İsmayıl İMZANDZADƏ.” BAŞINIZ SAĞ OLSUN, KƏLBƏCƏRLİLƏR…”

                  

     Oğuz elimiz Kəlbəcərin işğala məruz qaldığı 1993-cü il 02 aprel gecəsi qatarla Bakıya getdiyimdən,  rayonun  nankor qonşularımız tərəfindən ələ keçirildiyindən xəbərsiz idim. Hardasa saat on bir radələrində “Azərbaycan” nəşriyatında əzəli dostum Adil Cəmillə görüşəndə onu çox məyus halda görüb, səbəbini soruşdum. Adil müəllim üzümə təəccüblə baxıb: “Xəbərin yoxdumu, mənim beşiyim-ata ocağım Kəlbəcərin damı-daşı uçub üstümə tökülüb. Görürsənmi, qəddimi də düzəldə bilmirəm” – dedi…

  Adı dillərdə əzbər olan Kəlbəcər mənim aləmimdə yurdumuzun şah damarı, yenilməz qalası-bürcü idi. Onun işğalından üç-dörd ay keçməmiş növbə Ağdama, Ağdərəyə, Füzuliyə, Cəbrayıla, Qubadlıya və sonra da Zəngilana çatdı…

       Bilənlər yaxşı bilir ki, Qarabağın hər bir guşəsi insanları valeh edirdi. Kəlbəcərdə olduğu kimi bizim Cəbrayılda da yalçın qayalar, sərt yoxuşlar, sayı-hesabı bilinməyən bulaqlar, yaşıl donlu meşələr göz oxşayırdı. Bununla belə, Kəlbəcər ana təbiətin şah əsəri, Ulu Tanrının  ən möhtəşəm abidəsi idi.

     İlk dəfə 1978-ci ilin iyun ayının əvvəllərində Kəlbəcərdə, İstisuda, “Taxa düzü”ndə, “Ceyran bulağı”nda, “Bağıtsaq” yaylağında olmuşam. Elə o vaxtlardan bəri Kəlbəcər mənim yaddaşımda gözəlliklər diyarı kimi iz salıb. Cəbrayılın işğalından sonra Mingəçevirdə müvəqqəti olaraq məskunlaşdığım ilk vaxtlardan  Kəlbəcər camaatının böyük bir qismi ilə dostlaşdım. Ulu aşıq sənətinin bölgədə təbliğində böyük zəhmətləri olan Dumanın, Qoşqarın, Qaraxanın, Fərəcin, Ziyadxanın… adları dilimdən düşmədi. Bu gün Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Mingəçevir bölməsinə qələmə aldıqları əsərlərlə yerli yazarlarla birgə “zinət”  verən Sönməz Ələkbər, Məhyəddin Məhərrəmoğlu, Zümrüd Rəhimova, Elşən Əzim, Mikayıl Xanlarov, Məhəmməd Nəbiyev…  (Allah rəhmət eləsin!) və  Ruslan Ələkbərlinin uğurlarına həmişə sevinmiş, Kəlbəcər ədəbi mühitinin zənginliyi iləigili qürur hissi keçirmişəm. Taleyin bəxşişinə bax ki, iyirmi il qabaq kəlbəcərlilərlə dost olduğum kimi həm də qohum olmuşam…

   Kəlbəcər uğrunda gedən döyüşlərdə minlərlə insanın şəhidlik zirvəsinə yüksəlməsindən, əsir-girov düşənlərin sonrakı talelərindən də yetərincə xəbərim var. “Zatı-kökü” bilinməyən bir bəlanın dünyamızı dolaşdığı bir gündə yurd həsrətinin iyirmi yeddinci aşırımını adlayan Kəlbəcər camaatının hansı iztirablar keçirdiyi hamımıza məlumdur. Bu hüzn dolu bir gündə tanıyıb-tanımadığımdan asılı olmayaraq Kəlbəcərin ağsaqqal-ağbirçəklərinə, ziyalılarına, cavanlarına xitabən deyirəm: –  “Allah cəmi şəhidlərimizə, o cümlədən o ulu məkanın ölüm-dirim savaşında ölümün üzünə şax baxan insanlara Ulu Tanrı qəni-qəni rəhmət eləsin!”” Başınız sağ olsun, Kəlbəcərlilər, gün o gün olsun ki, doğma ata-baba ocaqlarınıza təzədən qayıdasınız…

Elə bu ovqatla da Kəlbəcərlə bağlı iki şeirimi sağalmaz yurd yaralarınızın üstünə məlhəm kimi yaxmaq istəyirəm…         

 İSTİSUDA

Dədə Şəmşir, İstisuda
Sazın dindi, yaşa-dedim.
İlk sözümü Dəlidağda,
Sal qayaya, daşa-dedim.

Salam verdim Ağdabana,
Cığır dindi handan-hana.
Gülümsədi günəş ana,
Bəxtəvərsən meşə-dedim.

“Yelligədik” yaşıl ada,
Gəzdim şehə bata-bata.
Məmməd Aslan düşdü yada,
Bir də gəllik qoşa-dedim.

Yamacda qar damcı-damcı,
Daşlar üstə çəkdi qamçı.
Günəş ahıl dəyirmançı,
Gözəlmiş bu peşə-dedim.

Çeşmələr nəğməli-sözlü,
Yoxuş-yamac lalə üzlü.
Duman yolu kəsdi gizli,
Əcəb düşdüm işə-dedim.

Tərtər boyu gəzə-gəzə,
Söz sinəmdə döndü közə.
Ulu dağlar, keşkə sizə,
Bir də yolum düşə-dedim.

                      iyun, 1978

           SALAM DE

Şair Bəhmən, taleyimə acıma,
Yurd həsrəti qar ələyib saçıma.
Kəlbəcərli qardaşıma, bacıma
Perik düşən ellərimdən salam de!

Qəriblikdə nə xoş ovqat, nə həvəs
Bizi yaman sıxcalayır bu qəfəs.
Desələrki Dəlidağın hanı bəs,
Bürcüm uçdu, yağmalandı qalam, de!

Qırov düşdü simlərinə sazımın,
Çəhlimində güllər açmır yzımın.
Beş il qabaq “xaç nişanlı” tazının
Qarşısında ağlar qalan lalam, de!

Başımıza kül ələdi zamana,
Dünya qalmaz naxələfə, yamana.
Bir ox kimi qoyulmuşuq kamana,
Bu yaşımda bir sızlayan “valab”, de!

Ulu Tanrı yaratmayıb sərt bizi,
Arxa bilir ərən bizi, mərd bizi.
Köynəyindən keçiribdi dərd bizi,
İsmayıla qardaşım de, balam de!

                                  1996

İradə AYTEL.“Qafiyəsiz baxışlar”

İnqilab İsağın “Canım sənə desin” şeirlər kitabını oxuyandan sonra…

Oyatdım canımdakı
Ağrıların şahını.
Anamın göz yaşını,
Atamın günahını…

Canındakı ağrıları, anasının göz yaşını və atasının günahını oyadaraq söz-söz əriyən, misra-misra dirilən İnqilab İsaqdan danışmaq xoşdur. Çünki İnqilab müəllim mənə çox doğma olan Gəncə Ədəbi mühitinin özündədir. O mühitdə sevilən şairin şeirləri sərhədlərini aşaraq ərazisini genişləndirməyi də bacardı.

Bu yaxınlarda müəllifin yeni kitabı – “Canım sənə desin” şeirlər toplusu işıq üzü gördü. Bu kitab da əvvəlki poeziya nümunələri kimi oxucuların və söz adamlarının diqqətini cəlb etdi.

“Canım sənə desin” də İnqilab İsağın əvvəlki kitabları kimi uğurlu oldu, oxucu diqqətini özünə çəkə bildi. Lakin bu kitab əvvəlkilərdən fərqli olaraq ağrıyla, həsrətlə daha çox yükləndi. Bilmirəm, bu ötən illərin yanğısıdırmı, ya ümidini yollarda gecikən görən bir ürəyin fəryadıdırmı, ya ümumiyyətlə insan müdrikləşdikcə, yaşa dolduqca daha kövrək olmasındandırmı… ortadakı həqiqət isə bu; “Canım sənə desin”dəki şeirlərin əksəriyyəti kədərlidir:

Mənim ümidlərim gecikən yola,
Mənim ağrılarım əlli çatacaq.

O şeirlər ağrılarla elə yüklənib ki, bu yükün altındakı şair ürəyi sızıldamaya, göynəməyə bilməz. O ürək təkcə öz dərdini, öz ağrısını yaşamır. O ürək bütün bəşəriyyətin, insanların iztirabına yanır. O ürək qara günlərində qara çörəyini dilim-dilim edərək, qara günlülərin gününü özününküləşdirir, özünü əridir:

Bölərdim qara çörəyimi
Qara günlərimlə
Dilim dilim…

O ürək içində bahar gəzdirsə də çölündəki xəzana tapınır, ondan imdad diləyir, o bahar yaralansa belə baharının xatirinə yaralarını gizlətməyə çalışır, ağ-qara, adi günlərinə sözlə boyaq vuraraq al edir, yaşıl edir (yaxud etməyə çalışır), içindəki löyün-löyün (löyün-löyün nə gözəl sözdü deyilmi. Bu səmimi, şirin, lakın artıq arxaikləşmiş ifadəni poeziyaya gətirərək yenidən diriltmək nə gözəldir. Bunun üçün də İnqilab İsağı alqışlamağa dəyər) ümidləri oyatmağa çalışır. Fəqət o ümidlər oyandımı, göyərdimi, bunu oxucu sonda görür və göyərməyən ümidlərə təəssüf edir:

Xəzan yeli, baharımı darama,
Öz içimdə ögey oldum yarama.
Söz boyadım hər ağıma, qarama,
Löyün-löyün ümidləri oyatdım.

Ölümə tapınmaq, çarəni ölümdə bulmaq hər bir yazarın yaradıcılığında əks olunub. Lakin İnqilab İsaq yaradıcılığında ölümü arzulamaq kimi pessimist duyğulara rast gəlmirik. Aşağıdakı bənddə isə o, ölümü arzulayır, ancaq elə gözəl, elə cilalı arzulayır ki, ölüm gözümüzdə ölümsüzləşir. O Torpaq evinə, qəbirə anamgil deyir. Burada oxucu məzardan irpənmir, hətta məzarı sevir, axı ora anagildi….

Loğman olsa, çarə qılmaz
Hər dərdimi bilə-bilə.
Dünya mənə ana olmaz,
Durum gedim anamgilə…

Aşağıdakı misrada isə şair bədii dillə dərdinə elə gözəl sığal çəkir ki, onun sükut içərisindəki dərdini də sevməyə bilmirik:

Dərdlərim hardadı, sükütüm orda,
Məni axtaranlar sükutda tapar.

“Düşüncə” şeirinə nəzər salaq:

Unudulmaz sevdalar
Həsrətinə boyanıb.
Bir körpə yuxusunda
Köhnə divar oyanıb.

Burada mücərrədlik hökm sürsə də, körpə yuxusundakı ecazkarlığa heyran qalır,  susan, köhnələn daşı-divarı dilə gətirməsinə inanır, eyni zamanda mışıl-mışıl yatan körpənin bütün sevdaları, həsrəti kölgədə qoyaraq, işıqlı bir sabahı gətirəcəyinə ümid edirik.

Ömür yoldaşına yazdığı şeirdə isə müəllifin xanımını Vətəninə, məmləkətinə bənzədərək Vətəni, məmləkəti kimi əzizləməsinə, oxşamasına heyran qalırıq:

Ilim-günüm bitə-bitə,
Yollarına yetə-yetə,
Qızlarımı öpə-öpə
Məmləkətim dedim sənə.

Və bu heyranlıq aşağıdakı misrada zirvəyə çatır. O sevdiyi insanın gözlərindəki kədəri söküb atmaq, silmək istəyir. Lakin bir həqiqəti də bilir ki, bir ana ürəyi kədərsiz, bir qadın siması qəmsiz ola bilməz. Elə buna görə də şair ömür yoldaşını qəmi ilə bahəm sevir, qəmi ilə oxşayır, onun üzündəki qəmi öpüşlərə qərq edir:

Heç bilmirəm baxışından
Necə söküm kədəri.
Bir nişanə qalmasın bu
kədərin izindən.
Həsrət işığı sönməz,
Buludlar yaman dolub,
Gözlərini yum daha,
Öpüm qəmin üzündən.

Bəzən bir ömrü bir romana, poemaya sığışdırmağa çalışan yazarlar bu istəyinə nail ola bilmir. əslində bir insan ömrünü sətirlərə sığdırmaq elə də asan deyil.  “Neyləyim” şeirində isə İnqilab İsaq bir ömrü bir bəndə sığışdırmağı bacarıb:

Saçının rəngini gecə hörərdi,
Heyif, boyağını payızdan alıb.
Elə bil, dünyanın acığı tutub
Bütün heyifini bu qızdan alıb.

İnqilab İsağın bir özəlliyi də şeirdəki qohum sözləri (qafiyələri) ustalıqla sıralaması, yan-yana düzməsi, cilalamasıdır:

Qara günüm yazılsa da ağ şama,
Demə, yolum daha düşüb axşama.
Bu sevdanı təsəlliylə oxşama,
Ovcumdakı çiçəyə bax bu yaşda.
Bu nübarı kim saxladı son aya,
Nə söyləyim o gözələ, sonaya.
Nə çatacaq bu ömürdən sonraya?
Ovcumdakı çiçəyə bax bu yaşda.

Burada “ağ şama”, “axşama”, “oxşama”, “son aya”, “sonaya”, “sonraya” həmqafiyələrinin harmoniyası şeirə lətafət verir, sözü dildə pərvazlandırır.

“Qafiyəsiz baxışlar” şeirinin adı bir poeziyadır, poetik nümunədir. Baxışları məhz qafiyəylə müqayisə etmək məncə İnqilab İsağın poetik kəşfidir. Həm də gözəl kəşfdir, baxış dalğalanır, fikrə yollanır, dağılır, düzülür, qafiyəsini itirir.

Həm də burada metafora artıq metanomiyaya keçir, fərqli bir metanomiyaya.

Eyni dalan, eyni künc,
Qafiyəsiz baxışlar.
Çirkablarda boğulur,
Heyif, körpə yağışlar.
Yalan öpmüş yanaqda,
Körpə günah közərir.
Aldanmış görüşləri,
İndi ayrılıq dərir.

İnqilab İsaq tənhalığını sevir, tənhalığını qoruyur. O, bilir ki, Öz olması, yaratdığı şeirləri, dünyaya fərqli baxışı… məhz tənhalığının bəhrəsidir. Ona görə də hamıya çatmaq, hamıyla bir sırada durmaq istəmir, tənhalığını puç etməkdən çəkinir:

Hamıya gedib çatsam,
Tənhalığım puç olar, – deyir.

Elə mən də şairin bu arzusuna qoşuluram, tənhalığınızı qoruyun, qoruyun ki, hamıdan biri olmayasınız, deyirəm. Və İnqilab İsağın yeni yazılacaq şeirlərini, kitablarını gözləyirəm.

USTAD Məhəmməd NƏRİMANOĞLU.” Unudulmuş unudulmazlar “

DAĞLARIN BƏXTƏVƏR DUSTAĞI

BU GÜN UNUDULMAZ ŞAİR-ALİMİMİZ ƏNVƏR RZANIN KƏLBƏCƏRDƏ DÜNYAYA GÖZ AÇDIĞI GÜNDÜR!

Xəzan vaxtı bahar bilin Ənvəri
Dağ çayı tək çağlamağa gələrdi…

Saflaşmaq, durulaşmaq, özümüzə, kökümüzə
– saflığımıza qayıtmaq istəyəndə Ənvər Rzanın şeirlərinə üz tuturam

Qəlbi poetik duyğuluların qəribə bir dünyası var: ümidsizləşəndə, qəlbini qəm-kədər, hətta, sevinc belə çuğlayanda təbiətə üz tutur: gözəllikləri yaşayır, hisslərini digərləri ilə – oxucuları ilə bölüşməyə tələsir. Çünki tutumlu poetik deyimlərdə təbiət gözəlliklərinə çulğaşmış insan mənəviyyatı, fərdi fəal düşüncələri boylanır. Hisslərin təbii axarında meşələr pıçıldaşır, çiçəklər öpüşür, qayaların göz yaşının ətri bulaqlardan dadılır.
Məqsədim heç də onların ümumilikdə haqqında söz açmaq deyil. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə adları yazılanlardan biri, könlündəki silsilə dağlara söykənib, hələ sovetlər dönəmində Bakıda gözlərini Kəlbəcərə gedən yollara dikən, ulu yurdu üçün qəribsəyən Ənvər Rza ədəbi simalar arasında özünəməxsusluğu ilə sayılıb-seçildi desək, biz də haqqa tapınmış olarıq.
Şairin ədəbi bioqrafiyasına qısa nəzər salmaqla fikrimizə, məram və məqsədimizə körpü salmaq pis olmazdı: Ənvər İsmayil oglu Rzayev 1939-cu il martın 3-də Kəlbəcər rayonunun Aşağı Ayrım kəndində anadan olmuşdur. 1957-ci ildə Azərbaycan Dovlət Pedaqoji Xarici Dillər İnstitutunun İngilis dili fakültəsini bitirmişdir. “Goz işığı” adlı ilk şeiri 1962-ci ildə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində dərc edilmişdir.1967-ci ildə məzunu oldugu həmin fakültədə müəllim, 1972-ci ildə kafedra müdiri, 1979-ci ildən isə dosent kimi fəaliyyət gostərmisdir.1985-ci ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzv qəbul olunmuş şairin ömrü də yolları kimi qısa oldu: 1987-ci il iyunun 8-də Moskvada vəfat edən şair-alim vəsiyyətinə əsasən, öz doğma kəndlərində dəfn edilmişdir.
“Göz işığı” adlı ilk şeiri “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin 10 fevral 1962-ci il tarixli sayında çıxdıqdan sonra o, bədii yaradıcılığa başlamışdır. Dövri mətbuatda şeirləri və bədii tərcümələri ilə çıxış edən şair Bayronun “Şilyon məhbusu”, “Mazepa”, “Parizina” poemalarını tərcümə etmiş, “İngilis poeziyasının Azərbaycan dilinə tərcümə məsələləri” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək alimlik dərəcəsi almışdır.
Ənvər Rza qəlbi poetik duyğularla cilalanmış şair və bacarıqlı tərcüməçi-alim idi. V.Şeksprin, G.Bayronun poemalarını ingiliscədən Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. Bunlardan başqa, o, S.Vurğunun “Vaqif” dramını ingilis dilinə, G.Bayronun “Çayıld Haroldun Səyahəti” poemasını Azərbaycan dilinə tərcümə etmiş, vaxtsız ölüm imkan verməmişdir ki, onları tamamlasın.
Bəri başdan deyək ki, şair o bəxtəvərlərdən deyildi ki, “Seçilmiş əsərləri” cild-cild nəşr edilib kitabxanalarda oxucu gözləsin.

Kitablarının sayına yox,
şeirlərinin sanbalına görə sevilən şair

Ənvər Rzanın cəmi 4-5 kitabı (“Sənsiz” (1969), “Könlümə bahar düşüb”(1970), “Nə yaxşı görüşdük”(1985), “Bəxtəvər dustaq”(şeirlər və poemalar,1994) və “Kəlbəcərə gedən yollar”(2010) nəşr edildi ki, onun da ikisini özü görmədi.
Sonuncu “Kəlbəcərə gedən yollar”ında demək olar ki, şairin külliyyatı toplanmışdır. Sağlığında o qədər də səxavətlə nəşr edilməyən bütün şeiri, poemaları, həmçinin ingilis dilindən birbaşa tərcümələri də bu kitabdadır. Canlı xalq yaradıcılığının içində böyüyən, dünya ədəbiyyatının klassik və müasir məzmun və mahiyyətini kamil bilən şairin əsərləri əbədiyaşar ədəbi bir irsdir.
Könlümə-gözümə, sözümə yazılan Ənvər Rza haqqında ustad Aşıq Qəmkeş Allahverdidən, şair müəllimim İdris Verdiyevdən, bacısı oğlu Bahadur Sadıq oğlundan (sonralar isə Azərbaycan Dillər Universitetinin müəllimi Səfər İsgəndərlidən, daim yana-yana danışan “Azərnəşr”in baş redaktoru Əlövsət Ağalarovdan, şair-alim Adil Cəmildən, filologa üzrə fəlsəfə doktoru İlham Məmmədlidən, şair Yusif Hüsyndən, alim-şair Mirvari Verdiyevadan…) eşitdiklərim şairi mənə bir az da sevdirdi. Ona görə də istəyirəm ki, Əlövsət müəllimin fikirlərinə söykənim. Deyir ki, “Ənvəri yadına salırsanmı heç”? Bu sərlövhə ilə yazısını oxumaq olmur Əlövsət müəllimin. Açığı, göz yaşlarıma hakim kəsilə bilməyib sona kimi oxuyuram. Öz yazımı yarımçıq saxlamaq istəyirəm, Ənvər Rzanın qısadan-qısa, lakin dərin mənalı, nakam ömrü kimi. Nə yaxşı ki, qədirbilənlərimiz az deyil. Əlövsət müəllim deyir ki, cəmi üç dəfə görüşü olub şairlə. Hər üçü də qəlbinə ən əziz və unudulmayacaq xatirə kimi yazılıb:
Şairimizin adlarını yuxarıda çəkdiyim kitablarının hər birini, sadəcə, vərəqləməmişəm. Ənvər Rza şeirlərinin dillər əzbər olmasına kimsənin şübhəsi varsa, ən azı, kəlbəcərliləri dilləndirsin! Lakin bu yazını qələmə almaq üçün şairin 1994-cü ildə “Azərnəşr”də oğlu Pərvizin tərtibçiliyi, Əlövsət Ağalarovun redaktorluğu ilə işıq üzü görmüş “Bəxtəvər dustaq” kitabını yenidən vərəqlədim. Kəlbəcərdən didirgin düşdüyümüz 24 il ərzində bəlkə də şair bu qədər mənə doğma olmamışdı. Göz yaşlarımla suladığım hər səhifədən dağçiçəyi, novruzgülü, nərgiz, bənövşə cücərirdi, sanki… Kəlbəcərin bu məsum baxışlı çiçəkləri də Ənvərsizləşib elə bil, solğun idilər. Amma şeirləri elə təzətərdir ki:
Yaddışımı xatirələr kötəklər,
Yaddaşımda pöhrələnər kötüklər.
Qayıdanda yol verməyə gədiklər,
Bir bəxtəvər dustaq olam dağlara.
Aman Allah! Bakıdan Kəlbəcərə – ata yurduna dönəndə imana-dinə gələn şair geri qayıtmamaq üçün özünə ölüm diləyirmiş. Hələ bir siz şair fəhminə, duyumuna baxın: dağların yağı əlinə keçəcəyini o zamanlardan hiss edirmiş:
Dağlar oğlu, dağa qoyma yağını,
Aldatdılar, uzaq sandıq yaxını.
Əritmişəm ürəyimin yağını,
Ay batanda çıraq olam dağlara.
Əlövsət müəllim düz yazıb ki, Ənvər Rza Azərbaycan və ümumən bütün türk dünyasının böyük şairidir. Həmin kitabın ön sözünü şirin söhbətləri, şeiriyyəti, söz xəzinəsi incilərindən ərmağanları qalmış Məmməd Aslanımız yazıb: “Quzeydə qar sulandı”. Yenə də orijinal deyim, yenə də tapıntıı, yenə də Məmməd Aslan özünəməxsusluğu. Xatırlayıram ki, şair Yusif Hüseynin də bir kitabının ön sözünə də qeyri-adi bir sərlövhə seçmişdi: “Qarəməngül”. Amma açmasında yazmışdı ki, mart ayında qarı deşib boylanan həmin gülə Kəlbəcərdə peşəməngül də deyilirdi. Yusifi isə həmin gülə bənzədir, lakin onun dərdi eləcə əmib boylanan, böyüyən kimi təqdim edirdi:
Quzeydə qar sulandı,
Ürəyim qarsılandı.
Yaz gəlməyib, yalandı,
Anamsız da yaz olar?!
Ənvər Rza ruhunu hiss etdinizmi? Təbiəti də doğma anası kimi sevən şair anasızlığın ağrı-acısını şeirə görün necə hopdurub?

Nə yaxşı görüşdük, nə yaxşı yenə!

Dağlar mövzusu Ənvər Rza poeziyasının ana xətti olub. Şəhərdə kənd üçün qəribsəyən Ənvər müəllimin burnunun ucu bilirsiz nələrdən ötrü göynəyirmiş? Doğulduğu el-oba, uşaqlığı, sadə insanlar, qohumlar-dostlar, ana təbiətin füsunkar guşələri…
Bu da yəhərləyib mindiyim boz daş,
Kövrəlmə, ürəyim, tab gətir, tablaş.
Ömrümün ləzzəti a köhnə dam-daş,
Nə yaxşı görüşdük, nə yaxşı yenə!
Nəyə vurğun olubsa onun poetic ifadəsini elə verib ki, qəlbimizə, köksümüzə bulaq suyu kimi süzülüb:
Vurğundur buy ala, yamaca Ənvər,
Meyl edər yarpıza, umaca Ənvər.
Ay quzu otaran balaca Ənvər,
Nə yaxşı görüşdük, nə yaxşı yenə!
Ənvər Rza poetikasının özünəməxsusluğu bir də ondadır ki, şairin şeirlərinə bəstələnən mahnılar zaman keçdikcə sanki müasirləşir, gənc nəslin ruhunu oxşayır və dillər əzbərinə çevrilir. Mərhum müğənnimiz Nəzakət Məmmədovanın ifasında “Elə baxma…” mahnısı isə özgə bir ovqat yaradır insanda. Baxışların söhbəti, sevginin, lal məhəbbətin tərənnümü dinləyicidə bax elə həmin müqəddəs anları yaşadır.
Nəhayət, onu da deməyi borc bilirəm ki, bu sətirləri ağ kağıza köçürməmişdən bir gün öncə Nazirlər Kabinetindən gələn zəng məni həm diksindirdi, həm də kövrəltdi. Ənvər Rza poeziyasını sevən, Kəlbəcərin ədəbi mühitinin təbliğində yorulmayan, kəlbəcərlilərin didərginlik illərində daim yanlarında olan, dərdlərini bölüşən Qurban Sadıqov idi bu dəfə zəng edib şairin doğum gününü unudub-unutmadığımızı soruşan. Sağ olsun. Amma bilmirdi ki, şairin “Kəlbəcərə gedən yollar” şeiri ilə mən onsuz da bir mənəvi yol başlamışdım, üzü dağlara.
Kəlbəcərin həsrətindən qovurulan şair onun yollarını elə incə notlarla təsvir edir ki, sanki qoşulub onunla o dağlara gedirsən. Amma birdən fikrin dolaşır, dumana düşüb azırsan. Haralardan keçib getmir ki, bu yollar:
Min bulaqdan içib gedir,
Qayaları biçib gedir.
Ürəyimdən keçib gedir,
Kəlbəcərə gedən yollar.
“Qala dərdim” kitabımda şairin bu şeirinə üz tutub yazdığım “Kəlbəcərə gedən yollar” rədifli gəraylı ilə fikrimə nöqtə qoyur və Ənvər Rzaya bir daha əbədilik, ölməzlik, kəlbəcərsizliyə dözməyənlərə isə həsrətlərinə son qoyulmasını arzulayıram.
Yazda əriş-arğac olur
Kəlbəcərə gedən yollar.
Yayda örüş-arxac olur,
Kəlbəcərə gedən yollar.
(Ənvər Rza)

Gör neçə ildi bağlıdır,
Kəlbəcərə gedən yollar?!
Sinəmiz kimi dağlıdır
Kəlbəcərə gedən yollar.

Haçalanmır neçə kəndə,
Yolçusu yox bircə bəndə.
Bir yaxşı bax, gör nə gündə,
Kəlbəcərə gedən yollar.

Düşməni azdıra bilmir,
Qəbrini qazdıra bilmir,
Yazısın yozdura bilmir
Kəlbəcərə gedən yollar.

Ot basıbdı, yoxdu izim,
Qırılıb taqətim, dizim,
Qurban olum sizə özüm,
Kəlbəcərə gedən yollar.

Sizdən keçib atam, anam,
Sizdən keçib, bacım, sonam,
Sizdən ötrü xəstə canam,
Kəlbəcərə gedən yollar.

Yox, deyəsən belə olarsa dağların bəxtəvər dustağının ruhu bizdən inciyər. Elə ilk və son söz də Ənvər Rzamızınkı olsun:
Dağlar elsiz, çöl tütəksiz, çəmən lal,
Mən bu dərdi oxlamağa gəlmişəm.
Yazda nə var, yaylaqların payızda,
Vəfasını yoxlamağa gəlmişəm.

Susuzyurdum tək məcməyi, tək sini,
Şair kimi sözlə hörüb köksünü.
Gözlə çəkib bu dağların əksini,
Ürəyimdə saxlamağa gəlmişəm.

Göy təpələr sarı örpək bürünür,
Duman, çiskin ayağıma sürünür.
Ata yurdu, qardaş yeri görünür,-
Bir doyunca ağlamağa gəlmişəm.

Naxış olur biçinçinin hər vəri,
Qızıl payız ilhamımın sərvəri.
Xəzan vaxtı bahar bilin Ənvəri,-
Dağ çayıyam, çağlamağa gəlmişəm.

“Ənvər Rzanı xatırlayarkən…”

Ənvər Rzanı xatırlamaq nə qədər savbdırsa, bir o qədər də ağrlıdır, acılıdır.Onu tanıyanlardan kim sakit, təmkinlə (Ənvər Rzanın özü kimi) onun haqqında söz aça bilər? Heç kim məncə…
Payızdı yenə də. şairin ürəkdağlayn şeirlərindən biri yaşatdı gözlərimi:

Dağlar elsiz, çöl tütəksiz, çəmən lal,
Mən bu dərdi oxlamağa gəlmişəm.
Yazda nə var, yaylaqların payızda,
Vəfasını yoxlamağa gəlmişəm.

Unutmayaq ki, aradan illər keçsə də, şairin həmin fikirləri bahar təravətini qoruyub saxlayıb. Daha dəhşətlisi isə odur ki, biz o dərdi oxlaya bilmirik. Dərd bizi hədəfə alıb, bir-bir çətən çubuğu kimi qırılırıq. Daha naxış olmur biçinçinin hər vəri, qızıl payız ilhaının sərvəri, çox da xəzan vaxtı bahr bilək Ənvəri, dağ çayı tək çağlamağa gəlmir ki…
Dönüb gözlərimdə yaşa,
Axam Kəlbəcərdən ötrü.
Övlad ola bilmədimsə,
Yoxam Kəlbəcərdən ötrü!

Yığmışam dərdi ürəyə,
Qəmnən əriyə-əriyə.
Dönüb şimşəyə, nərəyə
Çaxam Kəlbəcərdən ötrü?

Qurbanam dərə-düzünə,
Döyməsin bizsiz dizinə.
Düşməninin sağ gözünə
Oxam Kəlbəcərdən ötrü….

Bu günlərdə Ənvər Rza yuxuma gəlmişdimi deyim, yoxsa, mən Ənvər Rzalı illərin həsrətiynən yuxlamışdım, bilmirəm, gördüm ki, şairin səsi gəlir, həm də qəmgin-qəmgin:
Ayağında bir balaca yer verə,
Başmaq olam, dolaq olam dağlara.
Ya də əkib sinəsində cücərdə,
Palıd olam, qovaq olam dağlara.

Yaddaşımı xatirələr kötüklər,
Yaddaşımda pöhrələnər kötüklər.
Qayıdanda yol verməyə gədiklər,
Bir bəxtəvər dustaq olam dağlara.

Çaşğın dövran əməlini azdımı,
Daş kitaba qanla tarix yazdımı?!
Kövrəltmərəm, özcə dərdi azdımı,
Bir yandan da mən dağ olam dağlara?

Dağlar oğlu, dağa qoyma yağını!
Aldatdılar, uzaq sandıq yaxını!
Əritmişəm ürəyimin yağını,
Ay batanda çıraq olam dağlara.

Könül, elə duyduğunu saf-çürük,
Bu dağlardan ayrı keçən ömür – yük.
Bir yer verə balasına ömürlük,
İstəmirəm qonaq olam dağlara.
…Bir şairdəki fəhmə bax, İlahi, tanrı?! Sən bu hikməti onun qəlbinə necə vermişdin ki, Kəlbəcərdə kəlbəcərsizlik dərdini, həsrətini yaşadırdın Ənvər Rzaya?! Hələ nə qaçğınlıq-köçkünlük vardı onda nə də o dağlardan ayrı keçən yük ömrü!
“Ənvər Rzanı xatırlayarkən”…. nələr düşmür ki, yada. Təəssüf ki, mənən Ənvər Rza ilə həmsöhbət olub dərdləşsək də, şirin hikmətli səsini maqnitafon lentindən eşitmişəm. S. Vurğunun, Dədə Şəmşirin nəfəsi, avazı kimi yaddaşıma hopub. Amma şairlə illərlə bir süfrə arxasında oturub onu dinləyən və yadadşına acılı-şirinli xatirələr yazan bir nəfər tanıyıram. İnsan loğmnı olduğunu kəlbəcərlilərdən savayı, ölkə əhlisi də bildi və tanıdı. Kəlbəcərin ağır və məşəqqətli mühasirə illərində lampa işığına belə cərrahiyyə əməliyyatı apararaq neçə-neçə növ-cavan könüllü və Milli Ordu əsgərlərimizi amansız və vaxtsız ölümün pəncəsindən xilas edən doktor Əli İsmayılovun könül adamı olduğunu bu günlərdə duydum və təsdiqlədi ki, vallah, kitab müəllifi olmaq üçün nə dilçi-ədəbiyyatçı olmalısan, nə də yazıçı-şair. Qəlbin və qələmin könül bulğından su içirsə sən fikrini düzüb-qoş bilərsən. “Ənvər Rzanı xatırlayarkən…” kitabını birnəfəsə oxuyub (həm də marşrut avtobusunda, 20 Yanvar-Müşfiqabad yolunda) dərindən nəfəs alanda kəlbəcərlilərin yaxşı tanıdığı Əli Müseyib oğluna minnətdrlığımı ifadə edə biləcək söz tapmadım. Fikrimi qəlmə alıb sözlə ifadə edib çatdırmaq üçün gecənin bir aləmində düşünmədən, fikirləşmədən, kağız-zad qaralamadan birbaşa kompyuterin klaviyaturasındakı hərflərə sığal çəkir barmaqlarım. Xəyallanmışam, rəhmətlik Əli Qurban Dastançı demişkən, məni məndən alıb aparan xatirə kitabının hər səhifəsindən dərd boylanır. Dərd bürüyüb dördbir yanımı.
Qalaq-qalaq qaldırmışam,
Qalaqlanıb qala dərdim.
Böyüyübdü, qocalıbdı,
Mənim kimi bala dərdim.

Dağdan aşıb düzə gəldik,
Həsrətlə üz-üzə gəldik.
Təhqir edən gözə gəldik,
Bir ney lazım çala dərdim.

Əlim yetmir ətəyinə,
Dağda çoban tütəyinə.
Bu fələyin kötəyinə
Dönüb qara qula dərdim.
Bir-birindən əziz və unudulmaz xatirələr dil açan kitabın nə redaktoru var, nə də ön sözü. Doğrusu, bu qeyri-adi, “standartlara baş əyməyən”, əslində, “sığışmayan” kitab, nədənsə, mənə çox doğma təsir bağışladı. Yalnız ona görə yox ki, eləcə ilk səhifələrdən şirin və bu xatirələr müəllifinin kimliyi, haradan gəlib hara getmələri barədə burda maraqlı tarix səhifələnir. Bir də ona görə ki, Ənvər Rza bütövlükdə şəxsiyyət olaraq təqdim olunur oxuculara. Məncə, hətta, kəlbəcərlilərin özlərinin çoxu bilmirdi ki, Ənvər Rzanın nəsil şəcərəsində neçə tarixi şəxsiyyətlər olub və bu gün də həmin ənənə şərəflə davam etdirilir.
Mən burada Kəlbəcərin son məskunlaşma tarixinin də izinə düşən müəllifin fədakarlığını yazmaya, qeyd etməyə bilmərəm. Əlbəttə, tarixi ulu olan yurdumuzda məskunlaşmalar bir neçə dəfə olub, əgər məşhur Zar kəndinin adı “Min bir gecə” nağıllarında çəkilirsə, Şəhrizadın adı Zar şəhərindən görürülübsə, demək, Kəlbəcər qaim-qədim yurdlardandır. Onun tarixi daşlara həkk olunub. Sadəcə, sonuncu məskunlaşma 400-500 ili əhatə edir.
Beləliklə, kitabı vərəqləyir və orada dil açan xatirələrlə o illərə dönürük. Ənvər Rzanın 5-6 yaşında olarkən mühribə illərində çəkdiklər (zülm-zillət və məşəqqətlər), Kəlbəcərin ötən əsrin 30-cu illərinin üsyanları, repressiya qurbanları, erməni daşnakların qəfil hücumları, Məşədi Cəmil kimi şəxsiyyətlərin Soltan bəylə dostluğu və bunun müqabilində el-elin arxa-dayağı olması, ermənilərin hücumlarının qarşısının alınması…
Kitabı, mənə qalarsa, Kəlbəcərin tarixinə giriş hesab edərdim, Ənvər Rza ilə bağlı xatirələrlı bağlı olsa da….
Cəmi-cümlətanı 4-cə kitabı işıq üçü görüb, onlardan ikisi sağlığında, ikisi isə son illər-Ənvərsiz qaldığmız və harayladığımız didərginlik, Kəlbəcərdən uzaqlarda, Kəlbəcər həsrətiylə göyüm-göynədiyimiz bu günlərdə. “Könlüə bahar düşüb” (bəxtinə xəzan yazılan şairin), “Nə yaxşı görüşdük, nə yaxşı yenə”, “Bəxtəvər dustaq” bizi yamnca ağladır, sinəmizi dağladır “Kəlbəcərə gedən yollar”. Kitabların işıq üzü görməsində elimizin və xalqımızın dəyərli ziyalıları Eldar Hümbət oğlu Həsənovla “Azərnəşr”in baş redaktoru, təəssübkeşliyi ilə kəlbəcərlilərinin sevimli və dərd ortağı kimi tanıdığımız publisist Əlövsət Ağalarovun xidmətləri, maddi və mənəvi dəstəkləri də xüsusi qeyd edilməyə dəyər. Əli Həkim bu incə məqama qədər həssaslıq göstərib.
Şairin Moskvada xəstəxanada yanına gedib, onu sonuncu dəfə ziyarət edən Əlövsət Ağalarovun da bu məqamı kədər hissilə öz yazılarında qeyd etməsi təsadüfi deyildi. Şair bakıda o zamanlar yaşayan cəmi 5-6 kəlbəcərli ziyalıların sevimlisinə çevrilmişdi. Onların arasından Əlövsət Ağalarovun seçilməsi də təsadüfi deyildi.
Şairin həm də alim kimi Azərbaycan ədəbiyyatdındakı xidmətlərini xatirələrində qələmə alan müəllif burada da ən lazımlı, ümummilli fikirləri önə çəkməklə, sanki özünün də elm və ədəbi tənqiddən xəbərdar ədəbiyyatşünas kimi hiss etdirir. “Dünya, səni ta almıram vecimə” sərlövhəli xatirəsində Əli həkim yazır: “…Ənvər Rza Vətənini, millətini ürəkdən sevən insan idi. Azərbaycanın ikiyə bölünməsini, işğal altında olmasını çox ağrılı qəbul edirdi. Ən böyük arzusu Azərbaycanı müstəqil görmək idi. Əfsuslar olsun ki, o, bu günləri –Azərbaycanın müstəqilliyə qovuşduğunu görmədi.
Ə.Rza şeirlərində yaşadığı dövrə, ictimai quruluşa etiraz notları çoxdur. Sovet quruluşunun ədəbiyyata, şeirə tələbi belə idi: “yazılan hər bir əsər partiyalı olmalıdır”. Hətat, aşıqlard a o vaxt yüksək tribunalardan oxuyardılar: ”Qəminizmə (kommunizmə) gedirik biz!. Lakin o zamanlar xalq arasında geniş yayılmış belə bir bir şeir də vardı:
Başımızda motal papaq,
Əlimizdə zoğal çomaq,
Ağ şalvarda qara yamaq
Kommunizmə gedirik biz”!
“Dünya, səni ta almıram vecimə” şeirinin sonuncu bəndini oxuyuram. Şair görün necə “tərənnüm” edir o dövrü və bu gün üçün necə də səslənir. Şeiriyyətin də sevilməyi məhz bundadır ki, bütün dövrlərdə öz aktuallığını təsdiqləmiş olsun:
Şah Xətaim namus, qeyrət səhifəm,
Dilimizə heykəl qoyduq “Qorqud”u.
Kim deyir ki, mən acizəm, zəifəm?!
Köləliyin bir adı da qorxudu.
Qorxunun da gücü çatmaz gücümə,
Dünya, səni ta almıram vecimə.
Kitabın dəyərini artıran, maralılığını artıran səbəblər az deyil. Onlardan biri də Əli İsmayılovun (bu xatirələr müəllifinin) haqqında ayrı-ayrı nəşrlərdə müxtəlif imzaların sahiblərinin dəyərli fikirlərinin yer almasıdır. Burada kimlərin adı yoxdur k… Abdulla Qurbaninin, “Murovun qəm karvanı”, Aslan Meyramlının, “Biz gedərik, xeyirxahlar qalandı”, “” Şamil Dəlidağ, “”Kəlbəcərin qəm dastanı, viran olan gülüstanı”, Zimistan Həsənovla Məhəmməd Nərimanoğlunun, “KƏLBƏCƏR-Azərbaycanın qala qapısı”, Əli Uluxanlının, “Qartallı dağlar”, Ələsgər Ağdabanlının, “İbrət” kitablarında Əli həkimin Kəlbəcərin o ağır, mühasirə illərində göstərdiyi təmənnasız xidmətlərindən söz açılır.
…Hə, gecə keçir…Mən isə “Ənvər Rzanı xatırlayrkən” kitabı ilə üz-üzəyəm. Əslində, mən kitabın müəllifi ilə həmsöhbət olmaq, ona bu misilsiz xəzinəni bir araya gətirdiyi üçün minnətdarlıq etmək istəyirdim. Buna macal vardımı? Telefonun “Vatsapp” xidməti ilə müəllif məni kitabın təqdimatına dəvət etdiyini yazdı. Məmnum oldum. Bütün bu təmənnasız xidmətlərinizə görə Sizə, sadəcə, təşəkkür eləmək azdır, həkim, çünki şəfalı əllərinizlə belə bir müqəddəs işi də gördünüz. Bunun əvəzini heç kim, heç bir mükafat ödəyə bilməz. Sizin qızıl kimi əliniz olduğunu bilirdik, qəlbinizin də elə bu cür olduğunu öyrəndik. Buna görə var olun!
…Bu da son. Yox, hələ heç nəyin sonu olmayıb. Ənvər Rza xalqın sevimli şairidir, rəsmi ad ona qıyılmasa da… Mərhum şairimiz Bəhmən Vətənoğlunun 70 illik yubileyində bakıdakı indiki Heydər Əliyev Sarayında (o zamanlar “Respublika” adlanırdı) Xalq şairi, kəlbəcərlilrin də sevimlisi Zəlimxan Yaqub bir tutarlı və yaddaşlara yazılan fikir işlədərək dedi ki, “….Bəhmən, sən qəm eləmə ki, səni təqdim edəndə “Xalq şairi” fəxri adı demədi. Amma, siz bu ada xalq tərəfindən çoxdan layiqsiniz. Ona görə ki, sazın sinəsinə yazılan eirlərin müəllifi xalqın əsl şairləridir. Bu sırada, Ənvər Rza, Dədə Şəmşir, Məmməd Aslan… kimi söz azmanları da var.

Məhəmməd NƏRİMANOĞLU

Bu gün Od çərşənbəsidir

Novruzdan əvvəlki son 4 çərşənbəyə Azərbaycan mədəniyyətində xüsusi əhəmiyyət verilir. Novruza yaradılışın mərhələlərini işarələyən 4 ünsür (su, od, külək və torpaq) ilə əlaqədar ənənələr daxildir. Ümumiyyətlə, Çərşənbə günlərində və xüsusilə bu son dörd Çərşənbə gecə vaxtı diqqətli olunması və təbiətə (təbiət ruhlarına) hörmətsizlik edilməməsi lazım olduğuna inanılar.Çərşənbələrr yazın gəlişindən xəbər verir.

Elmi ədəbiyyatda çərşənbələrin dörd ünsürlə adlandırılmasının müasir dövrün ənənəsi olması, yəni, bu adların sonradan qoyulması barədə fikirlər də var. Tədqiqatçıların araşdırmalarına görə, qədimdən, Azərbaycanın müxtəlif regionlarında çərşənbələrə fərqli adlar verilib. Ən geniş yayılan ardıcıllıqlardan biri bu cürdür: 1) Yalançı çərşənbə; 2) Xəbərçi çərşənbə; 3) Ölü çərşənbəsi (və ya Qara çərşənbə, həmin gün qəbirlər ziyarət olunur); 4) İlaxır çərşənbə.[1][2]

sadə süfrə

Mündəricat

Su Çərşənbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Yumurta Döyüşü

Su çərşənbəsinə Yalançı çərşənbə, Əzəl çərşənbə, Sular Novruzu da deyirlər. Su çərşənbəsində su və su mənbələri təzələnir, arxlar qaydaya salınır, su hövzələrində abadlıq işləri görülür, su ilə bağlı müxtəlif şənliklər keçirirlər. Su çərşənbəsi suya tapınma inamı ilə bağlıdır. Hələ gün doğmamışdan hamı su üstünə gedir, əl-üzünü yuyur, bir-birinin üzərinə su çiləyir, su üstündən atlanır, yaralıların yarasına su çiləyirlər. Xalqın inamına görə Su çərşənbəsi günü “təzə su”dan keçənlər, azarını, bezarını ona verənlər il boyu xəstəlikdən uzaq olarlar. Həmin gün su üstündə müxtəlif mərasimlər keçirilir, qədim türklərdə su tanrıları sayılan Aban və Yaradanın şərəfinə nəğmələr oxunur. Su çərşənbəsi ilə əlaqədar çoxlu sayda inanclar, fallar, türkəçarələr, bayatılar, əfsanələr və rəvayətlər var.

Od Çərşənbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Boz ayda qeyd edilən ikinci çərşənbə – Od çərşənbəsidir. İlin axır çərşənbələrindən ikincisi xalq arasında Xəbərçi çərşənbə, Üskü çərşənbə, Addı çərşənbə kimi tanınan Od çərşənbəsidir. Bu çərşənbə qədim insanların Günəşə, oda olan inamından irəli gəlir. Adət-ənənəyə görə, bu gün tonqal qalayıb, alovun üzərindən tullanmaqla daxildə olan bütün çirkabı və azar-bezarları yandırırlar.

Yel Çərşənbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Yel çərşənbəsi günündə isə əsən isti küləklər yazın gəlişindən xəbər verir. Xalq arasında “Külək oyadan çərşənbə”, “Küləkli çərşənbə” kimi tanınan Yel çərşənbəsi ilaxır çərşənbələrin üçüncüsüdür. İnama görə bu çərşənbədə oyanan yel, külək oyanmış suyu, odu hərəkətə gətirir. Şifahi xalq yaradıcılığında Yelin tanrı olması ilə bağlı müxtəlif nəğmə, əfsanə, rəvayət, mif, inanc, məsəl və s. yaranmışdır. Novruz şənliklərində icra olunan Yel baba mərasimi öz kökü etibarilə qədim əcdadlarımızın Yel tanrısına etiqadı ilə bağlıdır.

İnanclar:

  • Yeli əsdirəni söyməzlər.
  • Yel çərşənbəsi gecəsi söyüd ağacının altına gedib niyyət elə və Yel babanı çağır. Əgər Yel babasənin səsini eşidib əssə və söyüdün budaqlarını torpağa toxundursa, diləyin yerinə yetər.

Üçüncü çərşənbə bəzi bölgələrdə, xüsusən də Azərbaycanın qərb rayonlarında Qara çərşənbə, Gül çərşənbə də adlandırılır. Həmin gün qəbirlər ziyarət olunar, kol-kosdan təmizlənər, dünyasını dəyişmiş yaxınlar yad edilər.[3]

İlaxır və ya torpaq çərşənbəsi[redaktə | əsas redaktə]

Novruz bayramı öncəsi qeyd edilən ilaxır çərşənbə – Topraq çərşənbəsidir. Torpaq insan yaradılışının əsas maddi əsası olmaq etibarilə bu prosesdə son dərəcə əhəmiyyətli bir mövqeyə malikdir. Torpaq çərşənbəsi torpağın oyanmasının mifik kökləri etibarilə dirilmə, canlanma anlayışı ilə əlaqədardır.

Axır çərşənbədə tonqal qalanması, plov dəmlənməsi, səmənixonça, qapı pusma, şam yandırma, bayramlaşma, fala baxma və bir çox adət-ənənələr var.

