimlərisə qınaq obyektinə çevirməklə etməyə çalışır.

Amma bu kortəbii tozanaq və qarğaşalardan, deyişmə-didişmələrdən uzaq olub sırf ədəbi yaradıcılıqla məşğul olanlar da var Onlar çoxluq təşkil eləsələr də nəsə ortalarda görünmürlər. Yəqin bu da ondan irəli gəlir ki, onlar bu davanın ədəbiyyat naminə aparılan dava oçadığını, “yorğan davası” olduğunu anlayırlar.

Başını aşağı salıb işini görən belə yazarların çoxu əyalətdə yaşayan söz, ədəbiyyat adamlarıdır. Bu gün onlardan biri ilə söhbətləşəcəyik. O, istedadlı şair, AYB üzvü Əlirza Həsrətdir.

– Əlirza bəy, sizcə, ədəbiyyatımızda nə baş verir? AYB ilə Azad Yazarlar Ocağı arasında “savaş” bitməmiş AYB-çilər və Bakı Slavyan Universitetinin yaradıcılıq fakütəsinin yazarları başladılar. Bu olub-bitənlər əyalətdən necə görünür?

– Əslində mənim üçün AYO deyilən bir şey yoxdur. AYB-AYO qarşıdurmasına gəlincə isə düşünürəm ki, AYO AYB-də nə eyib axtarıbsa, güzgüdə özlərində gördüklərindən başqa bir şey görə bilməyib. O da həqiqətdir ki, AYB-də qınamalı şeylər də çoxdur. Hər il bir neçə insana təqaüd verirlər. Bu məsələdə yanlışlıqlar çoxdur. Görünən budur ki, təqaüdlərin verilməsində ədəbi meyarlar önə çəkilmir. Sanki heç maraqlanan yoxdur ki, bu adamın ədəbi fəaliyyəti buna imkan verir, yoxsa yox. Yəqin ki, o təqaüdçülərin hamısı üçün xahiş olunmur ki… Lap elə olsun. Həmin prezident təqaüdü alanlardan ilin sonunda yaradıcılıq hesabatı tələb olunmalıdır. Bu məsələlərə görə məsuliyyət daşıyan kimsə olmalıdır. Bax, məhz o kimsə gözə görsənmir! Mənsə AYB-nin ögey və qərib balasıyam. Qürbətdən hər halda AYB üçün isti bir şey deyə bilərəm. O ki qaldı AYB-çilər və yaradıcılıq fakütəsinin yazarlarına, bu haqda onu deyə bilərəm ki, iki qurumun rəhbərləri ədəbiyyatda sözün demiş yazarlardır. Məncə, ədəbiyyatdan başı çıxan hər kəs Anar müəllimi dəyərləndirməlidir.
– Çıxış yolunu nədə görürsünüz?

– Kiminsə tələbəsi inşafason bir şey yazır. Səhərisi gün də olur AYB-nin üzvü. Sonra da olur prezident təqaüdçüsü. Bəs AYB-nin çox sevdiyimiz rəhbərliyi bunları görmürmü? “Natəvan klubu”nda nə qədər dəyərsiz söz yığını ilə məşğul olanların kitab təqdimatı keçirilir. Onlara niyə bir irad tutan tapılmır?! Yazıq gənclik də elə bilir ki, müasir Azərbaycan ədəbiyyatı elə belə də olmalıdır. Bu neqativ halların həlli üçün köklü dəyişikliklər lazımdır.

– Ədəbi cərəyan və qruplar yaranır. Hər biri də iddialıdır. Bu iddiaların sonunda isə ədəbi maraqlardan çox şəxsi maraqların olduğu görünmürmü?

– Ədəbi qrupların yaranması yaxşı haldır. Amma əgər ədəbiyyata xidmət edəcəksə. AYO bir neçə il əvvəl çox fəal idi. AYO yaxşı yazıb şöhrətlənmək əvəzinə AYB-ni söyməklə, gərəksiz təhqirlərlə özünü əsl ədəbi ictimaiyyətin gözündən saldı.

– AYB- də gənc yazarlara münasibət heç də pis deyil axı…

– AYB yalançı gəncləşməyə doğru yox, həqiqi kamilləşməyə doğru addımlamalıdır ki, əvvəlki nüfuzunu qaytara bilsin.

Tural Balabəyli

Virtualaz.org

Azərbaycanın Qubadlı rayonunun Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilməsinin 20 ili tamam olur.