İnama görə Torpaq çərşənbəsi yetişəndə torpaq artıq əkinə hazır olur və ona toxum səpmək olar. Əfsanəyə görə adamların ərzaq qıtlığından əziyyət çəkdikləri bu gündə Su, Od və Yel Torpaq xatunun yeraltı məbədinə qonaq gəlir, burada yatmış Torpağı oyadırlar. “Çərşənbələrin sonuncusu Axır çərşənbədir. Bu çərşənbə xalq arasında “Axır çərşənbə”, “Torpaq çərşənbəsi”, “Çərşənbə-suri” adları ilə də tanınır. Torpağın oyanmasını ulu əcdadlarımız ən şən, şux mərasimlər, nəğmələr, ayinlər ilə qarşılamışlar. Torpaq çərşənbəsi ərzin donunu dəyişir, adamlar qıtlıqdan, çətinlik və məhrumiyyətdən qurtarmaqda özündə daha böyük qüvvə tapır. Bu inamla bağlı xalq arasında yayılmış əski bir mifoloji təsəvvürə görə, adamların məhrumiyyət və qıtlıqdan əziyyət çəkdikləri bir gündə Sel (Su), Atəş, Yel, Torpaq xatunun yeraltı məbədinə qonaq gəlirlər. Burada yatmış Torpaq xatunu oyadıb adamların aclıq və qıtlıq çəkdiklərini ona söyləyirlər. Torpaq xatun “Adamları fəlakətə salan özü fəlakətə düşər” – deyə yerindən qalxır, Sel (Su), Atəş, Yel və Torpaq xatun əl-ələ verib:

Zəmzəm gəldi, Atəş gəldi, Yel gəldi,

Təzə ömür, təzə məhsul, il gəldi –

deyə oxuya-oxuya işıqlı dünyaya çıxırlar. Deyirlər, həmin gün elin əziz günü olan Axır çərşənbə idi.

Beləcə, torpağın oyanışı olan Torpaq çərşənbəsi özlüyündə bərəkəti, məhsul artımını simvollaşdırmaqla insanları maddi nemətlər bolluğu ilə təmin edib, acından ölmək təhlükəsindən qurtarmaqla xilasedici dirilik missiyası daşıyır. Torpağın müqəddəsliyi və həyatvericilik gücü ondadır ki, digər yaradılmışlar da torpaqdan dirilik tapıb, inkişaf edir. Bitkilərin bitib-cücərməsi timsalında digər canlılar aləminin torpağın bəxşedici gücü ilə yaranıb formalaşdığını əks etdirir. Torpaq maddi varlıq olaraq bitkiləri və insanların yaşayıb inkişaf tapmasına, fəaliyyətinə şərait yaradır. 

Ümumiyyətlə, qeyd olunan çərşənbələrdə hər yaradıcı ünsürün öz yeri, mövqeyi, əhəmiyyəti və rolu var. Onların hər biri ayrı-ayrılıqda həyat, yaşayış, dirilik üçün çox vacib funksiyanı yerinə yetirməklə, hamısı birləşib vahid bir komponent təşkil edir və bütöv canlı orqanizm kimi birlikdə canlı həyatın əsasında dayanırlar. Ona görə də xalq təfəkkürünün ayrılmaz tərkib hissəsi kimi götürülən bu dörd yaradıcı həyat elementini bir-birindən təcrid edərək, birinin rolunu azaldıb, digərinin funksiyasını böyütməklə yanlışlığa yol vermək olmaz. 

İlaxır çərşənbələrin hər birində onların ayrı-ayrı yaradıcı ünsürlərin adları ilə tanınıb adlanmalarına baxmayaraq, xalqımız Su, Od, Yel və Torpaq çərşənbələrinə hər zaman eyni qaydada önəm verib. Bu, həm də mərasim və ayinlərdə xalq müdrikliyinin bir göstəricisi kimi diqqət çəkir. Bütün çərşənbələrdə od ünsürünün rəmzi olan ocaq qalanır, şamlar yandırılır, su ünsürünün rəmzi kimi qapı-bacalara “su aydınlıqdır” deyə parçlarda su atılır, eləcə də yel (hava), torpaq ünsürü ilə də bağlı digər inanclar, mərasimi aktlar və s. yerinə yetirilir. Bütün bunlar bir daha onu deməyə əsas verir ki, xalq ilaxır çərşənbələrin hər birində bu yaradıcı elementləri simvolizə edən yaradıcı qüvvələrə eyni dərəcədə qədir-qiymət qoyur, hər bir yaradıcı qüvvəyə xoş gedəcək ayin və rituallar həyata keçirir. Professor Azad Nəbiyevin “Suya, Atəşə, Yelə və Torpağa tapınmanı bütövlükdə özündə əks etdirən Axır çərşənbə İlaxır çərşənbələrin ən gözəli, təntənəlisi və insanları bayrama yaxınlaşdıran bir çərşənbə idi” fikrinə əsasən Axır çərşənbənin Suya, Atəşə, Yelə və Torpağa tapınmanı digər üç çərşənbənin mərasim keyfiyyətlərinə də aid etmək olar. 

Tədqiqatçı Xeybər Göyyallının yazdığı kimi, sonuncu çərşənbə sayılan Torpaq çərşənbəsi digər çərşənbələrdən fərqli olaraq daha təntənəli keçirilir. Axırıncı çərşənbə özünəməxsus ayin və mərasimləri ilə digər çərşənbələri geridə qoyur. Soyuqdan, şaxtadan olmazın əzab-əziyyətini görmüş, məşəqqətini çəkmiş insan qışı yola saldığına sevinir, şadlığını bayram səviyyəsinə qaldırır. Bir çox regionlarda İlaxır çərşənbənin təntənəsi Novruzu belə üstələyir. Bu çərşənbə mərasimləri sübh tezdən bulağa, çaya getməklə başlayır. İnsanlar bulaq başına, çay kənarına gələr, oradan su götürər, suyun üstündən atlanar, dərdini, arzusunu suya danışar və sudan dilək diləyərlər. 

Axır çərşənbənin gecə mərasimləri də dəbdəbəli keçirilir. Tonqallar çatılır, od üstündən tullanılır, uşaqlar qohum-qonşuya üz tutur, evlərə torba atılır, qız-gəlinlər qulaq falına çıxırlar. Axır çərşənbədə evlərdə şam yandırılır, xonça düzəldilir. El-obada camaatın gur yığışdığı və yaşadığı yerlərdə yumurta döyüşdürülür, digər xalq oyunları keçirilir. İnsanlar məişətdə və təsərrüfatlarda köklü yeniliklər edirlər. Qız-gəlinlər ev-eşikdə təmizlik işlərinə başlayarlar. Ev-eşik silinib-təmizlənər, yorğan-döşək gün altına atılar, ev-eşikdə nə varsa suya çəkilər, qapı-baca açıq qoyular, evin havası dəyişilər.

Kişilər də həyət-bacada əsaslı işə başlayarlar. Bağ-bağata əl gəzdirilər, həyət-baca səliqə-sahmana salınar. Bağ-bağatda ağacların qol-budağı budanar, artıq nə varsa yandırılar, ağacların dibi bellənər. Axır çərşənbədə torpağa əlahiddə bir sevgi ilə qayğı göstərilər. Bağ-bağatda, əkin-biçin yerlərində torpaq daşlardan təmizlənər, əkin üçün yararlı yerlər əkilib hazırlanar. 

Torpaq insanları yaşayış üçün zəruri olan qida-ərzaq bolluğu ilə təmin edən real həyati varlıq stixiyasıdır. Torpaq deyir: “Öldür məni, dirildim səni” və s. bu tipli saysız-hesabsız folklor örnəklərimizin də məğzində torpağın bir yaradıcı ünsür kimi insanın yaşayışı və fəaliyyəti üçün əsas stimulverici güc olduğu bildirilir. Bütün bunlar torpağın real həyatla, gündəlik məişətimizlə bağlı olduğunu göstərən amillərdir…

Torpaq çərşənbəsində digər çərşənbələrdəki kimi simvolik məzmunlu rituallar, ayinlər keçirilir ki, bunlar da bayram ənənəsinin təbii tələbidir. Axır çərşənbənin özündən əvvəlki digər üç çərşənbədən (söhbət doğruçu çərşənbələrdən gedir) təmtəraqlı, zəngin ayin və rituallarla müşayiət olunması onun yekun aktı kimi dəyərləndirilməsi ilə əlaqədardır. Çünki Axır çərşənbə mahiyyət baxımından özündən əvvəlki üç çərşənbənin ümumiləşdirilmiş – yekunlaşdırıcı şənliyidir. Bununla da köhnə ilin yola salınması və yeni ilin (Novruzun) qarşılanması ərəfəsi məhz ilin axırıncı çərşənbəsinin üstünə həvalə olunur.

26 fevral 1992-ci il-XOCALI Soyqırımı

Xocalı soyqırımı

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə erməni silahlı dəstələri SSRİ dövründə Xankəndi (Stepanakert) şəhərində yerləşdirilmiş 366-cı motoatıcı alayının zirehli texnikası və hərbi heyətinin köməkliyi ilə Xocalı şəhərini zəbt etdilər.
Hücumdan əvvəl, fevralın 25-i axşam çağından şəhər toplardan və ağır zirehli texnikadan şiddətli atəşə tutulmağa başlamışdır. Nəticədə şəhərdə yanğınlar baş vermiş və fevralın 26-ı səhər saat 5 radələrində şəhər tam alova bürünmüşdür. Belə bir vəziyyətdə, erməni əhatəsində olan şəhərdə qalmış təqribən 2500 nəfər əhali yaxınlıqdakı azərbaycanlılar məskunlaşmış Ağdam rayonunun mərkəzinə çatmaq ümidi ilə şəhəri tərk etməyə məcbur olmuşdur.
Ancaq bu niyyət baş tutmadı. Şəhəri yerlə yeksan etmiş erməni silahlı dəstələri və motoatıcı alayın hərbiçiləri dinc əhaliyə divan tutdular.
Bu qırğının nəticəsində 613 nəfər həlak olmuşdur, onlardan:
uşaqlar – 63 nəfər;
qadınlar – 106 nəfər; 
qocalar – 70 nəfər.

8 ailə tamamilə məhv edilmişdir.
25 uşaq hər iki valideynini itirmişdir.
130 uşaq valideynlərindən birini itirmişdir

487 nəfər yaralanmışdır, onlardan:
uşaqlar – 76 nəfər;
1275 nəfər əsir götürülmüşdür.
150 nəfər itkin düşmüşdür.
Dövlətin və əhalinin əmlakına 01.04.1992-ci il tarixinə olan qiymətlərlə 5 mlrd. rubl dəyərində ziyan vurulmuşdur.

Bu rəqəmlər Ermənistan SSR-in dəstəyi və SSRİ rəhbərliyinin səhlənkarlığı ilə 1988-ci ildə başlamış və Azərbaycan SSR-in tərkib hissəsi olan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Ermənistana birləşdirilməsi iddiasının gerçəkləşdirilməsi əsasında yaranmış Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ən dəhşətli, qanlı faciəsindən xəbər verir.
Xocalı – əsas hədəf
Erməni silahlı dəstələrinin Xocalıya hücümunu şəhərin coğrafi mövqeyi şərtləndirirdi. 7000 əhalisi olan Xocalı Xankəndindən 10 km cənub-şərqdə, Qarabağ dağ silsiləsində və Ağdam-Şuşa, Əskəran -Xankəndi yollarının üstündə yerləşir. Qarabağdakı yeganə hava limanı da Xocalıdadır.
Xocalı əhalinin tarixən məskunlaşdığı yerdir və qədim tarixi adibələr indiyə qədər qalmaqdadır. Xocalının yaxınlığında bizim e.ə. XIV-VII əsrlərə aid edilən Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin abidələri yerləşir. Burada son bürünc və ilkin dəmir dövrlərinə aid edilən dəfn abidələri – daş qutular, kurqanlar və nekropollar tapılmışdır. Həmçinin burada memarlıq abidələri – dairəvi qəbir (1356-1357-ci illər) və mavzoley (XIV əsr) vardır. Arxeoloji qazıntılar zamanı müxtəlif növ daş, bürünc, sümük bəzək əşyaları, gildən ev əşyaları və s. tapılmışdır. Tapılmış muncuq dənələrindən birində Assuriya şahı Adadnerarinin (bizim e.ə. 807-788-ci illər) adı yazılmışdır.
Əhali əsasən üzümçülük, heyvandarlıq, arıçılıq və əkinçiliklə məşğul olmuşdur. Şəhərdə toxuculuq fabriki, 2 orta məktəb və 2 natamam orta məktəb var idi.
Son illərdə baş vermiş hadisələrlə əlaqədar olaraq Fərqanədən (Özbəkistan) qaçqın düşmüş 54 məhsəti-türkü ailəsi, həmçinin Ermənistandan və Xankəndindən qovulmuş azərbaycanlıların bəziləri şəhərdə məskunlaşmışdılar.
Sonralar erməni tərəfi etiraf etmişdir ki, erməni silahlı dəstələrinin ilk əsas vəzifəsi Xocalı platsdarmının məhv edilməsi, bu məntəqədən keçən Əskəran-Xankəndi yolunun boşaldılması, azərbaycanlıların nəzarətində olan hava limanının ələ keçirilməsi idi.
“Xocalı platsdarmının məhv edilməsi” sözlərinə diqqət yetirin. İndi söylənilən bu ifadə ermənilər tərəfindən törədilmiş qanlı qırğının, kütləvi surətdə uşaqların, qadınların, qocaların məhv edilməsinin səbəbini aydın göstərir.
Faciənin xronikası
Xocalı 1991-cı ilin oktyabrından blokadada idi. Oktyabrın 30-da avtomobil əlaqəsi kəsilmiş və yeganə nəqliyyat vasitəsi vertolyot qalmışdı. Xocalıya sonuncu vertolyot 1992-ci il yanvarın 28-də gəlmişdi. Şuşa şəhərinin səmasında mülki vertolyotun vurulması və nəticədə 40 nəfərin həlakından sonra isə bu əlaqə də kəsilmişdi. Yanvarın 2-dən şəhərə elektrik verilmirdi. Şəhər ancaq əhalinin qəhrəmanlığı və müdafiəçilərin cəsurluğu sayəsində yaşayır və müdafiə olunurdu. Şəhərin müdafiəsi əsasən atıcı silahlarla silahlanmış yerli özünümüdafiə dəstəsi, milis və Milli Ordunun döyüşçülərindən təşkil olunmuşdu.
Fevralın ikinci yarısından başlayaraq Xocalı erməni silahlı dəstələrinin mühasirəsinə alınmışdı və hər gün toplardan, ağır texnikadan atəşlərə, erməni dəstələrinin həmlələrinə məruz qalırdı.
Xocalıya hücuma hazırlıq fevralın 25-də axşam 366-cı alayın hərbi texnikasının döyüş mövqelərinə çıxması ilə başlanılmışdı. Şəhərə hücum toplardan, tanklardan, “Alazan” tipli zenit toplardan 2 saatlıq atəşdən sonra başlandı. Xocalıya üç istiqamətdən hücum aparıldığından əhali Əskəran istiqamətində qaçmağa məcbur olmuşdu. Tezliklə aydın olmuşdur ki, bu, məkrli hiylə imiş. Naxçevanik kəndi yaxınlığında əhalinin qarşısı erməni silahlı dəstələri tərəfindən kəsilmiş və onlar gülləborana tutulmuşlar. Qarlı aşırımlarda və meşələrdə zəifləmiş, taqətdən düşmüş insanların çox hissəsi məhz Əskəran-Naxçevanik düzündə erməni silahlı dəstələri tərəfindən xüsusi qəddarlıqla məhv edilmişdir.
Bu hadisələr regiona İran İslam Respublikasının xarici işlər naziri Əli Əkbər Vilayətinin vasitəçilik missiyası ilə səfəri günlərinə təsadüf etmişdir. O, fevralın 25-də Azərbaycanın hakimiyyət rəhbərləri ilə görüşmüş və fevralın 27-də Qarabağa, sonra isə Ermənistana səfər planlaşdırırdı. Bununla əlaqədar olaraq tərəflərin razılığı ilə fevralın 27-dən martın 1-dək üçgünlük atəşkəs elan edilmişdi. Ermənilər ona məhəl qoymadılar və vədlərinə xilaf çıxdılar.
Oxşar vəziyyət fevralın 12-də Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Şurasının missiyasının vəziyyətlə tanışlıq və münaqişənin tənzimlənməsi məsələlərinin təhlili məqsədilə Qarabağa gəldiyi zaman da baş vermişdi. Missiya sonra Yerevana və Bakıya səfər etməli idi. Məhz fevralın 12-də erməni silahlı dəstələri tərəfindən Şuşanın Malıbəyli və Quşçular kəndləri qarət edilmiş və yandırılmışdır, təkcə Malıbəylidə 50 nəfər öldürülmüş, yaralanmış və əsir götürülmüşdür.
Həmin günlərdə Azərbaycan qüvvələri Xocalı sakinlərinin köməyinə çata bilmədi, hətta meyitlərin götürülməsi belə mümkün olmadı. Bu zaman isə ermənilər vertolyotlarla, ağ geyimli xüsusi qruplarla meşələrdə gizlənmiş insanların axtarışını aparır, aşkar edilənləri əsir götürür, işgəncələrə məruz qoyurdular.
Fevralın 28-də tərkibində yerli jurnalistlər də olan qrup 2 vertolyotla azərbaycanlıların həlak olduqları yerə çata bildilər. Gördükləri mənzərə hamını dəhşətə gətirdi – düzənlik cəsədlərlə dolu idi. İkinci vertolyotun havadan mühafizəsinə baxmayaraq, ermənilərin güclü atəşi altında ancaq 4 meyiti götürmək mümkün oldu. Martın 1-də yerli və xarici jurnalistlərin iştirakı ilə hadisə yerində daha da dəhşətli vəziyyət müşahidə olunmuşdur. Meyitlərin skalplarının götürülməsi, qulaqlarının və digər orqanlarının kəsilməsi, gözlərinin çıxardılması, ətrafların kəsilməsi, çoxsaylı bıçaq və güllə yaraları, ağır texnika ilə əzilmələr, yandırılma halları aşkar edilmişdir.
Bu vəhşiliklər haqqında xarici mətbuatın yazdıqlarından:
Krua l’Eveneman jurnalı(Paris), 25 fevral 1992-ci il: Ermənilər Xocalıya hücum etmişlər. Bütün dünya eybəcər hala salınmış meyitlərin şahidi oldu. Azərbaycanlılar minlərlə ölənlər barədə xəbər verirlər.
Sandi Tayms qəzeti (London), 1 mart 1992-ci il: Erməni əsgərləri minlərlə ailəni məhv etmişlər.
Faynenşl Tayms qəzeti (London), 9 mart 1992-ci il: Ermənilər Ağdama tərəf gedən dəstəni güllələmişlər. Azərbaycanlılar 1200-ə qədər cəsəd saymışlar.
Livanlı kinooperator təsdiq etmişdir ki, onun ölkəsinin varlı daşnak icması Qarabağa silah və adam göndərir.
Tayms qəzeti (London), 4 mart 1992-ci il: Çoxları eybəcər hala salınmışdır, körpə qızın ancaq başı qalmışdır.
İzvestiya (Moskva), 4 mart 1992-ci il: Videokamera qulaqları kəsilmiş uşaqları göstərdi. Bir qadının sifətinin yarısı kəsilmişdir. Kişilərin skalpları götürülmüşdür.
Faynenşl Tayms qəzeti(London), 14 mart 1992-ci il: General Polyakov bildirmişdir ki, 366-cı alayın 103 nəfər erməni hərbiçisi Dağlıq Qarabağda qalmışdır.
Le Mond qəzeti(Paris), 14 mart 1992-ci il: Ağdamda olan xarici jurnalistlər Xocalıda öldürülmüş qadın və uşaqlar arasında skalpları götürülmüş, dırnaqları çıxardılmış 3 nəfəri görmüşlər. Bu azərbaycanlıların təbliğatı deyil, bu reallıqdır.
İzvestiya(Moskva), 13 mart 1992-ci il: Mayor Leonid Kravets:Mən şəxsən təpədə yüzə yaxın meyit gördüm. Bir oğlanın başı yox idi. Hər tərəfdə xüsusi qəddarlıqla öldürülmüş qadın, uşaq, qocalar görünürdü.
Valer aktuel jurnalı (Paris), 14 mart 1992-ci il: Bu “muxtar regionda” erməni silahlı dəstələri Yaxın Şərqdən çıxmışlarla birlikdə müasir texnikaya, o cümlədən vertolyotlara malikdirlər. ASALA-nın Suriya və Livanda hərbi düşərgələri və silah anbarları vardır. Ermənilər yüzdən artıq müsəlman kəndlərində qırğınlar törədərək Qarabağdakı azərbaycanlıları məhv etmişlər.
R. Patrik, İngiltərənin “Fant men nyus” teleşirkətinin jurnalisti (hadisə yerində olmuşdur):Xocalıdakı vəhşiliklərə dünya ictimaiyyətinin gözündə heç nə ilə haqq qazandırmaq olmaz.
“Memorial” hüquq-müdafiə mərkəzinin hesabatından:
Xocalı
1991-ci ilin payızından erməni silahlı dəstələri tərəfindən əsasən blokadaya alınmışdı, Dağlıq Qarabağdan daxili qoşunlar çıxarılandan sonra isə tam blokadada idi. 1992-ci ilin yanvarından Xocalıya elektrik enerjisi verilmirdi. Əhalinin bir hissəsi şəhəri tərk etmişdi, ancaq Xocalı İcra hakimiyyətinin başçısı E.Məmmədovun təkidli müraciətlərinə baxmayaraq dinc əhalinin tam evakuasiyası olunmamışdı.
1992-ci il fevralın 25-də Xocalıya erməni silahlı dəstələrinin hücumu başlandı.
Hücumun iştirakçıları
Hücumda zirehli texnikanın- zirehli maşınların, piyadaların döyüş maşınlarının və tankların dəstəyi ilə Artsaxın Milli Azadlıq Ordusunun (AMAO) hissələri iştirak edirdi.
Sovet Ordusunun 366-cı alayının hərbiçilərinin iştirakı
Təqribən bütün Xocalı qaçqınlarının söylədiklərinə görə, şəhərə hücumda 366-cı alayının hərbiçiləri iştirak edirdi, hətta onlardan bəziləri şəhərə də girmişdilər.
Hücumun gedişatı
Xocalı fevralın 25-də saat 23-dən toplardan atəşə tutulmağa başlanmışdır. İlk növbədə yaşayış massivində yerləşən kazarma və müdafiə nöqtələri dağıdılmışdı. Piyada hissələr şəhərə fevralın 26-ı saat 1-4 arası girmişdir.
Sonuncu müdafiə nöqtəsi saat 7-də məhv edilmişdir.
Şəhərin gülləboranı nəticəsində dinc əhalinin müəyyənləşdirilməmiş miqdarda əmlakı dağılmışdır.
Əhalinin çıxması üçün azad dəhliz
Ağdam və Bakıda Memorialın müşahidəçiləri Xocalıya hücum zamanı şəhəri tərk etmiş 60 nəfərlə sorğu-sual etmişlər. Soruşulanlardan ancaq biri söyləmişdir ki, dəhliz barədə məlumatı olmuşdur.
Azad dəhlizlə qaçan əhali Azərbaycanın Ağdam rayonuna qovuşan ərazidə gülləyə tutulmuşdur və nəticədə çoxlu sayda insan həlak olmuşdur.
Şəhərdə qalmış əhalinin müqəddəratı
Şəhər erməni silahlı dəstələri tərəfindən zəbt ediləndə orada 300 dinc əhali, o cümlədən 86 məshəti-türkü qalmışdı.
Hər iki tərəfdən alınmış məlumata əsasən, 1992-ci il martın 3-nə Azərbaycan tərəfinə 700-dən artıq şəhərdə və Ağdam yolunda əsir götürülmüş Xocalı sakini təhvil verilmişdir. Onların əsas hissəsini qadınlar və uşaqlar təşkil edirdi.
Əsir düşmüş əhali və Xocalı müdafiəçilərinin saxlanılma şəraiti
Müvəqqəti saxlanılma təcridxanasının rəisi mayor Xaçaturyan hətta bir neçə dəqiqəlik təklikdə danışmağa icazə vermədi. Təsadüfən bir dəfə belə söhbət etmək mümkün oldu.
Xocalı sakinlərinin əmlakı
Şəhərdən qaçan Xocalı sakinləri hətta zəruri əşyaları belə götürə bilməmişdilər. Erməni silahlı qüvvələrinin Xocalıdan çıxardıqları sakinlər də əmlaklarından heç nə götürməmişdilər.
Memorialın müşahidəçiləri şəhərdə azğın, heç nə ilə qarşısı alınmayan soyğunçuluğun şahidi olmuşlar. Şəhərdə qalan əmlak Stepanakert və yaxınlıqdakı yaşayış məntəqələrinin əhalisi tərəfindən daşınırdı. Çox evlərin darvazalarında onların yeni sahiblərinin adları yazılmışdır.
Alınmış məlumatların qiymətləndirilməsi
Xocalının zəbt olunması üzrə həyata keçirilmiş hərbi əməliyyat zamanı şəhərin dinc əhalisinə qarçı kütləvi zorakılıq törədilmişdir.
Azad dəhliz barədə məlumat Xocalının əhalisinin çoxuna çatdırılmamışdır.
Azad dəhliz və onun yaxınlığındakı ərazidə dinc əhalinin kütləvi qırğınına heç bir cəhdlə haqq qazandırmaq olmaz.
Xocalıya hücumda Müstəqil Dövlətlər Birliyinin ordusuna məxsus olan 366-cı motoatıcı alayın hərbiçiləri iştirak etmişdir.
Memorial Hüquq-müdafiə Mərkəzi təsdiq edir ki, Xocalıya hücum zamanı erməni silahlı dəstələrinin dinc əhaliyə qarşı hərəkətləri Cenevrə konvensiyasına, həmçinin Ümumdünya İnsan Haqları Bəyannaməsinin (BMT-nin Baş Assambleyası 10.12.1948-ci ildə qəbul etmişdir) aşağıdakı maddələrinə kobud qaydada ziddir:
Maddə 2. Hər bir şəxs dilindən, dinindən, milliyyətindən və digər səbəbdən, fərq qoyulmadan bu Bəyannamədə təsbit olunmuş bütün hüquq və azadlıqlara malik olmalıdır.
Maddə 3. Hər kəsin yaşamaq, azadlıq və şəxsi toxunulmazlıq hüququ vardır.
Maddə 5. İnsan ləyaqətini alçaldan, insaniyyətlikdən kənar və qəddar hərəkətlər qadağandır.
Maddə 9. Özbaşına həbslər, saxlanılmalar və ya qovulmalar qadağandır.
Maddə 17.Hər bir insanın əmlaka malik olma hüququ vardır və insanın əmlakdan özbaşına məhrum edilməsi qadağandır.
Silahlı dəstələrin hərəkətləri Fövqəladə vəziyyətlərdə və hərbi münaqişələr zamanı qadınların və uşaqların müdafiəsi Bəyannaməsinə (BMT-nin Baş Assambleyası 14.12.19748-cü ildə qəbul etmişdir) kobud qaydada ziddir.
366-cı alay
Xocalı soyqırımında 366-cı alayın rolunu xüsusi qeyd etmək lazımdır.
Bu alay Şuşa və Xocalının, Azərbaycanın kəndlərinin atəşə tutulmasında dəfələrlə iştirak etmişdir. Alaydan qaçmış hərbiçilərin ifadələri bu faktları sübut edir və hərbi hissənin şəxsi heyətinin mənəvi durumu və münasibətləri haqqında təsəvvür yaradır. 366-cı alayın təcili surətdə Xankəndidən çıxarılması da bu alayın Xocalı hadisələrində iştirakını sübut edir.
Hərbi hissənin komanda heyətinin mənəviyyatsızlığı o həddə çatmışdır ki, guya əhalinin müqaviməti ilə rastlaşdıqlarına görə alayın sərbəst çıxarılmasını təmin edə bilmədilər. Bu məqsədlə Gəncədə yerləşən desant diviziyasının qüvvələri cəlb edilməli oldu. Ancaq bu qüvvələr gələnədək alayın 103 nəfəri, əsasən ermənilərdən ibarət olan və qırğında iştirak etmiş hərbiçı əmrə tabe olmaqdan boyun qaçıraraq Qarabağda qaldılar. Alayın komandanlığının cinayət sövdələşməsi və alayın çıxarılmasına məsul olan digər şəxslərin məsuliyyətsizliyi nəticəsində hərbi texnikanın bir hissəsi, o cümlədən zirehli texnika ermənilərə təhvil verildi. Beləliklə də gələcəkdə Azərbaycana qarşı cinayətlərin törədilməsi, separatçılıq hərəkətlərinin davam etdirilməsinə rəvac verildi. Bunun özü də Xocalı soyqırımında birbaşa iştirakın sübutudur!
Erməni silahlı dəstələri və 366-cı motoatıcı alayın şəxsi heyəti Azərbaycanın yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulmasında iştirak etmiş üzvləri Xocalı şəhərində törədilmiş vandalizmin əsas cinayətkarlarıdır.
Xocalı soyqırımında iştirak etmiş ermənilərin və onların köməkçilərinin hərəkətləri insan haqlarının kobud pozulması, beynəlxalq hüquqi aktlara – Cenevrə konvensiyası, Ümumdünya İnsan Haqları Bəyannaməsi, Vətəndaş və siyasi hüquqlar barədə Beynəlxaq Saziş, Fövqəladə vəziyyətlərdə və hərbi münaqişələr zamanı qadınların və uşaqların müdafiəsi Bəyannaməsinə həyasızcasına məhəl qoyulmamasıdır.
Bu faciədə həmçinin, Azərbaycanın o vaxtkı siyasi və hərbi rəhbərliyi də günahkardır. Ayaz Mütəllibov Azərbaycanın Prezidenti və Ali Baş Komandanı olaraq ölkənin ərazi bütövlüyünün, təhlükəsizliyininn və onun vətəndaşlarının mühafizəsinin təminatçısı kimi Qarabağda,o cümlədən Xocalıda baş verən hadisələrin qarşısının alınması üçün zəruri olan tədbirləri görməmişdir. Ölkənin ali vəzifəli şəxsi kimi Konstitusiya qaydasının, ərazi bütövlüyünün, insanların hüquq və azadlıqlarının müdafiəsini təmin edə bilmədi. Onlar hətta qırğın baş verəndən sonra, xalqın qəzəbindən qorxaraq acı həqiqəti bilməkdən çəkindilər və erməni silahlı cinayətkarlarının törətdikləri azğınlıqların həqiqi miqyası barədə məlumatlar gizlədildi.
Tarix unutmayacaqdır
Azərbaycan Milli Məclisi (Parlamenti) hər il fevralın 26-nı “Xocalı soyqırımı günü” elan etmişdir. Hər il fevralın 26-da saat 17.00-da Azərbaycan xalqı Xocalı soyqırımının qurbanlarının xatirəsini yad edir.
Doğma yurdlarından didərgin düşmüş və Azərbaycanın 48 rayonuna səpələnmiş Xocalı sakinləri Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin ədalətli həlli, Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzünün dəf edilməsi, ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi ümidi ilə yaşayırlar. Onlar dünya xalqlarına, dövlətlərinə, beynəlxalq təşkilatlara haqq-ədaləti və həqiqəti müdafiə etmək, Xocalıda törədilmiş terrorizm, etnik təmizləmə faktlarını pisləmək barədə müraciətlər edirlər.
Xocalı soyqırımının günahkarları, təşkilatçıları və icraçıları layiqli cəzalarına çatmalıdırlar. Cinayət cəzasız qala bilməz. Təəssüf ki, XX əsrdə soyqırım və etnik təmizləmə hadisələri baş vermiş tarixi səhifələr olmuşdur. Xocalı faciəsi onların sırasında ən dəhşətlilərinə aiddir. Hal-hazırda bu hadisələrdə hər hansı şəkildə iştirakı olmuş şəxslər hələlik öz vicdanları qarşısında cavabdehdirlər, ancaq vaxt gələcək və onlar tarixin məhkəməsi qarşısında cavab verməli olacaqlar.
Tarix heç nəyi unutmur.

31 Mart – Azərbaycanlıların soyqırımı günü

1813-cü və 1828-ci illərdə imzalanmış Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri ilə Azərbaycan xalqının parçalanması və tarixi torpaqlarımızın bölünməsinin əsası qoyulub, sonrakı dövrdə isə həmin torpaqların özgəninkiləşdirmə prosesinə başlanılıb. Qısa müddətdə ermənilərin kütləvi surətdə Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi həyata keçirilib.

İrəvan, Naxçıvan və Qarabağ xanlıqlarının ərazilərində məskunlaşdırılan ermənilər orada yaşayan azərbaycanlılarla müqayisədə azlıq təşkil etmələrinə baxmayaraq, öz havadarlarının himayəsi altında “Erməni vilayəti” adlandırılan inzibati bölgünün yaradılmasına nail olublar. Süni ərazi bölgüsü, əslində, azərbaycanlıların öz torpaqlarından qovulması, Azərbaycan xalqına qarşı soyqırımı siyasətinin həyata keçirilməsinə şərait yaradıb. Azərbaycan torpaqlarında “böyük Ermənistan” ideyasını reallaşdırmaq üçün erməni xalqının tarixinin saxtalaşdırılmasına başlanılıb. Azərbaycanın və ümumən, Qafqazın tarixinin təhrif olunması bu fəaliyyətin mühüm tərkib hissəsini təşkil edib.

“Böyük Ermənistan” yaratmaq xülyasından ruhlanan erməni qəsbkarları 1905-1907-ci illərdə azərbaycanlılara qarşı kütləvi qırğınlar həyata keçirib. Ermənilərin Bakıdan başlanan kütləvi qırğınları Azərbaycanı və indiki Ermənistan ərazisindəki Azərbaycan kəndlərini əhatə edib. Yüzlərlə yaşayış məntəqəsi dağıdılıb, minlərlə azərbaycanlı vəhşicəsinə qətlə yetirilib.

Birinci dünya müharibəsi, Rusiyada baş vermiş 1917-ci il fevral və oktyabr çevrilişlərindən məharətlə istifadə edən ermənilər bu dəfə öz mənfur niyyətlərini bolşevik bayrağı altında reallaşdırmağa çalışıblar. 1918-ci ilin mart ayından etibarən Bakı Kommunası tərəfindən əksinqilabçılarla mübarizə şüarı altında Bakı quberniyasının azərbaycanlılardan təmizlənməsi planı gerçəkləşdirilib.  Həmin günlərdə Bakı şəhərində, habelə Bakı quberniyasına daxil olan Şamaxı, Quba və digər şəhər və qəzalarda on minlərlə dinc sakin məhz etnik və dini mənsubiyyətinə görə qətlə yetirilib, yaşayış məntəqələri dağıdılıb, mədəniyyət abidələri, məscid və qəbiristanlıqlar yerlə-yeksan edilib. Sonrakı dövrlərdə daha da azğınlaşan erməni millətçiləri qeyri-insani əməllərini davam etdirib, Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan, Şirvan, İrəvan və digər bölgələrdə kütləvi qətllər, talanlar və etnik təmizləmələr həyata keçiriblər.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandıqdan sonra 1918-ci ilin mart hadisələrinə xüsusi diqqət yetirilib və Nazirlər Şurası iyulun 15-də bu faciənin tədqiqi məqsədi ilə Fövqəladə İstintaq Komissiyasının yaradılması haqqında qərar qəbul edib.

Komissiya mart soyqırımını, ilkin mərhələdə Şamaxıdakı vəhşilikləri, İrəvan quberniyası ərazisində ermənilərin törətdikləri ağır cinayətləri araşdırıb. Dünya ictimaiyyətinə bu həqiqətləri çatdırmaq üçün Xarici İşlər Nazirliyi nəzdində xüsusi qurum yaradılıb. 1919 və 1920-ci ilin mart ayının 31-i iki dəfə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən ümummilli matəm günü kimi qeyd edilib. Əslində bu, azərbaycanlılara qarşı yürüdülən soyqırımı və bir əsrdən artıq davam edən torpaqlarımızın işğalı prosesinə tarixdə ilk dəfə siyasi qiymət vermək cəhdi olub. Lakin Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra həmin proses dayandırılıb, baş verənlərin sona qədər təhqiq edilməsinin və ona müvafiq siyasi-hüquqi qiymət verilməsinin qarşısı alınıb. Yalnız 80 il sonra – 1998-ci il martın 26-da Azərbaycan Respublikası Prezidenti Heydər Əliyevin imzaladığı “Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında” Fərmanda həmin dəhşətli hadisələrə adekvat siyasi qiymət verilib və 31 mart “Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü” elan edilib. Fərmanda deyilirdi: “Azərbaycanın XIX-XX əsrlərdə baş verən bütün faciələri torpaqlarının zəbti ilə müşayiət olunaraq, ermənilərin azərbaycanlılara qarşı düşünülmüş, planlı surətdə həyata keçirdiyi soyqırımı siyasətinin ayrı-ayrı mərhələlərini təşkil etmişdir. Bu hadisələrin yalnız birinə – 1918-ci il mart qırğınına siyasi qiymət vermək cəhdi göstərilmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi kimi Azərbaycan Respublikası bu gün onun axıra qədər həyata keçirə bilmədiyi

qərarların məntiqi davamı olaraq soyqırımı hadisələrinə siyasi qiymət vermək borcunu tarixin hökmü kimi qəbul edir”.

Ümummilli lider Heydər Əliyev 31 mart – “Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü” ilə əlaqədar deyib: “Xalqımıza qarşı törədilmiş soyqırımı haqqında həqiqətləri real faktlar, dəlillər əsasında dünya dövlətlərinə, nüfuzlu beynəlxalq təşkilatlara çatdırmaq, saxta erməni təbliğatı nəticəsində formalaşmış yalan təsəvvürləri dəyişdirmək, ona hüquqi-siyasi qiymət verdirmək nə qədər çətin olsa da, şərəfli və müqəddəs bir iş kimi bu gün də, gələcəkdə də davam etdirilməlidir. Bu, soyqırımı qurbanlarının xatirəsi qarşısında indiki nəslin müqəddəs borcudur”.

Son illər bu sahədə aparılmış araşdırmalar sayəsində çoxlu sayda yeni faktlar və sənədlər toplanıb. Quba şəhərində tapılan kütləvi məzarlıq bu faciənin qanlı epizodlarından biridir. 1918-ci ilin aprel-may aylarında yalnız Quba qəzasında 167 kənd tamamilə məhv edilib. Quba soyqırımı məzarlığı 2007-ci il aprelin 1-də ərazidə torpaq işləri görülərkən aşkar edilib.

2009-cu ildə Nazirlər Kabinetinin sərəncamı ilə “Quba rayonunda kütləvi qətl qurbanlarının xatirəsinin əbədiləşdirilməsinə dair tədbirlər planı” təsdiq edilib, aşkar olunmuş kütləvi məzarlığın yerləşdiyi ərazidə monumental xatirə kompleksinin ucaldılması və abadlıq işlərinin aparılması qərara alınıb. 2007-ci ilin iyulundan etibarən Azərbaycan Milli Elmlər

Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun əməkdaşları tərəfindən kütləvi məzarlıqda geniş tədqiqat işlərinə başlanılıb, 2008-ci ilin sentyabrında isə tədqiqat işləri başa çatdırılıb. Tədqiqat nəticəsində məzarlığın 1918-ci ildə ermənilərin yerli dinc əhaliyə qarşı törətdiyi soyqırımı ilə bağlı olduğu müəyyən edilib. Tədqiqat işlərinin nəticəsi olaraq məzarlıqda müxtəlif yaş qruplarına aid 400-dən çox insan cəsədinin qalıqları aşkar edilib. Onlardan 50-dən çoxu uşaqlara, 100-dən çoxu qadınlara, qalanları isə əsasən yaşlı kişilərə aiddir. Müəyyən edilib ki, məzarlıqda azərbaycanlılarla bərabər, Qubada yığcam halda yaşayan ləzgi, yəhudi, tat və digər etnik qrupların nümayəndələri də amansızcasına qətlə yetirilərək basdırılıb.

Ərazidə yaradılmış Quba Soyqırımı Memorial Kompleksinin 2013-cü il sentyabrın 18-də açılışı olub. Həmin mərasimdə çıxış edən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev deyib: “Sovet dövründə təbii ki, tarix təhrif edildiyi üçün bu həqiqətlər bizdən gizlədilirdi. Uzun illər Azərbaycan xalqının qanını axıdan quldurlar, – onların da mənfur adları orada göstərilir, – Şaumyan və onun kimiləri bizə qəhrəmanlar kimi təqdim edilirdi. Hesab edirəm ki, bu, böyük faciədir. Çünki uzun illər xalqımıza qarşı amansızlıqla vəhşilik törədən ünsürlər sovet tarixində qəhrəman kimi təqdim edilirdi, onların şərəfinə abidələr ucaldılırdı. Yalnız müstəqillik dövründə biz həqiqi ədaləti bərpa etdik. Gözəl şəhərimizi, Bakımızı o abidələrdən təmizlədik və bu gün o yerlərdə gözəl parklar, o cümlədən Sahil parkı yaradılıbdır. Yəni, tarix, ədalət zəfər çaldı. Biz bu gün öz tariximizə qayıdırıq. Tarixin bütün məqamlarını bilirik, bilməliyik. Gənc nəsil də bilməlidir ki, xalqımız keçmişdə hansı fəlakətlərlə üz-üzə qalmışdır”.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 2018-ci il yanvarın 18-də “1918-ci il azərbaycanlıların soyqırımının 100 illiyi haqqında” Sərəncam imzalayıb. Sərəncamda deyilir: “Üzə çıxmış tarixi faktlar 1918-ci ilin mart-aprel aylarında və sonrakı dövrlərdə erməni millətçilərinin həyata keçirdikləri qanlı aksiyaların coğrafiyasının daha geniş və faciə qurbanlarının sayının qat-qat çox olduğunu sübut etmişdir”.

Azərbaycan xalqı və dövləti soyqırımı qurbanlarının xatirəsini daim əziz tutur, bütün dünyanı erməni faşizminin iç üzünü görmək üçün bu tarixi hadisələrdən ibrət götürməyə çağırır.

Mənbə: http://seferberlik.gov.az/

Xocalı soyqırımı

Xocalı soyqırımı Ermənistanın Azərbaycana qarşı işğalçılıq müharibəsinin gedişində dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı törədilmiş soyqırımı cinayətlərinin ən dəhşətlisidir. Bundan əvvəl, Azərbaycanın Ermənistanla həmsərhəd Qazax rayonunun Bağanis Ayrım kəndinin, Dağlıq Qarabağda azərbaycanlılar yaşayan İmarət Qərvənd, Tuğ, Səlakətin, Axullu, Xocavənd, Cəmilli, Nəbilər, Meşəli, Həsənabad, Kərkicahan, Qaybalı, Malıbəyli, Yuxarı və Aşağı Quşçular, Qaradağlı kəndlərinin işğalı zamanı həmin yaşayış məntəqələrinin dinc əhalisinin bir hissəsi qabaqcadan hazırlanmış plan əsasında xüsusi amansızlıqla qətlə yetirilib. Yalnız bunu qeyd etmək kifayətdir ki, Xocalı soyqırımından bir neçə gün əvvəl – 1992-ci il fevralın 17-də Xocavəndin Qaradağlı kəndində 80 nəfərdən çox azərbaycanlı kütləvi qırğına məruz qalıb.

Xankəndidən 10 kilometr cənub-şərqdə, Ağdam-Şuşa və Əsgəran-Xankəndi yollarının arasında strateji məntəqədə yerləşən, Dağlıq Qarabağın yeganə hava limanının yerləşdiyi Xocalı fevralın ikinci yarısından başlayaraq, Ermənistan hərbi birləşmələri tərəfindən tam mühasirəyə götürülüb. Dinc sakinlərin dəstə halında və ya təklikdə mühasirədən çıxmaq üçün göstərdiyi bütün cəhdlərin qarşısı alınıb.

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri bütün beynəlxalq hüquq normalarını pozaraq, mühasirədəki Xocalı şəhərinin dinc əhalisinin üzərinə ağır hərbi texnika yeridib, onlara misli görünməmiş qəddarlıqla divan tutub, şəhər barbarcasına yerlə-yeksan edilib. Yalnız Azərbaycan xalqına qarşı deyil, bütün bəşəriyyətə qarşı yönəlmiş dəhşətli cinayət əməli nəticəsində 613 nəfər dinc azərbaycanlı milli mənsubiyyətinə görə vəhşicəsinə qətlə yetirilib, onlardan 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i qoca olub. Nəticədə 8 ailə tamamilə məhv edilib, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq valideyn­lərindən birini itirib. Bundan başqa, 487 dinc sakin ağır yaralanıb, 1275 nəfər girov götürülüb. Girov götürülənlərdən 150 nəfərin, o cümlədən 68 qadının və 26 uşağın taleyi naməlumdur. Ümummilli lider Heydər Əliyev Xocalının o dövrdəki ölkə rəhbərliyi tərəfindən tamamilə müdafiəsiz buraxılmasına kəskin etiraz edərək deyib: “O zamankı iqtidarın Azərbaycanın milli müstəqilliyinə və xalqımıza qarşı xəyanətkar mövqeyi, öz konstitusion vəzifə borcuna cinayətkar laqeydliyi, ardı-arası kəsilməyən siyasi hakimiyyət oyunları, respublikada baş alıb gedən anarxiya və başıpozuqluq, ayrı-ayrı siyasətbazların məkrli şəxsi ambisiyaları bu tarixi faciənin törədilməsinə birbaşa şərait yaratmışdır. Uzun müddət dörd tərəfdən düşmən əhatəsində taleyin ümidinə buraxılmış vətəndaşlarımızın imdad dolu harayı qulaqardına vurulmuş, Xocalının xilas olunması üçün real imkanların mövcudluğuna baxmayaraq, günahsız əhali məqsədyönlü şəkildə bu milli qırğına sürüklənmişdir. Xocalı soyqırımı erməni faşizminin iç üzünü bir daha açıb göstərməklə, təkcə Azərbaycan xalqına qarşı deyil, bütün bəşəriyyətə qarşı yönəlmiş tarixi cinayətdir və beynəlxalq hüquqa uyğun olaraq sivilizasiyalı dünya tərəfindən məhkum olunmalıdır”.

Xocalı şəhərində törədilmiş cinayətlərin xarakteri və miqyası bu soyqırımı aktının BMT Baş Məclisinin 1948-ci il 9 dekabr tarixli 260 (III) saylı qətnaməsi ilə qəbul edilmiş “Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında” Konvensiyada ifadə olunmuş definisiyaya tam uyğun gəldiyini sübut edir. Qabaqcadan planlaşdırılmış kütləvi və amansız qırğın aktı həmin ərazidə yaşayan insanları məhz azərbaycanlı olduqlarına görə tamamilə məhv etmək niyyəti ilə törədilib. Azğınlaşmış cəlladlar insanların başlarının dərisini soyub, müxtəlif əzalarını kəsib, körpə uşaqların gözlərini çıxarıb, hamilə qadınların qarınlarını yarıb, insanları diri-diri torpağa basdırıb və ya yandırıb, meyidlərin bir qismini minalayıblar. Yanan şəhərdən qaçıb xilas olmaq istəyən insanlara aman verilməyib, dinc sakinləri yollarda, meşələrdə pusqu quran erməni hərbçiləri xüsusi amansızlıqla qətlə yetirib.

Xocalı faciəsi dünya tarixində dinc əhalinin kütləvi qətliamı kimi dərin iz qoymuş Xatın, Holokost, Sonqmi, Lidiçe, Babi Yar, Ruanda və Serebrenitsa kimi soyqırımları ilə bir sırada dayanır.

Bəşəri cinayət olan Xocalı soyqırımının təşkilatçıları Ermənistan Respublikasının siyasi və dövlət rəhbərliyi, birbaşa icraçıları isə Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri, Dağlıq Qarabağdakı erməni terrorçu dəstələri və keçmiş sovet ordusunun Xankəndi şəhərində yerləşən 366-cı motoatıcı alayının şəxsi heyətidir.

Xocalı soyqırımı Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycana təcavüzü zamanı doğma torpağının müdafiəsinə qalxmış xalqımızı sarsıtmaq, onun mübarizə əzmini qırmaq, Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı əhalisinin bir hissəsini məhv etmək niyyəti ilə törədilmiş silsilə kütləvi qırğın aktlarından biridir. Bunu Xocalı faciəsindən təqribən ay yarım sonra – aprelin 8-də Kəlbəcər rayonunun Ağdaban kəndinin işğalı zamanı qabaqcadan hazırlanmış plan əsasında həyata keçirilmiş kütləvi qırğın aktında xüsusi amansızlıqla, içərisində uşaqlar, qadınlar və qocalar olmaqla, 67 nəfər dinc sakinin qətlə yetirilməsi, onlarla şəxsin girov götürülməsi, itkin düşməsi, kəndin tamamilə yandırılması da sübut edir. Bu tədbirlərin davamı kimi 1992-ci il avqustun 28-də Goranboy rayonunun Ballıqaya kəndində daha bir amansız cinayət – Ballıqaya qətliamı törədilib. Nəticədə 24 nəfər azərbaycanlı mülki şəxs amansızlıqla qətlə yetirilib, onların arasında 6 azyaşlı uşaq, o cümlədən 6 aylıq körpə də olub, 3 azyaşlı uşaq isə hər iki valideynini itirib. Öldürülmüş dinc insanların bəzilərinin meyidləri yandırılıb. Ballıqayada 93 yaşında qoca qadına da aman verilməyib, ümumilikdə öldürülənlərin əksəriyyəti uşaqlar, qadınlar və qocalar olub.

Milli Məclisin 1994-cü il 24 fevral tarixli qərarına əsasən 26 fevral Xocalı Soyqırımı Günü elan edilib.

Azərbaycan parlamenti 2017-ci il fevralın 24-də 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan Respublikasının hərbi birləşmələri, Dağlıq Qarabağdakı erməni silahlı dəstələri və keçmiş sovet ordusunun 366-cı motoatıcı alayı tərəfindən Xocalı şəhərində azərbaycanlıların kütləvi qırğınının Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1994-cü il 24 fevral, 1995-ci il 24 fevral, 2007-ci il 27 fevral və 2012-ci il 24 fevral tarixli qərarları ilə soyqırımı (genosid) cinayəti kimi qiymətləndirilməsini bir daha təsdiq edib.

Azərbaycan Respublikasının hüquq mühafizə orqanları Xocalı şəhərində soyqırımı aktının törədilməsində iştirak etmiş şəxslərin müəyyən edilməsi və cinayət məsuliyyətinə cəlb olunması üçün tədbirləri davam etdirir.

Ümummilli lider Heydər Əliyev Xocalı soyqırımı haqqında deyib: “Azərbaycan hökuməti və xalqı qarşısında Xocalı soyqırımı və bütövlükdə ermənilərin Dağlıq Qarabağda törətdikləri vəhşiliklər haqqında həqiqətləri olduğu kimi, bütün miqyası və dəhşətləri ilə dünya dövlətlərinə, parlamentlərinə, geniş ictimaiyyətə çatdırmaq, bütün bunların əsl soyqırımı aktı kimi tanınmasına nail olmaq vəzifəsi durur. Bu, Xocalı şəhidlərinin ruhu qarşısında bizim vətəndaşlıq və insanlıq borcumuzdur. Digər tərəfdən, faciənin əsl beynəlxalq hüquqi-siyasi qiymət alması, onun ideoloqlarının, təşkilatçılarının və icraçılarının layiqincə cəzalandırılması bütövlükdə insanlığa qarşı yönəlmiş belə qəddar aktların gələcəkdə təkrarlanmaması üçün

mühüm şərtdir”.

Bununla əlaqədar Heydər Əliyev Fondunun təşkilatçılığı ilə “Xocalıya ədalət!” kampaniyası çərçivəsində görülən işlər ildən-ilə daha da genişlənir. Xocalı soyqırımının dünya miqyasında tanıdılması sahəsində aparılan sistemli işin nəticəsidir ki, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı Parlament İttifaqının, Meksika, Pakistan, Çexiya, Peru, Kolumbiya, Panama, Honduras, Sudan, Qvatemala və Cibuti parlamentlərinin müvafiq sənədlərində Xocalıda törədilmiş kütləvi qətllərin soyqırımı aktı olduğu təsdiq edilib. Rumıniya, Bosniya və Herseqovina, Serbiya, İordaniya, Sloveniya, Şotlandiya parlamentləri, eləcə də Amerika Birləşmiş Ştatlarının 20-dən çox ştatının icra və qanunvericilik orqanı Xocalı faciəsini qətliam kimi qiymətləndirərək qətiyyətlə pisləyib.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin göstərişi ilə hər il Xocalı soyqırımı genişmiqyaslı tədbirlərlə qeyd edilir. 2017-ci ildə Xocalı soyqırımının 25-ci ildönümü də Bakıda növbəti ümumxalq yürüşü ilə yad edilib. Yürüşdə “Dünya Xocalı soyqırımını tanımalıdır!”, “Xocalıya ədalət!”, “Xocalını unutmayın!”, “Rədd olsun erməni faşizmi!”, “Xocalı – XX əsrin soyqırımı”, “Cinayətkarlar cəzasız qalmayacaqlar!” və s. çağırışlar və şüarlar nümayiş etdirilib.

Mənbə: http://seferberlik.gov.az/

20 Yanvar faciəsi

1990-cı il yanvar faciəsinə aparan yol azərbaycanlıların Ermənistandakı tarixi torpaqlarından növbəti kütləvi deportasiyasının, Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi cəhdlərinin geniş vüsət aldığı 1987-ci ildən başlayıb. Artan xətt üzrə davam edən gərginliyin qarşısını almaq əvəzinə, Sovet rəhbərliyi Azərbaycan xalqına qarşı dəhşətli cinayət işlədib.

1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə birbaşa Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin baş katibi Mixail Qorbaçovun əmri ilə SSRİ Müdafiə Nazirliyi, Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi və Daxili İşlər Nazirliyinin qoşun hissələri Bakıya və Azərbaycanın bir neçə rayonuna yeridilib, dinc əhali ağır texnikadan və müxtəlif tipli silahlardan atəşə tutularaq kütləvi qətlə yetirilib. Sovet ordusunun xüsusi təyinatlı dəstələrinin və daxili qoşunların iri kontingentinin Bakını zəbt etməsi xüsusi

qəddarlıq və misli görünməmiş vəhşiliklə müşayiət edilib. Fövqəladə vəziyyətin tətbiqi əhaliyə elan olunanadək hərbi qulluqçular 82 nəfəri amansızcasına qətlə yetirib, 20 nəfəri ölümcül yaralayıb. Fövqəladə vəziyyət elan edildikdən sonra isə bir neçə gün ərzində Bakı şəhərində 21 nəfər öldürülüb. Fövqəladə vəziyyətin elan olunmadığı rayon və şəhərlərdə – yanvarın 25-də Neftçalada və yanvarın 26-da Lənkəranda daha 8 nəfər qətlə yetirilib.

Beləliklə, qoşunların qanunsuz yeridilməsi nəticəsində Bakıda və ətraf rayonlarında 131 nəfər öldürülüb, 744 nəfər yaralanıb. Həlak olanların arasında qadınlar, uşaqlar və qocalar, həmçinin təcili yardım işçiləri və milis nəfərləri olub.

 Qoşunların qanunsuz yeridilməsi həm də dinc əhali arasında kütləvi həbslərlə müşayiət olunub. Əməliyyatların gedişiboyunca paytaxt Bakı və respublikanın digər şəhər və rayonlarından 841 nəfər qanunsuz həbs edilib, onlardan 112-siSSRİ-nin müxtəlif şəhərlərindəki həbsxanalara göndərilib. Hərbi qulluqçular tərəfindən 200 evə, 80 avtomobilə, o cümlədən təcili yardım maşınlarına atəş açılıb, yandırıcı güllələrin törətdiyi yanğınlar nəticəsində külli miqdarda dövlət və şəxsi əmlak məhv edilib.

Sovet qoşunlarının hərəkətlərində 1945-1946-cı illərdə keçirilmiş və tarixə Nürnberq prosesi kimi düşmüş beynəlxalq tribunalda pislənilən bütün əlamətlər müşahidə edilib.

1990-cı il yanvar qurbanları simvolik olaraq “20 Yanvar şəhidi” adlanır. Ümumilikdə, Azərbaycanın 150 nəfər “20 Yanvar şəhidi” vardır.

Faciədən dərhal sonra – 1990-cı il yanvarın 21-də ümummilli lider Heydər Əliyev ailə üzvləri ilə birlikdə Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gələrək doğma xalqı ilə həmrəy olduğunu nümayiş etdirib, SSRİ rəhbərliyinin törətdiyi bu qanlı əməliyyata kəskin etirazını bildirib və həmin əməliyyata rəhbərlik edənləri ifşa edib: “…Azərbaycanda baş vermiş

hadisələri mən hüquqa, demokratiyaya zidd, humanizmə və … hüquqi dövlət quruculuğu prinsiplərinə zidd hesab edirəm …Dağlıq Qarabağ hadisələrinin ilkin mərhələsində ölkənin ali partiya siyasi rəhbərliyi tərəfindən vaxtında zəruri tədbirlər görülsə idi, 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə çoxlu insan qırğını ilə nəticələnən hərbi müdaxilə üçün zəmin də yaranmazdı …Qırğın törədənlərin hamısı layiqincə cəzalandırılmalıdır!”. Elə həmin il noyabrın 20-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sessiyasında ümummilli lider Heydər Əliyev Yanvar faciəsini Azərbaycan xalqının suveren hüquqlarına qəsd kimi qiymətləndirib: “Mən belə hesab edirəm ki, 19-20 yanvarda baş vermiş bu faciə həm Sovet İttifaqının siyasi rəhbərliyinin, şəxsən Qorbaçovun böyük günahının nəticəsidir, onun diktatorluq meyillərindən əmələ gəlmiş bir haldır və eyni zamanda, Azərbaycan rəhbərlərinin xalqa xəyanəti və cinayətinin nəticəsidir. Mən belə fikirdəyəm ki, Böyük Vətən müharibəsi qurtarandan sonra Sovet İttifaqında, ölkənin daxilində — heç bir yerdə, heç bir regionda bu qədər, bu miqyasda qanlı qırğın olmamışdır. Bunu da edib Sovet ordusu. Və bunun nə qədər böyük miqyasda olmağını onunla da ölçmək olar ki, bu hərbi aksiyanın həyata keçirilməsi üçün SSRİ müdafiə naziri Yazov, SSRİ daxili işlər naziri Bakatin vaxtından qabaq gəlib Bakıda oturub, bu əməliyyatlara rəhbərlik ediblər. Müharibə vaxtı hərbi nazir az-az cəbhəyə gedirdi, ancaq görün bu hərbi əməliyyata bunlar nə qədər böyük fikir veriblər, bunun miqyası nə qədər böyük olub ki, marşal Yazov gəlib Bakıda oturub və bu əməliyyata rəhbərlik edib. Demək, bu, Azərbaycan xalqına qarşı göstərilən hərbi təcavüzdür, təhqirdir, Azərbaycan xalqının qarşısında cinayətdir”.

Yanvar faciəsi ümumxalq hüznü olmaqla yanaşı, həm də Azərbaycan xalqının iradəsinin sarsılmazlığını, mətinliyini göstərdi. Sovet ordusunun amansızlığına və qəddarlığına, Bakıda fövqəladə vəziyyət tətbiq edilməsinə baxmayaraq, Azərbaycan xalqı yanvarın 22-də paytaxtın “Azadlıq” meydanında 20 Yanvar şəhidlərinin dəfni ilə əlaqədar matəm yürüşü keçirib. Şəhidlər xiyabanındakı dəfn mərasimində 2 milyona yaxın insan iştirak edib. Xalqın tələbi ilə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin fövqəladə sessiyası çağırılıb və Bakı şəhərində fövqəladə vəziyyətin ləğv edilməsi haqqında qərar qəbul edilib, lakin xalqın qəzəbindən qorxuya düşən respublikanın əksər rəhbər vəzifəli şəxsləri həmin sessiyada iştirak etməyib.

Bu epoxal hadisə Azərbaycan milli kimliyinin formalaşmasına həlledici təsir göstərib, dövlət müstəqilliyinin bərpa edilməsində dönüş nöqtəsi olub. Məhz bu faciədən sonra milli azadlıq hərəkatı tam siyasi reallığa çevrilib, dönməz xarakter alıb, xalq öz gələcəyini yalnız müstəqil Azərbaycanda görüb.

1994-cü il martın 29-da ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 20 Yanvar faciəsinə ali qanunvericilik orqanı – Milli Məclis səviyyəsində ilk dəfə hüquqi-siyasi qiymət verilib. Milli Məclisin həmin qərarında deyilir: “Azərbaycanda vüsət tapmış milli azadlıq hərəkatını boğmaq, demokratik və suveren bir dövlət yaratmaq amalı ilə ayağa qalxan xalqın inam və iradəsini qırmaq, milli mənliyini alçaltmaq və belə bir yola qədəm qoyan hər hansı xalqa sovet hərb maşınının gücünü nümayiş etdirmək məqsədilə 1990-cı il yanvarın 20-də Sovet Silahlı Qüvvələrinin Bakı şəhərinə və respublikanın bir neçə rayonuna yeridilməsi, nəticədə haqq və ədalətin müdafiəsi naminə küçələrə çıxmış silahsız adamların qəddarcasına qətlə yetirilməsi Azərbaycan xalqına qarşı totalitar kommunist rejimi tərəfindən hərbi təcavüz və cinayət kimi qiymətləndirilsin”.

Azərbaycan xalqı 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsini əziz tutur. Hər il faciənin ildönümü izdihamlı ziyarətlərlə müşayiət edilir, xalq istiqlal fədailərinin məzarlarına faciənin simvoluna çevrilmiş al qərənfillər düzür, onları qürurla anır, qatillərini lənətləyir, bu faciəni törədənlərə dərin nifrətini bildirir.

Hər il yanvarın 20-də Bakı vaxtı ilə saat 12:00-da Azərbaycanın bütün ərazisində 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad olunur, gəmilərdən, avtomobillərdən və qatarlardan səs siqnalları verilir, hüzn əlaməti olaraq dövlət bayraqları endirilir.

Mənbə: http://seferberlik.gov.az/

Təhminə VƏLİYEVA.”Nəsillərə örnək ömür yolu”

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin kiçik elmi işçisi,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin (gundelik.info) və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının (edebiyyat-az.com) “Publisistika” şöbəsinin redaktoru.


valiyevatahmina@gmail.com

Sevmək, onun yolunda vuruşmaq və onun uğrunda göz qırpmadan canını vermək əsl aşiqlərin işidir. Bütöv bir Vətəni sevmək, onun hər qarışı üçün vuruşmaq, bir deyil, neçə-neçə millətin, xalqın taleyi, rifahı üçün cəbhəyə atılmaq və sonadək mübarizə aparmaq İkinci Dünya Müharibəsi qəhrəmanlarını tarixin qızıl səhifələrinə yazdırdı. Təbii ki, bu, Vətən eşqi ilə döyünən ürək və səni mübarizədən yayınmamağa izn verməyən cəsarət tələb edir.

Müxtəlif zamanlarda Vətənin hər qarışı üçün düşünmədən, tərəddüd etmədən döyüşən Azərbaycanın oğul və qızları İkinci Dünya Müharibəsində də can-başla iştirak edib, cəbhə bölgələrində düşmənə qarşı mərdliklə vuruşublar. Onların düşmən qarşısında göstərdikləri şücaət qəhrəmanlıq nümunəsi olaraq anılır. Böyük Qələbə bayramının 75-ci ildönümü münasibətilə II Dünya Müharibəsi qəhrəmanlarını xatırlamaq yerinə düşər. II Dünya Müharibəsi başlanan kimi teatrdakı fəaliyyətini dayandırıb döyüşlərə qatılan Mikayıl Əhməd də döyüşçü cəsarəti ilə seçilən qəhrəmanlardan olmuşdur.

Mikayıl Soltan oğlu Əhmədov (əsl adı: Mikayılmahmud Soltanəhməd oğlu Əhməd) 1920-ci il may ayının 13-də Bakıda ziyalı ailəsində anadan olub. Atası Soltanəhməd həkim və ilahiyyatçı idi. O, İranda Tehran Universitetinin tibb fakültəsini bitirmiş və həm də ərəb və fars dillərinə mükəmməl surətdə yiyələnmişdi. Soltanəhmədin babası doktor Kərbəlayı Mahmud Pirşağı bəylərindən idi. Kərbəlayı Mahmudun babası Əhməd bəy şəcərə etibarilə “Soltan-Əhməd” xanədanına mənsubdur. Mikayılgil ailədə 3 uşaq olurlar: Məsumə böyük bacısı, Bibixanım kiçik bacısıdır. Mikayılmahmud isə ailənin tək oğlu olub.

Azərbaycan Dram Teatrının ilk baş rejissoru və direktoru Bilal Əhməd Mikayılın əmisidir. Onun təkidi ilə Mikayıl Əhməd 30-cu illərdə Bakı Teatr Texnikumunda oxuyur. Görkəmli aktrisa Nəsibə Zeynalova ilə tələbə yoldaşı olan M.Əhməd burada böyük rejissor Aleksandr Tuqanovdan dərs alır və Dram teatrında müxtəlif rollarda çıxış edir. Lakin amansız müharibələr Mikayılı yaradıcılıqdan uzaq salır. O, əvvəlcə Sovet-Fin müharibəsinə, sonra isə Böyük Vətən Müharibəsinə yollanır. Berlinə qədər döyüş yolu keçən Mikayıl Qələbə günü ağır yaralanır. Dörd qabırğası sıradan çıxır və ona süni qabırğa qoyulur. Müharibə illərində ondan heç bir xəbər-ətər bilməyən ailəsinə onun ölüm xəbəri gəlir. İlyarım Avstriyada hərbi hospitalda müalicə alan igid döyüşçü ancaq 1947-ci ildə doğma Bakıya qayıda bilir. Dəfələrlə ağır zədə alan, bədəni qəlpələrlə dolu olan qəhrəman döyüşçü, baş leytenant Mikayıl Əhməd şücaətinə görə müxtəlif orden və medallarla təltif olunur.

Müharibə veteranları hər zaman dövlətin xüsusi diqqət və qayğısını görmüşlər. Mikayıl Əhməd də bu diqqətdən kənar qalmayıb. O, “1941-1945-ci il Böyük Vətən Müharibəsinin Qələbəsinin 30 illiyi”, “SSRİ Silahlı Qüvvələrinin 60 illiyi” və “SSRİ Silahlı Qüvvələrinin 70 illiyi” yubiley medalı, “Qvardiya” döş nişanı, “Fərdi təqaüdçü”, “Əmək veteranı”, “1974-cü il Sosialist Yarışının

Qalibi” kimi çoxsaylı orden-medallarla təltif edilib. Ümummilli lider Heydər Əliyevlə mütəmadi görüşləri onu Vətəninə xidmət etməyə daha da ruhlandırır. Müharibədən sonra Bakıda hərbi zavodların mühafizə idarəsinin rəisi işləyən Mikayıl Əhməd az sonra bu işindən ayrılır və taleyini “Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi” ilə bağlayır. O, “Sovet Özbəkistanı”, “Həmid Sultanov” gəmi bərələrində müxtəlif vəzifələrdə işləyərək kapitanın baş köməkçisi vəzifəsinə qədər yüksəlir. 55 yaşında pensiyaya çıxan dənizçi doğma Xəzərdən ayrıla bilmir və 65 yaşına qədər gəmiçilikdə çalışır.

Mikayıl 1947-ci ildə Bakı Neft Texnikumunun sonuncu kurs tələbəsi Almaxanım Kərbəlayı Əzim qızı ilə evlənir (Kərbəlayı Əzim Binəqədinin el ağsaqqallarından sayılıb). Bu izdivacdan 6 övladları olur və onların hər biri ali təhsil alır. Onun böyük oğlu Əhməd fizik-ixtiraçı alim, ortancıl oğlu Mövsüm yazıçı-dramaturq, bəstəkar, kiçik oğlu Vüqar Əhməd şair, ədəbiyyatşünasdır. Nəvəsi Almaxanım Əhmədli VI Televiziya Muğam Müsabiqəsinin qalibi – “Qran-Pri” mükafatçısıdır. Qızları həkim, mühəndis və maliyyəçidir. Böyük qızı Çeşmi 2012-ci ildə 63 yaşında dünyasını dəyişib. Çeşminin üç oğlu ali təhsilli, elin ağır günlərində biganə qalmayıb Qarabağ savaşında düşmənlə mərdliklə döyüşən, Vətənə və babalarına layiq övladlardır. Nəvəsi Hüseyn Vüqar oğlu iqtisadçıdır.

Mikayıl Əhməd 1995-ci ildə 75 yaşında insult keçirərək dünyasını dəyişib. Ancaq aradan nə qədər zaman keçsə də, onun xatirəsi əziz, həyat və fəaliyyət yolu unudulmazdır.

İradə AYTEL.”Qərib Çinar”

This image has an empty alt attribute; its file name is iradexanim-300x200.jpg

(Qərib Mehdinin “Duel” kitabı haqqında…)

Gəncə nə qədər Gəncədərsə, bir o qədər də Xocalıdır!  Gəncə nə qədər Gəncədərsə, bir o qədər də Kəlbəcərdir! Gəncə nə qədər Gəncədərsə, bir o qədər də Şuşadır! Gəncə nə qədər Gəncədərsə, bir o qədər də Ağdamdır!”
(Q. Mehdi -“12 atəş”)

Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Qərib Mehdidən söz açmaq böyük məsuliyyət tələb etsə də, sonucu şərəfli və qürurvericidir.
Nəsrimizin, poeziyamızın, publisistikamızın, dramaturgiyamızın inkişafı və yaşaması üçün Qərib Mehdi qırxıncı qapını (kitabı) aşaraq, kamil bir ədəbiyyat adamının bütün sirlərindən hali oldu və zirvədən qırxbirinci qapıya (kitaba) yön aldı. Qırx yaşdan sonra insan həyatının müdriklik çağı başlayır. Diqqət edin ki, müdriklik, öndərlik, öngörlük tələb edən bu kitab müəllifin qırx birinci kitabıdır. Deməli, həyatda doğrudan da təsadüf deyilən həqiqət yoxdur, hər şey zərurətdir. Söhbət “Vektor” nəşriyyatında çap olunan “Duel” (esselər, kitablar haqqında rəylər və bədii ərməğanlar) kitabından gedir…
Kitabın birinci hissəsi esselərdən ibarətdir. Əsası fransiz yazıçısı, filosof Monten tərəfindən qoyulan esse ədəbiyyatın (elmin) elə bir janrıdır ki, bu janra hər əlinə qələm alan müraciət edə bilməz. Etsə belə, atının nalı yarıyolda sınacaq. Esse yazmaq üçün gərək həyatın hər bir üzünə bələd olasan, qaranlığın parıltısını, işığın kölgəsini seçə, küləyin səsini, rənglərin pıçıltısını eşidə, Günəşin soyuqluğunu, qarın istisini duya, bir sözlə, həyatın fəlsəfəsini anlaya biləsən. Yəni, hər bədii boyaqla boyanmış  əsərə esse demək olmaz. Esse həm də bir bayatıdır – nəsrin bayatısı – kiçik həcmli, böyük bədii və fəlsəfi tutumlu. Bu isə o deməkdir ki, esseni yazmaq üçün cəmiyyətdə müəyyən nüfuza malik söz sahibi olmaq gərəkdir.
Kitabda 14 esse bütövlükdə ana təbiətin gözəlliklərinə həsr olunub.  Müəllif  1982-ci ildə yazdığı bir məqaləni xatırladır.:  “Yaşı 300-500 dən yuxarı olan “yubilyar” çınarlara  insanlara uzun müddət səmərəli xidmətinə görə fəxri ad verməyə dəyər: Çinar – Babək, Çinar – Koroğlu, Çinar – Mehdi, Çinar – İsrafil!” Nə gözəl təklif, nə böyük arzudur. Və bu müqəddəsliyə mən də  arzu əlavə etmək istəyirəm. Həmin “yubilyar”  çinarlardan birinə də “Çinar – Qərib” və yaxud “Qərib  – Çinar” adını verək. Ona görə ki, bütün yaradıcılığı boyunca Çinarı totemləşdirən,  qutsallaşdıran Qərib Mehdi özü də Gəncə çinarları kimi Gəncədə qutsallaşıb, yaradıcılığı və Gəncəyə bağlılığı ilə çinarlaşıb.
Çinar – Qərib, Qərib  – Çinar obrazı mənim içimdə dolaşırkən çox dəyərli tənqidçimiz, sözün zərgəri Vaqif Yusiflinin “Gəncədə bir çinar var” adı altındakı xatirəsinə rast gəldim. O yazır: “…Əgər ağacın, axar suyun insana bənzədiyini qəbul eləsək, Gəncənin göylərə baş alan hansısa bir çınarının o yazıçıya oxşarlığını görərik. Ömrü boyu öz əlinin – qələminin zəhməti ilə yaşamış, Gəncədən çox-çox uzaqlarda tanınmış Qərib Mehdi yaradıcılığı ilə o çinarlar arasında bir qəribə oxşarlığı hələ neçə il əvvəl sezə bilmişəm”.
Vaqif müəllimin mənim salmaq istədiyim cığırdan çoxdan keçdiyini görüncə tutuldum,  deməli, heç də orijinal qənaətə gəlməmişdim. Lakin, o söz zərgərinin kəşf etdiyi özəlliyi mənim də gördüyümə çox sevindim və yenə də yazımın ilk adını dəyişdirmədim – Qərib Çinar qəribsəmədi…
Ədəbiyyat yaranandan Vətəni vəsf, Vətənə sevgi, Vətənə ağı və s. yazarların ana mövzusudur. Qərib Mehdi də vətənpərvərlik ideyalarını yaradıcılığının tacı edərək, ürəyinin başında saxlayır. Lakin onun vətənpərvərliyi Azərbaycanda başlayıb, Azərbaycanda bitmir. Onun vətənpərvərliyi doğuldugu ocaqdan,   gəncləşdiyi, ahıllaşdığı Gəncədən, sözünə qanad olan Azərbaycandan, güvənc yeri türk ellərindən rişələnərək bütün dünya boyu kök atır, budaq- budaq olur: “Mənim bir ürəyim var, iki hissədən ibarət: hərəsində Azərbaycanın bir parçası. Yeri köks qəfəsimdədir. Sıxılar – qan vurar. Açılar – qan vurar. Gündüz döyünər… Gecə döyünər… döyünər… Döyünər… Azərbaycan kimi…” (“Vəsiyyət”) .
Qərib Mehdi vətənində (dünyada) baş verən haqsızlıqlara öz qələm qılıncı ilə üsyan edir. O, Xan Arazın, Dəli Kürün dili ilə təbiəti zorlayanlara, təbiəti qandallayanlara öz etirazını bildirir. “Suqovuşanda” essesindəki metanomik dialoqda  Xan Araz Dəli Kürə deyir: “Sən Xan Kürsən, mən Dəli Araz. Gəl bizə çoxdan yaraşan adlarımıza sahib olaq” . Yazıçı burada Cənubi Azərbaycanla Şimali Azərbaycanın  ayrı düşməsini ideya olaraq qarşısına qoysa da, mövzu şaxələnir və məqsəd bütövlənir. Burada yazıçının amalı vətəninin daşlarına – vətəndaşlarına “Oyan!” çağırışı etməkdir. Oyan ki, zorlanmayasan! Oyan ki, bölünməyəsən! Oyan ki, bir olasan! Oyan ki, Pir olasan!” – deyir. Əsərin razvyazkasında  Dəli Kür Xan Arazın dəliliyinə haqq qazandırır:  “Əllərinə tikanlı qandallar vurulan bir çay dəli olmazmı? Başında tikanlı qandallar yuva bağlayan bir çay dəli olmazmı? Bütöv olan doğma Vətənini iki yerə parçalayan bir çay dəli olmazmı?”
…Pioner idik, Oktyabryat idik, Komsomol idik… Proletar idik. İnanırdıq Sovet babamıza, güvənirdik Sovet babamıza. Sovetlər dövrunu görmuş, yaşamış hər bir yazar o dövrə üsyan edib. Qərib Mehdi də o dövrun adamı, içindəki neçə dara çəkilmiş şeirlərin, hekayələrin edamı olaraq bu dövrə gəlib. Lakin o, hamı kimi lənətləmir, baltalaya-baltalaya qınamır sosializmi. Qərib Mehdi Sovet babasına məsum bir körpənin Allaha şikayəti kimi (Suriyalı üç yaşlı bir cocuq onun sinəsinə güllə tuşlayan əsgərə belə deyir: “Mən hər şeyi Allaha deyəcəm”) şikayət edir.

20130524_131930

“Uşaq kimi, cavan kimi, qoca kimi qarşına yüyürdüm – heç nəyə baxmadın – güllələdin! Ağac kimi, çiçək kimi, məktəb kimi qarşına çıxdım  –  heç nəyə baxmadın – güllələdin! Sinəsində Bakı, Gəncə, Qarabağ yarası olan Azərbaycan kimi qarşında dayandım – heç nəyə baxmadın – güllələdin!” (“Qafur Məmmədovun son sözü”). Böyük bir kitaba sığışmayacaq ağrının, fəlakətin bir neçə cümləyə sığışdırılmasına heyran etməyə bilmirsən. Budur yazıçı peşəkarlığı, budur nasir qələmi. Yox, əslində deyərdim budur İNSAN ürəyi. O gecə Sovet babamızın güləsinə tuş gələn körpələrin, uşaqların, gənclərin, qocaların, ağacın, suyun, dənizin, təhsilin, səhiyyənin – Azərbaycanın çəkdiklərinin bundan böyük sözü olardımı?!..
Qərib Mehdi təbiətin özüdür. O, təbiətlə dilbirdir. O ağac dilini, quş dilini, dəniz dilini, torpaq dilini elə bilir ki, onların hər birini ayrı-ayrılıqda dindirir və peyzaj lirikasına can verir (təbiət bölümü).
Qərib Mehdi İnsanlığın özüdür! O, barış, sevgi adamıdır. O, bəşəriyyətin birliyini çəpərləyən sərhəd məftillərinə yox deyir. O, sərhədlərə yox deyir: “Gözlərimin önündən sərhəd axır. Bu nə qəribə axin?” Və yaxud: “Gözləyirəm, gözləyirəm… saatlar keçir, aylar keçir, illər keçir, axın sərhəddinin sonu görünmür” (“Axan sərhəd”).
“Ölüm, gözlə, gəlirəm” hekayəsində ermənilərin zəbt etdiyi əraziyə keçən əslən şuşalı Mələk nənəyə güllə atmayan düşmənin bədii portretini yazıçı belə çizir: “Bəlkə ona görə ki, (atəş açmadı) rəqibi öndən vurmaq onların adəti deyildi.”.
Mələk nənə doğma torpağına çatır və düşmənə “İndi məni öldürün! Öldürün ki, torpağıma qovuşum”, – deyir. Müəllif burada da erməni əsgərinin dili ilə onların iç üzünü oxucu üçün taybatay açır: “Yox, mən bu yaxşılığı edə bilmərəm. Mən düşmən arzusunu cücərdə bilmərəm. Arzuna qarşı durmaqla, yaşamını təmin etməklə ikiqat qatil olmaq istəyirəm. Şuşa torpağına qovuşmaq? Sən bir xahişin böyüklüyünə bax”.
“Ölüm, gözlə, gəlirəm” və “12 atəş”  hekayələrində  müəllif elə mətləblərə toxunur ki, düşmən düşmənliyində qalır, lakin özümüzün özümüzə olan düşmən mövqeyimiz oxucunu sarsıdır:  “Düz 22 il idi ki, kəlbəcərli qaçqın məmur qapılarının düyməsini basır, nəyəsə nail olmağa çalışırdı”. Məmur qaçqına xatırladır ki, “sizin inzibati-ərazi vahidiniz başqadır – Kəlbəcər rayonu!”  Beləliklə, məmur öz üzərinə düşən məsuliyyətdən boyun qaçırmaq istəyir. Qaçqının məmura verdiyi cavab isə bugünkü reallığımızı əks etdirməklə, vətənin çörəyini yeyib vətəndaşlıq etməyən hər birimizin üzünə sillə kimi vurulur: “Gəncə nə qədər Gəncədərsə, bir o qədər də Xocalıdır!  Gəncə nə qədər Gəncədərsə, bir o qədər də Kəlbəcərdir! Gəncə nə qədər Gəncədərsə, bir o qədər də Şuşadır! Gəncə nə qədər Gəncədərsə, bir o qədər də Ağdamdır!”
Qərib Mehdinin bu kitabı demək olar ki, bir tarixdir. Burada Sovet dövründən bu yana olan bir tarix kəsimi var. Bu kitab oxucunu maarifləndirir, dünəninə boylanmağa, keçmişini öyrənməyə sövq edir.
Qərib Mehdi nəsri həm də ona görə başqalarından seçilir ki, yazıçı cümlələrində elə bədii priyomlardan istifadə edir, bu, yalnız onun özünəməxsus olur: “Günlərin birində qaranlıq hər tərəfə qanad gərəndə Məşədi İsmayıl burma bığlarının “çırağını” keçirdib, papağını mizin üstünə qoyub, vəznəli çuxasını divardan asıb yatağına girmək istəyəndə qəflətən “ÇK”-çılar (Fövqəladə Komitə) içəri doldular.” (“Cibin günahı”).  Və yaxud:  “Müraciət eləmədiyi həkim qalmamışdı, ancaq loğmanların heç biri onun dərisi ilə sümüyü arasına bir qram ət də artıra bilmirdi”. (“Tərəziçi” hekayəsindən).
Kitabda yazıçı Vətənimizdə Vətən boyda sevgi qazanan, Vətənin boyunu ucaldan, Vətəndə Vətən olan dəyərli sənətkarlarımızdan da qürurla söz açır – “Gedirsən, tez qayıt gəl” (məşhur xanəndə Qədir Rüstəmov haqqında), “Zəlimxan Yaqub yaddaşı” (Xalq şairi Zəlimxan Yaqub haqqında), “ Müslüm Moqamayev” (Fenomen müğənni Müslüm Moqamayevin əziz xatirəsinə) və s.
Kitabın üçüncü hissəsi bəşəriyyətin döyünən ürəyi olan Sevgiyə həsr edilib. Ömrünün ahıl çağını – müdrik çağını yaşayan yazıçı sevginin də ən müdrik dönəmindədir. O, həyatı necə tanıyırsa, sevgini də eləcə tanıyir. O, həyatı necə sevirsə sevgini də eləcə sevir. O, həyatı necə dəyərləndirirsə sevgini də eləcə dəyərləndirir – Böyük, Ali, Ulu!
Kitabdakı  hər bir bölümdə (vətənpərvərlik, təbiət, sevgi, əxlaq) müdrik yazar oxucuya nəsihət edir, yol göstərir, oxucunun bədii və mənəvi dünyasını zənginləşdirir, oxucunu əsil İnsan olmağa səsləyir: “Mən ucayam, Mən yüksəyəm, mən qüdrətliyəm, deyib, çox da lovğalanma. Yaxşı diqqət elə, yer kürəsi fırlanır”.  Və yaxid: “Xəyanətin ağuşu daha ecazkar, daha cazibəli görünür”.  Və: “…Axşam-səhər, vaxt-bivaxt qocaları aramsız olaraq səslər çağırır”.  Və: “Milyon ilər bundan əvvəl də olub. Milyon illər bundan sonra da belə olacaq. Nə insan Allahlıq iddiasından əl çəkəcək, nə Ölüm ona Allah olmaq imknı verəcək!”.  “Dostum gərək unutmayaydı ki, ondan başqa bu işlərlə məşğul olan Allah da var!” “Atam, neçə ki, sənin bu ədalət tərəzin düzgün çəkir, sən qəddini düzəldə, uşağına çörək apara bilməyəcəksən”.  Və s.
Kitabın son hissəsi Qərib Mehdiyə həsr olunan sevgi və dəyərlərdən ibarətdir. Burada Vaqif Yusiflinin, Əbülfət Mədətoğlunun, Sərvaz Hüseynoğlunun, Aydın Murovdağlının və başqa söz adamlarının məqalələri yer alıb. Onların arasında Aydın Murovdağlının “ Ölməzlik rəqsi” başlığı altında yazdığı dəyərlər daha çox diqqətimi cəlb etdi. Aydın müəllim bu kiçik yazısında elə böyük mətləblərə toxunur, həm də ustalıqla toxunur ki, hətta oxucunu Qərib Mehdi dünyasından ayırıb, öz dünyasına apara bilir.
Murovdağlı yazır: “ Əsərdəki tut ağacı yarpaq gözləri, budaq əlləri ilə yeri-göyü müşahidə edir, xəyala dalır, sevinir, kədərlənir, keçmişlə bağlı xatirələrini vərəqləyir, gördüklərini, eşitdiklərini duyduqlarını yada salır.”. Burada böyük Türk oğlu Nazim Hikmətin “Mən bir ceviz ağacıyım” şeirinin sədası da oxucunu tərk etmir:
“Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane parkında
…yapraklarım gözlerimdir, şaşarak bakarım,
Yüz bin gözlə seyr ederim seni – İstanbulu!
…Yapraklarım ellerimdir…”
Deyirlər ki, yazıçılar, şairlər (istedadı ilə seçilənlər) Tanrı tərəfindən vergilənmiş adamlardır. Yəni, belə insanlarda  altıncı hiss deyilən nəsnə – intiusiya başqalarına nisbətdə daha güclü olur. Həm də belə adamların alqış və qarğışını Tanri daha tez eşidir. Bu deyimin həqiqət olduğuna 2011-ci idə bir daha inandım.
…Bakıda yaşayırdım. Gəncə ədəbi mühitindən uzaq düşmüşdüm. Həmin ərəfədə “İkimizin bir evimiz varıydı” adlı şeirlər kitabım işıq üzü görmüşdü və çox sevdiyim Qərib Mehdinin kitabım haqqında resenziyası “Ədəbiyyat” qəzetində dərc edilmişdi. Sevincimdən qanad alıb uçurdum. Qəzeti “Elmlər Akademiyası” metrosunun çıxışındakı köşkdən aldım, evə tələsirdim…  Metrodan çıxdım… nə evə çatmaq, nə də haqqımda yazılanı oxumaq mənə qısmət olmadı…. Qəza keçirmişdim, ölümdən qayıtmışdım. Mən o yazını iki aydan sonra oxudum…
Evrika – İradə Aytel” başlığı altındakı yazının lap sonuncu abzasını olduğu kimi qeyd edirəm: “Ümid Gəncə ədəbi mühitinin gənc nəsil qrafasını rəqəmləşdirən, insanlaşdıran, sənətləşdirən İradə Aytelə qalmışdı. Bəlkə, bu şam, bu işıq pərvanəli olacaqdı? Eşitdiyim bir xəbər təəssüf mehi kimi ürəyimi titrətdi: “İradə xanım da Gəncəni tərk etmişdir”. Deyirlər, yalan danışmaq, yalan eşitmək günahdır. Elə bu məqamda yalan eşitmək üçün burnumun ucu göynəyir. Həmişə qanad arzuladığım, İradə, kaş səni vecsiz, səmərəsiz uzaqlara uçuran qanadların ərimiş olaydı….”
Və… qanadlarım əridi, geri döndüm… Əlbəttə, dönüşümü Qərib Mehdi mənə olan sevgisindən arzulayırdı.
“Duel”in redaktoru yazıçı Ümbülbanu xanımdır. Kitabda əməyi olanlara – başda “Vektor” Nəşrlər Evinin direktoru, Türk dünyası Araşdırmalar Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının Prezidenti Elçin İsgəndərzadə olmaqla, müəllifin hər bir yeni əsərinə diqqət, qayğı göstərən operator qızlara qədər minnətdarlıq dolu cümlələr yer alıb. Lakin kitabın ərsəyə gəlməsində ən böyük əməyi olan xanımın – Ümbülbanunun adı çəkilmir. Burada böyük şairimiz Bəxtiyar Vahabzadə ilə oxucusu arasında olan məşhur bir dialoq yadıma düşdü:
–          “Bəxtiyar müəllim, siz şəkili ola-ola Şəkiyə bir dənə də olsun şeir həsr etməmisiniz, niyə?
–          Şəki mənim anamdır. Ana sevgisi dilə gəlməz. Mənim Şəkiyə olan sevgim şeirdən böyükdür”.
Qərib Mehdinin də Ünbülbanu xanıma olan sayğısı o qədər böyük ki, yazıçı o böyüklüyü elə zirvədə saxlamağı düşünüb yəqin. Onu da etiraf edim, oxuduğum əsərin orfoqrafik qayda-qanununa da çox diqqət yetirən birisiyəm. Lakin bu kitabı redaktor o qədər incəliklə, dəqiqliklə öz süzgəcindən keçirib ki, mən adət etdiyim qüsur yığnağına burada rast gəlmədim.
Bu gün Qərib Mehdidən danışdım, onu da mütləq deməliyəm ki, mənim Gəncə ədəbi mühitində sevdiyim, dəyər verdiyim, öyrəndiyim başqa söz adamları da var: “Yolları gözümün içindən çəkin, görüm hansı yolla qayıdır balam”, – deyən, Bahadur Fərman, AYB Gəncə filialının başkanı, şair Xəzangül xanım, türk yazıçısı, türk xanımı Nüşabə Məmmədli, Azərbaycan Uşaq Ədəbiyyatının sütunlarından biri və birincisi Aləmzər Əlizadə, folklor dünyasının azman alimi Sədnik Paşa Pirsultanlı (yeri behişt olsun), Sədnik Paşanın şagirdi və davamçısı Ramiz Təmkin…
“Ədəbiyyat qəzeti” 21 noyabr 2015

“Venesiyaya məktublar”ın əks-sədası – Şəfa Vəli Emin Piridən yazır

“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Gənclər Şurasının və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Baş məsləhətçisi, Prezident təqaüdçüsü, Gənclər müfakatçısı

“Turist” filmində Conni Deppin damdan-dama atlayıb qaçdığı bir səhnə var. Adama elə gəlir ki, o səhnə insanın can qorxusundan daha çox, Venesiyada damların bir-birinə olan mehribanlığını anladır… Damları mehriban olan adamlar da yaxşı qonşulardır, yəqin ki…

… Bir nəfər İsadan soruşur: “Tanrı buyurur ki, qonşunu özün kimi sev. Bəs mənim qonşum kimdir?” İsa cavab verir: “Bir adam yolda gedərkən quldurların hücumuna məruz qalır. Quldurlar onu döyür, yarıcan halda yolda qoyub paltarlarına qədər götürüb gedirlər. Yoldan bir kahin və bir həmkəndlisi keçir, ikisi də yarıcan halda yatan adamı görüb yollarını dəyişirlər. Ona yaxınlaşmırlar. Bir səyyah isə qaçaraq yaxınlaşır, çantasından yağ və şərab çıxarıb huşsuz adamın yaralarını yuyur, sarıyır. Sonra onu yaxındakı evə aparır. Ev sahibinə pul verib deyir ki, bu adamı sağalt, ona yaxşı bax. Əgər mən qayıdanadək verdiyimdən artıq pul xərcləsən, sənə yenə pul verəcəyəm. İndi, səncə, həmin adamın qonşusu kim idi?”

Təbii ki, fikrin özəyini anlayan hamı qonşunun kim olduğunu bilir. Amma məni Emin Pirinin Venesiyada yaşayan qonşusu daha çox düşündürdü bu gün… Hərçənd, Emin adını “Venesiyaya məktublar” qoyduğu silsilədə məktubun ünvanı kimi əsmər-şokolad qızı göstərir, mən yenə də bu məktubların onun bir qadına olan eşqindən daha çox dünyaya, insanlara olan eşqindən bəhs etdiyini düşünürəm…

“Üzümü hara tutum dua edəndə? Məkkəyə, Vatikana, yoxsa Venesiyaya?” misraları birbaşa “Aşıq və Yaxşı” dastanına göndərmə olsa da, 33 yaşında intiharı düşünmək Nitsşenin “Allah öldü, onu biz öldürdük” deyiminə üsyandır… Emin sübut etməyə çalışır ki, daxilimizdə Allahı öldürmürük, əksinə, daim ona doğru can atırıq, həyat-ölüm seçimində də onun tərəzisinin hansı gözünün ağır olduğunu hesablamağa çalışırıq…

Emin Piri Venesiyadakı qonşusuna yazdığı bütün məktublarında İsanın insan sevgisindən bəhs edir: Suriyada gəlinciyi güllənən qızcığaz da, Prometey də, İsanı edama aparan Roma əsgərləri də Eminin qonşusudur…

Mən Zevsin Qafqaz adlı cəhənnəmində
Prometey kimi
Ciyərlərimi didir qartal
Sənə verdiyim “oda” görə…

Bütün dünya xalqlarının mifologiyasında Qaf dağının (Qafqazların) anladılması fərqlidir… Mif və əsatirlərdə Qaf dağının “zülmət diyarı”, “Anka quşunun yuvası”, “Tanrıların diyarı” kimi qarşımıza çıxması heç də təsadüf deyil… Amma Eminin Qafqazı “Zevsin cəhənnəmi” kimi təqdim etməsi yadıma şərab tanrısı Dionisi saldı. Özünü həmişə ikinci adıyla “Bakius” kimi təqdim edən Dionisin sonradan sıralarına daxil olduğu tanrıların “cəhənnəmi”nin odun qaynağı olması da zamanla aşınmış inancdır. İnsanların odla “küsüb-barışmaları” fonunda Qaf dağı təfəkkürlərdə müxtəlif cür obrazlaşdırıla bilərdi…

***

Xəritədə İtaliya hələ də yuyur
Çəkməsinə bulaşmış palçığı
Aralıqda batan şərqlilərin göz yaşıyla…

Belə yazır üçüncü məktubunda Emin Piri… Xəritəyə baxdım, düşündüm, görəsən, “şərqlilərin göz yaşıyla” yuyulmasından qorxduğundanmı Emin bütün məktublarını çəkmənin palçığa batmayan yerinə – Venesiyaya göndərir? Sonra da öz-özümə: “Yox… O, bu məktubuyla şərqli qonşusunun faciəsini qərbli qonşusuyla bölüşür…” – dedim… Bütün Şərqin dərd yükünü sətirlərinə toplayıb xəyali qanadlarıyla Venesiya səmalarında uçan bir məktub hansı göz yaşından qorxar ki?!

***

İnsanların qonşusunu tanımadığı göydələnlərin sakiniyik… Amma dualarımızda hələ də “Tanrım, bütün insanları qoru, axı, bütün insanlar qardaşdır” – deyə biliriksə, deməli, hələ insanlıq ölməyib… Ölməmişik… Təkliyimizin, kimsəsizliyimizin qürurunu ruhumuza geyindiyimiz vaxtlar da ömürdən sayılır… Emin Piri ömrün bu anlarını gecəyə bənzədir, Tanrının ən etibarlı sirdaş olduğunu anladır.

“Şeytana atılan daşlardan uşaqlara xoşbəxtlik sarayı tikmək” Eminin qonşusuna pıçıldadığı ən səmimi arzudur. Oxucu kimi arzulayıram ki, kaş, Eminin venesiyalı qonşusu onun bu pıçıltısını eşitsin…

***

Eminin məktublarında müharibə də bir başqa obrazdadı. Elə bil, “buzovlar ölkəsi”nə – mafiya savaşlarının mərkəzinə “Hamıdan çox uşaqları sevər müharibələr… Kiminin alnından, Kiminin gözündən öpər” yazıb göndərməklə həqiqəti bütün əsrlərin ən “bahalı” rəsm əsərinin – insan duyğularının fon rəngində gizli mesaj kimi ötürür…

“Atasının məzarını qıdıqlayaraq onu güldürməyə çalışan” balaca qızcığazla Venesiyadakı əsmər-şokolad qız, nəinki qonşu, lap elə əmiqızıdırlar; atalarının miras davası Habillə Qabildən bu yana hələ bitməyib… Bu davanın sülhlə bitəcəyi gün insan oğlu SÖZ olaraq yenidən doğulacaq və bütün cümlələr, bütün şeirlər yenidən yazılacaq… Həmin vaxt suların yaddaşından bir misra qopacaq, buludlara qovuşacaq, hər yağış damlasıyla torpağa hopacaq: “Hamımız Tanrının övladıyıq, qardaşım İsa!” İsanın son cavabı isə bu olacaq: “Tanrı buyurmuşdur: Qonşunu özün kimi sev!”

Şəhidlər haqqında kitabla bağlı müsahibə

Xəbər verdiyimiz kimi, Bakı şəhər Mədəniyyət Baş İdarəsi Yasamal rayon MKS-inin M.Ş.Vazeh adına Mərkəzi Kitabxanasının Fəxri oxucusu, yazıçı-publisist, şair Sevinc Ağa Xəlilqızının şəhidlərə həsr olunmuş “Əlvida söyləmədən…” kitabı işıq üzü görmüşdü.
Kitabla bağlı müəllifin «Каспiй» qəzetinin 4 fevral tarixli nömrəsində «Мы должны оставить после себя след…» (“Biz özümüzdən sonra iz qoymalıyıq…”) müsahibəsi çıxmışdır. Müsahibədə müəllif qeyd edir ki, Qarabağ müharibəsi ilə bağlı materiallar gələcək nəsillərə çatdırılmalı, gənclərə vətənpərvərlik hissi aşılanmalıdır. Müəllif qeyd edir ki, bu münaqişədə yazıçının əsas silahı qələmdir. 
Daha sonra müəllif kitabda mərkəzi yer tutan Qarakənd faciəsi haqqında söhbət açır. Müsahibə S.Ağa Xəlilqızının aşağıdakı şeri ilə yekunlaşır:

İnsan – insan olur öz hünəriylə
                      Millət – millət olur xeyir-şəriylə.
Torpağın qoynunda cəsədləriylə
                      Azadlıq toxumu səpdi şəhidlər!

Təhminə VƏLİYEVA.”Poeziya və musiqi birləşəndə…”

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin kiçik elmi işçisi,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin (gundelik.info) və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının (edebiyyat-az.com) “Publisistika” şöbəsinin redaktoru.

valiyevatahmina@gmail.com

ARİF MƏMMƏDOVUN MONOQRAFİYASI MARAQLI BİR MÖVZUYA İŞIQ TUTUR

Azərbaycan poeziyası ilə musiqisi arasında möhkəm bir bağ, güclü vəhdət vardır. Bu, özünü həm lirikamızda, həm də musiqimizdə göstərir.

Nizami “Xəmsə”sinin “Yeddi gözəl”i Qara Qarayevin “Yeddi gözəl” baletində, Füzulinin “Leyli və Məcnun”u Üzeyir Hacıbəyovun eyniadlı operasında, Cəfər Cabbarlının “Sevil” dramı Fikrət Əmirovun “Sevil” operasında dil açıb danışmırmı?! Yaxud Nizami, Nəsimi, Füzuli, Seyid Əzim, Əliağa Vahid qəzəlləri olmadan muğamlarımız ecazkar təsirini itirməzmi?!