APA-nın məlumatına görə, Qubadlı rayonu 1930-cu ildə yaradılıb. ərazisi 802 kv.km-dir. 94 yaşayış məntəqəsi, o cümlədən, 1 şəhər və 93 kəndi var. 31 avqust 1993-cü ildə ermənilər tərəfindən işğal edilib. İşğal ərəfəsində əhali 30 minə qədər olub.

İşğala qədər Qubadlının iqtisadiyyatının əsasını taxılçılıq, heyvandarlıq, tütünçülük, baramaçılıq və üzümçülük təşkil edib. 2 üzümün ilkin emalı zavodu, 1 yağ-pendir zavodu, 1 asfalt zavodu, 1 inkubator-quşçuluq fabriki, 1 balıqyetişdirmə vətəgəsi, 1 daş karxanası, 1 mərmər sexi, Azərbaycan “Neftqazavtomat” təcrübə zavodunun filialı və s. fəaliyyət göstərib. Ümumiyyətlə, Qubadlı rayonunda 62 idarə və müəssisə olub.

Qubadlı rayonunda 61 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən, 33 orta, 16 səkkizillik, 12 ibtidai məktəb fəaliyyət göstərib.

Qubadlıda 180-ə qədər mədəni-maarif müəssisəsi olub. 84 kitabxana, 12 mədəniyyət evi və 44 klub, 7 avtoklub əhaliyə xidmət edib. Rayonda 2 uşaq-musiqi məktəbi də fəaliyyət göstərib.

Ümumilikdə işğal nəticəsində rayonda olan 6988 yaşayış evi, 1080 kənd təsərrüfatı obyekti, 32 rabitə, 86 səhiyyə, 180 mədəniyyət, 6 sənaye müəssisələri, 650 km avtomobil yolları, 9 körpü, 2 su anbarı, 150 kilometr magistral su xətləri, 4830 km elektrik xətləri, 165 kilometr magistral qaz boru xətti, 146 idarə, müəssisə binaları, 18 dəyirman, 4 su nasos stansiyası, 120 ədəd elektrik yarımstansiyası və transformator dağıdılmış, 13365 hektar meşə sahəsi işğal altında qalıb.

Ermənilər 5 mindən çox nadir eksponat saxlanılan Qubadlı tarix-diyarşünaslıq muzeyini də talan ediblər. 4-cü əsrə aid “Gavur dərəsi”ndəki ibadətgah, 5-ci əsrə aid “Qalalı” və “Göyqala” abidələri, 14-cü əsrdə tikilmiş “Dəmirçilər” Türbəsi, Hacı Bədəl körpüsü, Laləzar körpüsü, eləcə də Əyin, Yusifbəyli, Seytas, Qarağaclı, Xocamsaxlı kəndlərindəki digər tarixi abidələr hazırda işğal altındadır.

Erməni təcavüzü zamanı Qubadlı 5 il müddətində 238 şəhid verib, 146 nəfər əlil olub. Şəhidlərdən Əliyar Əliyev, Vasili Əliyev, Aslan Atakişiyev, Ələkbər Məmmədov, Kərəm Mirzəyev, Aqil Məmmədov, Bəylər Ağayev, Kazımağa Kərimov, Səfa Axundov Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülüb.