Azərbaycan poeziyası ilə musiqisi arasında olan möhkəm bağlılıq məsələsini Arif Məmmədov “Azərbaycan poeziyasının musiqi ilə qarşılıqlı əlaqəsi problemləri” adlı monoqrafiyasında nəzəri və praktik aspektdən şərh edir. O, bu maraqlı mövzunun az öyrənildiyini, diqqətdən kənarda qaldığını xüsusilə vurğulayır. Xatırladaq ki, 1985-ci ildə, ömrünün 57-ci ilində dünyasını dəyişmiş görkəmli alim, filologiya elmləri doktoru, professor Arif Məmmədov vaxtilə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının Dillər kafedrasına rəhbərlik edib. Professor A.Məmmədov uzun zaman bu mühüm mövzunu diqqətlə, hərtərəfli araşdırıb, onun tədqiqat əsəri elmi-mədəni ictimaiyyətin böyük marağına səbəb olub.

Nəşrin tərtibçiləri mərhum alimin övladları Azərbaycanın Əməkdar həkimi Gülər İbrahimova və BDU-nun Şərqşünaslıq fakültəsinin məzunu Sirac Məmmədovdur. Kitabın ilk səhifəsində onlar milli mədəniyyətimizə, musiqimizə göstərdiyi qayğıya və bu kitabın ərsəyə gəlməsinə görə Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban xanım Əliyevaya minnətdarlıqlarını ünvanlayıblar.

“Ön söz”ün müəllifi olan mərhum akademik Vasim Məmmədəliyev poeziya ilə musiqinin vəhdətindən danışaraq hər ikisinin effektiv təsirə malik olduğunu qeyd edir. Görkəmli alim “Qurani-Kərim”də qafiyəli nəsr – səc formasından istifadə və əzanların muğam avazı ilə oxunmasını bu təsirlə bağlayır.

Kitabda ilk növbədə guya muğamatın “qəm gətirməsi”, musiqimizin “guşənişinliyi”, Azərbaycan musiqisinin Şərq incəsənəti içərisində əridilməsi, xalq yaradıcılığına “bədnam” münasibət, musiqiçi və şairlərimizin dini yöndə ifrat təəssübkeşlik göstərənlər tərəfindən növbənöv qınaqlara məruz qalması və musiqi alətlərimizə qarşı “hücumlar”dan bəhs olunur, bunların yanlışlığına diqqət yetirilir.

Söz və musiqi bağlılığından danışarkən əsas qaynaqlardan sayılan xalq ədəbiyyatını və xalq musiqisini unutmaq olmaz. Xatırlayaq, Üzeyir Hacıbəyovun “Koroğlu” və “Əsli və Kərəm”, Zülfüqar Hacıbəyovun “Aşıq Qərib”, Müslüm Maqomayevin “Şah İsmayıl” operaları, Cahangir Cahangirovun “Aşıq Alı” kantatası və “Cəngi”, “Misri”, “Koroğlu qaytağısı”, “Rübai Koroğlu” kimi aşıq havaları xalq ədəbiyyatından qaynaqlanmırmı?!

Arif Məmmədov monoqrafiyada aşıq yaradıcılığının tarixinə ekskurs edir, müxtəlif dövrlərdə aşığa və saza olan münasibətdən söz açır. Həmçinin, aşıq musiqisinin keyfiyyətlərini şərh edərək ayrı-ayrı folklorşünasların aşıqlığa münasibətini göstərir.

Müəllif “Klassik yazıçılarımız və musiqi irsimiz” bölümündə Qətran Təbrizi, Məhsəti Gəncəvi, Nizami Gəncəvi, Füzuli, Seyid Əzim Şirvani və Nəbatinin musiqiyə olan marağından, musiqiyə bələdliyindən danışır. Ən nəcib insan duyğularının sözçüsü olan lirik şair Məhsətinin məlahətli səsi və gözəl arfa, ud, cəng çalmağı da varmış. Nizami Gəncəvi və musiqi kitabda ayrıca diqqət ayrılan məsələdir. Nizaminin musiqi ilə bağlı görüşləri “Xosrov və Şirin”, “İsgəndərnamə” poemalarında əksini tapır. “Rast”, “Hisar”, “İraq”, “Uşşaq”, “Rəhavi”, “Rahab”, “Zirəfkən” kimi muğamlar qəhrəmanın daxili əhvalının təsvirində mühüm rol oynayır. Nizami qəzəllərinin məşhur xanəndələr Barbəd və Nəkisa tərəfindən ifa edildiyi də “Xosrov və Şirin”dən anlaşılır. Musiqi alətlərinin – saz, ney, cəng, ud,qanun (kanon) və setarın başlıca xüsusiyyəti verilməklə bərabər, onların insan duyğuları ilə səsləşməsi ustalıqla qələmə alınıb. Arif Məmmədov Nizami Gəncəvinin tez-tez musiqi terminologiyasından istifadə etməsinə, “İsgəndərnamə” poemasının “İqbalnamə”sində şairin musiqi alətlərinin köklənməsi, məqam kimi məsələlərdə nə dərəcədə səriştəli olmasına xüsusilə diqqəti yönəldir. O, Nizaminin “İsgəndərnamə”də 80-ə yaxın müğənninamə yaratdığını bildirir.

Musiqi və poeziya vəhdəti deyilərkən ilk ağıla gələn poetik nümunələr Füzuli qəzəlləridir. Bəlkə də qəzəlləri muğam üstündə ən çox oxunan şairdir Füzuli! Füzuli qəzəliyyatındakı musiqi onların hələ heç nəğmə üzərində deyil, sadə oxunuşunda belə duyulur. Bu mənada, Xalq şairi Rəsul Rzanın Füzuli qəzəliyyatı barədəki fikrini xatırlamaq yerinə düşər. Rəsul Rza qeyd edir ki, Füzuli qəzəli bir sənət növünün içinə sığmayan qüdrətli bir ilhamın həm danışan, həm də səslənən ifadəsidir.

Füzuli şeirdə musiqilik yaradacaq keyfiyyətlərdən – Şərq şeirinin və Azərbaycan dilinin poetik imkanlarından mükəmməl surətdə yararlanıb. Şairin poeziyasının musiqi ilə bağlılığı “Yeddi cam” poemasında da özünü göstərir. Ney, dəf, cəng, ud, setar, qanunla söhbətdə onların hekayəti dinlənilməklə yanaşı, hər bir musiqi alətinin quruluşu, spesifik xassələri poetik, obrazlı dillə ifadə olunur. A.Məmmədov “Onun hər bir şeiri muğamlarımızı andırır” deyir və o ifaları bizə bir də xatırladır. Üzeyir Hacıbəyli musiqisində Füzuli qəzəlləri “Leyli və Məcnun”, “Arşın mal alan”, “Əsli və Kərəm” operalarında, Cahangir Cahangirovun “Füzuli kantatası”nda, “Vətənimdir” qəzəli Süleyman Ələsgərovun “Bayatı-Şiraz” üstündə bəstələdiyi “Vətənim” romansında, “Sultanıdır” rədifli qəzəli Ramiz Mustafayevin, “Görüb” rədifli qəzəli Vasif Adıgözəlovun romansında yeni nəfəs qazanır. Məşhur “Məni candan usandırdı, cəfadan yar usanmazmı?” mətləli qəzəli Cahangir Cahangirov musiqisində yeni cildə bürünərək bənzərsiz bir sənət əsərinə çevrilir. “Füzuli kantatası” Şövkət Ələkbərovanın ifasında unudulmazlıq qazanır. Bülbül Füzuli poetikasının təsiri ilə “Füzuli təsnifləri” bəstələyir və bənzərsiz ifası ilə onun əsərlərinə yeni nəfəs gətirir. Kitabda Arif Məmmədovun Füzuli və Üzeyir Hacıbəyli sənətinin müqayisəsi poeziya və musiqi vəhdəti baxımından maraq doğurur: “Əgər Füzuli sözün kəsəri, beytin incəliyi, fikrin dərinliyi ilə buna – məhəbbəti təsvir etməyə nail olurdusa, Üzeyir bəy isə səslərin təsir gücü, melodiya və avazın köməyilə, müxtəlif bədii vasitələrlə mövzunun mahiyyətini, mənasını bədii idrakın zirvəsinə yüksəltmişdi”.

XX əsrin görkəmli ziyalılarının musiqiyə həssaslığı onların ayrı-ayrı əsərlərində təzahürünü tapır və bu ədəbi nümunələr maraqlı formada şərh olunur. Kamança Mirzə Cəlilin eyni adlı əsərinin qəhrəmanı erməni Baxşını qan-qadadan sağ çıxardır. Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin “Qoca tarzən”i isə son nəfəsində tarlı günlərini, “Rast”ı xatırlayır, “Şikəsteyi-fars” çalınanda sanki bir anlıq cavanlaşır və … tarın sədaları altında rahatca dünyadan köçür. Milli dəyərlərimizə, o cümlədən, musiqimizə qarşı hücumlarda Mikayıl Müşfiq tarı dilləndirir və “Oxu, tar, oxu tar, səni kim unudar?” sədası yüksəlir. Bir vaxtlar toyları bəzəyən Dumanın “Sındırılan saz”ı isə amansız hücumlar qarşısında duruş gətirə bilmir, dağa-daşa çırpılır və məhvoluşu ictimai etirazla köklənir. Nəğmələri ilk dəfə toplayıb çap edən Həsən bəy Zərdabi, musiqi sənətinə dair məqalələrlə çıxış edən Nəcəf bəy Vəzirov, “Sınıq saz”, “Şair, şeir pərisi və şəhərli” əsərlərində şeiriyyat və musiqi məsələlərini qoyan Abbas Səhhət də Arif Məmmədovun tədqiqatından kənarda qalmayıb.

Sadəcə lirik şairlər deyil, realist qələm sahibləri də qınaqlar və təhqirlərlə üzləşirdilər. Elə Sabir kimi! İctimai qüsurlarımıza ayna olan Sabir şeiriyyatı təkcə kəskin, kəsici dili ilə təsir etmir. Sabir poeziyasının axıcıllığı, rəvanlığı, musiqisi də burada gücünü göstərir. Arif Məmmədov da şeirlə musiqi əlaqəsi zəminində Sabir şeirinin musiqisinə, şairin musiqiyə bələdliyinə diqqət cəlb edir. Sabir şeiriyyatında Füzuli poetikliyindən gələn lirik tonlar da var, ancaq satirik boyalar daha qabarıqdır. A.Məmmədov Sabir poeziyasını Füzuli şeiri ilə əlaqələndirərək yazır: “Həsrət və hicrandan yar cövründə sızlayan Füzuli, Sabir qələmi sayəsində yenidən cana gəlir, ağlayırsa da gülə-gülə ağlayır, göz yaşı içərisində qərq olaraq gülür”.

Arif Məmmədov M.Ə.Sabir şeirinin musiqiliyinə diqqəti cəlb edərək yazır: “Şairin sənətindəki vəzn, rəngarəng ritm, gözəl taqt, ahəngdar şeirlər özü musiqini andırır”. O, Sabirin xalq musiqisindən bəhrələndiyini “Segah” üstə oxunan “Dad əlindən” adlı xalq musiqisi ilə müqayisədə göstərir. Yaxud: “Mən günəşi göydə dana bilmirəm” şeirini əgər həmin ölçüdə “Şur” məqamı üstə bir motivlə oxusaq, nə qədər təsirli çıxardı” – kimi maraqlı bir fikir ortaya qoyur. Üzeyir Hacıbəyov musiqisi və poeziya, Nəriman Nərimanov və musiqi, Hüseyn Cavid, Cəfər Cabbarlı, Səməd Vurğun şeirində musiqi və digər mövzularla bağlı fəsillərdə son dərəcə diqqətəlayiq düşüncələr, mülahizələr verilib. Saib Təbrizi, Əmani şeirinin musiqi çalarları, Molla Pənah Vaqif və musiqi, Mirzə Şəfi Vazeh, Qasım bəy Zakir, Mirzə Fətəli Axundov, Seyid Əzim Şirvani, Xurşidbanu Natəvan, Abbasqulu ağa Bakıxanov və musiqi sənəti kimi bir sıra məsələlər də əsərdə ətraflı şərh olunub.

Kitabda Azərbaycan musiqisinin poeziya ilə bağlılığı muğamlar kontekstində aydın göstərilib. Musiqi yüksək zövq, lirik duyum, ali dəyərdir. Azərbaycan musiqisinin ən təsirli nəğmələri isə, sözsüz ki, muğamlardır. “Segah”ın sevgi nəğməsini dinləyir, “Şur”da lirik duyğulara dalır, “Çahargah”dakı iztirabı, həyəcanı duyur, “Humayun”un qüssə-kədərini dadırıq. Ancaq hər zamankı kimi kədər uzun çəkmir. “Rast”ın aşıladığı mərdlik, gümrahlıq hissi ilə yenə də həyata bağlanırıq.

Arif Məmmədov “Xalq müğənniləri və poeziya” fəslində poeziya-musiqi vəhdətini ifaya gətirən xadimlərdən, ədəbi məclislərdən və musiqişünaslardan bəhs açır. Burada “Rast” dəstgahındakı ifası bu günə qədər danışılan Kərbəlayi Ağabala, Ərdəbildəki bədnam ruhanilərin təzyiqindən yaxa qurtarıb Tiflisdə yaşayıb-yaradan böyük xanəndə Səttar, Sədi, Hafiz qəzəllərinin mahir ifaçısı Hacı Hüsü, məşhur Zülalovlar nəslinin görkəmli nümayəndəsi Əbdülbağı Zülalov (Bülbülcan), “Nalə” adlı kiçik şeir məcmuəsi də olan Mirzə Məhəmmədhəsən, “Aşıq Qərib” dastanından parçaları muğam üstə ifa edən Oruc, Əbülhəsən xan İqbal, əfsanəvi Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşinski və İslam Abdullayev kimi xanəndələrin, “Qoca tarzən” Sadıqcanın və böyük vokalist Bülbülün sənətindən geniş bəhs açılır… Monoqrafiya Azərbaycan poeziyası və musiqisinin qarşılıqlı əlaqələri barədə düşünməyə, bu məsələ ilə bağlı yeni tədqiqat əsərləri yaratmağa sövq edir.

Təhminə VƏLİYEVA.”Nitq etiketlərinin nəzəri və metodik məsələlərinə həsr olunmuş” (Tezis)

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin kiçik elmi işçisi,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin (gundelik.info) və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının (edebiyyat-az.com) “Publisistika” şöbəsinin redaktoru.

valiyevatahmina@gmail.com

AZƏRBAYCAN DİLİ DƏRSLƏRİNDƏ NİTQ ETİKETLƏRİNİN TƏDRİSİ ELMİ-METODİK PROBLEM KİMİ

Azərbaycan dili dərslərində nitq etiketlərinin tədrisi məsələsinin elmi-metodik ədəbiyyatda həm nəzəri, həm də metodik aspektdən qoyuluşu bu problemin elmi-nəzəri və metodik baxımdan həll edilməsini ortaya qoyur. Hər bir xalqın dilində onun malik olduğu əxlaqi-etik görüşlərinin, mənəvi dəyərlərinin təzahürü olan hazır nitq modelləri vardır ki, onlar dilçilikdə nitq etiketləri yaxud nitq yarlıqları adı ilə verilir. Nitq etiketləri tərkib hissəsi olduğu nitq mədəniyyəti kimi milli səciyyə daşıyıb, məxsus olduğu xalqın etnik-milli dəyərlərinin nitq prosesində təzahürüdür. Onlar milli olduğu qədər də bəşəridir. Çünki nitq yarlıqları dünya dillərinin hər birində mövcuddur və universal dil hadisəsidir.
Nitq etiketləri cəmiyyətdə insanlararası münasibətlər sistemində stereotipə çevrilmiş əxlaqi-etik davranış normalarının tənzimləyicisi kimi çıxış edir və davranış etikası ilə birbaşa bağlıdır. Nitq etiketləri gündəlik istifadədə nitq və dil səviyyəsində reallaşır və dilin başlıca funksiyası olan cəmiyyətdə insanlar arasında ən mühüm ünsiyyət vasitəsi olması nitq etiketlərinin məzmununda təzahür edir. O, mədəni ünsiyyətin təşkilində mühüm rol oynayır. Nitq etiketi və ünsiyyət mədəniyyəti bir-birini tamamlayan və bir-birindən eyni dərəcədə asılı olan anlayışlardır. Müxtəlif nitq-ünsiyyət situasiyalarında işlənən nitq etiketləri daşlaşmış, hazır dil modelləridir. Mədəni nitq etiketində situasiya əsas meyardır, dialoqun hansı istiqamətdə getməsi, mədəni ünsiyyətin məramının açılması situasiyadan bilavasitə asılıdır. Nitq etiketi formalarından istifadə situasiya tipləri ilə əlaqədar olaraq müəyyənləşir. Nitq etiketləri bu və ya digər situasiya üçün uyğun olan, norma hesab olunan etik ifadələrin seçilməsini tələb edir.
Nitq etiketlərinin məzmununda daşıdığı etik xarakteri onun fəlsəfi termin olan “etika” ilə eyniləşdirilməsi haqqı vermir. Nitq və etiket bir-birilə ayrılmaz, üzvi əlaqədədir, nitqin əxlaqi dəyərlərə, etik normalara uyğun olması danışan haqqında adresatın müsbət rəyinə səbəb olur. Bununla da, danışan səlis, mədəni nitqi ilə həmsöhbətini heyran etməklə qalmır, söhbətdə təsiredici qüvvəni və söhbətin gedişatında idarəni öz əlinə alır. Etiket qaydaları cəmiyyətdə insanların bir-birinə hörmət və ehtiramını, sevgi və rəğbətini göstərən mühüm amillərdəndir. Etiket qaydalarının tətbiqində cəmiyyətdə mövcud davranış və danışıq stereotipləri nəzərə alınmalıdır. Məhz etiket qaydalarının şifahi və yazılı nitqdə gözlənilməsi müəyyən məqsədli nitqin səmərəliliyini və düzgün ifadə qabiliyyətini səciyyələndirir. Nitq etiketindən bəhs açarkən onun digər etiket növlərinin daxilində verilməsi və ya digər etiket növləri (xarici görünüş etiketi, davanış etiketi) ilə qarışdırılması halları müşahidə olunur. Lakin nitq etiketi isə cəmiyyət tərəfindən müəyyən edilmiş müvafiq nitq situasiyasında insanlar arasında mədəni ünsiyyət və nitq davranışını tənzimləyən etik qaydalar sistemindən ibarətdir.
Ümumtəhsil məktəblərinin Azərbaycan dili dərslərində nitq etiketlərinin mənimsədilməsi vacib məsələ kimi qarşıya qoyulmuşdur. Nitq etiketlərinin tədrisi ümumtəhsil məktəblərinin V-XI sinif kursunda nəzərdə tutulması heç də təsadüfi xarakter daşımır. Bu məsələnin vacibliyi, hər şeydən əvvəl, nitq etiketlrəinin daşıdığı funksiyalarında təzahür edir. Nitq etiketlərinin kontaktyaratma funksiyası ünsiyyət prosesində həyata keçir. İnsanların bir-birilə əlaqə və münasibət qurmasına kömək edir. Apelyativ funksiya ünsiyyətin yaranması, dialoqun baş tutması üçün əsas vasitə rolunu oynayan müarciət formullarını özündə ehtiva edir. Kontativ funksiya (adlandırma) barədə görkəmli rus dilçi alimi prof. Lidiya Federenko müraciət formullarını şərh edərkən bildirir ki, müraciət sadəcə çağırmır, həm də onu adlandırır, yəni kontativ funksiya daşıyır. Volyuntativ funksiya nitq etiketlərinin emosional-dəyər funksiyası ilə bağlı olub, xahiş, dəvət, icazə, məsləhət, təklif situasiyalarında fikirlərin etik ifadəsini təmin edir. Emotiv funksiya nitqin emosional-ekspressiv funksiyası ilə bağlıdır, onun vasitəsilə həmsöhbətlər bir-birinə öz duyğu və arzularını ifadə etməyə kömək edir. mədəni ünsiyyət prosesində sadalanan funksiyaların böyük rolu var. Məktəb şagirdlərinə nitq etiketlərini lazımi qaydada mənimsətməklə bu funksiyalardan səmərəli istifadə təmin olunur. Müasir təlimdə nəticəyönümlülük başlıca prinsip qəbul edildiyindən müəllim keçdiyi mövzunun hansı nəticə verəcəyini əvvəlcədən müəyyən edir. Təlim nəticələri mövzunun nəzəri və praktik əhəmiyyətini qabardır və müəllimi fəaliyyətə sövq edir. Nitq etiketlərinin tədrisi ilə şagirdlərin əldə edəcəyi keyfiyyətləri aşağıdakı şəklində qruplaşdırmaq olar:
• Cəmiyyətdə insanlarla mədəni ünsiyyət qura biləcəklər, məqsədli, düşünülmüş və etik nitqə yiyələnəcəklər.
• Nitq etiketləri aid olduğu xalqın etik-mənəvi dəyərlərinin təcəssümü olduğundan şagirdlər milli-mənəvi tərbiyə görmüş şəxsiyyətə çevriləcəklər.
• Nitq etiketləri cəmiyyətdə etik davranış normalarının tənzimləyicisi kimi çıxış etdiyindən onların şagirdlər tərəfindən mənimsənilib bacarıq və vərdişə çevrilməsi şagirdlərdə etik rəftar və davranışı təmin edəcəkdir.
Nitq etiketlərinin şagirdlər tərəfindən dərindən və möhkəm mənimsədilməsi üçün müəllim onların işləndiyi situasiyalarla tanış etməlidir. Bunu ya bilavasitə əyani şəkildə, ya da mətn üzərində iş ilə həyata keçirə bilər. Əyani şəkildə tədris “rollu oyun” iş üsulundan istifadə ilə qurula bilər. Bir ədəbi əsər üzrə şagirdlər arasında rol bölgüsü aparıb, onları birbaşa nitq situasiyalarına cəlb edib lazımi nitq etiketini işlətməsini tapşırıq kimi vermək olar. Mətn üzərində işin səmərəli şəkildə təşkili üçün müəllim mətni məqsədəuyğun, şagirdlərin yaş, anlama səviyyəsinə müvafiq seçilməlidir. Seçilən mətn həm də didaktik xarakterdə olmalı, şagirdlərin mənəvi tərbiyəsinə kömək etməlidir. VI sinif “Azərbaycan dili” dərsliyində verilmiş “Sənin kimi olacağam” mətnində ata yazdığı inşa ilə müəlliminin tərifini qazanan oğlunu alqışlamaq üçün “Afərin sənə! Sükanı belə saxla!” alqış etiketindən istifadə edir. mətnin davamında bir başqa situasiya verilir. Belə ki, oğlan atasına onu itələyən Asifi vurduğunu deyəndə ata “Yaxşı eləmisən. Qoyma səni vursunlar. Heç vaxt!” şəklində reaksiya verir. Lakin oğlunun “Yaxşı eləmişəm? Amma müəllim dedi ki, düzgün hərəkət etməmişik” sözü atanı bir növ ayıldır və sözlədiyi sözə peşman edir. Ata-oğul dialoqu şəklində verilmiş mətndə atasını böyük məhəbbətlə sevən oğlun “Mən də atam kimi həkim olacağam. Çoxlu xəstələrim olacaq və mən də onları sağaldacağam. Atam kimi mən də kasıblardan pul almayacağam. Onları pulsuz sağaldacağam. Ehtiyacı olanlara pulsuz dərmanlar verəcəyəm. Çünki mənim atam belə edir” sözləri atanı sarsıdır və pulu ödəmədiyinə görə əməliyyat etmədiyi xəstə yadına düşür, dərhal zəng vurub hamını işə çağırır və əməliyyata başlayır.
Təlim prosesində müəllim “karusel”, “sankveyn”, “ziqzaq” və s. kimi iş üsullarına da müraciət edə bilər. O, iş vərəqələrində müxtəlif məqamlarda işlədilən nitq etiketlərini verir və onları situasiya tiplərinə görə qruplaşdırır. Qruplaşdırılma aparıldıqdan sonra həmin iş vərəqələrini təşkil etdiyi ayrı-ayrı qruplara paylayır. Məhz bu zaman şagirdlər müşahidələrinə, oxuduqlarına əsaslanaraq yaxud özünü bilavasitə situasiyada təsəvvür edib hansı məqamda hansı nitq etiketini işlətməyin lazımlı olduğunu düşünüb müəyyən edəcəklər. Hər qrup üçün ayrı verilmiş iş vərəqələri digər qrup üzvlərinə də ötürülür. Bununla da, şagirdlər həm digər nitq-ünsiyyət situasiyaları və o məqamlarda işlədilən nitq etiketləri ilə tanış olur, həm də bir-birlərinin fikirlərini öyrənib onlara öz tənqidi münasibət bildirirlər.

ADPU, Elmi rəhbər: filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Vaqif İsrafilov

Təhminə VƏLİYEVA.”Nitq etiketləri: 6.ETİKET QAYDALARININ VƏ NİTQ ETİKETLƏRİNİN ÜNSİYYƏTDƏ ROLU”

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin kiçik elmi işçisi,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin (gundelik.info) və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının (edebiyyat-az.com) “Publisistika” şöbəsinin redaktoru.

valiyevatahmina@gmail.com

ETİKET QAYDALARININ VƏ NİTQ ETİKETLƏRİNİN
ÜNSİYYƏTDƏ ROLU

Açar sözlər: etiket qaydaları, nitq etiketi, cəmiyyət, situasiya, ünsiyyət
Ключевые слова: этикет, речевой этикет, общество, ситуация, общение
Keywords: etiquette norms, speech etiquette, society, situation, communication

Nitqin etik məsələləri nəzakətli davranış qaydalarına və etik normalara düzgün riayət edilməsini tələb edir. Etika müəyyən cəmiyyət daxilində insanların bir-birinə münasibətini tənzimləyən, nəzakətli danışıq və əxlaq normalarını özündə ehtiva edir. Nəzakətli rəftar, hərəkət, davranış milli mənəviyyat və mədəniyyətimizin başlıca, əsas komponentlərindən sayılır. Nitqin mədəni səciyyə və keyfiyyətlərinə yiyələnmədən, etik-mədəni ünsiyyət prosesində iştirak etmək qeyri-mümkündür. İstər yazılı, istərsə də şifahi nitq bacarıqlarından məhrum yaxud onlara istənilən səviyyədə yiyələnməyən insan ünsiyyətdən kənar qalır. Ünsiyyət isə insanların mənəvi tələbatıdır və bu tələbatın ödənməməsi əsəb pozuntularına və daha ciddi xəstəliklərə səbəb olur. Ünsiyyət müxtəlif vasitələrlə həyata keçirilir. Jestika, mimika və nitq ünsiyyətin qurulmasında daha geniş istifadə olunan vasitələr hesab olunur. Bildiyimiz kimi, dilin başlıca funksiyası onun əsas ünsiyyət vasitəsi olması, ünsiyyətə xidmət etməsidir. Ünsiyyət vasitəsilə insan yaşadığı cəmiyyətdə özünün daşıdığı ictimai vəzifə və sosial funksiyasını yerinə yetirir, zəruri rəftar və davranış normalarına yiyələnir. Bu prosesdə insan həm də özünənəzarət və idarəetmə funksiyalarını həyata keçirir. Ünsiyyət anlayışı etiketdən daha genişdir. Etiket hər zaman ünsiyyət prosesində həyata keçsə də, hər ünsiyyət etiket ola bilmir. Çünki etik normaları bilmək heç də ona hər zaman əməl etmək demək deyil. Bəzən insan şüurlu şəkildə etik normanı poza bilir.
Etiket qaydaları cəmiyyətdə insanların bir-birinə hörmət və ehtiramını, sevgi və rəğbətini göstərən mühüm amillərdəndir. Etiket qaydalarının tətbiqində cəmiyyətdə mövcud davranış və danışıq stereotipləri nəzərə alınmalıdır. Məhz etiket qaydalarının şifahi və yazılı nitqdə gözlənilməsi müəyyən məqsədli nitqin səmərəliliyini və düzgün ifadə qabiliyyətini səciyyələndirir. Nitqdə riayət edilməsi vacib hesab edilən etiket qaydalarına yerində və zamanında məqsədəuyğun şəkildə istifadə edilməsi üçün insana kiçik yaşlarından davranış və nitq bacarıqları aşılanmalıdır. Gündəlik həyat təcrübəsində bu bacarıqlar vərdiş halını alıb, istənilən situasiyada tətbiqi nəzərdə saxlanmalıdır. Etik davranış, etik nitq ictimai davranış-danışıq normaları ilə tənzimlənir. Bu istiqamətdə dövlət səviyyəsində bir sıra əməli tədbirlər həyata keçirilir. Məsələn, “Baku-Bus” sərnişin marşurtlarında etik normalara riayət olunması tövsiyə edilir və “avtobusa daxil olarkən yaşlılara, əlillərə, körpələrə, hamilə qadınlara yer verin və ehtiyac yaranarsa onlara nəzakətlə köməklik göstərin. Avtobusa etik davranış qaydalarına əməl etmək lazımdır. Digər sərnişinləri narahat edəcək əşyalarla avtobusa daxil olmaq qadağandır” şəklində nitq səsləndirilir. Yaxud ictimai nəqliyyat olan metrolarda da etik davranışın təmin edilməsi məqsədilə nitq verilir. Ayrı-ayrı qatar vaqonlarında stansiyaların birindən digərinə keçid ilə bağlı məlumat verildikdən sonra “əlillərə, qocalara, hamilə qadınlara yer verin” formasında nitq səsləndirilir. Beləliklə, ictimai nəqliyyatda da təbliği geniş yer alan etik qaydaların şagirdlərə onların mənimsədilməsi istiqamətində işin aparılmasını zəruri edir. İctimai yerlərdə, müəyyən cəmiyyət daxilində, kollektivdə və ya ailədə insanın özünü necə aparması, kimə necə müraciət etmək qaydaları etiket qaydalarına daxil edilir. Etiket qaydaları daxilində danışıq etikası xüsusi rola malik olub, bir sistem təşkil edərək məxsusi normalara malikdir. Səmimi və mədəni ünsiyyətin yaradılmasında danışıq etikasının gözlənilməsi olduqca əhəmiyyətlidir. Danışıq etikası bir sıra tərkib komponentlərindən ibarətdir: 1) müraciət qaydaları; 2) şad və ya bəd xəbərləri çatdırma qaydaları; 3) dinləmə qaydaları; 4) söhbətə qoşulma; 5) verilən suallara mədəni cavab qaydaları; 6) mimika və jestlərdən məqamında düzgün istifadə etmə qaydaları. Danışıq etikasına istər şifahi, istərsə də yazılı nitqdə riayət edilməsində nitq etiketlərindən düzgün və səmərəli istifadə gərəkdir.
Nitq etiketi cəmiyyət tərəfindən müəyyən edilmiş, müxtəlif nitq situasiyalarında istifadə olunan, insanlar arasında mədəni ünsiyyət və nitq davranışını tənzimləyən etik qaydalar sistemini ehtiva edən nitq formullarıdır. Onlar nitq daşıyıcısının davranış norma və qaydalarını ehtiva etməklə, etik davranış mədəniyyətini formalaşdırır. Bundan başqa, insanların verbal və qeyri-verbal davranışını müəyyənləşdirməklə insanların bir-birinə olan münasibətinin təzahürüdür. Verbal ünsiyyət kommunikasiya vasitələrinin – dilin, söz və ifadələrin köməyi ilə yaradılır. Qeyri-verbal ünsiyyət isə mimika, jestika, pantomimika, işarələr sistemi ilə qurulur. Nitq etiketlərindən müxtəlif ünsiyyət situasiyalarında geniş istifadə olunur. Mədəni nitq etiketində situasiya əsas meyardır, dialoqun hansı istiqamətdə getməsi, mədəni ünsiyyətin məramının açılması situasiyadan bilavasitə asılıdır. Nitq etiketi formalarından istifadə situasiya tipləri ilə əlaqədar olaraq müəyyənləşir. Situasiya tipləri rəsmi, qeyri-rəsmi, yarırəsmi məqamlarda mövcud olur və onlara tanışlığın dərəcəsi, söhbət iştirakçılarının sosial statusu, təhsili, söhbət iştirakçıların sayı da təsirini göstərir. Məhz etiket situasiyaların düzgün qiymətləndirilib həmin situasiya üçün düzgün, norma hesab edilən ifadələrin seçilməsini tələb edir. Məlumdur ki, ünsiyyət müraciətlə başlanır. Azərbaycan dilində xalqımızın milli təfəkkürünə, əxlaqi-etik dəyərlərinə müvafiq müraciət formaları mövcuddur. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin bir-birinə – kişinin qadına, qadının kişiyə, böyüyün kiçiyə, kiçiyin böyüyə, tabeliyində işləyənin rəhbərə, rəhbər şəxsin işçilərinə dair məxsusi müraciət formaları vardır. Müraciət formalarının asılı olduğu bir sıra xüsusiyyətlərə diqqət yetirilməlidir: danışan ilə adresat arasındakı tanışlıq dərəcəsi, onlar arasında qohumluğun mövcudluğu yaxud qeyri-mövcudluğu, danışanın yaşı ilə adresatın yaşının nisbəti, adresatın ictimai mövqeyi və tutduğu vəzifəsi, peşə və məşğuliyyəti, mövcud situasiyada müraciət edənin funksiya və məqsədi.
Nitq etiketləri cəmiyyətdə insanlar arasında sağlam münasibətin tənzimlənməsində böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu və ya digər situasiyalarda nitqin səlis, məqsədəuyğun qurulmasında hər situasiyaya müvafiq söz və ifadələrdən lazımınca və məqsədli surətdə istifadə insanlar arasında anlaşıqlı dialoqun qurulmasını təmin edir. Müxtəlif nitq-ünsiyyət prosesində işlədilən nitq etiketləri aşağıdakı etik söz və ifadələrdən ibarətdir. Salamlaşma situasiyasında bu nitq etiketlərindən istifadə edilir: “Salam” yaxud “Salaməleyküm” deyər, günün hansı çağında qarşılaşdıqlarından asılı olaraq, “Sabahın (sabahınız) xeyir!”, “Günortanız xeyir!”, “Axşamınız xeyir!” ifadələrindən birini işlədər, müsahibi isə öz növbəsində, “Hər vaxtın xeyir!”, “Aqibətin xeyir!” ifadələrindən biri ilə qarşılıq verər. Vidalaşma situasiyasında işlədilən nitq etiketləri: “Xudahafiz!”, “Sağlıqla qalın!”, “Salamat qalın!”, “Sağ olun!”, “Görüşənədək!”, “Görüşərik!”, “Sabaha qədər!”, “Həmişə şadlığa gələk!”, “Sizə də əziyyət verdik!”, “Yolunuzu tez-tez buradan salın!”, “Hər zaman qapımız üzünüzə açıqdır”, “Bizi tez-tez yad edin!”, “Allah yolunuzu açıq eləsin!”, “Yenə gözləyirik!”. Qarşılaşma məqamında: “Xoş gördük!”, “Nə gözəl təsadüf!”, “Həmişə siz gələsiniz!”, “Lap vaxtında gəlmisiniz!”, “Buyurun, buyurun!”, “Buyurun, əyləşin!”, “Keçin içəri!”, “Gəlişinizə şadıq!”, “Lap vaxtında gəlmişsiniz!”, “Uzun zamandır sizi gözləyirdik!”, “Nə yaxşı edib gəlmisiniz!”, “Qədəmləriniz var olsun!”, “Sizi görməkdən məmnunuq!” kimi xoş təəssürat yaradacaq etik ifadələrdən istifadə olunması mühüm cəhətlərdəndir. Hal-əhval tutma situasiyalarında nəzakətli söz və ifadələrdən istifadə tanış yaxud tanış olmayan kimsə ilə səmimi münasibət yaratmaq və şirin söhbət aparmaq məqsədilə “Necəsiniz?”, “Əhvalınız necədir?”, “Özünüzü necə hiss edirsiniz?”, “Necə dolanırsınız?”, “İşləriniz necədir?”, “Xanımınız necədir?” tipli ifadələrlə həmsöhbəti ilə soraqlaşmaq olar. Xahiş, rica məqamlarında: “Xahiş edirəm”, “Mümkünsə”, “Zəhmət olmasa”, “Mənə kömək edə bilərsiniz?”, “Kömək əlinizi məndən əsirgəməyin!”, “Bu məsələdə mənə yardımçı olsanız sevinərdim”, “Xahiş edirəm məni qəbulunuza yazasınız”, “Xahiş edirəm, ərizəmi qəbul edəsiniz”. Kömək əli uzatmaq, yardım etmək, qulluğunda olmaq məqsədilə danışan digərinə “Sizə necə kömək etmək olar?”, “Köməyə ehtiyacınız varmı?”, “İcazə verin, kömək edim”, “Nə buyurursunuz?”, “Mənim köməyim dəyə bilər?”, “Sizi narahat edən nədir?”, “Məndən istədiyin qulluğun?” nitq yarlıqları ilə müraciət edə bilər. İcrası bu və ya digər səbəbdən mümkün olmayan işin, məsələnin müqabilində şəxs “Sizə zəhmət verdim!”, “Əziyyət çəkdiniz!”, “Daha nə etmək olar?!”, “Siz bacardığınızı etdiniz!” ifadələri ilə iş görənin zəhmətini qiymətləndirib, öz məmnuniyyətini bildirə bilər. Dəvətlə bağlı işlədilən nitq etiketləri: “Sabahkı tədbirə hamınız dəvətlisiniz!”, “18.10.2017-ci il tarixdə keçiriləcək xalq yazıçısı Anar Rzayev haqqında yazılmış kitabın təqdimatına hər kəs dəvət olunur!”, “Dəvət olunur: AYB-nin kollektivi, şair və yazıçılar!”. Üzr istəmə situasiyasında işlədilən nitq etiketləri: “Bağışlayın”, “Üzr istəyirəm”, “Narahat etdiyimə görə üzrlü sayın!”, “Sizə zəhmət verdim”. Şad gün münasibəti ilə insanları təbrik etmək, xoş niyyət və arzularını sözün məna imkanları daxilində çatdırmaq arzu, təbrik etiketlərinin köməyilə reallaşır. Arzu (alqış), təbrik etiketləri: “İşiniz avand olsun!”, “Gözünüz aydın olsun!”, “Allah işinizə fərəc versin!”, “Həmişə şənlikdə!”, “Əlin-qolun var olsun!”, “Allah sizə yar olsun!”, “Min budaq olun!”, “Başın var olsun!” “Allah səni bəd-nəzərdən, bəd nəfsdən saxlasın!”, “Xeyirli olsun!”, “Bərəkətli olsun!”, “Bəhrəsini görəsiniz!”, “Uğurlu olsun!”, “Ad günün mübarək!”, “Qurban bayramınızı təbrik edirəm!”, “Uğurların davamlı olsun!”. Alqış bildirən nitq etiketləri: “Halal olsun!”, “Zəhmətin alqışa layiqdir”, “Uğurlu iş ortaya gətirmisən!”, “Əhsən!”, “Afərin!”, “Əllərin dərd görməsin!”, insanın daxili və zahiri keyfiyyətlərinə əsasən işlədilən: “Sənin kimi övlada halal olsun”, “Çalışqan tələbədir”, “Üzündən tərbiyə yağır, hiss olunur ki, yaxşı ailə tərbiyəsi alıb”, əzizləmə məqsədli etik ifadələr: “Başına dönüm!”, “Qurbanın olum!”, “Canım qurban!” , “Baş üstə!”, “Göz üstə yerin var!”, “Xala qurban!”, “Gözəlim!”, “Sonam!”, “Əzizim!”, “Quzum!”. Təşəkkür bildirən nitq etiketləri: “Təşəkkür edirəm!”, “Minnətdaram!”, “Allah sizdən razı olsun!”, “Çox sağ ol!” (Çox sağ olun!), “Diqqətinizə görə minnətdaram!”, “Qulluğunuzda olum! (Qulluğunuzda olaq!)”, “Allah səni (sizi) bizə çox görməsin!”. İntizama dəvət etmə: “Sizdən bu hərəkəti gözləməzdim”, “Bu cür (belə) hərəkət sizə yaraşmır!”, “Siz adınıza layiq hərəkət etmirsiniz!”, “Danışığınıza fikir verin!”, “Nəzakətli olun!”, “Səsinizi yüksəltməyin!”, “Bir qədər səmimi olun!”, “Səhvinizi etiraf edin!”, “Çalışın, bir az nəzakətli olasınız ki, başqaları sizdən ibrət götürsün!”, “Mənə elə gəlir ki, siz səhv edirsiniz!”, “Özünüzü ələ alın!”, “Emosiyalarınıza hakim olun!”, “Sizin belə danışmağa haqqınız çatmır!”, “Səhvinizi etiraf etməkdən çəkinməyin!” kimi nitq etiketlərindən istifadə bu zaman yararlıdır. Xəstə yanına getmə, xəstələrə baş çəkmə situasiyalarında: “Allah şəfa versin!”, “Yastığınız yüngül osun!”, “Allaha şükür, indi yaxşısınız!”, “Sizi daha yaxşı gördüm!”, “Belə görürəm, siz tezliklə sağalacaqsınız!”, “Həmişəki kimi gümrahsınız!”, “Gözümə yaxşı dəyirsiniz, belə getsə iki-üç günə qalmaz ayağa qalxarsınız!” və s. ; Sualvermə, söhbətəqoşulma situasiyalarında: “İcazənizlə, fikrimi bildirim”, “Mənə söz verdiyiniz üçün minnətdaram!”, “Bağışlayın, müdaxilə edirəm”, “Üzr istəyirəm, sual vermək olar?”, “Mane olduğum üçün dəfələrlə üzr istəyirəm”. Bir məsələyə aydınlıq gətirmək, müsahibi söhbətə cəlb etmək məqsədilə işlədilən ifadələrə misal olaraq: “Deyə bilərsiniz ki”, “Zəhmət olmasa, deyin görüm”, “Zəhmət olmasa, başa salın”, “Sizin fikriniz necədir?”, “Bir məsələyə aydınlıq gətirməyinizi istərdim”. Söhbət, məruzə və s. adresatı qənaətləndirmirsə, danışana müəyyən ifadələrlə müraciət edib, niyyətini bildirə bilər: “Fikriniz aydın olmadı, xahiş edirəm, bir də təkrarlayın”, “Zəhmət olmasa, nümunə göstərin”, “Sizin şəxsi münasibətiniz necədir?, “Siz belə fikirləşmirsiniz ki?”. Deyilənlərlə razılaşmaq, mübahisədən qaçma və imtina situasiyasında: “Razıyam”, “Etiraz etmirəm!”, “Tamamilə razıyam”, “Fikrinizə şərikəm”, “Bu məsələdə sizinlə həmfikirəm”, “Bu məsələ barədə danışmaq istəmirəm”, “Məsələ mənə tamamilə aydındır”, “Sizin fikrinizə şərikəm”, “Hər şey aydındır”, “Bu barədə söhbət açmağa gərək duymuram”, “Daha bu məsələni uzatmaq istəmirəm”, “Məsələ mənə tam aydındır”. Etiraz etmək, razılıq verməmək kimi hallarda: “Etirazımı bildirirəm”, “Bu, məni təmin etmir” “Etiraz edirəm”, “Bu mənim xoşuma gəlmir”, “Sizin fikrinizlə şərik deyiləm”, “Mən başqa cür düşünürəm”, “Bağışlayın, sizin kimi düşünmürəm”, “Bu məsələdə sizinlə razılaşa bilmirəm”. Cavabvermə məqamında: “Lütfən, buyurun!”, “Sizə məmnuniyyətlə cavab verməyə hazıram”, “Buyurun, eşidirəm”. Sualı eşidən kəsin məsələ barədə məlumatı yoxdur və ya azdırsa, o zaman: “Bağışlayın, bu barədə məlumatım azdır”, “Bu dəqiqə öyrənib məlumat verərəm” dəqiqləşməyə ehtiyac duyulduqda: “Bir dəqiqə gözləyin, dəqiqləşdirim”, “İndi dəqiqləşdirib məlumat verərəm” tipli nitq vahidlərindən biri ilə cavab vermək olar. Məruzə, çıxış zamanı verilən sualları qəbul edərkən: “Sualınız mənə aydındır”, “Çalışaram bu məsələ aydınlıq gətirəm”, “Sualınıza görə təşəkkür edirəm, bu məsələ ilə məruzəmdə ətraflı danışacağam” ifadələrindən birini seçib istifadə etməklə sualı qəbul etməli və müvafiq cavabı verməlidir. Cavabın sual verən üçün qənaətbəxş, aydın olub-olmadığını öyrənmək məqsədilə “Razı qaldınızmı?”, “Cavabda qaranlıq qalan bir şey qaldımı?”, “Cavab sizi qane etdimi?”, “Deyilənlərə etirazınız yoxdur ki?” tipli etik ifadələrdən istifadə etmək olar. Şad xəbərlərin verilmə situasiyasında: “Sənə əla xəbərim var”, “Muştuluğumu ver, deyim”, “Bir xəbərim var ki, duysan uçmağa qanad axtaracaqsan” kimi nitq etiketlərindən istifadə etmək informasiya verənin məqsədini düzgün şəkildə ifadə etməsinə kömək edəcəkdir. Bəd xəbərlərin çatdırılması situasiyasında: “Narahat olma, hər şey düzələcək”, “Sən qoçaqsan, hər şeyi yoluna qoyacaqsan”, “Dərd etmə” kimi təsirli, ruhlandırıcı və insana mənəvi “güc” verən ifadələrə müraciət olunmalıdır. Adamlar birisinə çox yaxını, əzizi barədə pis xəbər verərkən olduqca həssas yanaşılmalıdır. “Özündə deyil”, “Vəziyyəti ağırdır”, “Huşunu itirib”, “Hələ özünə gəlməyib”, “Halı yaxşı deyil” qəbildən olan nitq yarlıqlarından istifadə edilməsi məqsədəuyğundur. “Bəd xəbərlərin münasib formada başqasına çatdırılması insanlara qayğıdır, mərhəmətdir”(1, 92). Rəy, münasibət bildirmə situasiyalarında: “İşiniz olduqca uğurlu alınıb”, “Əhsən”, “Mən bu cür gözəl işin ortaya çıxacağını gözləmirdim”, “Məsələ ilə bağlı qeyd etdiyiniz nüanslar olduqca doğrudur”, “Bu, çox dəqiq, düzgün vurğulanmış məsələdir”. Danışan isə öz növbəsində, “Fikrinizi bildirdiyiniz üçün təşəkkür edirəm”, “Rəyiniz mənim üçün olduqca önəmlidir”, “Rəyinizə görə çox sağ olun”, “Sizdən bu cür xoş sözlər eşitməyi özümə şərəf hesab edirəm”, “Sizin münasibətinizi bilmək mənə görə çox vacib idi, minnətdaram”. Təskinlik etmək, razı salmaq məqamında: “Əsəbləşməyin!”, “Darıxmayın!”, “Səbrli olun!”, “Narahat olmayın, hər şey yaxşı olacaq!”, “O qədər çətinliyin öhdəsindən gəlmisiniz,inanıram ki, bunu da tezliklə həll edəcəksiniz”, “Bir qədər səbrli olun!”, “Nə etmək olar axı?!”, “Özünüzü darıxdırmayın!”, “Mən sizə inanıram!”, “Bir qədər ətraflı düşünün!”, “Sakitləşin!”. Məsləhət vermə situasiyasında: “Bu, sizin xeyrinizədir”, “Bunları nəzərə alsan, əminəm ki, böyük uğur qazanacaqsan!”, “Bu məsələnin həllində dediyim amilləri nəzərə alsanız, çatışmazlıqları asanlıqla aradan qaldıra bilərsiniz!”, “Məhz bu, sizə başucalığı gətirəcəkdir”. Məsləhətin qəbul edilməsi situasiyasında: “Məsləhətiniz üçün təşəkkür edirəm!”, “Düşünürəm ki, bunlar mənim xeyrimə olacaq!”, “Dəyərli məsləhətinizə görə minnətdaram!”, “Çalışacağam ki, dediklərinizə əməl edim”, “Bu faydalı məsləhətinizi heç vaxt unutmaram!”, “Bu məsləhət mənə çox lazımlı olacaq!” nitq etiketlərindən yararlanmaq olar.

Ədəbiyyat:
1. Abdullayev N. Nitq mədəniyyətinin əsasları. Bakı, 2013
2. AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu. Azərbaycan dilində nitq etiketləri (məqalələr toplusu). Bakı, , 2016
3. Həsənov H. Nitq mədəniyyəti və üslubiyyatın əsasları. Bakı, 2003
4. Qarayeva H. Azərbaycan dilində nitq etiketlərinin öyrədilməsi məsələləri. Bakı, 1999

Tahmina Valiyeva
The role of tag rules in communication
Summary: Etiquette rules have a great role and importance in the cultural communication process. Use of them in different communication situations regulates ethical conduct and negotiation norms. Speech etiquettes are widely used in etiquette rules. Speech etiquettes provide expressing human ideas and senses within process of communication.

Тахмина Велиева
Роль правил тегов в общении
Резюме: Правила ярлыков имеют большую роль и значение в процессе культурной коммуникации. Использование их в разных ситуациях общения регулирует этические нормы поведения и ведения переговоров. Речевои этикети широко используются в правилах этикетовки. Речевои этикети обеспечивают на процесс общение человек мысли и чувства выражение.

Rəyçi: dos.Vaqif İsrafilov

Təhminə VƏLİYEVA.”Nitq etiketlərinin nəzəri və metodik məsələlərinə həsr olunmuş məqalə silsiləsindən: 7. Mədəni ünsiyyət prosesində mədəni nitq bacarıqlarından istifadə”

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin kiçik elmi işçisi,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin (gundelik.info) və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının (edebiyyat-az.com) “Publisistika” şöbəsinin redaktoru.

valiyevatahmina@gmail.com

MƏDƏNİ ÜNSİYYƏT PROSESİNDƏ MƏDƏNİ NİTQ BACARIQLARINDAN İSTİFADƏ

Ünsiyyət mədəniyyəti ümumi mədəniyyətin tərkib hissəsi və insanların birgə fəaliyyətinə əsaslanan tələbat olaraq, fikir, hiss və duyğularının ifadəsini təmin edir. Qarşılıqlı anlamaya əsaslanan dialoji nitqin səmərəli şəkildə təşkili üçün ünsiyyət etik normalar və əxlaqi dəyərlər zəminində qurmaq və mədəni nitq bacarıqlarına malik olmaq zəruridir. Mədəni ünsiyyətin yaradılması üçün hansı bacarıqlara yiyələnmək lazımdır?- sualına cavab olaraq, bir sıra mədəni nitq bacarıqlarını göstərə bilərik: Sual vermək bacarığı, nitqi sonadək dinləmə bacarığı, öyrənmək məqsədilə verilən sualı cavablandıırmaq, danışanın nitqinə münasibət bildirmə, adresatın öz mövqeyini nümayiş etdirməsi, söhbətə qoşulma kimi bacarıqlara yiyələnmək və onları vərdiş halına gətirmək nitqdə gözlənilməsi gərəkli etiket qaydalarını özündə ehtiva edir. Bunlardan əlavə, situasiyalardan asılı olaraq, etiket qaydalarını gözləmək lazımdır. Qarşılaşma, görüşmə, vidalaşma, tanışlıq, hal-əhval tutma, müraciət, sual-cavab, müəyyən mövzu ətrafında qızğın müzakirə, fikir ayrılığına səbəb olan mübahisə doğuran situasiyalarda etiket qaydalarını gözləmək, etik normalara istər danışığımız, istərsə də davranışımızda riayət etmək müsahibimiz, qarşı tərəfin şəxsiyyətinə və fikirlərinə hörmət bəslədiyimizi bildirmək xoş ünsiyyətin formalaşması üçün olduqca gərəkli və əhəmiyyətlidir.
Sual vermək bacarığı insandan yüksək nitq mədəniyyəti və etik-mədəni səviyyənin olmasını labüd hesab edir.Sualın verilməsi situasiyası insandan məqsədli və düşünülmüş sualların qoyulmasını tələb edir. Sual həm məzmunu əhatə etməlidir, həm də mövzuya müvafiq olmalıdır. Sual verərkən situasiya, mimika və jestikadan düzgün istifadə, sual intonasiyasının düzgün qoyulmasınəzərə alınmalıdır. Situasiyaya müvafiq qoyulmayan sual söhbətin, məruzənin istiqamətini dəyişə və qoyulması nəzərdə tutulmuş məsələlərin kənarda qalması ilə nəticələnə bilər. Həmçinin, yersiz suallar dinləyənlərin də diqqətin mövzudan kənar məsələlərə yönəldə bilər. İntonasiya isə sual verənin məqsədini ifadə edir, intonasiyanın quruluşu isə cavab almaq istədiyi məsələ, yaxud ona verilən məlumatın az anlaşılıqlı olması ilə bağlı dəyişə bilər. Sual danışılan mövzunun məzmununun daha da açılmasını və qoyulan problemlərin, məsələlərin daha dərindən dərk edilməsini şərtləndirir. Nəzərdən qaçan məsələlər sualların köməyilə danışanın, natiqin diqqətinə çatdırılır. Söhbət, dialoq, məruzə zamanı məzmunlu, dəqiq, mövzuya müvafiq sualların verilməsi söhbətin gedişatına müsbət təsir edir, söhbətin, dialoqun daha canlı və maraqlı olmasını təmin edir. Yerli-yerində qoyulmuş, maraq və mübahisəyə səbəb olacaq sual həmin məsələ ətrafında qızğın və gərgin müzakirələrə yol açır.Sual vermək bacarığı insandan həm də praktik dil təcrübəsi tələb edir. Azərbaycan dilində düzgün, dəqiq, səlis, etik səviyyədədanışmağı bacarmayan insan nəinki mövzuya uyğun sual verə bilər, heç mövzunun mahiyyətini belə anlaya bilməz. Bu baxımdan, Azərbaycan dilindən istifadəedən şəxs həmin dilin sistematik quruluşundan yetəri qədər məlumatlı olmalı, bu dilin ədəbi dil normalarına yiyələnməli və mədəni nitq ünsürlərini öz nitqində daşımalıdır.
Nitqi sonadək dinləmə bacarığı hər bir insandan yüksək mədəniyyət və ali mənəviyyat tələb edir. Nitqi dinləmək bacarığı təəssüflər olsun ki, müasir cəmiyyətimizin insanları arasında olduqca az yayılmış keyfiyyətlərdəndir.İnsanlar nəinki bir-birini dinləmək istəmir, hətta danışanın nitqinə müdaxilə etməyə səy göstərir və danışanın nitqini bitirənədək dinləməyə səbri çatmır. Məhz bu cür vəziyyət həmsöhbətlər arasında anlaşılmazlığa, bir-birinin fikir və mövqelərini müəyyən edə bilməmək kimi mənfi nəticələrlə sonlanır. İnsanların bir-birinin şəxsi fikirlərinə hörmət etməmək həm də həmsöhbətinə qarşı edilən nəzakətsizlikdir. Bu cür vəziyyət isə nəinki maraqlı və xoş söhbət yaratmayacaq, hətta həmsöhbətlər arasında xoş münasibətin korlanmasına və xələl gətirməsinə səbəb olacaqdır.
Nitqi sonadək dinləmə bacarığımədəni ünsiyyət üçün başlıca keyfiyyət olma faktı nəzərə alınmaqla, onun formalaşdırılmasına kiçik yaşlardan başlanılmalıdır. Müəllim və valideyn tərbiyə və təsiri ilə bu bacarığın istənilən səviyyədə formalaşdırılması mümkündür. Sinif kollektivində təlim-tədris prosesi müddətində şagirdlərin bir-birlərinin nitqini dinləməsi üçün müxtəlif praktik yönümlü çalışmalardan istifadə edilməli və bu mədəni nitq bacarıqlarının formalaşdırılması istiqamətində iş mütəmadi olaraq yerinə yetirilməlidir. Əlbəttə, aşılanan bu bacarığın vərdiş halına keçməsi üçün ondan nitq fəaliyyətində hər zaman – istənilən əhval və situasiyada istifadə etmək lazımdır. Gərgin fəaliyyət nəticəsində, yaxud ovqatı təlx edən bir hadisə səbəbindən insan əsəbi, aqressiv ola bilər. Lakin səbəbi nə olursa-olsun insan əsəblərini cilovlamağı və öz hisslərinə hakim olmağı bacarmalıdır. Ancaq belə olan halda insan həmsöhbətini təmkin və nəzakətlə dinləməyi bacarar,dialoqun səmərəsini artırar. Bu vəziyyət isə həmsöhbətlərin qarşılıqlı anlaşmasına və sözügedən məsələ yaxud problemin həlli yollarını müəyyənləşdirməkdə heç bir çətinlik çəkilməz. Nitqi sonadək dinləmə bacarığı dialoji nitqdə böyük ünsiyyət əhəmiyyəti kəsb edən xüsusiyyətdir. Dialoji nitq mədəni ünsiyyətin ən geniş yayılmış formasıdır. Sual-cavab xarakterli dialoqda hər iki tərəf əxlaq normalarını və ədəbi dil qaydalarını gözləməsi mütləqdir. Dialoqda hər iki tərəf bu və ya digər hadisə, problemlə bağlı öz fikir və mülahizələrini bildirir, həmsöhbətinin məsələyə münasibətini müəyyənləşdirir və həmin məsələyə dair mülahizələrini ümumiləşdirib yekun nəticə çıxarır.
Cavabvermə bacarığı və yaxud başqa şəkildə desək, cavabvermə mədəniyyəti həmsöhbətlər arasında qarşılıqlı anlaşmanı təmin edir. Verilən sualı lazımınca dəqiq, dolğun, həm də yığcam şəkildə cavablandırmaq sual verən şəxsə qaranlıq qalan məsələyə aydınlıq gətirilməsinə kömək olacaq. Verilən cavab tutarlı, dəqiq, konkret,yığcam, doğru, anlaşıqlı, məntiqli olmalıdır ki, sual verən şəxs öyrənmək istədiyi, cavabını verməkdə çətinlik çəkdiyi suala doğru cavabı ən düzgün formada ala bilsin. Cavab tutarlı olmalıdır, yəni cavabda verilən məlumatlar sualın məzmununu tam əhatə etməli, məlumatlar tam olmalıdır. Cavab dəqiq olmalıdır, yəni cavab verən şəxs dəqiq bildiyi faktlara söykənməlidir. Natamam və qeyri-dəqiq cavab suala lazımi cavab hesab olunmur. Cavab konkret olmalıdır, yəni suala veriləcək doğru cavab konkret məlumatlara əsaslanmalıdır. Konkretlik üçün uzunçuluqdan, sözbazlıqdan qaçmaq lazımdır. Cavab yığcam olmalıdır, yəni suala verilən cavabda uzun-uzadı danışmaq, hərtərəfli, geniş məlumat verməyə ehtiyac görülmür. Bu, cavab alan şəxsi yora bilər. Yığcamlıqda əsas prinsip sayılan az söz, çox fikir, dərin mənagözlənilməlidir. Cavabda yalan və əsası olmayan informasiya verməkdən qaçmaq lazımdır, doğruluq, düzgünlük həm də mədəni nitqin başlıca göstəricilərindən sayılır.Cavab sadə və anlaşıqlı olmalıdır, yəni cavab verən şəxs öz nitqini sadə formaya salıb, anlaşılan məzmunda olmasına çalışmalıdır. Anlaşıqlı fikir anlaşıqlı cavabın verilməsini təmin edir. Cavab məntiqli olmalıdır, yəni cavabda verilən məlumatların məntiqi əsası olmalıdır ki, cavab alan şəxs aldığı məlumatın doğruluğuna inansın .
Danışanın nitqinə münasibət bildirmə bacarığı nitq-ünsiyyət prosesində formalaşdırılır və dialoji nitqdə bacarıqdan səmərəli istifadə ünsiyyət üçün yüksək səmərə verir. Danışanın fikrinə münasibətini ifadə edərkən etik normaları gözləmək olduqca vacib amildir. Danışana elə müraciət etmək lazımdır ki, bu, söhbətin, məruzənin gedişatını pozmasın və danışanın fikrini mövzudan kənara çəkməsin. Deməli, danışan şəxsin fikrinə münasibət bildirilərkən hər şeydən öncə, yersiz müdaxilələrdən qaçmaq lazımdır. Öz münasibət və mövqeyimizi bildirdiyimiz zaman bu müdaxilənin vaxtında edilib-edilməməsini müəyyənləşdirməliyik. Münasibət və mövqe bildirməzdən öncə, danışılan məsələ ilə bağlı ətraflı, dolğun məlumata yiyələnməli, haqqında danışılan məsələ, problemlə ilə bağlı geniş təsəvvürə malik olunmalıdır. Danışanın fikrinə münasibətimizi bildirmək üçün bir sıra nitq etiketlərindən istifadəyə gərək duyulur: “İcazənizlə, öz fikrimi bildirmək istəyirəm”, “Bağışlayın, mən öz fikrimi söyləmək istərdim”, “Mən bu məsələyə başqa cür yanaşardım”, “Fikrimcə, problem başqa şəkildə qoyula bilərdi”, “Zənnimcə, məruzədə qeyd edilməyən məsələlər yetərincədir”. Münasibət, rəyin bildirilməsivasitəsilə danışanın fikrinə hörmət və rəğbət bildirilməklə yanaşı, onun söyləmiş olduğu fikirlərin insanda müəyyən bir fikir, ideya yaratmaq imkanı xüsusi qeyd olunmalıdır.
Söhbətəqoşulma və söhbətin gedişatına müdaxilə yerli-yerində və məqsədli şəkildə edilməlidir. Söhbətəqoşulma və müdaxilə bəzən labüd hal alır. Belə olmazsa, söhbətin məcrası başqa istiqamət ala bilər. Müdaxilə həm də danışılan məsələdən uzaqlaşma halının qarşısının alınmasında xüsusi rola malikdir.Görkəmli alim, professor Nadir Abdullayev danışıq prosesində söhbətə müdaxilənin rolu barədə geniş şəkildə bəhs açır və nitqə müdaxilə edilmə məqamlarını göstərir.Söhbətin gedişinə müdaxilə aşağıdakı məqamlarda edilməlidir:
– Danışan şəxs bəhs açdığı məsələdən uzaqlaşdıqda;
– Məruzə, yaxud söhbət zamanı məlum olan məsələ və ya əşya, hadisə haqqında danışıldıqda;
– Qeyd olunan məsələ ilə bağlı səhvə, yanlışlığa yaud dolaşıqlığa yol verildikdə;
– Hər hansı bir məsələ barədə uzun-uzadı danışıldıqda;
– Həmsöhbətinin fikrini təsdiq və təqdir etməyə ehtiyac duyulduqda və müsahibinin nitqini qüvvətləndirmək məqsədilə edilə bilər (1, 268).
Məqamında müdaxilə mədəni nitqin əsas keyfiyyətlərinin gözlənilməsinə – nitqin yığcamlığı, aydınlığı, anlaşıqlığı, dəqiqliyinin riayət edilməsinə də rəvac verir. Müdaxilə edilərkən səsləndirilən fikir anlaşıqlı və yığcam olmalı, əsaslı və tutarlı dəlillərə söykənməlidir. Bütün hallarda müsahibin nitqinə müdaxilə etik səviyyədə edilməli, hörmət, nəzakət çərçivəsindən kənara çıxılmalıdır. Hər hansı bir səbəbdən nitqə müdaxilə edildikdə danışana “bağışlayın”, “icazə verin”, “üzr istəyirəm”, “bir dəqiqə” və s. kimi ifadələrlə müraciət olunmalıdır.
Məqalənin aktuallığı. Bu və ya digər cəmiyyətdə etik-mədəni normaların tənzimlənməsi mədəni ünsiyyətin təşkili hesabına mümkündür. Mədəni ünsiyyətin qurulması mədəni nitq bacarıqlarına yiyələnməyi və onlardan istifadəni zəruri edir. Məqalədə mədəni ünsiyyət prosesində istifadə olunan mədəni nitq bacarıqlarından bəhs açılması onlardan səmərəli istifadə zərurətini ortaya qoyur. Məqalənin elmi yeniliyi. Mədəni ünsiyyətin təşkili üçün gərəkli olan mədəni nitq bacarıqlarından müxtəlif situasiyada işlənmə və onlardan istifadə vəziyyəti məqalədə geniş təsvir edilmişdir. Məqalənin praktik əhəmiyyəti. Mədəni nitq bacarıqlarından ünsiyyət prosesində istifadənin rol və əhəmiyyəti vurğulanmaqla, situasiyaya müvafiq olaraq bu bacarıqlardan istifadə vəziyyəti göstərilmişdir.

Ədəbiyyat:
1. Abdullayev N. Nitq mədəniyyətinin əsasları. Bakı, “Elm və təhsil”, 2013
2. Həsənov H. Nitq mədəniyyəti və üslubiyyatın əsasları. Bakı, Bakı Universiteti, 2003
3. Seyidov S. Həmzəyev M. Psixologiya. Bakı, 2007

Tahmina Valiyeva
Summary: Establishing cultural communication makes it possible to acquire and use cultural speech skills. Understanding the role and importance of cultural speech skills in the communication process, in the article has shown the use of them skills according to the situation.

Тахмина Велиева
Резюме: Установление культурного общения позволяет приобретать и использовать культурные речевые навыки. Понимая роль и значение культурных речевых этикетов в процессе коммуникации, ситуация показала использование этих навыков в соответствии с ситуацией.

Rəyçilər: dos. Rəhilə Hümmətova,
dos.Vaqif İsrafilov

İradə AYTEL.“İKI KƏLMƏ”–AYRILIQ”

və yaxud Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında sevgi şeirləri…
İlahi, nəyin var, al apar məndən,
Təkcə sevgimə toxunma!
S.R.

Orta məktəbdə sərbəst yazı dərsinin əsas mövzularından biri belə idi; haradan başlanır Vətən? İllər keçdi, mən bu suala cavab tapdım. Vətən torpaqdan, daşdan, sudan, ağaclardan, kənddən, şəhərdən… başlanmır, Vətən onu qorumağı, yaşatmağı, sevməyi, sevdirməyi, ucaltmağı bacaranların gözlərindən, ürəyindən, əllərindən… başlayır. Nazim Hikmət demiş:
“Yapraklarım ellerimdir, tam yüz bin elim var,
Yüz bin elle dokunurum, sana – İstanbula!
Yapraklarım gözlerimdir, şaşarak bakarım,
Yüz bin gözle seyr ederim seni – İstanbulu!
Yüz bin yürek gibi çarpar, çarpar yapraklarım!”
Və bu əllər, gözlər, ürək Vətənimin əlləridir, gözləridir, ürəyidir! O əllərə toxunmaq, o gözlərə baxmaq, o ürəklə bir olub döyünmək, vətəni görmək, sevmək, oxşamaq kimi ən ali hissləri vətəni Vətən edən uluların, ucaların sayəsində görmək, hiss etmək, duymaqdır… Mənim Vətənimin əlləri, gözləri… Nizaminin, Nəsiminin, Rəsulzadənin, Hacıbəyovun, Behbudovun, Axundovun, Tağıyevin, Məmməd Arazın və s. əlləridir, gözləridir. Bu əllər – vətənimin əlləri boynuma dolanır, qayğıma qalır, məni yaşadır, sevir, sevdirir…
Qorumağı, yaratmağı, yaşatmağı öyrədənlərimizdən, Vətən olub xalqın başına dolananlardan biri də Xalq şairi, Azərbaycanın müstəqilliyi və azadlığı uğrunda mücadilələr yolçusu Sabir Rüstəmxanlıdır.
Bu gün mən əsərləri ilə dünyanı dolaşan, siyasi arenada öz izi, mövqeyi olan Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının zərif bir xəttindən – sevgi şeirlərindən söz açacağam. Altmışıncı illərdən bu yana Azərbaycan ədəbiyyatını yaradan və yaşadanlardan biri olan Rüstəmxanlı poeziyasındakı sevgi işığı son günlər bir kitabda – “İki kəlmə”də (Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin xətti ilə “Şərq-Qərb” nəşriyyatında çap olunub. Bakı-2016. 520 səh.) toplandı. Və Rüstəmxanlı sevgisinin aliliyi, ucalığı bu kitabdan yola çıxdı,
İlahi, nəyin var, al apar məndən,
Təkcə sevgimə toxunma!
– deyərək, dünyanı məhz sevginin xilas edəcəyinə inandı, özünə – özü boyda sevgisinə tapındı,
Mənə elə gəlir hayana getsəm,
Məni xoş dil ilə dindirəcəklər!
– arxayınlığıyla elinə qarışdı, həm də içindəki böyük sevgisini əzizləyərək, ovunduraraq…
Məhəbbət ərköyün uşaq kimidir,
Doymaz göz yaşından – ovundurmasan.
Bəzən sevgidə uduzdu:
Sevgidə uduzmuş oğlan da elə,
Döyüşdə basılmış əsgərə bənzər.
Və oxucularına məğlubiyyətin qələbəyə gedən yol, sevginin qaranlığa işıq, olduğunu, bütün çətinlikləri bu güclə ram etməyin mümkünlüyünü öyrətdi,
Mənim sevincimə doğulubdur ay,
Mənim sevincimə səpilir işıq.
-dedi:
Çətinlik gözümdə adi oyuncaq,
Yoxuşları yoran qanadım vardı.
Mənim istəklərim boyumdan uca,
İmkana sığmayan inadım vardı.
Bu qanad, bu inad sevginin gücüylə yaranmış, sevgidən doğulmuşdu. İnsan ruhunu cilalayan, böyük zirvələri fəth edən sevgiylə – həm də əzizlənən, sığallanan dərdi də şirin edən sevgiylə…
Sevgidən ayrıldım, qəm yolum itdi,
Sən dərdimi aldın, gör nəyim qaldı.
Ürəyim dərdlərə qoşuldu getdi,
Sinəmdə soyumaz göynəyim qaldı…

***
Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığı həm də ona görə bulaq suyu kimi içilir ki, onun dilində alınma (yad dillərdən gələn), parazit (heca qafiyə xatirinə misraya yamanan təkhecalı) sözlərə, həllini tapmayan, bitkin olmayan cümləyə, bədiyyətə və məntiqə söykənməyən misraya, altyapısız və səssiz (ritmsiz) bəndə rast gəlmək olmur.
Gecə günəş yatır, gözlərim yatmır,
Köksümə sancılan ağlıma batmır,
Daha çaylarımız dənizə çatmır,
Dünyanın dərdini axıdır mənə.!..
Diqqət edin, dəniz ona görə böyük, əngindir ki, o bütün kiçik çaylara qucaq açır. Buradan belə nəticəyə gəlirsən, insan o zaman böyük olur ki, özündən kiçiklərə (rütbə, təbəqə, vəzifə və s) qucaq aça bilsin, qayğısına qala bilsin. Bax budur, yazarın qələbəsi; oxucuya əxz etdirdiyi tərbiyə, təlim, bilgi…
Sabir Rüstəmxanlının sevgi şeirləri janrına, növünə, metafora, epitetlərinə görə çoxşaxəlidir.
Sevgim o illərdən gələn qatardır,
Bircə kupesi var sənin adına.
-Deyən şairin ömrün bahar çağı yazdığı şeirlərində tarix qeyd olunsa da, payız şeirlərində yoxdur. Payız – şairin müdriklik çağının, əməyinin bəhrəsindən zövq aldığı, gələcək nəsillərə örnək olduğu bir dövrüdür ki, əzəli olduğu qədər əbədidir, zamansızdır. Və bu payız şeirlərində rəngli bahar çiçəklərindən sıyrılan, bütövləşən şairin də, yalnız bir tərəfi, bir rəngi var. Həyatında, əqidəsində, yaşamında bütöv olduğu qədər sevgisində də bütövdür. Onun sevgi şeirlərinə ümumilikdə nəzər salanda sənə elə gəlir ki, illərin o tayında da, bu tayında da yazılan şeirlərin hamısının ünvanı yalnız bir qadındır:
İkinci, üçüncü sevgilər aman,
Solğun kölgəsiymiş ilk məhəbbətin.
Və yaxud:
Mənə elə gəlir bu həyatda da,
Sənin görüşünə gəlmişəm ancaq.
Bu “Sən” ömrünü onunla qoşa addımlayan, ona sevgi, sevinc, övlad bəxş edən qadındır. O qadın ki, boyunu boyuna, soyunu soyuna, huyunu huyuna, hətta simasını simasına bənzədə-bənzədə “çiçək yaşında”, “istək yaşında”, “kövrək yaşında”, “mələk yaşında”, “ürək yaşında” şairin sirdaşı, həmdəmidir:
Sevgi yaşayırsa, ilin fərqi yox,
Könlüm sənindirsə dilin fərqi yox,
Sinəmdə, sinəndə, gəlin, fərqi yox,
Ürək yaşındasan, yaşını demə!
Yaxud:
Yüzünə əl tutdum Sənin eşqinlə,
Eşqimiz bitəndə günahım da Sən!
-dedi.
…həm məni önündə qula çevirən,
Həm başı göylərdə gəzən qürurum!
Xanımına, sevdiyinə, məhrəminə “qürurum” deyə xitab etmək ədəbiyyat tarixində yenilikdir. Qədim türk dastanlarında xaqanların qadına verdiyi ali dəyəri, Tanrıya dünyanı və insanları yaratması üçün fikir və ilham verən «Ağ Ana» adının zirvəsini, qadının göyün yeddinci qatında yeri olduğunu, qaranlığı yararaq göydən enən mavi bir işıqdan yarandığının inam məbədini Rüstəmxanlı yaradıcılığında görürük:
…Torpaq üzü göylərə yaşayır,
Üzü göyə, Allaha…
Mən də adi torpağam,
Üzü sənəyəm hər an.
Yaxud:
Sən demə dünyanın hər səadəti,
Sevgidən başlanar, sevgidə bitər.
…Sirdaşım, yoldaşım olan bu qadın,
Axırda baş daşım olan bu qadın…
Və bu şeirlərdə sevgidə pay, ömürdə yay həyat yoldaşını görürük…
Sənə qovuşdum

Həyatımda ilk dəfə əsl xoşbəxtliyi –
İnsan, dost, ər, sevgili xoşbəxtliyini gördüm!
Bundan böyük sevgi, bundan səmimi ər etirafı olardımı?…
***
Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığı nə qədər fatalizmdən uzaq olsa, reallığa söykənsə də, onun romantik hissləri özündə ehtiva edən, insan təfəkkürünü aşan, introspeksiya qabiliyyəti o qədər qabarıqdır ki, istər-istəməz ondakı impressionizmə inanır, heyran qalırıq:
Ayrılığın küləkləri
Soyudacaq könlümüzü
Biz istəsək-istəməsək.
Və yaxud:
Qızıl boyunbağın qızıl qanındı,
Soyuq göz yaşındı qolbağın üstə.
Yaxud:
Yaşadıq xoşbəxtlik sorağı ilə,
Bilmədik, o bizim yanımızdadır.

Və daha kəskin:
Dünya gözümdən düşüb,
Düşmüşəm öz gözümdən.
Daha bir örnək:
Bu da bir yoldur nəsə,
Özü sözündən kəsə.
Daha sevilmirəmsə,
Ölümə nə qaldı ki?!
Bu gün özü qaynağa, örnəyə çevrilən Rüstəmxanlı poeziyası da şifahi ədəbiyyatımızdan köz götürüb. Onun gəncliyində yazdığı şeirlərə diqqət edək:
Günəş işığını əndərər yerə,
Cücərən otların üzünə vurmaz.
Göllər güzgüsünü tutar göylərə,
Qızıl buludların üzünə vurmaz.
Burada sevgilisindən əhv diləyən şair iltifata bədii peyzajla başlayır. Deməli bu məqamda da Vətən, torpaq yetir dadına.
Sənintək gözəllər belə günahı,
Məntək günahkarın üzünə vurmaz.
Klassik qoşma bölgülü bu nümunənin özündə də bir Rüstəmxanlı izi, möhürü var.
Çətindir bir ömür qurban eləmək,
Sən bu etibarla fəryadsan, ahsan!
Öz yatmış bəxtini oyadammadın,
Məni məzardan da oyadacaqsan!
Bu örnək məni özümdən alsa da, heç bir şərh verə bilmədim. Və bu bənd barədə düşündüklərimi ürəyimdə gizlədərək, oxucu ixtiyarına verirəm…
“Gəl” yeddihecalı şeiri beş bənddən ibarətdir. Şeir klassik (aaab) qafiyəyə riayət etsə də, özəlliyi var; hər bir bənd sanki bayatı üstünə biçilib– bitkin, altyapılı, məna kəsb edən. Və aşağıdakı bəndə diqqət edək:
Ha uzaqlaş, ha gizlən,
Düşmərəm bu həvəsdən.
Mən ki atəşpərəstəm,
Oduna qalanım, gəl!
Şair qaynar, sevgi dolu illərində yazdığı şeirlərin çoxunda (həm də çağırış, inam dolu şeirlərinin) “atəşpərəstəm” deyir.
Biz iki atəşpərəst diz çökdük üzü oda,
“Alış, ocağım, alış!”
Dodaqaltı yalvardın.
Və yaxud:
Bütün sevgililər atəşpərəstdi.
Zərdüştilik ilk vəhy dini olduğu kimi sanki şairin də ilk sevdasının vəhyidir. Burada sirli bir məqam var; sanki şər Allahı Əhrimən bütün sevənlərin arasına girməyə çalışır, Hörmüz isə sevgi adına mübarizə aparır. Şair gənclik şeirlərində xeyirin şər üzərində qələbəsinə o qədər inanır ki, hətta müdrik çağlarında da Hörmüzün – sevginin qalib gələcəyinə ümid edir. Sevgi xəstəni sağaldır, gücsüzü gücləndirir, qocanı gəncləşdirir:
Titrək barmaqların ağ saçlarımı,
Bəlkə də yenidən qaraldacaqdır.
Və yaxud:
Odlu öpüşlərin üzümə düşən
Vaxtsız qırışları ütüləyəcək.
***
“Konservatoriyada son imtahan” lirik şeir növüdür. Elegiya desək, daha uyğun olar. Lakin burada öyrəndiyimiz, qəbul etdiyimiz kimi lirik qəhrəmanın təkcə hüznünə ortaq olmuruq, burada biz şairin xatirələrinə qoşulub sevincindən, sevgisindən də pay alırıq. Sərbəst şeir janrında yazılan,
“Saçları kürəyini döyəcləyən o gözəl
Tələbə yoldaşının tutub əlindən bərk-bərk,
Çəkdi qapıya sarı, çəkdi gülümsəyərək”
-misralarıyla başlayan bu elegiyanı trilogiya olaraq oxumaq istəyir oxucu, lakin:
Sübhün ilk qatarında
həmişəlik ayrılıb, gedəcəkdi o oğlan”.
Bax, bizim hüznlü (sevincli) nəğməmiz burada bitir, ayrılığa yol alır… Ən böyük dərd ayrılıqdır Rüstəmxanlı üçün. O, vüsal saatlarında da, ayrılıq qorxusuyla yaşayır. Bu qorxu Sabir Rüstəmxanlı şeirlərinin şah damarıdır sanki. Hər tərəfə şaxələnən, sevinən, sevilən sevən, gözəlliyi vəsf edən… misralar o şah damardan keçir. Bəlkə də başlananın sonunu görmək, o sona köklənmək özü də bir fərqlilikdir. Və bu eksplikasiya – mahiyyətə varmaq Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının özüdür.
Gəldin –
Bu gəlişin məni ağrıdır.
Səfər başlanmamış elə bilirəm,
Öndə güman yoxdur, yol başa çatır.

Və yaxud:
Bir sevinc tapmışdı ürəklərimiz,
Alar əlimizdən onu ayrılıq.
Yaxud:
İldırım buludun dilini öyrənir,
Gəmilər dənizin.
Ayrılığın dilini
Öyrənirəm, əzizim.
“Gecə vaxtı ayrılıq” şeirində Gecənin fəlsəfəsi və yenə də ayrılıq qorxusu ön plandadır:
Hər şeyin rəngini dəyişib gecə,
Ancaq dəyişməzdi düşüncələrim.
Ayrılıq adlanan artıq yük kimi
Ürəyə zor ilə dolan kədərim.
Və ”Ayrılıq” adlı şeirdə biz Sabir Rüstəmxanlı poeziyasında – Sabir Rüstəmxanlı ürəyində, hisslərində ayrılığın nədən qaynaqlanıb bu qədər qorxulu olduğunun kodlarını görürük: “Bir acı söz – ayrılıq”, “gecə-gündüz – ayrılıq”, “dağ ilə düz – ayrılıq”, “Bakı-Təbriz – ayrılıq”…
Şair ayrılıq qorxusuyla yaşayır, lakin bu qorxunu əlində ağ bayraq edib şeirlərinin önünə sərmir, ona da qalib gələcəyinə (bütün uğurları kimi) inanır:
Gücüm çatır ayrılığa,
Ölümə də gücüm çatar!
***
Bu gün çoxlarının modern, postmodern adı altında çılpaq şeirlər yazdığının şahidiyik. Əslində poeziyada belə nümunələr qədim zamandan yer alıb. Bu qəbildən şeirlər Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığından da geridə qalmayıb. Gəncliyinin qaynar, odlu-alovlu, bir yerə sığışmayan çağlarında, hiss etdiklərini varaqdan gizlədə bilmədiyi, sevginin ilahi qatında cilvələndiyi, sevgililərin iki can bir qəlb olduğu məqamları elə ustalıqla, pərdəli şəkildə misralara çevirir ki, oxucu orada baş verənləri eşitsə, hiss etsə də görmür (oxucu, “Kozettanın otağına girmək məhrəm deyil”).
Bu qılınc, bu da ki əbədi qını,
Bu döyüş – bəşərin qansız qırğını,
Bu yara öldürməz, saxla sarğını,
Yaranı çiçək tək qoxlar bu gecə.
Və yaxud:
Buludtək yayılıb qara saçları,
Yeni rəng çəkəndə balışlarıma,
Tək Allah şahiddir, həyəcanımdan…
Gizlincə süzülən göz yaşlarıma.
***

Başqası su ilə təmizlik arar,
Mən qəlbi söz ilə yuyuram, neynim?!
Nizamilərin, füzulilərin, nəsimilərin… əmanətinə – söz əmanətinə necə sadiqdir şair.
Və yaxud:
Kül basan ocaqları, bəlkə, şeir yandırdı,
Mürgülü duyğuları kəlmələr oyandırdı.
Söz Zəmzəmdir, söz ocaqlara atəşdir, söz ürəklərə təpərdir, söz ümiddir, söz arzudur…
“Sənsənmi” şeirində qadın gözəlliyi vəsf edilir:
Ağ mərmərin üstündə çiçəyi burnunda nar,
Önündə diz çökərdi Miloslu veneralar.
Çölə çıxsan, çiçəklər dalınca yürüyərdi,
Baxışından utanıb, ulduzlar əriyərdi.
Başqa bir şeirində də bu qəbildən olan nümunəyə diqqət edək:
İndi sən yuxudasan,
Hörülüb kirpiklərin…
Və yaxud:
İki sahilsiz ünvan min sir ilə çağlamır,
Sanki Günəş tutulub qara saçlar altında.
Bu örnəklərdən də görürük ki, şair klassik ədəbiyyatdan gələn epitetlərlə bəzəmir şeirini, onun öz gözəllik naxışları var, bu naxışlar isə gələcəkdə yazılacaq şeirlərin bəzəyinə çevriləcək.
***
Ey bayram axşamı yalqız qalan kəs,
Bir şam yandırarsan adıma mənim.
Bizim bu həsrətin yanğısı sönməz,
Tonqallar alışar oduma mənim….
Misraları örnək olan bu şeiri gənclik illərində yazıb şair. Bayram axşamında tənha qalan kəsə – sevgilisinə və bütün tənhalara; sənə, mənə, ona… Bu misra bayram gecəsi tənha qalanların ürək təpəri idi… illər keçəndən, şair dolğunlaşandan, müdrikləşəndən sonra isə özü təpər gəzdi – şeirlərində, misralarında, səndə, məndə… –
Axı bu gün bayramdır,
Qoyma məni təklənim,
-dedi. Və illər şairi o qədər sınaq məngənəsində cilaladı, təmizlədi ki –
Hər harayım bir əzan,
Hər şeirim bir yasındi!
-deyənə,
Sənsiz Allah da gözümdən düşürsə,
Nəyimə gərəkdir yerin insanı?!
-söyləyənə qədər…
Çox maraqlı bir məqam yaxaladım bu araşdırmamda; gənclikdə, odlu-alovlu, eşqli çağlarında “Atəşə sitayiş, torpağa təzim, səni xatırladır mənə, əzizim!” söyləyən şair, ahıllaşdıqca, müdrikləşdikcə “Ənəlhəqq”ə tapındı:
Həm Tanrının övladı, həm Tanrının özüdür,
Gözünə mil də çəksən, yenə yerin gözüdür.
Dənizlər keçə-keçə özü sir dənizidir,
Yerdə göyün parçası, göylərdə yerdir İnsan!
Nəimiləşdi… Nəsimiləşdi…hürufiləşdi, Allahı aləmin içində gördü, aləmlə birlikdə qəbul etdi, İmmanent fəlsəfəni poeziyasında yenilədi…
Günəşin zərrələridir gözümdə hamı,
Bir də Sən varsan – Tanrı eşqinin davamı…
***
Yardımlıdan bir dostum var – Rövşən Həbiboğlu, onunla söhbətimdə soruşdum ki, Yardımlı səninçün nə deməkdir? “Yardımlı mənimçün sevgidir, halallıqdır, düzlükdür, cəsarətdir, inamdır, sadəlikdir, saflıqdır Sabir Rüstəmxanlıdır!” – dedi. Cavab nə qədər qısa olsa da, bütün müsbət keyfiyyətləri, insani dəyərləri özündə ehtiva etdirirdi. Bu epitetlərin fonunda Sabir Rüstəmxanlı şəxsiyyətinə yol alan sevgi işığı məhz öz kölgəsindən rişələnirdi, “çıraq dibinə işıq salmaz” stereotiplərini darmadağın edərək…
Doğulub-böyüdüyü Yardımlıya – onun gözəlliyinə, kökü sevgi, köməci torpaq, Vətən olan diyara öz qələmində – Sabir Rüstəmxanlı misralarında baxaq:
Qolların ağappaq
Yardımlı yollarıdı –
Belimə dolansa uçaram!
…Balaca bir Vətənsən
Burda mənimlə qoşa.
Ayağım büdrəyəndə
Gərək səndən yapışam.
Sevgi Vətən olur, Vətən sevgiləşir! Sevgiyə və Vətənə verilən dəyər bundan böyük olardımı?
Şəhərə atdığın birinci addım,
Sevgidən qaçdığın ilk qədəm oldu.
Bir həqiqətdən də uzaqlaşmayaq, bu saf sevgi, insanlara, bəşəriyyətə inam, entuziazm məhz ucqar rayonun, ucqar bir kəndində boy vermişdi…
Əvvəllər bir şeir yazmışdım, belə bir misrası vardı: “səni elə sevirəm, qürbətdə vətən kimi!” Mənə elə gəlmişdi ki, yeni fikir demişəm, Vətən boyda qürurlanmışdım da… Və böyük şairimizin illər öncə yazdığı, ürək çırpıntılarının vətən-vətən misralara düzüldüyü şeirlərini görəndə (yanıldığımı hiss etsəm də) qürurum da qabardi:
Səni Vətənə bənzədirəm,
Hara getsəm döndüyüm!
Və yaxud:
Tərimlə sulanan torpağım kimi,
Qanımla boyanan bayrağım kimi,
Günəşdən pay gələn çırağım kimi,
Sənə tapınmaqdan yorulmadım heç!
O, Vətənin torpağında addımlamaq, qar kimi təmiz havasında qar çəməninə hamıdan öncə cigır salmaq (çağdaş ədəbiyyata saldığı ən qalıcı cığır kimi) da poetik idi:
Səhər addımımla çıxıb birinci,
Qışın qar donunu qayçılayıram.
Və bu poetika həm o qədər sadə, həm də o qədər ezoterik idi ki, siyasi fəaliyyətində ictimai təbəqələri bir araya gətirmək bacarığı kimi, ədəbiyyatda da oxucu fərqliliyini ortaq məxrəcdə birləşdirmək ustalığı idi.
Dağ mavi qartaldı, duman qanadı,
Laləni köksümə sıxdım, qanadı!
Bədii dilin gücü insanı heyrətləndirməyə bilmir. Daha bir örnnəyə diqqət edək:
Yenə də sübh çağı çıxmısan yola,
Yuxudan oyatdın azan səsini.
Bu ədəbi və fəlsəfi priyomlarda ustalıq aforizm-aforizm vərəqlərə, vərəqlərdən kitablara və oxucu şüurlarına səpələndi:
“Günüm ağarmamış, ağardı saçlar”,
Yaxud:
“Qəlbində bir bəndə sevgisi yoxsa,
İlahi sevgisi bir uydurmadır”.
Və yaxud:
Özün bilirsən ki, sevincə dözmək,
Kədərə dözməkdən asan deyildir.
“İki kəlmə” bircə udum bulaq suyu kimi içildi. Sevdik, sevildik, ayrılığı daddıq, vüsala çatdıq ikicə kəlmədə və ən sadiq sevgilimizin elə söz olacağına inandıq. Həm də Sabir Rüstəmxanlı sözü…
Harda olsan, mənə çatmasa əlin,
Bir misramı pıçıldarsan,
Dünya durduqca,
Sözüm olacaq ən sadiq sevgilin
İradə Aytel

Polad SABİRLİ.”Əziz dostum, dəyərli qardaşım Rafiq Oday haqqında düşüncələrim”

Əziz dostum, dəyərli qardaşım
Rafiq Oday haqqında düşüncələrim

İnsanlar arasında ən xoş münasibətlər ən səmimi hisslərdən yaranır. Məhz yaratdığı səmimi münasibətdən dolayı Rafiq Oday hər kəsin yaxın dostu və sirdaşıdır. İnsanlara qarşı diqqətli olmaq, qayğı göstərmək onun xislətindədir. Bu onun daxili mədəniyyətindən irəli gəlir.
Qayğıkeşlik və kiminsə uğuruna sevinmək bir qabiliyyətdir. Bunun məktəbi yox, öyrətməni yox. Əsas sirri, soy kökündən qaynaqlanaraq əsl insan olmaqdır. Odur ki, Rafiq Odaya xas xarakterik xüsusiyyətlər, insanlığın əsl nümunəsidir.
Rafiq Odayı başqalarından fərqləndirən cəhət, onun yüksək intellekti, möhkəm məsuliyyət hissi və hamıya qarşı diqqətli olmasıdır. Onun uğur kodeksi, özünə, öz işinə, yaradıcılığına və insanlara qarşı son dərəcə diqqətindən, məsuliyyətindən və mehribanlığından doğur. Rafiq Odayın könlü, ürəyi dostların xidmətində dayanmaqdan, qayğısını çəkməkdən dinclik tapır, rahatlıq tapır. Bu ona bir insan kimi, ruh adamı kimi ayrı zövq verir.
Rafiq Oday Azərbaycan dilinin, ədəbiyyatının layiqli təbliğatçısı, mükəmməl araşdırıcı dilçi, sərt ədəbi tənqidçi, gözəl natiq və səlist təşkilatçıdır. Əqidəsi düz, məsləki dürüst, əsl insanlığın və dostluğun ləyaqət simvollarından biridir.
Rafiq müəllimin işgüzarlığı, dürüstlüyü, gülərüzlülüyü və xoş münasibəti ona çox geniş nüfuz dairəsi qazandırıb. O, çoxlarının yaradıcılıq yoluna işıq salmaqla, həm də ədəbiyyata, Azərbaycan dilinə layiqli xidmətini sərgiləyib.
Hər kəsin işinin, əməlinin kefiyyəti, onun şəxsi kefiyyətinin davamıdır. Odur ki, üzü nurlu, geniş qəlbli Rafiq Odayın insanlara sevgi ilə yanaşması, vicdanlı münasibəti onun şəxsi kefiyyətinin göstəricisidir.
Rafiq Oday söz adamıdır, ruh adamıdır. Ömrünü, həyatını sözə, şeirə, poeziyaya həsr edib. İxtisas etibarıyla, əməkdar jurnalist olmasına və bu sahədə kifayət qədər uğur qazanmasına baxmayaraq, şeirə daha çox meyl edib. Rafiq müəllim həm peşəkar jurnalis, həm də istedadlı şairdir. Sözə sığal çəkə-çəkə, qələminin sehri ilə, könülləri ram etməyi, beyinlərə nüfuz etməyi, ürəkləri fəth etməyi və qəlblərə girə bilməyi bacaran Rafi Oday, sözünə, özünə qarşı da, çox ehtiyatlı və etibarlıdır.
Mən Rafiq müəllimi yaxından tanıyan və onun əqidəsinə bələd olan dostu, qardaşı kimi, bütün mısuliyyətimlə deyə bilərəm ki, o, ləyaqətli ata, etibarlı dost və gözəl ailə başçısıdır.

Dərin hörmətlə,
Polad SABİRLİ
19.12.2019.

Təhminə VƏLİYEVA.”Millətin faciəsinə ağlamayan gözlərin yerinə də sən ağla, qərənfil, ağla!”

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin kiçik elmi işçisi,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin (gundelik.info) və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının (edebiyyat-az.com) “Publisistika” şöbəsinin redaktoru.

valiyevatahmina@gmail.com

Bu gün qanlı 20 yanvar faciəsindən nə az, nə çox 29 il ötür. Məhz bu günlə bağlı olaraq, dövlət səviyyəsində qeyri-iş günü elan edilib, Şəhidlər Xiyabanında qırmızı, boynubükük qərənfillərdən bu faciənin təsvirində əsas simvol kimi istifadə olunub. Bu istifadə də əsassız deyil. Həmin dövrdə şadlıq rəmzi olan qərənfillər xalqın faciəsini, kədərini şadlıq-kədər kontekstində göstərmək üçün düzgün seçilmiş vasitə idi.

Sosial şəbəkələrdə #unutmarıq #unutdurmarıq #unutdurmayacağıq heşteqləri yaradılıb və bu faciəni çatdırmaq, unutdurmamaq məqsədinə xidmət edir. Bəs həqiqətən bu faciəni unutduq ya unutmadıq? Kimisi şəkillər, kimisi ənənəvi “faciə sözləri”, kimisi heşteqlər vasitəsilə bu faciəyə toxundu. Bəli, “faciə sözləri” ilə! Bu yazıların nə qədər ruhsuz, hissiz yazıldığı və şablon səciyyəsi daşıdığı o dəqiqə hiss olunur. Bu hala isə daha çox sosial şəbəkə səhifələrində rast gəldim, səhifələri xalq tərəfindən izləndiyi üçün çoxusu xatırlatmaya və yalandan “ümumxalq hüzn”ə şərik oldular. Xatırlayanlardan isə kimisi “qanlı yanvar” adlandırdı ağladı, kimisi “azadlıq mübarizəsi” adı verib qürurlandı. Paylaşanların, xatırlayanların, faciəyə ağlayanların sayı isə günü gündən azalmaqdadır, təəssüf ki!
Xalq arasında bu günü adi gün kimi yaşayanlar da, öz işində, fəaliyyətində olanlar da, “ümumxalq hüzn”ə qoşulmaq, “yas”a batmaq istəməyənlər də az deyil və getdikcə çoxalmaqdadır. #unutdurmarıq deyənlərin bir qismi isə bu faciəni vətən, xalq sevdalıların sayəsində təbliğat vasitəsilə xatırlayıb və özləri də bu təbliğata qoşulurlar. 20 yanvar 21 yanvara keçən kimi faciə unudulur, onlar da məişət həyatlarına qaldığı yerdən davam edirlər. Belə-belə unutmağa, unutdurmağa başlayırıq. Nəzərə alanda ki xatırlayanların, unutmayanların və unutdurmaq istəməyənlərin sayı getdikcə azalır, həqiqətən #unutdurmamaq böyük şücaət istəyir.
Elin, xalqın dərdini çəkmək, onu ürəyində illərlə daşımaq və faciəni törədənlərə qarşı nifrət hissini azaltmamaq, unutdurmamaq üçün çalışmaq asan məsələ deyil. Biz bir xalq, bir millət olaraq yavaş-yavaş unuduruq və unutdururuq! Qoy qərənfil xalqın faciəsinə ağlasın, yas tutsun, hüznə qərq olsun və qanlı göz yaşları ilə unutdurmasın o şənbə gecəsini, o qanlı tarix səhifəsini! Ağla, qərənfil, ağla!