Qaynar.info

Bizə şair xalq deyirlər. Bu ifadəni əslində özümüz öz barəmizdə işlədirik. Ancaq bəzən başqa millətlərin nümayəndələri də bizdən «şair xalq» epitetini əsirgəmirlər. Məzə üçün…
Bu gün məsələlərə poetik yanaşan insanları psixi cəhətdən problemli sayanlar haqlıdırlar. Uzağa getməyək, elə Bakının özündə bir neçə xarici dil bilən, kompyuterdən başı çıxan, bir sözlə müasir insan poetik məntiqə yumorla yanaşır, vaxtı ilə hamının zövqünü oxşayan misraları rahatca ələ salıb gülür. Bilmirəm, bəlkə də bu, sovet dönəmində, şeirin ideologiya nökəri olması və bizim poetik düşüncəmizin məhz bu şeirlər üzərində qurulması ilə bağlıdır. Səbəblərdən geniş bəhs etmək olar. Ancaq məni indilikdə bu lağlağı vəziyyətə düşməyimizin səbəbləri maraqlandırmır.
Azərbaycanda baş verən hadisələr həmişə öz dramatikliyi ilə seçilib. Necə deyərlər, məğlubiyyət və müstəmləkəçiliklə zəngin olan tariximiz əslində istənilən sənət tədqiqatçısı üçün maraqlıdır. Sadəcə biz nə yaşadığımızın, hansı əzablar çəkdiyimizin fərqində olmamışıq heç vaxt. Bizdə lirika həqiqəti pərdələməyə, düz sözü bənzətmələr və metaforalar içərisində itirməyə xidmət edib. Uzun-uzun faciələr, yekə-yekə problemlər barədə dıydıq şeirlər, düşük bayatılarla kifayətlənmişik.
Görün zaman-zaman yaddaşımızı hansı misralar məşğul edib – ayrılarmı könül candan… şam əgər yanmırsa yaşamır demək… Xocalım, ay Xocalım… ağla qərənfil ağlı… axı el qeyrəti çəkdi şəhidlər… sıxma ürəyimi ürək cəhənnəm, axı sən ordasan, sən sıxılarsan… bilirdim ki, solacaqsan, dərməyəydim kaş ki səni… Hətta bu bozluq içərisindən seçilən Əli Kərimi də «Fəhlələr», «Ağrıya bir iki söz», «Ata» vs. kimi «ayağı yerə dəyən» şeirlərdən deyil, «Qaytar ana borcunu», «İki sevgi» kimi «dişi şeirlər»dən tanıyırıq. Şairlərimiz bir yana, nasirlərimizin qafası da həmişə «sazlı-sözlü» olub. «Köç», «Kür qırağının meşələri», «Tütək səsi», «Dantenin yubileyi» kimi məşhur əsərlər də məhz prozaik düşüncədən daha çox lirik ovqatın məhsuludur.
Qarabağ nəinki yazarlarımızın, hətta ictimai xadimlərimizin və sadə insanlarımızın qafasında «can, ay dağlar» kimi sentimental əhvalda inikas edir. Onun dramatizminə gitara və saz səsi qarışır. Biz şəhvani (ağıldan uzaq) vətən istəyimizi düşük vətən şeirləri və «Laçınım» tipli əttökən «Qarabağ havacatları» ilə ovuduruq.
Siyasilərimiz söz oynadır, əsgərlərimiz şeir yazır…
Sizi bilmirəm, şəxsən mən hərbi libasda şair görəndə bir daha yəqin edirəm ki, Qarabağ yuxuda darı misalıdır.
Toyuq olmaq ağırdır…

Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, “Xəlil Rza Ulutürk” mükafatı laureatı, istedadlı yazar Şərif Ağayarın “Pozuq fotoşəkillər” adlı növbəti kitabı “Zero” nəşriyyatı tərəfindən 88 səhifə olmaqla 1000 tirajla dərc olunub.Kitaba müəllifin öncə qələmə alınan şeirləri toplanmışdır.Kitabı almaq istəyənlər kitab mağazalarına müraciət edə bilərlər.

Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının klassiki sayılan, bir-birindən dərin, maraqlı əsərləri ilə nəsrimizi işıqlandıran, “İdeal” kimi nəhəng tarixi-fəlsəfi romanı ilə Azərbaycan ədəbiyyatında böyük dönüş yaradan hamının İsa Muğanna kimi tanıdığı xalq yazıçısı İsa Hüseynovun səhhətində problemlər yaranıb. Məsələ ilə bağlı Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin mətbuat xidmətinin rəhbəri Ədalət Əsgəroğlu ilə əlaqə saxladıq. Ə. Əsgəroğlunun sözlərinə görə, yazıçı hazırda Qazaxda öz doğmalarının əhatəsindədir. Onun böyrəklərində problem olduğu bildirilir: “Biz çox hörmətli, dəyərli yazıçımız İsa Hüseynovun ya özü, ya da ailəsi ilə mütəmadi olaraq əlaqə saxlayırıq. Mən bu gün onun xanımı ilə danışmışam. Hal-hazırda xalq yazıçısı Qazaxda öz doğmalarının, yaxınlarının əhatəsindədir. Bizdə olan məlumata görə, onun böyrəklərində müəyyən problemlər yaranıb. Ancaq ümid edirik ki, yazıçının səhhətində ciddi bir problem yoxdur. İnşallah yaxın günlərdə səhhətində olan problemlər də aradan qalxar. Allahdan ona can sağlığı, uzun ömür diləyirik”.