Şairə-publisist Nəcibə İLKİN.”HAQQ YOLUNDA LƏKLƏNƏN ÖMÜR”

Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fəndunun təqaüdçüsü, “Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzetinin və “Ali Ziya” ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının təsisçisi və baş redaktoru

(Şair Əbülfət Mədətoğlunun “Bir qadına” adlı şeirlər kitabı haqqında düşüncələrim)

C.Rumi yazırdı; insan onun haqqında deyilən sözlərdən ibarətdir.Yəni insanın qiyməti onun pulunun, varının miqdarı ilə deyil, onun haqqında deyilən həqiqi sözlərlə ölçülür. O söz ki, orda haqq-ədalət, cəsarət və bir də sözün qüdrəti var. O söz ki, insanın mənəvi aləminin ifadə vasitəsi, ruhunun qidasıdır. Dahi Füzulimiz demiş ilahi nemət olan söz insanın yaraşığı, munis dostu olmaqla onun mənəvi dəyərini mizana qoyur. Belə bir söz sahiblərindən biri də “Ədalət” qəzetində özünə ədalətli yol tapan, haqqın çırağını yandıran və onun işığına milyonları səsləyən Əbülfət Mədətoğludur. Qəlbinin süzgəcindən keçirdiyi sözün təamlarını misralara kökləyib oxucuya yaxşı yedizdirməyi bacaran şairlərdəndi Ə.Mədətoğlu.
Qu tükündən yumusaq,
Bir beşikdi ürəyim.
-deyən şairin ürək pəncərəsini açanda şeir dünyası gözəl görünür. Burda ustad şairimiz H.Arifin bir sözü yadıma düşür: “Açıq ürəkliyə eldə-obada, şair ürəklidi deyib babalar.” Ə.Mədəoğlunun ürəyi isə qu tükündən də yumşaqdı. Əgər belə olmasaydı bu gözəl sözlər orda yer tuta bilməzdi şair! Onun şeir dünyasına səyahət edirəm.
Misralaraında toxuduğu fikirlərin hənirtisi insanı qəflət yuxusundan oyatmaqla yanaşı, qəlbinə bir sərinlik də gətirir. Söz-söz xırdalanıb, misra-misra baş qaldırdığı şeirlərində ruhun təlaşını, insanın cismani varlığını düşüncəsinin zirvəsində elə bütövləşdirir ki, sanırsan ki, sözdən bir qaya qurub, dağ yaradıb. Və bu zirvələrdə ulduz kimi parıldayan fikirlər insanın qəlbinə hakim kəsilməklə yanaşı onu düşünməyə vadar edir. Tale oyunlarında, bəxt savaşında sakit-sakit dərdini içinə çəkib, gorun-gorun tüstülənən şair:
Mən indi ayrılıb insanlardan
Yapışıb xəyallardan
Bağrıma basıb yarpaqlardan
Xəzəl dilində danışıram.
-deyir. Payız xəyallarının yarpaq tökümü şair qəlbində xəzələ döndükcə, kənara çəkilib onlarla dil tapıb, danışan şairin təbiəti elə payız fəsli kimidir. İçindəki ağrılarını, dərdlərini sözünün gücü ilə sakitləşdirir. Öldürmür, yaralamır, ona sığal şəkir. Sığal çəkdiyi ağrılar min illərin vətən dərdi, tale yüklü məsələlərdi ki, bizimlə hər zaman ömür yoldaşı, dərd ortağıdır. Hər dövrün öz şairi, öz yazarı var. Amma dərdlər isə əsrlərindi, yaddaşlardan silinməyən tarixindi. Onlar bizi tərk etmədiyi kimi, biz də onları dövr-dövr, zaman-zaman təzələyirik. Haqsızlığın pərdəsi o qədər qalın olur ki, onun nazilməsi haqqın-ədalətin belinin sınması ilə nəticələnir. Bu ağrılar isə şairlərin ürəyindən keçir, qələmində düyünlənir. Bizə isə inildəyə-inildəyə yazmaq qalır. Şairin dediyi kimi:
Sözüm toxunmasın!-deyə qələmi
Gözümün yaşında yuyub yazıram!
Gözəl poetik deyim!
Əbülfət müəllimin şeir dünyası ömür yollarımızın daşlı-kəsəkli bahar fəslidir. Orda həm dincəlmək, həm də yaxşı hönkürmək olur. Taleyin bizə verdiyi ağrılar bizi ətək-ətək əzabların söz gücündə həm ağladıb, həm də güldürüb. Ömür pəncərəmizin müşənbə işığında dərdlərimizin saralmış səhifələrini varaqladıqca, arzularıın saraldığını, ümidlərin qırıldığını hiss etmək və onları sözün cənginə vermək şairlərə məxsusdu. Məhz bu mənada şair söz gücünü bədii ifadəsi ilə belə təsvir edib:
Bu qocalan ümidlərim
Vaxtsız-vədəsiz qarıdı.
Ümidsiz, ümidli yerim
Güldü, həsrətim yarıdı.
Eynilə şair ümidlərin güldüyü anda, həsrətinin gülməsinə işarə etməklə dərdlərimizə güzgü tutur. Faciələrimizin, bəlalarımızın qısasının alınmadığını görən şair dərd köhlənində nə qədər çalışsa da, xalqının ağrılarına biganə qala bilməyərək, dərdlərini dördnala çapır. Sızlayan, göynəyən ayaqları deyil, ürəyidi, qəlbidi. Sağalması yalan olan yaralarıdı. Bu yaralar birmi, beşmi.. Təbriz, Dərbənd, Göyçə, İrəvan, Zəngəzur, Qarabağ, Xocalı…. və s. Əlində haqqı, ədaləti bayraq edən şair xalqını milli birliyə səsləsə də, azadlılğın buxovunda çürüyən vətənini, haqqı tapdanan millətini gördükcə sarsılır. Torpaqları işğal altında olan millətinin acı göz yaşları şair ürəyində dərd yuvası salır. Azadlığını hər şeydən üstün tutan vətən oğulları şəhid olduqca vətən-vətən göynəyir, vətən-vətən tüstülənir. Həsrətli Arazının həsrəti onu çarmıxa çəkir:
Üyünür hər cür dən də,
Artıq da, elə kəm də.
Bir-birinə sarılan
Həsrətli Araz, həm də-
Kür olaq…
Üstündə gəzdiyimiz torpaq bizə ana qədər əziz olan Vətənin durduğu yerdir. Ona söykənib ayaq üstə duran Vətənə biz torpaqdan boylanır, ondan qürurlanırıq. Bizə verdiyi nazı-nemətdən doymadığımız kimi ona olan məhəbbətimizdən də doya bilmərik. Əfsuslar olsun ki, ona xain çıxıb özünə haqq qazandıranlar da var, uğrunda şəhid olub təpədən dırnağa vətən olan igid oğullarımız da var. Bu fərqlilik zamanın deyil, özümüzün vicdan haqqımızın zəifliyi, iradəmizin gücsüzlüyü, yaxud içimizdə boy atan paxıllıq və vara-dövlətə hərislik kimi iyrənc hisslərin bəlasıdı. Hələ də özümüzlə bir yaşadırırq bu acı hissləri, bu iyrəncliyi. Torpaq-ugrunda ölən varsa, Vətəndir!-deyib müdriklərimiz. Bəzilərimiz isə onun əksinə işlədik, içimizdə düşmənlə bərabər yaltaqlıq, ikiüzlülük, simasızlıq da bəslədik. Və bu iyrənc xüsusiyyətlərə qurban verdik hər şeyi. Baxmayaraq ki, torpaq uğrunda ölməyi bacaranlarımız da oldu, amma torpaq uğrunda min bir dona girib iblis olmağı bacaranlarımız onlardan az olmadı. Onun üçün də şərəfli məğlubiyyət bizi öz qoynuna aldı. Bizi bu torpaq bağışlamayacaq, qoynunda bizə rahatlıq verməyəcək, o zamana kimi onun torpaq haqqını özünə qaytarmasaq. Şairin dediyi kimi, bizi üstündə tutmayacaq, qoynuna almayacaq.
Sən Allahın önündə lal,
Mən duracam dizi üstə.
Qaçılmazdı bil ki, bu hal,
Tutmayacaq bizi üstə-
torpaq !
Və etdiyimiz səhfləri taleyin ümidinə buraxmaqla can rahatlığı axtarırıq. Əslində zamanın eybəcərliyinə çevirdiyimiz haqsızlıqlar tüğyan etdikcə özümüzü bu zülmün içində boğur, gələcəyin lənətli qarğışına düçar oluruq. Məhz Ə.Mədətoğlunun şeirlərində dilə gələn misralar harayçı qüvvə kimi bizi üzümüzə sillə-sillə dəyərək söz yarasında bişirir, ayıltmağa çağırır. Biz bu şeirlərə adi şeir kimi yox, haqqın gözüylə baxsaq, yaşamağa haqqımızın olmadığını gözəl dərk etmiş olarıq. O, həqiqətin carçısıdır. O, ədalət güzgüsüdür, kim istəsə özünü bu güzgüdə aydın görə bilər:
Hər kəs ürək ovudur,
Bu şair söz-sovudu!
Kimi ürək ovudur,
Kimi isə baş tutur!
Aldanıldığımızın, başımızı qatılan yalanların işığında özümüzə tumar verməyimizin haqq səsidi bu. Bu səs qərinələrin səsidi. İlkinliyimizin, türkçülüyümüzün, mərdliyimizin səsidi. Misra-misra dilə gəlir, söz-söz qəlbimizi göynədir. Şair qəlbində qırılan ümidlər heç bir kəsin içində boy ata bilməz. Şair sözündə göyərən arzular vicdanı olmayanların vicdanında yer edə bilməz. Bu mənada şairin qələmindən şahə qalxan vətən ağrıları poetik ruhun gözəlliyində başqalaşsa da, qara kölgələrin başı üstündə fəğan edir. Qara ruhların ürəyinə ox kimi sancılır və tarixi gercəkliyin haqq yoluna üz tutur. Dərddlərin əlində xırdalanan, ləklənən şair ömrü haqqın çırağını yandırmaqla özünə ömür qazanır- VƏTƏN ÖMRÜ!
Yarpaq tökümü başlayıb
Qəm artıq məndə qışlayıb.
Daha ruhu da xışlayıb-ləklənirəm!
Ə.Mədətoğlunun hansı bir misrasına yan alsan onun alt qatından vətən dərdi boylanır. Hər sözündə vətən dərdi asılıb. Bu asılqanlara tamaşa edəndə qanlı tariximiz gözlərin önündə canlanır. Hər daşında şəhd qanı, hər torpağında qan izi. Bu izləri örtə-örtə gözlərimizi də onunla bərabər bağlayıblar. Amma könlümüzə, qəlbimizə heç kəs möhür vura bilməyib və bilməyəcəklər də. Çünki bu vətənin qələmi də süngü olan şairləri var. Və qanlı könüllər nə zamansa fışqıracaq, onun qarşısını almaq mümkün olmayacaq. Bunu xalqın tarixini yazan şairlər, yazıçılar gözəl bacarır. Onların əlini qısmaq, könlünü susdurmaq mümkün olan iş deyil. Düşmənin vuran əlini, yazıçının, alimin qələmi susdurmalıdır. Hər yazılan tarix keçmişin gələcəyə salamıdır. İçindəki hıçqırtıları sözləri ilə boğaraq nəzmə çəkən şair də bunu deyir:
Bir az kecikdim mən bu etirafda,
Batan gəmi kimi izim yuyulur.
Durub su axtarma heç bu ətrafda,
Kipriyimdən damır..üzüm yuyulur.
Bədii ifadə tərzi, estetik zövq şairin istər vətən, istər sevgi şeirlərində gözəl cilalanıb. Poetizm, lirizm onun şeirlərində dilə gəlir. Sözlər budaqdakı təzə pöhrə yarpaqlar kimi yenicə boy atdıqca xəfif mehin nəfəsində nazlanır.
Şairlərin mayası sevgidən yoğrulub. Vətən sevgisi, ana sevgisi, bir də eşq… Bunlar qırmızı xətlə keçir şair ömründən. Vətənə olan güclü sevgi onun insani sevgisində də apaydın görünür. Məhəbbət çıplaq qalar, əgər abır-həya olmasa, eşq lüt-üryan görünər əgər ona həyamızla libas geydirməsək. Bu mənada eşqi qartal kimi zirvələr gəzən şairin məhəbbət andı, eşq inadı onu oxuyan hər kəsi mat qoyur. “Məhəbbət bir bəladır, giriftar olmayan bilməz” deyən Füzulimizin məhəbbət köynəyindən çıxan şair:
Bağışlanmaz cinayətdi –MƏHƏBBƏT!
Sevgi üstdə tutulmuşam-yatıram.
-deyir.
Burda Füzulimizin ömür boyu çəkdiyi sevgi əzabı duyulur. Sən demə, eşqi dəlilik bütün şairlərin alın yazısıdı. Onların qələmini kədər, ürəyini məhəbbət yonur. Ölümsüzlüyü içində daşıyan həsrət adlı bir ağrıdır eşq. Odun-alovin içində çırpına-çırpına səsini-sədasını ömür adlı bir çəlləyin içində batırmaqdır eşq. Gecə-gündüz qor tutan ürəyin axan göz yaşlarıdır eşq. Bu yaşlar şairin sözlərində damla-damla axıb süzülür misralara. Kövrəlməmiş keçə bilmirsən:
Nəzir kimi qəbul et,
Pirdə göz yaşlarımı.
Fransız yazıçısı J. Labrüer yazırdı ki, Qadınlar kişilərin əksəriyyətindən güclü sevirlər, amma kişilər dostluqda daha möhkəmdilər.
Aşiqin qəlb evində şam kimi yanan eşqin şöləsi onun göz yaşları ilə bərabər ziyarət evidir. Bu evin başına hər gün dolanan aşiqin tökdüyü göz yaşları eşq yolunda vəfa qıldığı ömür, həsrətinə qısılan əlidir. O əllər gah Tanrıya, gah da eşqinə sarı uzanır. Eşq yolunda əritdiyi ömür payı isə aşiqinə verdiyi nəzir kimi bəxtinin qəm hasarı, taleyinin qəm qatarıdır. Bu qatarda hələ çox uzun ömür gedəcək. Öz-özünə pıçıltıyla, səssiz axan çaylar kimi xəyallarının girdabında dolaşa-dolaşa. Nəğmə olub dodağından, sevgi olub gözlərindən həsrət-həsrət süzülən misralar kimi səpələnəcək:
Dur gəl məni danışdır,
Bir az çıxım içimdən.
Bir az eşqə bulaşdır,
Bir az sevgi içim mən.
Yaxud:
Məndən ayrılmağın, bil
Tək bircəcə yolu var.
Məni torpaq aparsın,
Səni də sevdiyin yar.
Eşqin təsirindən məst olan şair onu mey kimi qəlbinin gözündən içə-içə ruhunun göy üzündə tamaşasına durur. Oxucu isə hələ də məstdir, sərxoşdur. Budur poetizm, budur şeir dünyası. Sevgisi yolunda ölməyə belə gedən aşiq qəlbində sevgisinin, sözündə onun rəsmini çəkməyi bacarır. Bu dünyadan kənar durmaq istəmirsən. Həsrətin işığında sevgisinə yol gedən aşiqin kipriklərində şeh damcıları vüsal yağışını xatırladır. Açılan hər səhəri göz yaşları ilə yuyan aşiqin iztirabı, əzabı sevən qəlbin gözəlliyidir. Sevginin gözəlliyi onun çəkdiyi əzabındadır. Şairin dilə ilə desək:
Bir kirpiyin şehi ilə
Üzün yuyuram səhərin
Yuxusuna keşikçiyəm
Sən dönənəcən şəhərin.
Əsl şair odur ki, oxucunu heyrətləndirsin. Sözün varlığını, sözün qüdrətini onun ritmində oynada bilsin. Sözün oyunu səni mat qoysun. Məhz bu mənada Əbülfət bəyin şeirlərində söz oyunu, söz aləmi payız yağışlı, bahar nəfəslidir. Poetik mənzərə fəsillərin dilində dilə gəlir. Özü demişkən:
Mən nəm çəkən, göy də nəm
Yerdə də hər tərəf daş.
Xəyallarım göydələn
Kipriklərim də ki yaş…
Onun xəyalları da şeirdi, fikirləri də şeirdi… Ruhuna çəkdiyi sözdən nəmlənən gözləri, vuran ürəyi aşiqliyin səmasında pərvaz edir. Xəyalı göylərdə, səmada, qəlbi isə dərdinin axarında yol gedən şairin fikir dünyasında bir bütövlük var, həyati baxışında doğmalıq var. Dərdin köynəyinə bürünüb xəyal dünyasının işığında yol gedir üzü haqqa-həqiqətə doğru:
Dərdimin sapı sına,
Dözümü, tabı sına,
Hər kəsin qapısına,
Durub öz kəsi gəlir.
Yaxud;
…ayrıldığım insanlar,
Daldığım xəyallar
Pıçıldaşdığım yarpaqlar
Ömrümün itən-
Bitən gözəl günüdü….
Hər misrasında sözüylə pçıldaşan, xəyallarında, düşüncəsində ömür adlı məbədin gözəlliyini qorumağı bacaran dəyərli şairimiz Əbülfət Mədətoğuna sağlam ömür və yaradıcılıq arzusu ilə

Təhminə VƏLİYEVA.”“İRAN İNQİLABI”NIN ƏHMƏD BƏY AĞAOĞLU YARADICILIĞINDA ƏKSİ”

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin kiçik elmi işçisi,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin (gundelik.info) və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının (edebiyyat-az.com) “Publisistika” şöbəsinin redaktoru.

valiyevatahmina@gmail.com

“İRAN İNQİLABI”NIN ƏHMƏD BƏY AĞAOĞLU YARADICILIĞINDA ƏKSİ (“İran inqilabı” əsərinə əsasən)
Açar sözlər: İslam dünyası, Şərq xalqları, despotiya, fikri təsirlər, hərəkatlar, İran inqilabı
Key words: the world of İslam, the people of Eastern, despotisizm, mental influences, movements, İranian revolution
Ключевые слова: мир Ислама, народ Востока, деспотизм, духовные влияния, движения, Иранская революция

XIX əsrin sonları, XX əsrin əvvəllərində İranda baş verən ictimai-siyasi proseslər sözsüz ki, onun ədəbi-mədəni inkişafına öz təsirini göstərirdi. İstibdadın İran xalqının həyat və fəaliyyətinin hər sahəsində özünə yer alması, yeni, mütərəqqi fikirli ziyalıların təqib edilməsi, Avropa yeniliklərinin məqsədli surətdə dəyişdirilərək gətirilməsi ölkənin hərtərəfli inkişafının qarşısını alırdı. Ancaq fikri təsirlər xalqı oyanışa, inqilaba çağırırdı. Dövrün ayıq-sayıq və açıqfikirli ziyalılarından olan Əhməd bəy Ağaoğlu İranda gedən bu proseslərə biganə qala bilməzdi. Elə bu səbəbdən, yaradıcılığında İran mövzusu məxsusi yer tutmuşdur. Bu mövzuda ərsəyə gətirdiyi yazı və məqalələr Ə.Ağaoğlu yaradıcılığında problematika baxımından çoxsəpkili xarakter daşıyır. Belə ki, İran tarixi, farslıq və türklük, mövhumat, istibdad, şiəlik, qadın kimi problemləri o, İran mövzusu üzrə işləmişdir. Dövri mətbuatda İran həyatından mövzu almaq onun yaradıcılığında bu problemlərlə yekunlaşa bilməzdi. Xalqların maddi və mənəvi əsarəti məsələsi də Əhməd bəyin diqqət mərkəzində idi. Hələ Parisdə Sorbonna Universitetində təhsil alarkən İran tarixi, məişəti və həyatına dair məqalələrlə çıxış edən Ə.Ağaoğlu İran inqilabına da etinasız qalmamışdır. Bu və ya digər xalqı maddi və mənəvi istibdaddan xilas edəcək hər hadisəyə xüsusi həssaslıqla yanaşan ədib üçün İran inqilabı mövzusu, əlbəttə, ideal seçim idi. XIX əsrin sonları, XX əsrin əvvəllərində İranda mövcud olan vəziyyət, Müzəffərəddin şah, Məhəmmədəli şah, Nəsrəddin şahın yürütdüyü istibdad hakimiyyəti bu məsələnin qoyuluşu üçün kifayət qədər material verirdi. Çünki 1905-1911-ci illərdə baş tutan İran inqilabı İran xalqının istibdaddan azad olmasına və məşrutiyyə hakimiyyətinin qurulmasına zəmin yaratmaqla bərabər İranın, o cümlədən İslam dünyasının əqidəsinin “əskimiş fikirlər”dən qurtulmasında, Şərq xalqlarına azad ruh, demokratik düşüncə aşılanmasında da inqilab yaratdığı danılmaz faktordur. Bu baxımdan, Əhməd bəy Ağaoğlu da İran inqilabının müsəlman xalqlarının oyanışındakı rolunu yüksək qiymətləndirirdi.
Əhməd bəy Ağaoğlunun “İran inqilabı” əsəri ilk dəfə 1934-cü ildə “İran və inqilabı” adı ilə Türkiyənin Ankara şəhərində, Baş nazirlik mətbəəsində “1500 ilə 1900 arasında İran” adı altında çap edilmişdir. İkinci dəfə isə 1941-ci ildə İstanbulda nəşr olunmuş əsər “Ağaoğlu külliyyatı”nın üçüncü cildinə salınmışdır. Kitabı nəşrə Ə.Ağaoğlunun oğlu Səməd Ağaoğlu hazırlamışdır. “İran inqilabı” əsərində Əhməd bəy Ağaoğlu İran şahı Müzəffərəddin şah zamanında gerçəkləşən İran inqilabının baş tutma səbəblərini göstərməklə bərabər həmin dövrdə İranda mövcud olan ictimai-siyasi, sosial vəziyyəti də şərh edir. Əvvəlcə ədib Müzəffərəddin şah və onun fəaliyyətinin inqilabın meydana çıxmasındakı rolundan bəhs edir. Daha sonra inqilabın reallaşma səbəblərini və onun baş vermə prosesini bütün təfərrüatı ilə göstərməklə İran inqilabının tam mənzərəsini yarada bilir. İnqilab səbəblərini isə o, maddi və mənəvi olmaqla iki böyük qrupa ayırır. Maddi səbəblərə “idari uyğunsuzluq”, “sui-istifadə”, “cəbr və zülm”, “yoxsulluq və ehtiyac”, “əcnəbi hökmranlığı”nı, mənəvi səbəblərə isə “iranlıların xariclə münasibətlərinin artması və onların bir dərəcədə avropalılaşması”, “fikri təsirlər”, “Rusiyada və xüsusilə İran yaxınlığında Qafqaz və Azərbaycanda baş verən oyanma hərəkatları”nı daxil edir. Əsərin “İnqilabdan əvvəlki İranın maliyyə vəziyyəti” bölümündə ədib İranda mövcud olan iqtisadi-maliyyə vəziyyəti barədə təsəvvür yaratmağa çalışmışdır. O, bu bölümdə İranın inqilabdan əvvəlki idari və maliyyə vəziyyəti barədə ətraflı məlumat almaq üçün ingilis dilində yazılmış Ser Moryerin “Hacı Baba İsfahani” və Lord Kerzonun “İran və İran məsələsi” adlı əsərlərini oxumağı öz oxucusuna məsləhət görür. Hətta İngiltərənin İrandakı səfiri olmuş Moryerin əsərini Şükrü Qaya bəyin türk dilinə tərcümə etməklə məşğul olduğunda informasiya verir. Ədib “Hacı Baba İsfahani” əsərinin məzmununu yığcam şəkildə şərh edir. Həmçinin “İran inqilabı” əsərində Ə.Ağaoğlu Londonda nəşr olunan “Times” qəzetinin əməkdaşı L.Kerzon şəxsiyyətini oxucusuna tanıtmaq üçün onun avtobioqrafiyasına nəzərən məlumat verir. “İran inqilabı” əsərini ərsəyə gətirmək üçün ədib adı çəkilən iki əsərdən təsirləndiyini qeyd edir.
İnqilabdan əvvəlki İranda idari vəziyyətinin Səfəvilər dövründəkinin eynisi olduğunu bildirən Ə.Ağaoğlunun o dövrdəki idarə sisteminə dair verdiyi “fəqət əskidən vilayətlərin, qəzaların və nahiyələrin başlarına qəbilə rəisləri keçərkən sonralar bu üsul dəyişdirilmiş, daha mərkəzləşdirilmiş bir şəkil almış və təyinatlar bazarlıq üsuluna tabe tutulmuşdur” təkcə bu qeydi belə bizə çox şey deyir. Hərc-mərcliyin baş aldığı, məmuriyyətlərin satışa çıxarıldığı, idarə rəhbərlərinin “bazarlıq” üsulu ilə seçildiyi, xalqın isə ağır vergilərlə yükləndiyi bir üsuli-idarədə hansı demokratiya, inkişaf və firavan yaşayışdan söhbət gedə bilər?! Valilərdən alınan pullar, peşkəşlərlə (rüşvətlə), padşahın iltifatını qazanmaq üçün verilən “xələtlər”lə, şahın ziyarəti şərəfinə gətirilən hədiyyələrlə L.Kerzonun sözləri ilə desək, “şaha mədaxil təmin edilirdi”.
Əsərin bu bölümündə təbəələr hesabına dolanan iki növ tüfeyli dəstəsindən də söhbət açılır. Belə ki, birinci növ tüfeylilər böyük məqam sahibinin çıxışları zamanı izdiham yaratmaq kimi peşə sahibi idilər. Onlar bu işə görə sahiblərindən muzd almırdılar və bunu öz sahiblərinə sədaqət göstərmək xatirinə edirdilər. Ə.Ağaoğlu bu izdihamlar barədə yazırdı: “İranda bu kimi izdihamlar nə qədər ziyadə olurdusa, məqam sahibi də o nisbətdə əzəmətli sayılırdı” (1, 130). Ədib ikinci növ tüfeyli dəstəsinə münşilər, mirzələr, müstövfilər daxil edir. Məqam sahibindən qopardığı bəxşişlər hesabına dolanan bu qisim insanlar isə bir növ vəzifə sahibinin “katibləri” sayılırdı. Ə.Ağaoğlu onların fəaliyyətini təsvir etmək məqsədilə yazırdı: “Bunlar hər yerdə məqam sahibinin ardınca gəlirdilər, qələm-davatları və kağızları ciblərində olur, istənilən yerdə divan qurulur və bunlar işə başlayırdılar” (1, 130). O, əsərdə L.Kerzondan sitat gətirərək cərimə məsələsinə də toxunur. Bir yavərdən duyduğu yanlış xəbərlə bir bölüyün fərdlərini heç bir araşdırma etmədən öldürən şah yavərə külli miqdarda cərimə kəsməklə kifayətlənir. Öldürülən şəxslərin ailəsinə verilən “bəşər” pulu yavər üçün təyin edilmiş külli miqdarda pul məbləği olan cərimə hesabına ödənir, qalan pul isə “şah mədaxili”nə gedirdi.
Əsərin “Ədliyyə sistemi” bəhsində şəriət qanunları ilə, mollalar və müctəhidlər tərəfindən idarə olunan şəri məhkəmələr və hüquqi məsələlərdə tətbiq olunan və yerli valilər tərəfindən aparılan mülki məhkəmələrdən bəhs açılır. Mahiyyət etibarilə bir-birilə eynilik təşkil edən bu məhkəmələrdə hüquq və əxlaq pozğunluğu hökm sürürdü. Ədib bununla bağlı olaraq İranda yaranan durumu “hər hansı bir məsələnin zühurunda tərəflər öz aralarından bir ağsaqqallar heyəti seçirlər və bu heyətin verdiyi qərara avtomatik surətdə itaət edirlərdi” sözləri ilə göstərirdi. Əsərin “Ordu” adlı bölümündə İran ordusunun qurulma tarixinə ekskurs edən Ə.Ağaoğlu inqilabdan əvvəlki İranın zəif hərbi qüvvəyə və zəif hərbi texnikaya malik ordusunun olduğunu bildirir. “Ticarət və maliyyə vəziyyəti” adlı hissədə isə üç dəfə Avropaya səyahət etmiş Nəsrəddin şahın dövründə mövcud olan ticari və maliyyə vəziyyətinə nəzər salınır. Gözdən pərdə asmaq üçün Nəsrəddin şahın gətirdiyi “yeniliklər” burada öz əksini tapır. Şah tərəfindən sərbəst müzakirə haqqı verilən “Dövlət Şurası”nın əbədiyyən “xamuşan” (“səssizlər”) məclisi ləqəbini qazanması, birbaşa padşaha ərz ediləcək şikayətnamələr üçün qoyulan “şikayət qutuları”na atdığı şikayətə görə Tehran valisindən qırx dəyənək yeyən ilk şikayətçi nümunəsində “qutular”ın boş qalması, “Mədrəsətül-Şah” adını daşıyan Avropa tipli məktəb təşkil edən Nəsrəddin şahın gənclərə Avropaya getməyi qadağan etməsi bu “yeniliklər”in görüntü xarakterli olmasının birbaşa təcəssümü idi. “İnqilabın mənəvi amilləri” bəhsində isə ədib Seyid Əli Məhəmmədin babilik hərəkatı, Seyid Cəmaləddin Əfqaninin fəaliyyəti, Qərb ilə ticarət əlaqələrinin artması, Avropa ölkələrinə imkanlı ailələrin uşaqlarının təhsil üçün getməsi, Avropa missionerləri tərəfindən məktəblərin yaradılması, İstanbulda “Əxtər”, Tiflisdə “Əkinçi”, Bakıda “Həyat”, “İrşad” qəzetlərinin və “Füyuzat” jurnalının nəşr edilməsi İran inqilabına təkan verən mənəvi amillər sırasına daxil edir. Türkiyə, Rusiya və Hindistanda gedən oyanma hərəkatları İran xalqı üçün də təsirsiz ötüşmədi. Rusiyada gedən inqilabi hərəkatlarda “hər xalq öz müqəddəratını özü təyin edir” şüarı istibdad və Nəsrəddin şah zülmündən cana gəlmiş xalq üçün bir fikri oyanışa səbəb oldu. Əsərin “İnqilabın tarixçəsi” hissəsində ingilis təbəəsi Talbotun “tənbəki inhisarı”nın İran bankına külli miqdarda zərər vurması hadisəsi xalqın ayağa qalxmasına gətirib çıxartdı. Nəsrəddin şah Talbota verdiyi imtiyaznaməni ləğv etməli oldu. Bu hadisələr isə şahın nüfuzunu xeyli zəiflətdi. Nəsrəddin şahın qəfil ölümü isə inqilabın başlanmasını sürətləndirdi. Şahın vəfatından sonra hakimiyyət başına Müzəffərəddin şah keçdi. Rus tərəfdarlar Nəsrəddin şahın sədrəzəmi Atabəy Əzəmin, ingilis tərəfdarları isə Əminüssultanun simasında Müzəffərəddin şahın yanında təmsil olunurdular. Ə.Ağaoğlu şahın iradə zəifliyi göstərərək gah o tərəfə, gah bu tərəfə meyil etdiyini bildirirdi. Müzəffərəddin şah bu iki qüvvə arasında seçim etməkdə və müstəqil qərar verməkdə acizlik göstərirdi. Buna görə də İran bir növ Rusiya ilə İngiltərə arasında qalmışdı. Lakin xalqın inamlı mübarizəsi nəticəsində Müzəffərəddin şah xalqın seçdiyi Müşiriddövləni sədr-əzəm vəzifəsinə gətirir. Şah vəliəhdi Məhəmmədəli ilə birgə məşrutəni (konstitusiya) imzalayır. “Məhəmmədəli şah” bölümündə də inqilabın gedişatı ardıcıl izlənilir. Müzəffərəddin şahın vəfatından sonra şahlıq taxtına oturan Məhəmmədəli şah əcnəbilərlə əlbir olmasına baxmayaraq inqilabi qüvvələr qarşısında duruş gətirə bilmir və İranı tərk edir. İsfahan mücahidlərinin başçısı Sərdar Əsəd bəy on üç yaşlı Əhmədin şah elan edilməsi xəbərini verir. Əsərin sonuncu bölməsi olan “Əhməd şah”da isə ümidləri doğrultmayan, Avropa əyləncələrinə qurşanan Əhməd şah ədib tərəfindən tənqid olunur və Rza Pəhləvinin məşrutiyyət üsulu ilə İranı idarə etməsini isə alqışlayır.
Göründüyü kimi, Ə.Ağaoğlunun bu əsəri həm də tarixi səciyyəsi baxımından da olduqca böyük əhəmiyyət daşıyır. Əhməd bəy Ağaoğlunun “İran inqilabı” əsəri görkəmli mütəfəkkirin XIX əsrin sonları, XX əsrin əvvəllərindəki İrana, orada gedən proseslərə və İran inqilabına münasibətini öyrənmək üçün kifayət qədər faydalı material verir. Həmçinin ədibin əsəri ərsəyə gətirməsini çar hakimiyyətində olan xalqını inqilaba hazırlamaq məqsədi ilə də bağlamaq olar. Axı onun da xalqı XX əsrin əvvəllərində istibdad zülmü ilə əzilməsində İran xalqından heç də geri qalmırdı. İran inqilabı konstitusiyalı monarxiyanı İrana gətirə bilmişdi. Azərbaycan xalqı isə zamanla müstəqil, demokratik respublika yarada bildi. Çar zülmündən qurtaran xalq Sovet istibdadından da qurtulmağı və müstəqil olmağı bacardı.
Ədəbiyyat:
1. Ağaoğlu Ə. Seçilmiş əsərləri. (Tərtib edənlər: Əziz Mirəhmədov, Vilayət Quliyev). Bakı, Şərq-Qərb, 2007, 392 s.
2. Mirəhmədov Ə. Əhməd bəy Ağaoğlu. Bakı, Ərgünəş, 2014, 264 s.
3. Hüseynov Ş. Əhməd bəy Ağaoğlunun görüşləri. Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1998, 128 s.

Tahmina Valiyeva
THE REFLECTİON OF “İRANİAN REVOLUTİON” İN AHMAD AGHAOGHLUꞌS WORKS
SUMMARY: Ahmed Bey Aghaoghlu’s work- “The İranian Revolution” was dedicated to the İranian Revolution, which took place in 1905-1911. İn this work, he commented on the publical-political and social situation of İran in the late 19th and early 20th centuries. As well the writer had showed that the causes of the İranian revolution. He divides these causes in two groups – into material and spiritual factors. A.Aghaoghlu has gave the example of Atabey Azam and Aminissultan on the role of English and Russian forces in the İranian government.
The activity of İran kings – Nasreddin Shah, Muzaffereddin Shah, Mammadali Shah and Ahmed Shah has been described with all of their sides in this work. İn the period of their activity, different issues were raised about conditions of in the İran by the writer. Ahmad Aghaoghlu also points out to the progress of the İranian revolution there. At the same time, he has described all of happens in details. He applauded Reza Shah Pehlevi restoration of constitutional monarchy. “İranian revolution” gives valuable material to study the social and political life of İran in the late 19th and early 20th centuries, as well as focus on the unprecedented role of the revolution in the minds of the people.

Тахмина Валиева
ОТРАЖЕНИЕ «ИРАНСКОЙ РЕВОЛЮЦИИ» В АХМЕДА БЕЯ АГАОГЛУСКИЕ ПРОИЗВЕДЕНИЯ
РЕЗЮМЕ: Произведения Ахмеда Бея Агаоглу – «Иранская революция» была посвящена иранской революции, которая произошла в 1905-1911 годах. Он прокомментировал общественно-политическое и социальное положение Ирана в конце 19 и начале 20 веков в нем. Также писатель показал, что причины иранской революции. Он делит эти причины на две группы – на материальные и духовные факторы. А.Агаоглу привел пример Атабея Азама и Аминисултана о роли английских и русских войск в иранском правительстве.
Деятельность иранских королей – Насреддин-шаха, Музаферддин-шаха, Мамедали-шаха и Ахмед-шаха была описана со всеми их сторонами в этой работе. В период их деятельности писатель поднимал разные вопросы об условиях в Иране. Ахмад Агаоглу также указывает на ход иранской революции. В то же время он подробно описал все происходящее. Он приветствовал реза шаха Пехлеви о восстановлении конституционной монархии. «Иранская революция» дает ценный материал для изучения общественной и политической жизни Ирана в конце 19-го и начале 20-го веков, а также акцентирует внимание на беспрецедентной роли революции в сознании людей.

Rəyçi: Vüqar Əhməd
filologiya elmləri doktoru, professor

Təhminə VƏLİYEVA.”Nitq etiketlərinin nəzəri və metodik məsələlərinə həsr olunmuş Tezis”

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin kiçik elmi işçisi,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin (gundelik.info) və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının (edebiyyat-az.com) “Publisistika” şöbəsinin redaktoru.

valiyevatahmina@gmail.com

AZƏRBAYCAN DİLİ DƏRSLƏRİNDƏ NİTQ ETİKETLƏRİNİN TƏDRİSİ ELMİ-METODİK PROBLEM KİMİ

Azərbaycan dili dərslərində nitq etiketlərinin tədrisi məsələsinin elmi-metodik ədəbiyyatda həm nəzəri, həm də metodik aspektdən qoyuluşu bu problemin elmi-nəzəri və metodik baxımdan həll edilməsini ortaya qoyur. Hər bir xalqın dilində onun malik olduğu əxlaqi-etik görüşlərinin, mənəvi dəyərlərinin təzahürü olan hazır nitq modelləri vardır ki, onlar dilçilikdə nitq etiketləri yaxud nitq yarlıqları adı ilə verilir. Nitq etiketləri tərkib hissəsi olduğu nitq mədəniyyəti kimi milli səciyyə daşıyıb, məxsus olduğu xalqın etnik-milli dəyərlərinin nitq prosesində təzahürüdür. Onlar milli olduğu qədər də bəşəridir. Çünki nitq yarlıqları dünya dillərinin hər birində mövcuddur və universal dil hadisəsidir.
Nitq etiketləri cəmiyyətdə insanlararası münasibətlər sistemində stereotipə çevrilmiş əxlaqi-etik davranış normalarının tənzimləyicisi kimi çıxış edir və davranış etikası ilə birbaşa bağlıdır. Nitq etiketləri gündəlik istifadədə nitq və dil səviyyəsində reallaşır və dilin başlıca funksiyası olan cəmiyyətdə insanlar arasında ən mühüm ünsiyyət vasitəsi olması nitq etiketlərinin məzmununda təzahür edir. O, mədəni ünsiyyətin təşkilində mühüm rol oynayır. Nitq etiketi və ünsiyyət mədəniyyəti bir-birini tamamlayan və bir-birindən eyni dərəcədə asılı olan anlayışlardır. Müxtəlif nitq-ünsiyyət situasiyalarında işlənən nitq etiketləri daşlaşmış, hazır dil modelləridir. Mədəni nitq etiketində situasiya əsas meyardır, dialoqun hansı istiqamətdə getməsi, mədəni ünsiyyətin məramının açılması situasiyadan bilavasitə asılıdır. Nitq etiketi formalarından istifadə situasiya tipləri ilə əlaqədar olaraq müəyyənləşir. Nitq etiketləri bu və ya digər situasiya üçün uyğun olan, norma hesab olunan etik ifadələrin seçilməsini tələb edir.
Nitq etiketlərinin məzmununda daşıdığı etik xarakteri onun fəlsəfi termin olan “etika” ilə eyniləşdirilməsi haqqı vermir. Nitq və etiket bir-birilə ayrılmaz, üzvi əlaqədədir, nitqin əxlaqi dəyərlərə, etik normalara uyğun olması danışan haqqında adresatın müsbət rəyinə səbəb olur. Bununla da, danışan səlis, mədəni nitqi ilə həmsöhbətini heyran etməklə qalmır, söhbətdə təsiredici qüvvəni və söhbətin gedişatında idarəni öz əlinə alır. Etiket qaydaları cəmiyyətdə insanların bir-birinə hörmət və ehtiramını, sevgi və rəğbətini göstərən mühüm amillərdəndir. Etiket qaydalarının tətbiqində cəmiyyətdə mövcud davranış və danışıq stereotipləri nəzərə alınmalıdır. Məhz etiket qaydalarının şifahi və yazılı nitqdə gözlənilməsi müəyyən məqsədli nitqin səmərəliliyini və düzgün ifadə qabiliyyətini səciyyələndirir. Nitq etiketindən bəhs açarkən onun digər etiket növlərinin daxilində verilməsi və ya digər etiket növləri (xarici görünüş etiketi, davanış etiketi) ilə qarışdırılması halları müşahidə olunur. Lakin nitq etiketi isə cəmiyyət tərəfindən müəyyən edilmiş müvafiq nitq situasiyasında insanlar arasında mədəni ünsiyyət və nitq davranışını tənzimləyən etik qaydalar sistemindən ibarətdir.
Ümumtəhsil məktəblərinin Azərbaycan dili dərslərində nitq etiketlərinin mənimsədilməsi vacib məsələ kimi qarşıya qoyulmuşdur. Nitq etiketlərinin tədrisi ümumtəhsil məktəblərinin V-XI sinif kursunda nəzərdə tutulması heç də təsadüfi xarakter daşımır. Bu məsələnin vacibliyi, hər şeydən əvvəl, nitq etiketlrəinin daşıdığı funksiyalarında təzahür edir. Nitq etiketlərinin kontaktyaratma funksiyası ünsiyyət prosesində həyata keçir. İnsanların bir-birilə əlaqə və münasibət qurmasına kömək edir. Apelyativ funksiya ünsiyyətin yaranması, dialoqun baş tutması üçün əsas vasitə rolunu oynayan müarciət formullarını özündə ehtiva edir. Kontativ funksiya (adlandırma) barədə görkəmli rus dilçi alimi prof. Lidiya Federenko müraciət formullarını şərh edərkən bildirir ki, müraciət sadəcə çağırmır, həm də onu adlandırır, yəni kontativ funksiya daşıyır. Volyuntativ funksiya nitq etiketlərinin emosional-dəyər funksiyası ilə bağlı olub, xahiş, dəvət, icazə, məsləhət, təklif situasiyalarında fikirlərin etik ifadəsini təmin edir. Emotiv funksiya nitqin emosional-ekspressiv funksiyası ilə bağlıdır, onun vasitəsilə həmsöhbətlər bir-birinə öz duyğu və arzularını ifadə etməyə kömək edir. mədəni ünsiyyət prosesində sadalanan funksiyaların böyük rolu var. Məktəb şagirdlərinə nitq etiketlərini lazımi qaydada mənimsətməklə bu funksiyalardan səmərəli istifadə təmin olunur. Müasir təlimdə nəticəyönümlülük başlıca prinsip qəbul edildiyindən müəllim keçdiyi mövzunun hansı nəticə verəcəyini əvvəlcədən müəyyən edir. Təlim nəticələri mövzunun nəzəri və praktik əhəmiyyətini qabardır və müəllimi fəaliyyətə sövq edir. Nitq etiketlərinin tədrisi ilə şagirdlərin əldə edəcəyi keyfiyyətləri aşağıdakı şəklində qruplaşdırmaq olar:
• Cəmiyyətdə insanlarla mədəni ünsiyyət qura biləcəklər, məqsədli, düşünülmüş və etik nitqə yiyələnəcəklər.
• Nitq etiketləri aid olduğu xalqın etik-mənəvi dəyərlərinin təcəssümü olduğundan şagirdlər milli-mənəvi tərbiyə görmüş şəxsiyyətə çevriləcəklər.
• Nitq etiketləri cəmiyyətdə etik davranış normalarının tənzimləyicisi kimi çıxış etdiyindən onların şagirdlər tərəfindən mənimsənilib bacarıq və vərdişə çevrilməsi şagirdlərdə etik rəftar və davranışı təmin edəcəkdir.
Nitq etiketlərinin şagirdlər tərəfindən dərindən və möhkəm mənimsədilməsi üçün müəllim onların işləndiyi situasiyalarla tanış etməlidir. Bunu ya bilavasitə əyani şəkildə, ya da mətn üzərində iş ilə həyata keçirə bilər. Əyani şəkildə tədris “rollu oyun” iş üsulundan istifadə ilə qurula bilər. Bir ədəbi əsər üzrə şagirdlər arasında rol bölgüsü aparıb, onları birbaşa nitq situasiyalarına cəlb edib lazımi nitq etiketini işlətməsini tapşırıq kimi vermək olar. Mətn üzərində işin səmərəli şəkildə təşkili üçün müəllim mətni məqsədəuyğun, şagirdlərin yaş, anlama səviyyəsinə müvafiq seçilməlidir. Seçilən mətn həm də didaktik xarakterdə olmalı, şagirdlərin mənəvi tərbiyəsinə kömək etməlidir. VI sinif “Azərbaycan dili” dərsliyində verilmiş “Sənin kimi olacağam” mətnində ata yazdığı inşa ilə müəlliminin tərifini qazanan oğlunu alqışlamaq üçün “Afərin sənə! Sükanı belə saxla!” alqış etiketindən istifadə edir. mətnin davamında bir başqa situasiya verilir. Belə ki, oğlan atasına onu itələyən Asifi vurduğunu deyəndə ata “Yaxşı eləmisən. Qoyma səni vursunlar. Heç vaxt!” şəklində reaksiya verir. Lakin oğlunun “Yaxşı eləmişəm? Amma müəllim dedi ki, düzgün hərəkət etməmişik” sözü atanı bir növ ayıldır və sözlədiyi sözə peşman edir. Ata-oğul dialoqu şəklində verilmiş mətndə atasını böyük məhəbbətlə sevən oğlun “Mən də atam kimi həkim olacağam. Çoxlu xəstələrim olacaq və mən də onları sağaldacağam. Atam kimi mən də kasıblardan pul almayacağam. Onları pulsuz sağaldacağam. Ehtiyacı olanlara pulsuz dərmanlar verəcəyəm. Çünki mənim atam belə edir” sözləri atanı sarsıdır və pulu ödəmədiyinə görə əməliyyat etmədiyi xəstə yadına düşür, dərhal zəng vurub hamını işə çağırır və əməliyyata başlayır.
Təlim prosesində müəllim “karusel”, “sankveyn”, “ziqzaq” və s. kimi iş üsullarına da müraciət edə bilər. O, iş vərəqələrində müxtəlif məqamlarda işlədilən nitq etiketlərini verir və onları situasiya tiplərinə görə qruplaşdırır. Qruplaşdırılma aparıldıqdan sonra həmin iş vərəqələrini təşkil etdiyi ayrı-ayrı qruplara paylayır. Məhz bu zaman şagirdlər müşahidələrinə, oxuduqlarına əsaslanaraq yaxud özünü bilavasitə situasiyada təsəvvür edib hansı məqamda hansı nitq etiketini işlətməyin lazımlı olduğunu düşünüb müəyyən edəcəklər. Hər qrup üçün ayrı verilmiş iş vərəqələri digər qrup üzvlərinə də ötürülür. Bununla da, şagirdlər həm digər nitq-ünsiyyət situasiyaları və o məqamlarda işlədilən nitq etiketləri ilə tanış olur, həm də bir-birlərinin fikirlərini öyrənib onlara öz tənqidi münasibət bildirirlər.

ADPU, Elmi rəhbər: filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Vaqif İsrafilov

Təhminə VƏLİYEVA.”AXC-100: Keçən günlərin soyuq küləyi”

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin kiçik elmi işçisi,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin (gundelik.info) və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının (edebiyyat-az.com) “Publisistika” şöbəsinin redaktoru.

valiyevatahmina@gmail.com

Fevral ayı… Bakı yenə küləklidir! Əsən külək küçənin ortası ilə gedən təxminən 60-70 yaşlarında olan qadını ayaq saxlamağa məcbur edir, külək nəinki onu irəli getməyə qoymur, hətta yolunda dayanmış sərt maneəyə çevrilir. Necə ki illər əvvəl əsən soyuq küləyin gətirdiyi bəla kimi! Səkiyə keçir və birdən canına üşütmə gəlir. Bu əsən külək sanki ona tanış gəlir və anidən keçən günləri xatırladırdı. Bəli, o soyuq qış səhərini! Artıq 50 il keçirdi, amma soyuğun hərarəti hələ də canında idi. Küləyin səngiməsi ilə yolu keçib binaya daxil olur. Çoxdandır bağlı saxladığı otağın qapısını açır və kitab şkafının üst rəfindəki dəftəri vərəqləməyə və o, keçənləri xatırlamağa başlayır.
Ucqar kəndlərdən birinə təyinat almış gənc müəllimə onun üçün ayrılmış evdə yır-yığış edib əşyalarını yerləşdirməklə məşğul olurdu. Gecənin zülmət qaranlığı kəndə hakim kəsilmiş, az da olsa səs-səmir, hənirti yox idi. Yalnız bir evdən zəif lampa işığının yandığı sezilirdi. Saat əqrəbi 3-ü vurur, 23 yaşlı gənc müəllimə isə öləziməkdə olan zəif lampa işığında gələcək barədə planlar qurur, dəftərində ara-sıra cızma-qara edirdi.
Ailəsinin tək övladı olan Aytən anasının ciddi cəhdlərinə baxmayaraq, atası sayəsində naz-nemətlə böyümüş, ərköyünləşmişdi. Mehriban, səmimi və ünsiyyətcil olmağı ilə istənilən kollektivdə seçilməyi və hamının sevimlisi olmağı bacarırdı. Inadkarlıq, cəsurluq və qəti qərarlılıq Aytənin xarakterinə hopmuşdur. Onun kəndə müəllim getmək qərarı valideynlərinin heç ürəyincə olmamış, onu qərarından döndərmək üçün nə qədər səy göstərdilərsə də boşa çıxmışdı. Indi isə o, kəndə necə uyğunlaşacağı barədə düşünür, dərs deyəcəyi sinif otağını görməyə və şagirdləri ilə tanış olmağa tələsir və olduqca həyəcanlanırdı. Gələcəyə sonsuz ümidlə baxan müəllimə bir gecədə min xəyal qurmağa o qədər aludə oldu ki, yerindəcə – stola başını söykəyib yuxuya daldı.
Səhər banı açılmış, kənd oyanmışdı. Xoruzun zil səsinə qalxan Aytən tezliklə səhər yeməyi üçün tədarük görüb dərsə hazırlaşırdı. Get-gedə həyəcanı artırdı. O, sanki dünən gecə dərsini necə quracağı barədə saatlarla düşünməmiş və yenidən dərsin planını hazırlayaraq onu bürüyən həyəcana təslim olmamağa, özünü ələ almağa çalışırdı. Budur, kəndxuda Mahmud, məktəb direktoru Qulamhüseyn və təhsil idarəsinin müdiri yoldaş Mixayılov gənc müəlliməni kənd camaatına tanıtdırmaq və dərs deyəcəyi məktəbə aparmaq üçün gəlib çıxdılar. Aytən cəld əynini geyib yola düşdü. Kənd camaatı tərəfindən yeni müəlliməyə yarısevinc, yarışübhə, hətta istehza dolu baxışlar tuşlanmışdı. Kənd əhalisi içərisində elmə, təhsilə önəm verənlər barmaqla sayılası qədər idi. Uşaqlarını mal, örüş otarmağa göndərən valideynlər isə təhsilə barmaqarası baxır, boş məşğuliyyət hesab edirdi. Hətta təhsilə dindən, millətdənçıxma vasitəsi kimi baxanlar da az deyildi. Aytən bu baxışlardan işinin çətinliyini anlayır, ancaq geri çəkilməyi ağlına belə gətirmirdi. Beləliklə, kənd əhalisi yeni müəllimə ilə tanış olduqdan sonra Aytən sinif otağına daxil olur və ilk dərsini keçir.
Dərsdən evinə qayıdan müəllimə şagirdləri içərisində nisbətən yaşca böyük olan Mehribanla kəndi qarış-qarış gəzib kəndin hər yerinə, guşəsinə bələd olmağa çalışırdı. Fevral soyuğu onları buz kimi kəsirdisə də Aytənlə Mehriban dişləri bir-birinə dəyə-dəyə danışmaqda davam edirdilər. Küçənin sol döngəsində uçuq-sökük bir tikili Aytənin nəzərini dərhal özünə cəlb etdi və tikili barədə Mehribandan xəbər aldı:
– Mehriban, bəs bu tikili nədir belə?
– Deyilənə görə, əvvəllər bura kitabxana imiş, yaxşı da kitablar olarmış. Amma yanğından sonra bura heç baxan olmadı. Kənd əhlinin də ən sonuncu dərdi kitabxanasının olmaması olar deyə belə vəziyyətə qaldı,- dedi və dərin bir ah çəkdi.
– Mən içəri keçib baxmaq istəyirəm, – deyə, Aytən cavab verdi və bir qədər fikrə dalaraq astadan dedi:
– Kim bilir, bəlkə də indi orda nə xəzinə yatıb!
– Gəlin birlikdə baxaq! Tək girməyin! Ora toz-torpaq içindədir və həm də içərisi çox qaranlıqdır.
– Elə isə gedək evə lampanı gətirim.
Evə daxil olan müəllimə cəld lampanı yandırdı. Sonra canlarına istilik gəlsin deyə Aytən şagirdini bir stəkan çaya qonaq etdi. Daha sonra lampanı götürüb köhnə kitabxanaya doğru yola düşdülər. Tikiliyə daxil olanda gördüyü mənzərə Aytəni dəhşətə gətirdi. Bura Mehribanın dediyindən daha betər bir vəziyyətdə idi. Hörümçək torları arasından keçib zülmət qaranlığa daxil oldular. Qaranlıq iki gənc qızı istər-istəməz qorxuya salır, lakin onlar cəsarətlərini toplaya bilib divarları uçmuş, pəncərələri qırılmış kitabxananı xeyli dolaşdılar. Kitabxanadakı kitabların bir qismi tamam yanmış, bəzilərinin yalnız bir neçə səhifəsi sağlam qalmışdı. Lakin hələ də sağlam qalan kitablar da az deyildi. Aytən kitabxanadan çıxmaq istəyərkən ayağı nəyəsə ilişir. Lampanın işığını tutub baxdıqda onun M.Ə.Rəsulzadənin “Cümhuriyyətimiz” adlı kitabı olduğunu görüb vərəqləməyə başlayır və evə aparıb oxumağı qərara alır. Uçuq-sökük kitabxanada gördüyü mənzərədən dəhşətə gələn gənc müəllimə lazımi tədbirlərin görülməsi üçün birbaşa kəndxuda və təhsil idarəsinin yanına gedir. Kəndxuda Mahmud bu işə nəinki yanaşmır, “Ay qız, sən allah get dərsini keç, belə işlərə baş qoşma! Nə mənim başımı ağrıt, nə də özününkünü” deyib heç onu dinləmir də. Əlac yoldaş Mixayılovun yanına getməyə və dərdini ona açmağa qalır. Aytən həm də onun nitqində təhsilə, maarifə necə önəm verdiyini bir az öncə eşitmişdi, məsələnin həll ediləcəyi ümidi ilə bir qədər uzun olan məsafəni də yeyin addımlarla keçib ünvana çatır.
İdarəyə daxil olan kimi 50-55 yaşlarında bir kişi Aytənin qarşısında dayanıb, dedi: “Obed vaxtıdır, indi olmaz! Get, sonra gələrsən”. Aytən isə qaşlarını çataraq “Nə obed vaxtı?! Hələ bir saat var” deyib, içəri daxil oldu.
İşin gərginliyindən başı ayılmayan yoldaş Mixayılov güzgü qabağına keçib təzə hədiyyə olunmuş qalstukunu səliqəyə salırdı. Elə bu vaxt Aytən otağın qapısını döyüb nəzakətlə içəri daxil oldu. Müəlliməni başdan-ayağa süzən yoldaş Mixayılov ona əyləşməyi təklif etdi. Aytən bu baxışlardan narahatlıq duysa da bəlli etmədi və birbaşa mətləbə keçdi. Aytən gördüyü mənzərəni bütün təfərrüatı ilə təsvir edib, “bir halda ki, kəndin sahib olduğu yeganə kitabxana bu vəziyyətdədir, elə isə camaatı təhsilə, maarifə necə çəkmək olar? Bu kitabxananın bərpası digər kəndlərdən də qız və oğlanlarımızın kitabxanaya və onun vasitəsilə də təhsilə cəlb olunmalarına şərait yaradacaq. Beləliklə, savadlı gənclərimizin sayı birə beş artacaq, savadlı cəmiyyət, millət yaratmaq arzusu təmin olacaqdır. Savadlı cəmiyyətin yaranması isə uğurlu gələcəyin bünövrəsinin qoyulması deməkdir”. Müəllimə fikrini yekunlaşdırdıqdan sonra yoldaş Mixayılov ona yeni mədəniyyət evinin tez bir zamanda kənddə açılacağı və kitabxanadakı bütün kitabların oraya daşınacağını dedi. Aytən bu xəbəri eşidən kimi öz minnətdarlığını bildirir və sevincək halda əlindəki kitabı ona göstərir. Kitabın cümhuriyyət dövrünə aid olduğunu yəqin edən yoldaş Mikayılov hiyləgər baxışlarını Aytənə yönəldir və deyir:
– Bəs bu kitab nədən bəhs edir? Bağışlayın, sizə də zəhmət verirəm, ancaq mən bu barədə o qədər də məlumatlı deyiləm.
– Elə buna görə də dediyiniz mədəniyyət evinin tezliklə inşa ediməsinə və insanların bu cür yandırılmış, məhv edilmiş kitabxanalarda gizlənən mədəni sərvətimizlə tanış olsun. Saxtalaşdırılmış, dəyişdirilmiş tarix əvəzinə həqiqəti öyrənsin. Tariximizin ən şanlı səhifələrini vərəqləsin. Rəsulzadələrin, Xoyskilərin Şərqdə ilk demokratik respublikanı – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini yaratdığını bilsin və əsarətdən qurtulmağa can atsın. Bu qəbildən olan kitablar çox fayda verəcək
Aytən bütün bunları böyük coşğu və şövqlə deyir və ehtiyatlanmadan “əsarətdən qurtulmaq” ifadəsini işlədir.
– Əsarət? Kimdir əsarətdə olan? Sovetlər Birliyi beynəlmiləlçilik bayrağı qaldırıb, xalqların dostluğuna çalışır, sizsə əsarətdən danışırsınız! Bizim ölkədə “dost”, “birlik” anlayışı var, düşmən yox. Hər kəs halından razı, xoşbəxtdir, bircə siz narazısınız deyəsən, düz anlamışam?
– Xoşbəxt? Bu xalqın nəyi xoşbəxtdir? Onun hər şeyi – maddi-mənəvi hər nə varsa hər şeyi əlindən alınıb, bir millət olaraq öz kimliyindən, tarixindən uzaq düşüb.
– Belə çıxır ki, siz bura təhsil vermək adı altında inqilab təşkil etməyə gəlmisiniz. Yoxsa nəyinizə lazımdır azadlıq, müstəqillik.
– Bu tək mənə deyil, bütün xalqa lazımdır. O da Babəyi kimi bir gün azad olmağın sevincini dadsın deyə, müstəqilliyin dəyərini bilsin deyə lazımdır. Əlbəttə, sizin kimi məmurlar bu vəzifələrdə var olduqca biz inkişaf yox tənəzzülə, müstəqilliyə yox əsarətə düçar olacağıq. Xoşbəxt o xalqdır ki, onun məmuru da, ziyalısı da, müəllimi də öz mövqeyi və vəzifəsindən sui-istimal etmədən xalqın inkişafı, tərəqqisi üçün çalışır. Yoldaş Mixayılov sizin kimilər isə nəinki xalqı inkişafa qaldırmağa çalışar, hətta baltanın birini də elə o özü vurar.
– Müəllimə nə dediyinizin fərqində deyilsiniz deyəsən?! Biz xalqa xidmət üçün burda- vəzifə başındayıq.
– Çox təəssüf edirəm! Vaxtınızı aldım! Nə də olsa bu nemət sizə xalqınıza xidmət edəsiniz deyə verilib. Kaş bunun dəyərini anlaya biləydiniz.
Yoldaş Mixayılov söhbət zamanı Aytənin idarədə doğma Azərbaycan dilində danışmasına ikrahla baxırdı və nəhayət ona müraciət etdi:
– Belə görürəm, siz qara camaatın dilinə vurğunsunuz! Axı siz ziyalısınız. Ziyalının ana dili Sovetlərin bizə bəxş etdiyi ən böyük nemət – rus dili olmalıdır. Hələ bir cəsarət edib Təhsil İdarəsində qara camaatın dilində danışırsınız. Bura sizin üçün kənd məhəlləsi deyil.
Getməyə hazırlaşan müəllimə ayaq saxladı və:
– Məgər siz azərbaycanlı deyilsiniz? Siz ana dilində dil açmamısınız? sizə ananız laylanı rus dilində oxuyub? Nə tez unutdunuz öz dilinizi?! Nə vaxtdan Sovetlər əmanəti nemətimiz oldu? Axı bizim bu nemətə ehtiyacımız belə yoxdu.
Aytənin dediyi sözlərin yoldaş Mixayılova heç təsir belə etmədi və etinasız halda cavab verdi:
– Eh, camaatdan biri olmaq başqa, vəzifədə olmaq başqa! Sizə də məsləhət görürəm ki, millətçilik, şovinizmdən uzaqlaşıb xalqlar dostluğuna çalışasınız!
Söylədiklərinin qarşısındakı üçün heç bir məna kəsb etmədiyini və onun yatmış vətənpərvərliyini oyatmaq üçün indiki cəhdlərinin heç bir bəhrə verməyəcəyini anlayan müəllimə sağollaşıb evə tərəf yola düşdü.
Yoldaş Mixayılov isə fürsəti əldən verməyib öz vəzifə borcunu yerinə yetirmək üçün kəndə yeni təyinat almış gənc müəllimə barədə nazirliyə yazılı məktub göndərdi. Məktubda müəllimənin siyasi məqsədlə gəldiyini qeyd edir, niyyətinin inqilab təşkil etmək olduğunu və dərhal onun barəsində əməli addımların atılmağının gərəkliliyini vurğulayır. Məktubu gizli təxribat işinin üstünü açdığına görə daha yüksək vəzifəyə yüksələcəyinə əmin halda bağlayıb, poçtla göndərdi. Məktub indi onu yeni “uğurlara”, yeni vəzifələrə daşıyacaq ümid çırağı idi.
Aytən bu “maarifpərvər” insanın simasını və sözlərini xatırlayaraq bütün gecəni yata bilmədi. Nə edə bilərdi axı? Kiməsə nə deyə bilərdi ki? Sabahkı dərsini cümhuriyyət öndərlərinə həsr etməyi qərara aldı. Heç olmasa, şagirdləri bu tarixi həqiqət barədə az da olsa məlumat alsınlar. Dərsi üçün bəzi qeydlər götürüb yuxuya getdi. Səhər ayıldıqda sanki dünənkiləri unutmuş və özünü daha gümrah hiss edirdi. hazırlığını görüb məktəbə inamlı və əmin addımlarla yola düşdü. Ona bu əminliyi verən də AXC sevgisi, müstəqillik duyğusu idi. Öz şagirdlərini cümhuriyyət öncülləri tanış etmək, tarix səhifəsindən çıxarılan şanslı səhifələrə nəzər salmaq bu gün amalına çevrilmiş və ona hədsiz güc bəxş etmişdi.
Sabahın soyuq küləyi bütün bədəninə işləyirdi. Əlləri tamam donmuşdu. Məktəbə gedərkən kənd camaatı hərəsi bir yandan, hərəsi bir dillə gənc müəlliməni dindirir, rəğbət bildirirdilər. Havanın get-gedə istiləşməsi yerinə daha da soyuqlaşması kənd əhlinin əhvalını yaman təlx edirdi.
Sinifdə şagirdləri ilə salamlaşan müəlllim bugünkü dərsinə başlayır. Dünya xəritəsini açıb orada Azərbaycanı və Şərqi göstərən müəllim kiçik xalqın böyük tarixi xidmətlərini sadalayır. Şərqin ilk demokratik respublikasının, bayrağımız, himnimiz, ordumuzun, ilk ali təhsil müəssiəsinin – Bakı Dövlət Universitetinin yaranışı məhz Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin adı ilə bağlıdır. Cəmi 23 ay yaşamış Cümhuriyyətin əsası böyük çətinlik hesabına 28 may 1918-ci ildə Tiflisdə qoyulmuş, paytaxt Gəncə, daha sonra Bakıya köçürülmüşdür. AXC-nin digər tarixi xidməti ilk dəfə qadınlara seçki hüququnun verilməsi idi. Sovet ideoloji maşınının Azərbaycanda möhkəmlənməsi AXC-nin süqutuna və milli-mənəvi dəyərlərimizə əl qoyulmasına səbəb olur. Bu tarixi faktları sadaladıqdan sonra cümhuriyyət öncüllərinin fəaliyyəti barədə şagirdlərində təsəvvür yaradır. Bəli, artıq müəllimə üzərindən ağır mənəvi yükün qalxdığını hiss edir.
Evinə təzəcə çatmış müəllimə dincini almamış qapı döyülür. Budur, xüsusi geyimli üç nəfər komandir qapı arxasında dayanıb. Müəllimə qapını açdıqda ondan zəhmli səslə zabitlərdən biri soruşdu:
– Aytən Mirzəzadə sizsinizmi?
Aytən heç nədən xəbərsiz və çaşqın halda cavab verdi:
– Bəli, mənəm.
– Bizimlə gəlməlisiniz!
– Axı niyə? Nə baş verib?
– Sual verməyin, orda hər şey sizə aydınlaşacaq!
Aytənin bədəni əsməyə başlayır, axı o nə edib?, hansı günahı işləyib ki, onu günahkar qismində aparmağa bir dəstə əlisilahlı gəlib. Getməyə də bilməzdi, çarəsi tükənir və dərin nəfəs alaraq paltosunu geyib maşına tərəf gedir. Maşın hərəkətə gəldiyi zaman içindən bir səs bir də bu evə, bu kəndə qayıtmayacağını deyir. Şagirdlərini bir də görə bilməyəcək, onlara dərs keçə bilməyəcək və yenə hər şey yarıda qalacaqdı. Bu fikirlərin onda necə yarandığına özü də şübhə edir, bir anlıq başını dik tutaraq nikbin olmağa çalışır. Onun ki heç bir təqsiri yox idi.
Təzəcə təyinat aldığı və arzusunu reallaşdırdığı məktəbin önündən keçəndə Aytən maşını durdurmağı xahiş edir və son görüşün gətirdiyi həyəcan və kədərlə məktəbə, dərs dediyi sinif otağına baxmaq üçün tələsik maşından düşür. Qəhər boğur onu, ağlamaq istəyir, amma…. bacarmır. Indi daha aydın hiss edirdi ki, bu, sondur! Bir də bu məktəbə, bu dərs otağına gəlməyəcək. Kaş, kaş indi şagirdlərini də son dəfə görə biləydi, onları qoynuna basıb qucaqlaya, vidalaşa biləydi….
Məktəbin qarşısında dayanmış direktor Qulamhüseyn onu bu vəziyyətdə görüb yanına yaxınlaşır və təəssüfü üzündən bəlli olurdu. Əlini qızın çiyninə qoyaraq deyir:
– Axı sənin nəyinə lazım idi cümhuriyyət dövrü, ana dili…. Niyə belə elədin? Gəncliyinə salıb emosionallığa qapıldın, axırı da bu…
Aytən göz yaşlarını saxlaya bilmir. Hönkür-hönkür ağlayır və nəhayət özünü toparlayaraq deyir:
– Deməli, o… o mənim millətimdən, mənim qanımdan olan o nainsaf … Mən, mən inqilab edək, dövlət yaradaq demirdim ki. Mən öz tariximizi, dilimizi, kökümüzü, özümüzü bilək deyirdim. Yalanlara aldanmayaq, həqiqəti bilək və həqiqət uğrunda mübarizə aparaq deyirdim. Deyirdim bu milləti əsarətdən çıxaraq. Bu da ancaq maariflə olacaq. Savadlı, vətənpərvər ziyalılarımız xalq üçün yeni, möhkəm bazası olan gələcək inşa edəcək.
– Eh, sən xəyallarda yaşayırsan, ay qız! Bu millət belə gəlib, belə də gedəcək.
– Yox, yox mənim kimi neçə gənclər bu cür mənən sarsılacaq, amma ayağa qalxmağı, mübarizə bayrağı qaldırmağı bacaracaq və mənəvi əsarətə son qoyulacaq!
– Sənin sürgünə ya da həbsə göndərilməyinə mane olmağa çalışacağam. Amma birdən mən barədə sorğu-sualda nəsə soruşsalar heç nə danışma. Yaxşı?
– Aha.
– Allah özü yardımçın olsun və özü sənə rəhm eləsin!
– Hələlik!
Aytən maşına əyləşir və pəncərənin önündə soyuq küləyin bütün hərarətini hiss edir. Soyuq, bumbuz külək onu yandırır, için-için yandırır. Gözlərində iki damla yaş gilələnib, yanağına süzülür və aram-aram yuxuya qərq olur.
Zabitlərdən ucaboylu olanı Aytəni oyatdı. Maşın dayanmış, ətraf sükuta qərq olunmuş, arabir gözətçi əsgərlərin səsi gəlirdi. Aytən əliqandallı halda, yanında iki əlisilahlı zabit bölməyə daxil oldu. Hər kəs ona günahkar, xalis cinayətkar kimi baxır, ikrah dolu nəzərlərini qıza yönəltmişdilər. Bu vəziyyət gənc müəlliməyə o qədər ağır gəlirdi ki… başını aşağı salıb yeyin addımlarla gedirdi. Onu qaranlıq bir otağa gətirdilər və enlikürək bir gənc zabit içəri daxil oldu. Güzəştə getməyən, zəhm dolu baxışlarını qıza yönəltdi və sorğu-suala başladı. Saatlarla sürən sorğu-sualda neçə hədə-qorxu, neçə təhqir, neçə böhtan deyilmiş, necə dözülməz fiziki və mənəvi zülmə, əzaba düçar olmuşdu… Illər sonra bu acı xatirənin yada salınması ilə ürəyinə bir dözülməz sancı gəlir. Xatirələr isə aman vermir və o günü yada salmamağa çalışır və dəftəri bağlayıb sandığa qoyur. Bu zaman nəvəsi Aynişan otağa daxil olur, nənəsinin nəyisə gizlətdiyini zənn edib soruşur:
– Ay nənə, qızılmı gizlədirsən sandıqda?
Aynişanın bu sualı nənəyə sanki güc, cəsarət verir. Yaşlı nənə birdən qərara gəlir ki, hər şeyi- o günləri, o xatirələri, o yaşanmışları nəvəsinə danışsın. Qoy o da bilsin, Azərbaycanın acı dünəni barədə və bugünkü müstəqilliyin necə zəhmət hesabına əldə olunduğunu. Dəftəri ona göstərir və nəfəsini dərərək o ötənləri danışır. Haqsız yerə sürgünə məruz qalması, öz arzularının bir anda puç olması barədə kədər və təəssüflə danışsa da öz inam gücünü AXC-dən aldığını etiraf edərək deyir: Ancaq mən heç zaman geri çəkilmədim, qızım! Bir gün müstəqil olacağımıza inanırdım. Bu gücü, bu inamı da verən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə həsr etdiyim dərsimdə şagirdlərimin o vətənpərvər ziyalılara rəğbətini görmək, azadlığa can atma meylini yəqin etmək idi. Mən inanırdım, inanırdım ki, onlar bizə AXC kimi demokratik respublikanı yaratmaq üçün çalışacaqlar. Və biz bunu bacardıq!

İradə AYTEL.“Qafiyəsiz baxışlar”

İnqilab İsağın “Canım sənə desin” şeirlər kitabını oxuyandan sonra…

Oyatdım canımdakı
Ağrıların şahını.
Anamın göz yaşını,
Atamın günahını…

Canındakı ağrıları, anasının göz yaşını və atasının günahını oyadaraq söz-söz əriyən, misra-misra dirilən İnqilab İsaqdan danışmaq xoşdur. Çünki İnqilab müəllim mənə çox doğma olan Gəncə Ədəbi mühitinin özündədir. O mühitdə sevilən şairin şeirləri sərhədlərini aşaraq ərazisini genişləndirməyi də bacardı.
Bu yaxınlarda müəllifin yeni kitabı – “Canım sənə desin” şeirlər toplusu işıq üzü gördü. Bu kitab da əvvəlki poeziya nümunələri kimi oxucuların və söz adamlarının diqqətini cəlb etdi.
“Canım sənə desin” də İnqilab İsağın əvvəlki kitabları kimi uğurlu oldu, oxucu diqqətini özünə çəkə bildi. Lakin bu kitab əvvəlkilərdən fərqli olaraq ağrıyla, həsrətlə daha çox yükləndi. Bilmirəm, bu ötən illərin yanğısıdırmı, ya ümidini yollarda gecikən görən bir ürəyin fəryadıdırmı, ya ümumiyyətlə insan müdrikləşdikcə, yaşa dolduqca daha kövrək olmasındandırmı… ortadakı həqiqət isə bu; “Canım sənə desin”dəki şeirlərin əksəriyyəti kədərlidir:

Mənim ümidlərim gecikən yola,
Mənim ağrılarım əlli çatacaq.

O şeirlər ağrılarla elə yüklənib ki, bu yükün altındakı şair ürəyi sızıldamaya, göynəməyə bilməz. O ürək təkcə öz dərdini, öz ağrısını yaşamır. O ürək bütün bəşəriyyətin, insanların iztirabına yanır. O ürək qara günlərində qara çörəyini dilim-dilim edərək, qara günlülərin gününü özününküləşdirir, özünü əridir:

Bölərdim qara çörəyimi
Qara günlərimlə
Dilim dilim…

O ürək içində bahar gəzdirsə də çölündəki xəzana tapınır, ondan imdad diləyir, o bahar yaralansa belə baharının xatirinə yaralarını gizlətməyə çalışır, ağ-qara, adi günlərinə sözlə boyaq vuraraq al edir, yaşıl edir (yaxud etməyə çalışır), içindəki löyün-löyün (löyün-löyün nə gözəl sözdü deyilmi. Bu səmimi, şirin, lakın artıq arxaikləşmiş ifadəni poeziyaya gətirərək yenidən diriltmək nə gözəldir. Bunun üçün də İnqilab İsağı alqışlamağa dəyər) ümidləri oyatmağa çalışır. Fəqət o ümidlər oyandımı, göyərdimi, bunu oxucu sonda görür və göyərməyən ümidlərə təəssüf edir:

Xəzan yeli, baharımı darama,
Öz içimdə ögey oldum yarama.
Söz boyadım hər ağıma, qarama,
Löyün-löyün ümidləri oyatdım.

Ölümə tapınmaq, çarəni ölümdə bulmaq hər bir yazarın yaradıcılığında əks olunub. Lakin İnqilab İsaq yaradıcılığında ölümü arzulamaq kimi pessimist duyğulara rast gəlmirik. Aşağıdakı bənddə isə o, ölümü arzulayır, ancaq elə gözəl, elə cilalı arzulayır ki, ölüm gözümüzdə ölümsüzləşir. O Torpaq evinə, qəbirə anamgil deyir. Burada oxucu məzardan irpənmir, hətta məzarı sevir, axı ora anagildi….

Loğman olsa, çarə qılmaz
Hər dərdimi bilə-bilə.
Dünya mənə ana olmaz,
Durum gedim anamgilə…

Aşağıdakı misrada isə şair bədii dillə dərdinə elə gözəl sığal çəkir ki, onun sükut içərisindəki dərdini də sevməyə bilmirik:

Dərdlərim hardadı, sükütüm orda,
Məni axtaranlar sükutda tapar.

“Düşüncə” şeirinə nəzər salaq:

Unudulmaz sevdalar
Həsrətinə boyanıb.
Bir körpə yuxusunda
Köhnə divar oyanıb.

Burada mücərrədlik hökm sürsə də, körpə yuxusundakı ecazkarlığa heyran qalır, susan, köhnələn daşı-divarı dilə gətirməsinə inanır, eyni zamanda mışıl-mışıl yatan körpənin bütün sevdaları, həsrəti kölgədə qoyaraq, işıqlı bir sabahı gətirəcəyinə ümid edirik.
Ömür yoldaşına yazdığı şeirdə isə müəllifin xanımını Vətəninə, məmləkətinə bənzədərək Vətəni, məmləkəti kimi əzizləməsinə, oxşamasına heyran qalırıq:

Ilim-günüm bitə-bitə,
Yollarına yetə-yetə,
Qızlarımı öpə-öpə
Məmləkətim dedim sənə.

Və bu heyranlıq aşağıdakı misrada zirvəyə çatır. O sevdiyi insanın gözlərindəki kədəri söküb atmaq, silmək istəyir. Lakin bir həqiqəti də bilir ki, bir ana ürəyi kədərsiz, bir qadın siması qəmsiz ola bilməz. Elə buna görə də şair ömür yoldaşını qəmi ilə bahəm sevir, qəmi ilə oxşayır, onun üzündəki qəmi öpüşlərə qərq edir:

Heç bilmirəm baxışından
Necə söküm kədəri.
Bir nişanə qalmasın bu
kədərin izindən.
Həsrət işığı sönməz,
Buludlar yaman dolub,
Gözlərini yum daha,
Öpüm qəmin üzündən.

Bəzən bir ömrü bir romana, poemaya sığışdırmağa çalışan yazarlar bu istəyinə nail ola bilmir. əslində bir insan ömrünü sətirlərə sığdırmaq elə də asan deyil. “Neyləyim” şeirində isə İnqilab İsaq bir ömrü bir bəndə sığışdırmağı bacarıb:

Saçının rəngini gecə hörərdi,
Heyif, boyağını payızdan alıb.
Elə bil, dünyanın acığı tutub
Bütün heyifini bu qızdan alıb.

İnqilab İsağın bir özəlliyi də şeirdəki qohum sözləri (qafiyələri) ustalıqla sıralaması, yan-yana düzməsi, cilalamasıdır:

Qara günüm yazılsa da ağ şama,
Demə, yolum daha düşüb axşama.
Bu sevdanı təsəlliylə oxşama,
Ovcumdakı çiçəyə bax bu yaşda.

Bu nübarı kim saxladı son aya,
Nə söyləyim o gözələ, sonaya.
Nə çatacaq bu ömürdən sonraya?
Ovcumdakı çiçəyə bax bu yaşda.

Burada “ağ şama”, “axşama”, “oxşama”, “son aya”, “sonaya”, “sonraya” həmqafiyələrinin harmoniyası şeirə lətafət verir, sözü dildə pərvazlandırır.
“Qafiyəsiz baxışlar” şeirinin adı bir poeziyadır, poetik nümunədir. Baxışları məhz qafiyəylə müqayisə etmək məncə İnqilab İsağın poetik kəşfidir. Həm də gözəl kəşfdir, baxış dalğalanır, fikrə yollanır, dağılır, düzülür, qafiyəsini itirir.
Həm də burada metafora artıq metanomiyaya keçir, fərqli bir metanomiyaya.

Eyni dalan, eyni künc,
Qafiyəsiz baxışlar.
Çirkablarda boğulur,
Heyif, körpə yağışlar.

Yalan öpmüş yanaqda,
Körpə günah közərir.
Aldanmış görüşləri,
İndi ayrılıq dərir.

İnqilab İsaq tənhalığını sevir, tənhalığını qoruyur. O, bilir ki, Öz olması, yaratdığı şeirləri, dünyaya fərqli baxışı… məhz tənhalığının bəhrəsidir. Ona görə də hamıya çatmaq, hamıyla bir sırada durmaq istəmir, tənhalığını puç etməkdən çəkinir:

Hamıya gedib çatsam,
Tənhalığım puç olar, – deyir.

Elə mən də şairin bu arzusuna qoşuluram, tənhalığınızı qoruyun, qoruyun ki, hamıdan biri olmayasınız, deyirəm. Və İnqilab İsağın yeni yazılacaq şeirlərini, kitablarını gözləyirəm.

Mənbə: http://kultur.az

Təhminə VƏLİYEVA. Əhməd bəy Ağaoğlunun “İslama görə və islamiyyətdə qadın” əsərin müsəlman qadının səciyyəsi

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin kiçik elmi işçisi,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin (gundelik.info) və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının (edebiyyat-az.com) “Publisistika” şöbəsinin redaktoru.

valiyevatahmina@gmail.com

ƏHMƏD BƏY AĞAOĞLUNUN “İSLAMA GÖRƏ VƏ İSLAMİYYƏTDƏ QADIN” ƏSƏRİNDƏ MÜSƏLMAN QADININ SƏCİYYƏSİ
Açar sözlər: İslam, müsəlman xalqları, qadın, Məhəmməd peyğəmbər, din və şəriət, qadına münasibət, tərəqqi və tənəzzül, tarix və müasir dövr
Key words: İslam, muslim people, woman, the prophet Muhammed, religion and sharia, occasion to woman, progress and decline, history and the modern era
Ключевые слова: Ислам, мусульмане, женщина, пророк Мухаммед, религия и шариат, повод для женщин, прогресс и упадок, история и современность
Əhməd bəy Ağaoğlunun “İslama görə və islamiyyətdə qadın” adlı əsəri ilk dəfə 1901-ci ildə Tiflisdə rus dilində çap edilmişdir. Əhməd bəy Ağaoğlu irsinin tədqiqatçısı Mübariz Süleymanlı “Əhməd Ağaoğlunun “İslama görə və islamiyyətdə qadın” əsərinə elmi-tənqidi yanaşmalar” adlı kitabında əsərin nəşr tarixinə nəzər salmaqla bərabər onun nəşr və tərcümə mətnlərinə elmi-tənqidi aspektdən münasibət bildirmişdir. O qeyd edir ki, əsər ikinci dəfə 1959-cu ildə İstanbulda “İslamlıqda qadın” (“İslamlıkta kadın”), 1985-ci ildə isə Ankarada “İslamiyyətdə qadın” (“İslamiyyetde kadın”) adı ilə nəşr olunmuş və bu nəşrə Səməd Ağaoğlu “Kitab, müəllif və “İslamlıqda qadın” adını daşıyan “ön söz” yazmışdır. Əsəri ilk dəfə rus dilindən türk dilinə tərcümə edən Həsən Əli Ediz olmuşdur. Azərbaycan dilində əsərin ilk dəfə “Ulduz” jurnalında (1990, №3 (275)) çap olunması və geniş elmi ictimaiyyətə çatdırılması Elman Mustafaoğlunun adı ilə bağlıdır. Həmçinin o, “Ölümsüz adam” başlıqlı təqdimat yazısında Ə.Ağaoğlu şəxsiyyəti və fəaliyyətinə obyektiv münasibət bildirmişdir. E.Mustafaoğlu bu işi İstanbul nəşri əsasında həyata keçirmişdir. İstanbul nəşrlərində əsərə əlavə başlıqlar daxil edilmişdir. E.Mustafaoğlunun Türkiyə türkcəsindən Azərbaycan dilinə uyğunlaşdırmasında bir qüsurların olduğunu M.Süleymanlı qeyd edir. Əsərin İstanbul nəşrlərində yer alan bir başlığın – “Peyğəmbərin qız cocuğuna göstərdiyi məhəbbət” (Ahmet Ağaoğlu. İslamlıkta kadın. İstanbul, Nebioğlu Yayınevi, 1959, s.29), “Peyğəmbərin qız cocuğuna göstərdiyi sevgi” (Ahmet Ağaoğlu. İslamiyyette kadın. Ankara, Birey ve toplum yayınları, 1985, s.28) 1990-cı il Bakı variantında “Peyğəmbərin qızına məhəbbəti” şəklində verilməsinə qarşı çıxır (6, 7). Əlbəttə “qız uşağı” və “öz qızı” kəlmələri ayrı-ayrı anlam ifadə edir. Əsər isə daha bəşəri səciyyə daşıyıb İslam dünyasındakı ümumqadın probleminə həsr olunub. Bu baxımdan tədqiqatçının iradını haqlı saymaq olar. M.Süleymanlı bəzi improvizə hallarının mövcudluğunu, sinonimlərin əsərin dilini ağırlaşdırdığını və fransızca istinadların yazılışında diqqətsizliyə yol verildiyini də nəzərə çatdırır. O, “Əhməd Ağaoğlunun “İslama görə və islamiyyətdə qadın” əsərinə elmi-tənqidi yanaşmalar” kitabında əsərin orijinal və tərcümə variantlarını (tərcüməçilər: Həsən Əli Ediz və Rüfət Şərifov) daxil etmişdir. Kitabda yer alan bu əsəri rus dilindən Azərbaycan türkcəsinə Rüfət Şərifov tərcümə etmişdir. Əsəri ədibin külliyyatı üçün isə Kərim Axundov azərbaycancaya çevirmişdir.
“İslama görə və islamiyyətdə qadın” əsərində Ə.Ağaoğlu müsəlman xalqlarında qadına münasibət məsələsini İslam dini mövqeyindən araşdırmışdır. Səməd Ağaoğlunun kitaba yazdığı müqəddimədə qeyd edildiyi kimi, “Ağaoğlunun bütün həyatı boyunca müdafiə etdiyi bəzi prinsiplərin ilk köklərini göstərən bir vəsiqə” hesab olunan bilər (2, 11). Qadın məsələsi Əhməd bəyi hər zaman düşündürmüş, istər elmi və publisistik yazılarında, istər pedaqoji, istərsə də siyasi fəaliyyətində qaldırdığı ən ümdə problemlərdən olmuşdur. Əsər barədə Türkiyədə ilk dəfə geniş surətdə bəhs açan Yusuf Akçuranın sözləri ilə desək “Əhməd bəy bu risaləsində islamın irəliləməsi və geriləməsinə ölçü olaraq “qadın”ı almışdır” (3, 158). Əsərin yazıldığı dövrdə Qərbdə feminizm ideologiyasının geniş vüsət aldığını və qadınların cəmiyyətdə yüksək nüfuz qazanmağa başladığını nəzərə alaraq müsəlman Şərqində qadının tutduğu mövqeyi aydınlaşdırmaq baxımından “İslama görə və islamiyyətdə qadın” əsəri olduqca qiymətli material verir. Tədqiqatçı Bəsirə Əzizəliyeva əsər barədə “zamanın çox mühüm aktuallığı kimi meydana çıxmış, qlobal düşüncənin, dövrün tələblərinin müsəlman cəmiyyətindəki qadınların vəziyyəti ilə nə qədər uyğun olub-olmaması sualı araşdırılmışdır” (5, 6) deyərək onun məhz zamanın tələbi ilə yarandığını qeyd edir. Əsərdə İslamda qadına verilən hüquqlar ilə İslam ölkələrində qadınlara tanıdılan hüquq və azadlıqlar qarşılaşdırılır. Ə.Ağaoğlu Qərbin Məhəmmədə (s.ə.v) dair fikirlərini səciyyələndirmək üçün Lavellenin “Fransız ədəbiyyatı tarixi”, Kazan missionerlərinin “Bizansın müsəlmanlar əleyhinə ədəbiyyatı”, Edel de Merilin “Poesies popularies latınes du moyen age”, E.Renanın “Din tarixinə dair etüdlər”, F.Mişelin “Məhəmmədin romanı” kimi qaynaqlara istinad etmişdir.
Əhməd bəy Ağaoğlu Qərbdə İslam dininə və onun peyğəmbərinə qarşı mövcud olan qərəzli fikirlərə yer verməklə yanaşı onlara münasibətini obyektiv surətdə bildirir. Ədib İslam dini və peyğəmbəri barədə yetərincə məlumatlı olmayan başqa xalq və başqa din nümayəndələri tərəfindən İslam dini və Həzrəti Məhəmməd (s.ə.v) barədə yanlış təbliğat aparılmasını, İslam peyğəmbərinin “dəvələr çarvadarı”, “yalançı ərəb peyğəmbəri” adlandırılmasını, onun “qızıl büt Maqom” şəklində təsvir edilməsini məqbul hesab etmir. Bunu islama dair ilkin təsəvvürlərin təcəssümü kimi səciyyələndirir və bu cür fikirlərin İslam dini haqqında yetərsiz məlumatdan qaynaqlandığını bildirirdi. Zamanla müqəddəs “Qurani-Kərim” abidəsinin Qərbdə öyrənilməsi avropalıların İslama qarşı münasibətinin dəyişilməsinə səbəb oldu. Bu isə XIX əsrin ikinci yarısında gerçəkləşdi. Ədib Şekspir, Volter, Leybnitsin kütləni əyləndirmək üçün peyğəmbər haqqında uydurulan komik əhvalatlar, yazılan pamfletlər qarşısında öz təəccübünü və təəssüfünü gizlətmir. Məşhur italyan yazıçısı Dante “İlahi komediya”sında Məhəmməd peyğəmbəri (s.ə.v) qədim dövr müdrikləri içərisində göstərdiyinə görə tonqalda yandırılmaq qorxusu ilə onu Fra Dolçino və Bertrano de Born kimi nifaq salanların arasında, cəhənnəmdə təsvir etməsi, yaxud italyan memar Orkaniya Pizanın Kampo-Santasında peyğəmbəri Averroes və Antixrist kimi bütün dinlərə nifrət bəsləyənlər sırasında verməsi və hətta papalığa yüksələ bilmədiyindən onun öz yoldaşlarından qisas almaq məqsədilə “yeni din” uyduran şəxs şəklində təsvirikimi faktlar da əsərdə yer alır. Hətta elmdə də belə təzahürlər özünü göstərirdi. Əhməd bəy göstərir ki, ingilis alimi Karl Foster 1829-cu ildə nəşr etdirdiyi iki cildlik əsərində peyğəmbər “Daniilin öncəgörmələrinin səkkizinci hissəsində təsvir edilən keçinin kiçik buynuzu” (6, 54) şəklində verilmişdir. Təəssüf doğuran bu cür təsvirlərin katolik kilsəsinin yüksək nüfuza malik dövrlərdə meydana çıxması kilsə hakimiyyəti faktoru ilə də bağlı ola bilər. Görkəmli ədəbiyyatşünas Əziz Mirəhmədov məlumat verir ki, adı çəkilən və Əhməd bəyin tənqid hədəfinə çevrilən bu müəlliflərə ərəbşünas Y.Belyayev də “Ərəblər islam və ərəb xilafəti erkən orta əsrlərdə” əsərində eyni qiyməti vermişdir (4, 56). Y.Belyayev həmin əsərində alman ərəbşünası Q.Qrimin “Məhəmməd” əsərində İslamın yalnız din deyil, sosialist hərəkat kimi səciyyələndirməsinə qarşı çıxır.
Sual yaranır: iki qüvvətli din – Xristianlıq ilə İslam arasında qəti sərhəd çəkmək mümkündürmü? Necə ki katolikliklə provaslavlıq, şiəliklə sünnilik arasında mütləq hədd qoymaq olmur, bu iki din münasibətlərində də elədir. Onlar bir məxəzdən, bir mənbədən qaynaq götürür. Şiəliklə sünnilik İslamın, katolikliklə provaslavlıq Xristianlığın iki tərəfidirsə, bu iki qüvvətli din də elə. Hər ikisi təkallahlığa xidmət edir. Əhməd bəy də, XX əsr Qərbinin fikirlərinə şərik çıxaraq bu iki din arasında mənəvi bağ olduğunu bildirirdi. Bu barədə ingilis şərqşünası Maks Müller yazırdı: “İllər ötəcək xristianlar Məhəmmədi İsanın silahdaşı, İslam dinini isə xristianlığın məzhəbi kimi tanıyacaqlar; və onda həm xristianlar, həm də müsəlmanlar onların tarixində baş verən mübarizə və qarşıdurmalara təəccüb edəcəklər” (6, 56). Bu fikrə rus alimləri V.Solovyov və Petrov da şərik çıxırdı. Əhməd bəyin sözləri ilə desək, “bu gün dinlər emosional münasibət predmeti deyil, mənəviyyatın orijinal təzahürlərini” əks etdirir. O, qadın mövzusuna dair “müsəlmanlar arasında Məryəm bəzi xristian sektalarda olduğundan daha hörmətlidir” (6, 56) şəklində münasibətini bildirir və Məhəmməd peyğəmbərin Həzrəti Məryəm haqqında səsləndirdiyi fikri “ilahi ruhun anası olan Məryəmdən sonra Fatimə ikinci qadındır” sitat gətirməklə bu mənəvi bağa bir işarə edir və eləcə də Quranda Məryəmin adı hörmətlə anılır.
Əhməd bəy Ağaoğlu Qərbin İslam barədə təsəvvürləri ilə oxucusunu tanış etdikdən sonra qadın probleminə müsəlman xalqlarının düşüncəsi ilə İslam dini ideologiyasının qarşılaşdırılması zəminində araşdırır. O, müsəlman qadının bugünkü vəziyyətinə əsaslanaraq “İslam və qadın” problemini analiz etməyin aprior nəticə verəcəyini bildirirdi. Müsəlman Şərq xalqlarının islamaqədərki dövrdə qadınların vəziyyətini təsvir edən ədib göstərir ki, bədəvi ərəblərdə qız uşağının dünyaya gəlməsi bəd əlamət hesab edilmiş, allahların qarğıdığı ailəyə qız övladı göndərdiyi barədə təsəvvürlər var idi. Əksər hallarda qız uşaqları diri-diri quma basdırılır, başqasına satılır yaxud bir ev heyvanı ilə dəyişdirilirdi. İbn Xəldun göstərir ki, bu qadınlar ərlərinə və kişi cinsinə mənsub olan valideynlərinə aid olan “malın varisi” olmaq hüququndan da məhrum idilər. İslamaqədərki dövrdə ərəblərin yaşam tərzində kəbinlərin əxlaqi öhdəlik deyil, təsadüfi birləşmə xarakteri daşıması, poliqamiyanın (çoxarvadlılıq) baş alıb-getməsi, ümumiyyətlə ailə dəyərlərinin olmaması və cahiliyyə dövrü ərəb qadınlarının ictimai yerlərdə “varlı tacir axtarışına çıxması” kimi hallar hökm sürürdü. Ədibin ərəblərin islamaqədərki həyat tərzinin təsvirini verməsi İslamın ərəb yaşam tərzində və əqli düşüncəsində oynadığı rolu göstərmək, qadın probleminə bədəvi ərəb nəzərindən baxmaq üçün olduqca faydalıdır. O, təkcə ərəb xalqlarında deyil, türklərdə və farslarda “İslam və qadın” problemini şərh edir. Əgər Misirdə, Ərəbistanda, İranda qadının “qul”a çevrildiyini görürüksə, türk qadınları öz ərləri ilə döyüşə gedir, cəsurluğu ilə seçilir. Türk qadınlarıının örtünməsi İslam dini ilə əlaqədar olmuşdur. Müsəlman türk qadınları arasında xəlifə Harun ər-Rəşidin xanımı Heyzaran böyük nüfuz sahibi olmuş, “Əmir” və “Valid Sultan” titullarına yiyələnmişdi. Atabəyin xanımı Saada-Tarxan-xanım naib vəzifəsini yerinə yetirmiş, Atabəylər ailəsindən olan Alma Xatın Şirazda çarlıq etmişdir. Səlahəddin Əyyubinin xanımı Xədicə isə Dəməşqdə məktəb və kolleclərin əsasını qoymuşdu. Fars qadınlarının islamdan öncəki durumunu təsvir edərkən İran şairi Firdovsinin “Şahnamə”sinə və M.Darmsteterin “Zənd Avesta” əsərinə isnad edir: “Qədim İranda qadın tamamilə kölə halında idi. O, bütövlükdə bir dustaq kimi ömür sürürdü, Allahın işığına da həsrət idi. Mülki qanunlar qadının alınıb-satılmasına da icazə verirdi. Darmsteterin “Zənd Avesta” əsərində deyildiyi kimi, dini qanunlara görə oğlan öz anası, bacısı, xalası, bibisi, bacısının və ya qardaşının qızı ilə evlənə bilərdi. Qadınlığın müəyyən təbii günlərində İranda qadınlar ev-eşikdən uzaq daxmalara çəkilməli idilər. Onlara yemək-içmək gətirən adam əvvəlcə qulaq və burun dəliklərini tıxaclamalı və əllərinə əski sarımalı idi; çünki bu vaxt həmin qadınların vücudu, hətta onları əhatə edən hava və əşya ilə təmasda olmaq murdarlıq hesab olunurdu” (6, 59).
Azadlığı və hüquqları əldən alınmış qadınların əzəli müdafiəçisi olan Həzrəti Məhəmmədin dinində – İslamda qadın mərkəzi yer tutur, ona müvafiq azadlıqlar verilirdi. Təsadüfi deyil ki, “Qurani-Kərim”in 16 surəsində (“Bəqərə”, “Ali İmran”, “Nisa”, “Maidə”, “Yusif”, “İbrahim”, “Nəhl”, “Məryəm”, “Nur”, “Nəml”, “Qəsəs”, “Əhzab”, “Rəhman”, “Mücadilə”, “Təlaq”, “Buruc”) qadın probleminə toxunulmuşdur. Kitabın irihəcmli surələrindən birinin “Nisa” (“Qadınlar”, 176 ayə) adını daşıyır və surənin mərkəzi problemi qadındır. “Ey insanlar! Sizi tək bir şəxsdən (Adəmdən) xəlq edən, ondan zövcəsini (Həvvanı) yaradan və onlardan da bir çox kişi və qadınlar törədən Rəbbinizdən qorxun!” (1, 55) sözləri başlayan “Surətun-Nisa” qadına xor baxıldığı zamanda bir inqilabi çağırış kimi səslənir.
“Məni hansı günahıma görə öldürürsən?” sualı ilə üzləşən valideynlərə “öz uşaqlarınızı öldürməyin!” çağırışı ilə səsləndi. Qız övladlarına məhəbbəti öz qızı Fatiməyə sevgisi ilə göstərdi. “Cənnət anaların ayaqları altındadır” dedi. Cahilliyə dövründə yüzə yaxın arvadı olan qəbilə başçılarının sayı az deyildi. Poliqamiyaya qarşılıq kəbinlərin sayı dördlə məhdudlaşdırılması oldu. Ancaq hər birinə qarşı ədalətli olmaq şərtilə, yəni eyni cür davranmalı, eyni rəftar edilmək şərtilə. Bu isə faktiki olaraq monoqamiyaya gətirib çıxarmalı idi. Çünki ağır şərtlər altında dörd qadınla evli olmaq olduqca çətindir. “Quran”da bu barədə deyilir: “Siz heç vaxt qadınlarınızla tam mənada ədalətli münasibətlər qura bilməzsiniz … Əgər sizin bütün qadınlarınıza münasibətdə ədaləti gözləyəcəyinizə az da olsa şübhəniz varsa bir qadınla evlənin. Bu, ədalətsizliyə yol verməməyin, günah işlətməməyin ən yaxşı vasitəsidir”. Hətta qadınlar tərəfindən xəyanətlə üzləşildiyi halda onları bağışlamaq məqbul hesab edilir və dörd şahid istənilir. Boşanma məsələsi isə “talaq” qaydası ilə həyata keçirilirdi. “Tadcamunn” adı ilə bilinən adətə – “ər axtarmaq” məqsədilə ictimai yerlərə açıq-saçıq geyimlərdə gedənlərə, peyğəmbərin yanına gələnlərə qarşı əvvəlcə eyib yerlərinin örtünməsi, daha sonra “hicab” buyuruldu. Ərəblərdə guşənişinliyin Məhəmməddən xeyli əvvəl mövcud olduğunu bildirən Ə.Ağaoğlu tarixə müraciət edərək peyğəmbər və ilk xəlifələr dövründə kişilərlə qadınların eyni məclisdə oturması, ictimai yerlərdə söhbət etməsi və hətta Ayişənin orduya başçılıq etməsi kimi faktları misal gətirir. İlk çıxışlarından ömrünün sonuna qədər qadın hüquqlarının müdafiəçisi olan Məhəmməd peyğəmbəri qadınlar daha çox himayə edirdilər. Bütün var dövlətini din yolunda xərcləyən Xədicə, ərindən gizlin islamı qəbul edib Həbəşistana qaçan Ümmü Həbibə, Ömərin islamın qəbul etməsində böyük rolu olan bacısı Fatimə buna ən yaxşı örnəklərdir.
Əhməd bəy Ağaoğlu müsəlman qadınlarının təkamül tarixini dörd dövrə bölürdü: “1. Məhəmməddən Əməvilərin hakimiyyətə gəlmələrinə qədərki dövr; 2. Əməvilərdən türk hakimiyyətinə qədərki dövr; 3. Türk hakimiyyəti dövrü; 4. Qadının qəti alçalması dövrü” (6, 66). İslamın ilkin dövrü bu tarixi təkamül dövrünün birinci mərhələsini əhatə edir. Məhəmməd peyğəmbərin və dörd xəlifənin – Həzrəti Əbubəkr, Həzrəti Ömər, Həzrəti Osman, Həzrəti Əlinin hakimiyyəti dövründə müsəlman qadınlarında “ciddilik və əxlaq möhkəmliyi, din yolunda əzablara dözmə, qəhrəmanlıq şövqü, poeziyaya və moizəyə meyil” əsas təşkil edirdi. Müsəlman qadınlarında Xədicə, Fatimə, Aişə kimi İslam cəbhəsinin öndə gedən qadınlarından nümunə götürüb yeni zəminli xarakter – “İslam qadını” formalaşırdı. Bütün var-dövlətini İslam uğrunda fədakarcasına sərf edən, güclü qohumları ilə mübarizəyə girişən Xədicə İslam qadınları üçün güc, səxavət, Fatimə dözüm və səbat rəmzi kimi səciyyələnirsə, Aişə isə kiçik yaşlarından peyğəmbər əxlaqı ilə böyüyən qadınların simvolu idi. İslam dininin və onun peyğəmbərinin qadına olan humanist mövqeyi, qadına hüquq və azadlıqlar tanıması islamın ilkin dövrlərində qadınlara olan münasibətin yüksəlməsinə səbəb oldu. İslamın sonrakı dövrlərində qadınların nüfuzunun artması bu yöndə Həzrəti Məhəmmədin (s.ə.v) apardığı əzmkar mübarizə və qazandığı ilk uğurlarla əsaslı surətdə bağlı idi. Əlbəttə İslamın ilk uğurlarında Belal, Xədicə kimi qadınların da rolu az deyildi. Qadınlar peyğəmbərə böyük rəğbət göstərirdi. Fransız alim Ernest Renan bu barədə qeyd edir: “Qadınların rəğbəti peyğəmbərin fəaliyyətinin ilk çağlarında öz ünvanına eşitdiyi təhqirlərə dözümlü olmağa məcbur edirdi” (6, 66).
Müsəlman qadınlarının təkamül tarixinin ikinci dövründə – Əməvi xəlifəsi Xişam və Validin hakimiyyəti zamanında müsəlman qadınlarının daha da tərəqqi etdiyini bildirən Ə.Ağaoğlu onların təlim-tərbiyəsinin kişilərlə bərabər aparıldığını, onların poeziya, natiqlik kimi sənətlərə yanaşı müxtəlif bilik sahələrinə yiyələndiklərini qeyd edir. Bu dövr müsəlman qadınlarının mənəvi kamillik nümunəsi olaraq İbn Həllaqın “Bioqrafik Ensiklopediyasına” əsaslanaraq Əhməd bəy də İmam Hüseynin qızı Sükeynəni göstərir. O, ensiklopediyada “dövrün qadınları içərisində gözəllikdə, zəkada və xeyirxahlıqda birinci qadın” şəklində təsvir olunur. Dövrünün qibtə olunan qadını Sükeynə barədə “Xəlifəlik dövründə mədəniyyət” kitabının müəllifi de Slane, fransız şərqşünası Perron böyük rəğbətlə bəhs açmışlar. Bu mənbələrdə Sükeynənin nəinki qadınlar, həm də kişilər arasında böyük təsir gücünə malik olduğu qeyd edilir. Onun geyimi, duruşu, davranışı təqlid edilir, qadınlar hər cəhətdən ona bənzəməyə çalışırdılar. Ondan məsləhət almaq üçün uzaq yerlərdən ziyarətinə gəlirdilər. Ə.Ağaoğlu hətta Sükeynənin şərəfinə “Turrat-ül-Sükeynə”sarığının hazırlandığını bildirir. Əziz Mirəhmədov Sükeynənin müsəlmanlar arasında unudulmasına təəssüfünü bildirir və “bu fakt bir də ona görə ibrətli və acıdır ki, Sükeyna ilə eyni vaxtda yaşamış və “İncilin eynən icrasını tələb edən Rabiənin məqbərəsi dini bir ziyarətgaha çevrilmiş” və Xaqani kimi şairlər fəxrlə öz analarını onunla müqayisə etmişlər” (4, 67)
Abbasilər dövrü qadınlarının xronikasını verən Ə.Ağaoğlu “ərəb mədəniyyəti Abbasilər dövründə yüksəlib sonra birdən iflasa uğradığı kimi müsəlman qadını da öz inkişafında ən yüksək səviyyəyə çatıb birdən geriləməyə başladı” (6, 72) – sözləri ilə III dövrü səciyyələndirir. O, bu iflası əxlaqın pozulması, həyat tərzində sadəliyin itirilməsi və farsların, suriyalıların təsiri ilə bağlayır. Abbasilər farsların köməyilə İranda hakimiyyəti ələ keçirdiklərindən onlarda iranpərəstlik özünü açıq-aşkar göstərirdi. Fars mədəniyyəti İslam mədəniyyətini zənginləşdirsə də İslamın öz qüdrətini itirməsində böyük rol oynadı.
Abbasilərin hakimiyyətinin ilk dövrlərində müsəlman qadınları elmə, sənətə yiyələnir və hətta idarəçilikdə də təmsil olunurdular. Ədib “Biliyə qarşı meyil, mənsəbindən asılı olmayaraq o dövrün bütün qadınları üçün xas idi” (6, 77) sözləri ilə müsəlman qadının keçdiyi bu tarixi dövrü səciyyələndirir. İlk abbasi Əbül-Abbasın xanımı Ümmü Sələmə, xəlifə Məhdinin xanımı Heyzaran xəlifə Harun ər-Rəşidin həyat yoldaşı Zübeydə, xəlifənin bacısı Abbasə bu dövrün nüfuzlu qadınları idi. Ə.Ağaoğlu tarixçi Məsudinin “Qızıl çöllər” əsərindən “onun ərinə təsiri o qədər böyük idi ki, əri onunla məsləhətləşmədən, bəzən isə hətta onun razılığı olmadan heç bir məsələyə dair qərar verməzdi” (6, 74) sitatını gətirərək Ümmü Sələmənin necə təsir gücünə malik olduğunu göstərir. Qabaqcıl fəaliyyəti ilə seçilən, kasıbları, şair və ədiblərin himayəçisi Heyzaran da həm xəlifə əri üzərində olduqca güclü təsirə malik idi, həm də xalq arasında xeyriyyəçiliyi və səxavəti ilə hörmət qazanmışdı. Bir çox Şərq və Qərb yazıçılarının diqqətini özünə cəlb etmiş, ağıllı, xeyirxah, sadədil və gözəl qadın – Zübeydə həm abadlıq, idarəçilik işlərində yaxından iştirak edir, həm də “kasıb şair və yazıçıların himayədarı” idi. Əbəs yerə Əhməd bəy “Bağdad şəhəri öz şöhrəti və əzəmətinə görə məhz bu qadına minnətdar olmalıdır” (6, 75) sözlərini demir və onun təkcə Bağdad deyil, Ərəbistan üçün gördüyü işləri sadalayır. Abbasə də Zübeydə kimi xilafətin ictimai və ədəbi həyatında fəal iştirak edirdi və öz gözəl məziyyətləri ilə seçilirdi. Ancaq onun Bərməkilərdən olan gənc sərkərdə Cəfərlə nakam sevgi macərası bu dövrün əxlaq qaydalarını və xəlifə Harun ər-Rəşidin xarakterini açan cəhətləri özündə əks etdiyinə görə bir çox ədib və tarixçilərin diqqətini çəkmişdi. Ə.Ağaoğlu hətta bununla bağlı şərqlilərdə rəvayət və məsəllərin yarandığını bildirir və “xoşbəxtliyə bel bağlama – o, Bərməkilərə də xain çıxdı” (6, 76) məsəlini nümunə göstərir.
XVI əsr yazıçısı Siyutinin “… Bu dövrdə xəlifələrin zəifliyi ucbatından hakimiyyət tamamilə qadınların əlinə keçmişdi və iş o yerə çatmışdı ki, gənc xəlifənin anası dövləti müstəqil idarə edirdi; … o, öz adından qanunlar çıxarırdı” (6, 77) sitatı xəlifə I Matazidin xanımı Katr ül-Nadanın fəaliyyətini səciyyələndirir. Məhz Əhməd bəy Katr ül-Nada barədə ilkin məlumat verdikdən sonra bu sitatı gətirir. Katr ül-Nada şəxsiyyəti ilə XX əsr müsəlman qadını arasında ciddi fərq və hətta təzad vardı. İdarəedici qadınlar arasında iki Misir şahzadəsinin – Sitt ül-Mülk və Saqrru-Durun da adı çəkilməlidir.
Dövrün öz elmi, biliyi ilə seçilən qadınları sırasında Ə.Ağaoğlu Bağdad mədrəsələrində ədəbiyyata dair mühazirələr oxuyan Fəxrun-Nisənin, kişi və qadınlar üçün teologiya kursu keçən Ümmül-Xeyr Fatimənin, məşhur Şafinin müəllimi olan Seidey Nəfisənin adını çəkir. Bu dövrdə müsəlman qadını həm də şücaəti ilə seçilirdi. Əmir Asamanın tərcümeyi-halında dediyinə görə xaç yürüşlərində onun anası və bacısı, xəlifə Mənsurun dövründə Bizansla müharibədə iki qadın qohumu iştirak etmiş və hərbi geyimdə vuruşmuşlar. Ə.Ağaoğlu müsəlman qadınlarının İran təsirinə uyaraq kosmetika və hərəm intriqalarına hədsiz qurşanması onları elmdən, sənətdən uzaqlaşdırmaqla qalmadı, hətta nüfuzlarını itirmələrinə səbəb oldu. Hərəmxanalar isə farslardan müsəlmanlara keçmiş adət idi. Qadınların əqli fəaliyyətdən uzaqlaşıb passiv hərəm həyatına keçidi onların tənəzzülünün başlanğıcı idi. Misir, Hindistan və İspaniyada yaşayan müsəlman qadınlarının da ümumi səciyyəsini verən ədib müsəlmanların nicatının qadın məsələsi və əlifba islahatından asılı olduğunu bildirir. Əhməd bəyin müsəlman qadınlarının tarixi inkişafını izləyərkən bu və ya digər dövrdə qadının yüksəlişinin də, süqutunun da maariflə bağlılığı ən dəqiq faktor kimi qarşıda dayanır. Qadın oxuduqca, elmə, təhsilə yiyələndikcə yüksəldi və təkcə özü yüksəlmədi. Öz ailəsini və cəmiyyətini də yüksəltdi. Qəliz ərəb qrafikalı əlifbadan qurtulmaq XIX və XX əsr Azərbaycan ziyalılarının həllinə ən çox çalışdığı məsələlərdən idi. Bu əlifba maariflənmənin qarşısında böyük əngəl idi. Məhz bu səbəbdən Ə.Ağaoğlu da əlifba islahatının keçirilməsini vacib sayırdı. Yusuf Akçura Əhməd bəyin islam qövmlərinin qurtuluşu üçün “qadın” və “əlifba” problemlərinin islahı məsələsini qoymasını təqdir edir.
Ə.Ağaoğlu bu iki məsələni İslam dünyasının qatı düşməni hesab edərək şəriət əhlini Quranı və dini təhrif etməkdən yaxa qurtarmağa çağırır. Ədib məşhur türk şairi Ömər Xəyyamın “İslamın özü heç bir qüsura malik deyil, bütün qüsurlar bizim müsəlmançılığımızdadır” (6, 58) – sözlərini xatırladaraq İslamda qadına verilən hüquqları məhz “müsəlmançılığın” əldən almasına işarə edirdi.
Əhməd bəy Ağaoğlunun “İslama görə və İslamiyyətdə qadın” əsərində qaldırılan problemlər təəssüflər olsun ki, bu gün də tam olaraq öz həllini tapmayıb və öz aktuallığını saxlayır. Müsəlman qadını bir zamanlar yüksəldiyi zirvəyə hələ də qalxa bilmir. Hərəmxana yoxdursa da, məişət qayğıları sənətə marağın qarşısında bir əngələ çevrilibsə, geyim-keçimə həddən ziyadə vurğunluq təhsilə, elmə həvəsi azaldıb. Necə deyərlər, hər dövrün öz problemi…!
Əhməd bəy Ağaoğlu İslam dünyasının XX əsrdəki (və eləcə də bugünkü) vəziyyətə gəlməsini fars və Suriya mədəniyyətlərinin pozucu təsiri ilə bağlayır. O, müsəlman xalqlarının ilkin islamdan uzaqlaşması, qadının sosial və kültürəl mövqeyini itirməsi bu təsirlərə uyumla əlaqələndirir. Zamanla bu əks-təsirlər türk xalqlarına da nüfuz etmişdi. Ə.Ağaoğlu müsəlman xalqları arasında pozucu təsirlərə uymayan türk-tatarlar və İspaniya mağribiləri arasında sərbəstliyin qalmasını qeyd edir. Mübariz Süleymanlı bunu “ənənəvi fars kültürünün üstünlüyü düşüncəsindən uzaqlaşaraq azərbaycanlıların modern milliyyətçi idealına yaxınlaşması” (6, 19) ilə əlaqələndirir. Bildirək ki, türklər islamdan öncə də sərbəst yaşam sürmüşlər və islamın gətirdiyi yeni yaşayış, yeni düşüncə onların qadın azadlığını əldən almamışdı. Ənənəvi fars kültürü bu qadınların düşüncə və yaşam tərzinə təsir etdikcə onlar xarakter etibarilə dəyişmiş, əvvəlki nüfuz və sosial hüququnu itirmişlər. Qadının əsarət zəncirləri ilə hüququnun əldən alınmasını İran İslam Respublikasında və Suriya, Livan kimi ərəb ölkələrində bu gün də qalmaqdadır. Şərqdə ilk dəfə qadına səsvermə hüququ verən Azərbaycan türkləri və qadını sosial fiqur kimi tanıyan, ölkələrinin ictimai-siyasi həyatında yaxından iştirak etmələrinə imkan yaradan ümumən türk xalqlarının islamlığında ilkin islama yanaşma meyli aşkar görünür.
Ədəbiyyat:
1. “Qurani-Kərim”in Azərbaycan dilinə mənaca tərcüməsi. (Ərəb dilindən tərcümə edənlər: akademik Ziya Bünyadov, akademik Vasim Məmmədəliyev). Bakı, “Şərq-Qərb” Nəşriyyat evi, 2012, 568 s.
2. Ahmet Ağaoğlu. İslamlıkta kadın. İstanbul, Nebioğlu Yayınevi, 1959, 60 s.
3. Akçura Y. Türkçülüğün tarihi. İstanbul, Kaynak yayınları, 2001
4. Mirəhmədov Ə. Əhməd bəy Ağaoğlu. Bakı, Ərgünəş, 2014, 264 s.
5. Əzizəliyeva B. Əhməd bəy Ağaoğlunun İslam dünyasında qadına münasibət barədə düşüncələri // 525-ci qəzet, 13 dekabr 2016, s.6
6. Süleymanlı M. Əhməd Ağaoğlunun “İslama görə və islamiyyətdə qadın” əsərinə elmi-tənqidi yanaşmalar. Bakı, 2008, 148 s.
7. Ufuk Özcan. Yüzyıl döneminde batıcı bir aydın Ahmet Ağaoğlu ve rol değişikliyi. İstanbul, Kitabevi, 316 s.

Təhminə Vəliyeva
ƏHMƏD BƏY AĞAOĞLUNUN “İSLAMA GÖRƏ VƏ İSLAMİYYƏTDƏ QADIN” ƏSƏRİNDƏ MÜSƏLMAN QADININ SƏCİYYƏSİ
Xülasə: Əhməd bəy Ağaoğlunun “İslama görə və islamiyyətdə qadın” əsəri İslamın mərkəzi problemlərindən biri olan qadın probleminə həsr olunmuşdur. Əsərdə müsəlman qadını problemi tarixi və müasir aspektdən tədqiq olunur. Burada qadın problemi müxtəlif zamanlarda – islamaqədərki dövr, İslamın ilk illəri, Əməvilər, Abbasilər dövrü və XIX əsr, XX əsrin əvvəllərində araşdırılır. Əhməd bəy müasiri olduğu dövrdə qadın məsələsini canlı həyatdan aldığı konkret nümunələrlə verir. Lakin islamaqədərki dövrdə, Məhəmməd peyğəmbər və İslam xəlifələri zamanında müsəlman xalqlarında qadının vəziyyəti onların məişət həyatını və düşüncə tərzini ifadə edən etibarlı elmi qaynaqlara əsasən şərh edilir. İslamdan öncə və islamın müxtəlif dövrlərində qadına qarşı mövcud olan münasibət burada öz əksini tapır. Bu isə konkret problem üzrə tarixən müqayisə aparmağa əsaslı material verir.
Qadınların İslamın ilk dövrlərində hərarətlə İslamı dəstəkləməsini Əhməd bəy Ağaoğlu islamaqədərki dövrdə onların acınacaqlı vəziyyəti ilə əlaqələndirir. Əsərdə İslamın qadına verdiyi hüquq və azadlıqlar önə çəkilir. Əhməd bəy Ağaoğlunun İslamda qadın məsələsini bu qədər qabartmasının əsas səbəbi isə islamiyyətdə qadına qarşı olan münasibətdir. Qadını ictimai həyatın ən önəmli parçası hesab edən Əhməd bəy qadınların hüquq və azadlığının tanınması tərəfdarıdır.
Tahmina Valiyeva
THE CHARACTER OF MUSLİM WOMAN İN AHMAD BAY AGHAOGHLU’S “WOMAN İN İSLAM AND İSLAMİC WORLD”
Summary: Ahmad Aghaoghlu’s “Woman in İslam and İslamic world” was devoted to the woman problem which was the main issue of İslam. İn this work the problem of muslim woman was investigated on historical and modern aspects. The woman problem has explored here at different times – in pre-İslamic period, the early years of İslam, the Amavis, the Abbasies and in the end of the 19th century and early 20th century. Ahmad bay showed about this topic with specific examples in modern, real life. But in this work, the condition of woman in muslim people was talked in the period of pre-islamic, the prophet Muhammed and the İslamic caliph’s time, it based on reliable scientific resources, showing their lifestyle and the way of thinking. The occasion to muslim woman has reflected in pre-islam and different periods in there. This gives important material to compare on a specific problem.
Ahmad bay Aghaoghlu attributes women’s strongly support to İslam in the early years of İslam with their pitiful situation in the pre-islamic period. İn this work the rights and freedoms are highlighted that giving by İslam to women. The main reason of Ahmad bay Aghaoghlu’s women issues in İslam promotion is the attitude to women in the islamic world. Ahmad bay who sees women as the most important part of public life, defends the recognition of women’s rights and freedoms.
Тахмина Валиева
ХАРАКТЕР МУСУЛЬМАНСКОЙ ЖЕНЩИНЫ В АХМАД БЕЙ АГАГОГЛУ «ЖЕНЩИНА В ИСЛАМЕ И ИСЛАМСКОМ МИРЕ»
Резюме: «Женщина в исламе и исламском мире» Ахмада Агаоглу была посвящена проблеме женщин, которая была главной проблемой Ислама. В произведение проблема мусульманской женщины была исследована в историческом и современном аспектах. Проблема женщин рассматривалась здесь в разное время – в доисламский период, в первые годы Ислама, Амависа, Аббасий, а также в конце 19-го и начале 20-го века. Ахмад Бэй показал на эту тему конкретные примеры из современной, реальной жизни. Но в этой произведение о положении женщины в мусульманских людях говорилось в период до-ислама, пророка Мухаммеда и времени исламского халифа, оно основывалось на надежных научных ресурсах, показывая их образ жизни и образ мышления. Повод для мусульманки отразился в доисламе и разных периодах там. Это дает важный материал для сравнения по конкретной проблеме.
Ахмад бэй Агаоглу приписывает женщине решительную поддержку Ислама в первые годы Ислама и их жалкое положение в до-исламский период. В этой произведение подчеркиваются права и свободы, которые дает Ислам женщинам. Главная причина женских проблем Ахмада Бэй Агаоглу в продвижении Ислама – это отношение к женщинам в исламском мире. Ахмад Бэй, который считает женщин наиболее важной частью общественной жизни, защищает признание прав и свобод женщин.

SUMQAYIT ELƏ GÖZƏL ŞƏHƏRDİR Kİ…

Sumqayıt şəhərinin 70 illik yubileyinə həsr edirəm.

Sumqayıt elə gözəl şəhərdir ki…

Mavi gözlü Xəzərimin sahilində şahə qalxan dalğalara sinə gərən məğrur şəhərim. Bəzən də sakit, həlim dalğaların laylasıyla baş-başa verib uyuyan, dincini alan şəhərim. Geniş və səliqəli küçələr, tıxacsız yollar, ruha rahatlıq gətirən parklar, xiyabanlar, göz oxşayan yaşıllıqlar, gül-çiçəklər…

Sumqayıt elə gözəl şəhərdir ki…

Əlini cibinə qoyub piyada gəzmək istəsən bir də baxarsan ki, bircə saata şəhərin bu başından o biri başına gedib çatmısan. Və gəzməkdən yorulmamısan, əksinə, həm özün dinclik tapmısan, həm də ruhun. Avtobus lazımdırsa saatlarla gözləmirsən, hər marşrut öz intervalında gəlir. Mən hələ hər tərəfə az qala iki-üç alternativin olmasını demirəm. 7 nömrəli marşrut da ki, öz gözəlliyində. Şəhər turuna çıxmaq istəyirsən, buyur min, şəhəri dolan, gözəlliklərdən feyziyab ol, dolanıb gələndən sonra da elə mindiyin yerdəcə düş.

Sumqayıt elə gözəl şəhərdir ki…

Başdan-başa çiçəklənən, gözəlləşən şəhərim mənim. Küçələrdən keçəndə hiss edirsən ki, ətrafa xoş bir ətir yayılıb. O saat bilirsən ki, hansısa dükana yenicə isti zavod çörəyi gətiriblər. Bu həm də şəhərimizin ekoloyi cəhətdən təmizliyindən xəbər verir. Onilliklər öncə şəhərə o qədər yad iy, qoxu buraxılırdı ki, başqa iyləri hiss etmək olmurdu. İndi isə şəhərimiz regionun ən təmiz və ən gözəl şəhərlərindən biridir. Zərərli və zəhərli zavodlar ləğv edilib. Yerində dünya standartlaarına cavab verən yeni müəssələr inşa olunub. Milyonlarca ağac, kol bitkiləri, gül-çiçək əkilib, şəhərim yaşıllıqlar diyarına çevrilib.

Sumqayıt elə gözəl şəhərdir ki…

Yaradılan nümunəvi məhəllələr, abadlaşan küçələr, parklar, dünya gözəli bulvar kompleksi adamı heyran edir. Bulvar demişkən, dənizkənarı bulvarımız çox möhtəşəmdir. Möcüzədir, möcüzə. Uşaqlıq arzularımın gerçəkləşdiyi məkan. Ulu öndər Heydər Əliyevin, qüdrətli sənətkarımız İmadəddin Nəsiminin adlarını daşıyan parklar – gözəllikləri ilə adamı valeh edir. Körpə balaların sevdiyi məkanlardır bu yerlər. Gözəl və mənalı istirahət etmək istəyirsənsə buyur gəl. Gözəllikdən həzz ala-ala xəyallar, duyğular içərisində itirsən. Son illərin töhfələri olan Heydər Əliyev Mərkəzi, Uşaq incəsənət məktəbi, Şahmat məktəbi, əsaslı təmir olunmuş Sumqayıt Dövlət Dram teatrı və “Kimyaçı” Mədəniyyət sarayı, Sumqayıt bulvar kompleksi, digər inzibati və sosial binalar. Hazırda bulvarın davamı kimi bir kilometrlik ərazidə yeni bulvarın salınması, Muğam Mərkəzinin tikintisi, “Nizami” kinoteatrının sökülüb müasir üslubda yenidən tikilməsi və sair və ilaxır. Bu gözəlliklərdən adam doymur ki… Bir dəfə gəzdinmi, hər gün gəzmək istəyəcəksən. Mən səninlə fəxr edirəm taleyimin şəhəri doğma Sumqayıt.

Sumqayıt elə gözəl şəhərdir ki…

Sumqayıtım, gözəl diya­rım, hamı sənin dönməzliyinə, qüdrətinə, mətanətinə, qonaqpərvərliyinə, sülhsevər­liyinə, insanların əzminə, zəhmətə bağlılığına heyran qalıb. Bir vaxtlar susuz səhraya bənzəyən, qoynunda ilanlar mələşən, sahilinə insan ayağı dəyməyən şəhərim mənim. Artıq o vaxtdan 70 il ötür, düz 70 il. Bu illərin qayğılı günləri, hünər nəğmələri bizimlə qoşa addımladı. Hər gün bir buğda boyda böyüyən şəhərim mənim. Sənin gözəlliyinə baxdıqca qürurlanır, fərəhlənir, sevincim aşıb-daşır. Bir bilsən səni necə çox sevdiyimi?! Niyə də sevməyim?! Mən sənin qoynunda doğuldum, burada böyüdüm, təhsil aldım, sevdim-sevildim.

Səhralar qoynunda bir əfsanəsən,

Güllü-gülüstansan, şəhərim mənim.

Artıq yetmiş yaşa qədəm qoymusan,

Zəfərlə açılır səhərim mənim.

Sumqayıt elə gözəl şəhərdir ki…

Gündən-günə böyüyən, gözəlləşən, çiçəklənən şəhərim mənim. Sumqayıtın gənclər şəhəri adlandırılması heç də təsadüfi deyildi. Bu gün də şəhər sakinlərinin böyük bir hissəsini gənclər təşkil edir. Son illər əhalinin yaşayış səviyyəsi və sosial rifah halı əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlib. Şəhər bu gün elmin, təhsilin, mədəniyyətin inkişafına öz töhfələrini verir. Sumqayıt Dövlət Universiteti artıq respublikanın ən nüfuzlu təhsil ocaqlarından sayılır. Şəhərdə Dövlət Dram teatrı fəaliyyət göstərir. Sumqayıt idman sahəsindəki uğurları ilə də fərqlənir. Azərbaycanın əfsanəvi cüdoçusu, paralimpiyaçısı, fəxrimiz İlham Zəkiyev məhz bu şəhərdə böyüyüb boya-başa çatıb, bu şəhərin yetirməsidir.

Sumqayıt elə gözəl şəhərdir ki…

Hər bir şəhərin özünün bir simvolu var. Sumqayıtın da simvolu göyər­çin abidəsidir. Bu abidənin müəllifi Azərbaycan Respublikasının Əməkdar rəssamı Vaqif Nəzirovdur. Şəhərimiz ölkənin ikinci böyük sənaye şəhəridir. Sumqayıta şəhər statusu 1949-cu il noyabrın 22-də verilib və biz bir neçə gündən sonra şəhərimizin 70 illik yubileyini təntənə ilə qeyd edəcəyik.

Şəninə söz demək şərəfdi mənə,

Adını adına ad eyləmişəm.

Vətən, işığını, nurunu sənin,

Sinəmdə gəzdirib od eyləmişəm.

İllər yel atında, hökmündə zaman,

Başıma gəlibdi qəlbimə daman.

Yerin ürəyimin başında hər an,

Mən səni həmişə yad eyləmişəm.

Dünya neçə kərə oxundan çıxıb,

Cahana sığmayan vətənə sığıb.

Sənin dərd-sərini sinəmə yığıb,

Dilimdə yanıqlı ud eyləmişəm.

Sumqayıt elə gözəl şəhərdir ki…

Bu gözəllikləri yaradan insan əlləridir. Qoy bu əllər yorulmasın və daim var olsun. Sumqayıtı həmişə diqqət mərkəzində saxlayan, qayğısını əsirgəməyən möhtərəm cənab Prezidentimiz İlham Əliyevə eşq olsun. Bu yolda gecəsini gündüzünə qatan şəhər icra hakimiyyətinin başçısı Zakir Fərəcova bütün sumqayıtlılar adından dərin təşəkkürümüzü bildirirk.

Sevinirəm ki, şəhərimizin gözəlləşməsində bizim kollektivin – 11 nömrəli MKS-nin də əməyi var. Kollektivimiz əzmlə çalışır, öhdəmizə düşən işi, verilən tapşırıqları vaxtlı-vaxtında, şəhərimizə sevgi ilə, vurğunluqla yerinə yetiririk. 11 nömrəli MKS-nin rəisi Quliyev İsgəndər Sultan oğlu da hamı kimi şəhərimizdə aparılan abadlıq və quruculuq işlərində yaxından iştirak edir. Biz də onun ətrafında sıx birləşərək şəhərin gözəlliyinə, təmizliyinə öz töhfəmizi veririk.

70 yaşın mübarək, Sumqayıtım – doğma və əsrarəngiz şəhərim mənim!

Yetmişə yetişdin, yetmiş nədir ki? –
Adına minillik dastan bağlaram.
Sənin torpağını, sənin daşını
Öpüb, gözlərimin üstə saxlaram!

Nailə Xudaş qızı MEHDİYEVA,
Sumqayıt şəhər 11 saylı
Mənzil-Kommunal Sahəsinin hesabdarı.

Bilal ALARLI–“ROMAN HAQQINDA ROMAN”

https://d.radikal.ru/d00/1910/46/acc22b4b2160.jpg

ROMAN HAQQINDA ROMAN,

yaxud Qalib Şəfahətin “Sandığ”ından çıxanlar

Həm nəsr yaradıcılığı, həm də şeirləri ilə oxucularının qəlbini ovsunlayan qələm adamlarından biri Qalib Şəfahət (Bağırov Qalib Xanoy oğlu) hazırda həkim-kardioloq vəzifəsində işləyir və ehtiyatda olan tibb xidməti kapitanıdır. Əsərləri Azərbaycandan kənarda da işıq üzü görüb.

Qalib Şəfahətin yenicə qələmə aldığı “Sandıq” romanı yaradıcılıq ənənələrinin davamıdır və nəsrsevərlər üçün bir töhfədir. Roman Qarabağ mövzusundadır, lakin ənənəvi bədii yanaşmalardan fərqlidir. Məsələn, əsərin əvvəlində yaşlı erməni qadınının daxili iztirabları dolğun boyalarla verilmiş, körpə uşağı atası türk olduğuna görə oda atan ermənilərin vəhşiliyi təsvir olunmuşdur. Təkcə bu parçadan görünür ki, “Sandıq” romanı necə maraqlı süjet və kompozisiya üzərində qurulmuşdur. Özünü qalib sayan xalqın nümayəndəsi qalib hisslərlə yaşamır, o daim qorxu altındadır, hadisələrin sonunun onların xeyirinə olmayacağını fəhmlə duyur və buna görə də narahat olur. Heç nəyə inamım qalmayıb mənim, bu gündən sabaha etibar yoxdur, heç nəyə bir damcı da olsun ümid bəsləmirəm, deyə düşünür. Hadisələrin hansı yana yön alıb gedəcəyi də məlum deyil. Harınlamış yekəbaşlar, yekəqarınlar, gönüqalınlar sadə insanların taleyinə biganədirlər. Çox maraqlıdır ki, bu narahatçılıq əsərin bütün erməni qəhrəmanlarında var, sanki onları gizli bir əl içəridən tutub silkələyir. Çünki onlar yaxşı bilirlər ki, müharibəni törədən və indi at oynadan həmin harınlar çətinə gələndə ancaq özlərini düşünəcəklər: “Başları özlərinin öz hayına elə qarışacaq ki, kənardakılar tam yaddan çıxacaq. Lazım olarsa lap qaçacaqlar. Qarabağ da yadlarına düşməyəcək. Güya onlara Qarabağ lazımdır? Yox, onlara Qarabağ lazım deyil! Onlara kiminsə buyruğunda durub qarın dolusu yemək lazımdır. Qorxaqdılar, özü də çox qorxaqdılar”.

Doğrudan da, qorxaqdan hər şey gözləmək olar. Çünki qorxağa nə torpaq, nə də vətən lazımdır: “Qorxağa istı qucaq lazımdır. Kiminsə qucağında oturub istədiklərinə nail olsunlar. Kiminsə qarşısında quyruğunu bulayıb bir təhər başlarını girələsinlər”.

Elə bilirəm, bu motiv oxucuda “Sandıq” romanına maraq oyada bildi. Bəri başdan deyim ki, “Sandıq” oxucuları Qarabağla bağlı hadisələrin gizli məqamları ilə tanış edən möhtəşəm bir romandır. Əsərdə insan faciəsi danılmaz faktlarla obrazlaşdırılır. Ədəbi qəhrəman qalibdir, ancaq onun itkiləri qələbənin gətirdiyi sevincdən çoxdur. Maraqlısı da budur ki, insan itirməyə vərdiş edir, müharibənin sərt qanunları qarşısında aciz qalıb, bu itkilərlə barışır, necə deyərlər, düşdüyü mühitin yazılmamış qanunları ilə yaşamağa məhkum edilir. İnsanlar döyüşürlər, onları başqa şeylər maraqlandırmır, daha doğrusu, haqqında düşünməli başqa nə varsa, döyüş anında unudulur. Döyüşçü onu nə gözlədiyini də bilmir. Döyüşdən sonra ağrılı-acılı hadisələri xatırlamağa başlayır və anlayır ki, müharibə insan üçün, elə cəmiyyət üçün də ən böyük dərsdir. O dərsdə itirdiyi qazandığından çoxdur. Ən yaxın silahdaşlarını, dostlarını itirə-itirə gedir. Əlbəttə, bu, fərdin müharibədən çıxardığı nəticədir.

İşğalçı erməni də olsa, insandır və müharibə ona da yaralar vurur. Müharibənin ağlatdığı insanlar çoxdur, xəyallarını başlarına uçurduğu insanlar saysız-hesabsızdır. Onlar müharibədən sonra yaranmış xarabalıqların içərisində özlərinə yer axtarırlar, lakin rahatlıq tapa bilmirlər.

Romanın məzmunu artıq müharibənin dayandığı, atəşkəs elan olunduğu bir dövrdə Qarabağda yaşayan erməni əsilli “qəhrəmanların” gündəlik həyatı ilə bağlıdır. Müharibə davam etməsə də, ölüm halları baş alıb gedir, intiharlar adi hala çevrilir. Zori Balayanın anasının düşüncələri, zabitlərin dialoqu, cəbhə xəttinin təsviri, hətta haşiyələr və başqa hadisələr məzmunu tamamlayır. Müəllif qəhrəmanın çıxılmazlığını, labirintini dolğun, inandırıcı şəkildə təsvir edir: Özünə verdiyi suallara cavab tapa bilmirdi. Cavablar sanki kilidlənib boğazında qalırdı. Fikir, xəyal zəhərli ilan kimi içində gəzib dolaşırdı: “Bəlkə də düşündüyüm bu sualların cavabı olsaydı, rahatlanardım. Amma çox təəssüf, bu sualların cavabı olmayıb və heç vaxtı da olmayacaq!”

Doğrudan da, sarsıdıcı düşüncələrdir, insanı daxildən silkələyən fikirlərdir. Dərin düşüncələr onu ağuşuna alıb, fırtına qayığı atıb-tutduğu kimi yerindən oynadır: “Ha fikirləşirəm, ha düşünürəm, yenə bir doğru-düzgün yol tapa bilmirəm ki, bilmirəm. Burasını da gördüm, demək, burda beləymiş, insanın insan kimi bir başa düşən yoxdu. Heç insanı insan kimi başa düşməsinlər, bəs, milli təsübkeşlik deyilən bir anlam var idi, o harda qaldı. Bizə danışdıqları hər şey nağıl imiş, biz nağıllara inanmışıq. Adam düşündükcə lap dəli olmaq həddinə gəlib çatır. Niyə bu oyunlar bizim kimlərin başında çatlamalıdır? Niyə biz oyunların qurbanına çevrilməliyik? Oyunun əsas oyunçuları həmişə oyundan kənarda qalır, bizim kimiləri qurbanlıq qoyun kimi qabağa verirlər. Niyə? Niyə axı, belə olmalıdır? Müharibə bizim nəyimizə gərəkdir?”

Digər qəhrəmanların düşüncələri də Anuş xalanın düşündüklərindən geri qalmır. “Qəhrəmanlardan” biri kiminsə haqqında ciddi şəkildə düşünüb daşınır, öz aləmində onun çatışmayan əlamətini qabardır, çalışır həmin adama o pirizmadan yanaşsın. Bu düşüncələr reallıqdan qidalanır: “Onsuz da toyuq cücəsi kimi gündə biri, ikisi, ya azardan-bezardan, ya da düşmən gülləsindən başını yerə qoyur. Belə şeylərə biz çoxdan vərdiş eləmişik. İndi elə bir zamandır ki, heç kim, heç kimin ölüsünü ağlamır. Hərə öz başının çibinini qoruyur. Elə bir zamanda yaşayırıq ki, qardaş qardaşın ölümünə yanmır, hələ yeri gələndə kürəyindən vurur”.

Romanın müəllifi oxucusuna çatdırmaq istədiyi fikri obrazın dili ilə daha rahat deyir. Ayrı-ayrı qəhrəmanların dərdi eynidir, onlar müharibə şəraitində yaşayırlar, müharibə bitməyib və buna görə də nəzarətdən çıxmış hadisələr qaçılmazdır. Həlak olanları Yerevana çatdıran sürücü Xorenin dərdi ağır olsa da, o öz işinin öhdəsindən gəlir, amma yenə ortaya narahatedici məsələlər çıxır: “Hər ölənlə öləsi deyilsən ki! Müharibəyə gələn kefə-damağa gəlmir ki, ölüb-öldürməyə gəlir. Öldü, apar ölüsünü yiyəsinə çatdır, vəssalam. Sənin işin, ancaq bundan ibarətdir”.

Oxucu romanın dilində maraqlı məqamlarla qarşılaşır, bəzi cümlələr şifahi nitqdə olduğu kimi verilib. Əlbəttə, bu, əsərə ağırlıq gətirmir, əksinə, hissi, həyəcanı artırır, inversiativ ifadəni zənginləşdirir: “Gərək insanın yanında candan yananı olsun. Gərək insanın çətin anlarında sığındığı bir adamı olsun”. Bu cümlələr əslində belə olmalıdır: “İnsanın yanında candan yananı olsun gərək. İnsanın çətin anlarında sığındığı bir adamı olsun gərək”. Mətndə “Gərəkdir ki” də yazıb cümlələri mürəkkəbləşdirmək olar. Amma göründüyü kimi, mənim əlavə və dəyişiklik cəhdim uğursuz görünür, ən düzgün ifadə formasını müəllif özü seçib.

Qəhrəmanlarının psixoloji durumunu ustalıqla təsvir edən müəllif bütün bu halların inamsızlıqdan baş verdiyini bildirir. Onun təsvirləri o qədər dolğundur ki, hətta oxucuya sirayət edir: “Gəmisi dəryada batmış kimi çox gərgin bir görkəm almışdı. Qaş-qabağını sallamışdı. Gilasa bənzər xırda gözləri göz qapaqlarının arasından quyuya düşmüş kimi sozalırdı. Diqqətlə baxdıqda gözünün işığı öləzimiş kimiydi, zəif parıltı gözə çarpırdı. Gülüşü sifətində donmuş, yanaqlarında qrov kimi qalmışdı. İçərisində bir istirab, ağrı baş qaldırmış kimi görünürdü. Sevinc elə bil onu çoxdan tərk etmişdi. İçində hər şeyin öldüyünü zənn edirdi”.

Ümumilikdə romanda təbiət təsvirləri həddən zayadədir, mən deyərdim ki, bəlkə də təsvir olunan hadisələrin müqabilində bir qədər çoxdur, ancaq oxucu bu çoxluğu hiss etmir, çünki təsvir olunan təbiət Qarabağın füsunkar relyefi, coğrafi mənzərəsidir. Hətta müəllif obyektin (məsələn, hospitalın) önündəki, arxasındakı, sağındakı və solundakı təbiət mənzərələrini qəribə bir aludəliklə qabartmağa çalışır. Əgər söhbət yoldan gedirsə, yolun sağı, solu, hətta hamar, yaxud kələ-kötür olub-olmaması ətraflı şəkildə qələmə alınır. Adama elə gəlir ki, müəllifin təsvir etdiyi məkanda haçansa olub, haçansa bu ağacları, çayı, yamacı görüb, haçansa bu yoldan keçib gedib və indi təkrar həmin səyahətə baş vurur.

Romanda diqqət çəkən məqamlardan biri də milli mental keyfiyyətlərin fərqli şəkildə verilməsidir. Yaşlı erməni qadınının iztirabları ona görə üzücüdür ki, bu qadın gəncliyində kifayət qədər təraqlı bir həyat yaşayıb, indi isə övladları tərəfində atılıb yurdda qalıb, öz kimsəsiz ölümünü gözləyir. Erməninin özünə düşmən saydığı türkün ailə taleyi isə belə deyil, türk valideynlərini yaşlı vaxtlarında Tanrının ümidinə qoymur, əksinə, daim onun yanında olur, ya da çəkib yanına aparır ki, qayğısını çəksin. Erməni güzəranında isə hər kəsin sonunu tənhalıq gözləyir. Roman boyu tənha və yaşlı erməni qadınının çəkdiyi iztirablar məhz bu milli xarakterdən köklənir: “Bu evin altında tək-tənha ölmək istəmirəm, öləndə də gərək urvatla öləsən. İndi kimi-kimsəsi olmayan biriyəm. Onlardan elə bir fərqim yoxdu. Nə olsun oğlum, gəlinim, nəvələrim var. Nəyə yarayacaqlar ki? Öldüyümü eşitsələr, bəlkə də heç gəlməcəyəklər! Eh, bunun da daşı atılıb, nə bilim nə vaxt gələcək. Heç bir fikirləşən yox, qoca arvadı damın altında atıb getmək olmaz. Kim fikirləşəcək ki?!”

Erməni xisləti Anuş arvadın qanına işləyib, bir yandan adamların onun dərdinə soyuqluğunu insanlığın bəlası kimi görür, digər tərəfdən fürsət yaranan kimi özü üçün yaşamağı üstün tutur: “Adamları bir-birinə bağlayan dərddir. Yaxın dərdli adamlar bir-birinə yaxın olurlar, bir-birini yaxşı başa düşürlər. Gərək hamının dərdi bir olsun ki, bir-birinə yaxınlıq edə bilsin. Dərdi-qəmi olmayan nə bilir, dərdli nə çəkir. Heç onu maraqlandırmır da. Elə ki, ayağı genişliyə çıxdı, hərə özünün xoş gününün, xoş dövranının arxasınca qaçır. Nəyinə gərəkdir, kim hansı dərdi çəkir, başqasının vəziyyəti necədir?! Elə öz işində, gücündə olur. Kefini çəkib dövranını sürür. Bir yana baxanda düz eyləyir. Beşgünlük dünyadı. Çalış öz ömrünü yaşa”.

Nikolayı taxtda görən Haykanuş arvad da öz xislətindən qalmır, şahidi olduğu erməni-türk davasında baş verənlərin təbliğatını aparır, amma türk qadınlarına rast gələndə onlara yaltaqlanır. Anuş bir erməni qadını olaraq bu xisləti görür və dilə gətirir: “Özü də arvadın bir bicliyi var idi, gəl görəsən. Elə ki, bir türk gördü, onunla elə danışırdı, elə rəftar edirdi ki, deyirdin, ən yaxın simsarı, qohumudu, neçə illərdi ayrı düşüblər, bir-birini həsrətliklə tapıblar”. Haykanuşun və haykanuşkimilərn təbliğatı yavaş-yavaş öz işini görürür, Anuş da hadisələrin iştirakçısına çevrilir: “Sonralar dünyanın enişindən, yoxuşundan qalxıb-endikcə hər şeyi yavaş-yavaş anlamağa başladıq”. Anuş arvad etiraf edir ki, ermənilərin bir bicliyi var, elə ki, görürlər, məqamdı, fürsəti heç vaxt əldən buraxmırlar: “Bir balaca ara yat-yut olanda başlayırlar başqa yerdən qaşıyıb qan çıxarmağa”. Bu isə erməni həqiqətidir və erməni Anuş türkü günahlandırdığı məsələdə yanılmır: “Ermənilərin türklərdən bir üstün cəhətləri vardı. Bir-birinin tərəfini saxlayardılar, təəssübünü verməzdilər. Nə olur olsun, erməni erməninin danışdığını türkün ovcuna qoymazdı. Bir erməninin danışdığını o bir erməni sirr kimi saxlayardı”.

Bəs müəllif necə, məsələni bu şəkildə qoymaqda haqlıdırmı? Sətiraltı məqamları demirəm, müstəqim şəkildə söylənilənlər həqiqətdir! Milli mənafelər şəxsi maraqlara qurban verilməməlidir. Romanın bu hissəsi erməni-türk münasibətlərinə erməni baxışlarını əks etdirir. Düşməndən öyrənmək ayıb deyil, əgər düşmənin siyasəti müəyyən tarixi mərhələlərdə ona uğur gətirirsə! Ayıb odur ki, qarşındakı düşməni dəyərləndirə bilmirsən, özündən aşağı sayırsan, amma onu yenə bilmirsən! Bu zaman düşmənin taktikası köməyə gəlir! Müəllif bunu demək istəyir, həm də türkü özünə düşmən sayan erməninin dili ilə deyir. Bu vəziyyəti Elşadın anası Nabat xala da görür və çoxlarından fərqli olaraq, hadisələrə açıq gözlə baxır. Nabat xalanın, yəni türkün fikri bu məsələdə yaşlı erməni qadını Anuşun fikri ilə üst-üstə düşür: “Bala, bala, bu ermənilər ki, var, bunların fitnə-felindən şeytan da baş açmaz. Elə bil, gələcək köpək uşağının ovuclarının içindədi. Elə düzüb, elə quraşdırırlar ki, vaxtı yetəndə hər şey şapıltı ilə yerinə düşür. Bizimkilərə baxanda çox qabağı görəndilər. Bizimkilər bu günü fikirləşirlər, onlar həmişə gələcəklərini fikirləşirlər, gələcəklə ayaqlaşırlar”. Ciddi iraddır, amma həqiqətdir. Baş verənlər bizi məcbur edir ki, iradla hesablaşaq. Romanın müəllifi bu faktları öz əsərində təsvir elədiyi hadisələrlə təsdiq edir, daha doğrusu, reallıq, həyat hadisələri söylənilənlərin həqiqət olduğunu göstərir. Nabat xalanın həqiqəti isə onun sözləri qədər ağır çəkilidir, ona görə də o, bu həqiqəti söyləməyə ehtiyat edir: “Adam çox şeyi açıb ağarda bilmir, a bala. Təkcə ağzını açmağa yox ey, düşünməyə də adam çəkinir”.

Romanda haşiyə kimi verilmiş, əslində əsas məzmun xəttini tamamlayan “Türk uçan yol” əhvalatı da maraqlı və ibrətamizdir. Bu əhvalatda erməni hiyləgərliyi əndazəsini aşır, pis məqsədlərə çatmaq üçün ən iyrənc variantlara əl atılır. Türk üçan yol: “Bir gün də xəbər yayıldı ki, Taleh erməni Vartanın qızı Haykanuş ilə maşında “şeytan azdıran yoldan” üzü dərəyə yuvarlanıb. Ondan sonra söz-söhbət səngimədi. Ağızıları yummaq olmur, özün bilmirsənmi? Hansı ağzı yumasan? Kim deyirdi, nəşəli olub, kim deyirdi, qızla əməlli-başlı içiblər, kefləri saz olub, qıza özünü göstərirmiş, kəllə-mayallaq gedib.Hadisədən sonra anası havalandı. Atası ağır infarkt keçirdi, səs-soraq yuxarlara çatdı, kişi gözdən düşdü, yuxarı vəzifəyə çəkilmək cəhənnəmə, vəzifədən də uzaqlaşdırıldı. O artıq el-oba içində də nufuzunu itirmişdi. Nəsə, Taleh özündən sonraya da ad qoyub getmişdi – daha doğrusu, silinməz bir iz qoyub getmişdi: “Türk uçan yol”.

Haykanuşun danışdığı əhvalat isə Bakıda baş verir, onun qardaşı itini maşınla vurmuş adamın uşağını oğurlayıb, it dərisinə bükür, it kimi saxlayır. Bu məsələnin üstü açılanda Haykanuşun qardaşı Yerevanda gizlənir. Nəticə isə çox ağır olur. Haykanuşun Marusyaya dediyinə görə, onun qardaşı avtomobil qəzasına düşür, neçə illər yataq xəstəsi olur. Həkimlər deyir, beli qırılıb, daha düzələsi deyil. Arvadı biləndən sonra ki, daha Haykanuşun qardaşından ona haray yoxdu, o da ərini atıb gedir. Xoş günün arvadıymış.

Buna bənzər başqa bir əhvalat isə “Şeytan yolu” ilə bağlıdır.

Romanda erməni qadınlarının türk kişiləri haqqında etirafları da heyrətamiz dərəcədə həyat həqiqətlərinə əsaslanaraq verilib. Erməni qadını türk kişiləri haqqında deyir: “Türk kişiləri erməni kişilərindən şorgöz olur. Türk kişiləri kimdən xoşları gəldisə, zor-xoş istəyirlər onun olsun. Həm də öz istəkləri üçün özlərini cəsarətli qorxmaz göstərirlər. Erməni kişiləri biclik işlədirlər. Biz qadınlar da bicliyi yox, cəsarətli adamları sevirik”. Qarışıq ailələr bəlkə də bu istəkdən yaranır, erməni qadınını türk kişisinə bağlayan danılmaz fakt bu etirafda daha yaxşı ifadə olunub.

Erməni qadınının cazibədarlığı onun öz gözəlliyinə münasibətinə görədir, qısaca desək, kişiləri valeh edən onun özünəbaxımlığıdır. Özünə dəyər verməyi bacaran erməni qadını gözəlliyinin qayğısına qalır, çünki onun məqsədi kişiləri heyrətləndirməkdir. Düşüncə isə sadədir: “Qadının gözəlliyindən başqa, gözəgəlimliyi də olmalıdır. Onun üçün də qadında xüsusi qabiliyyət gərək olsun, ətrafı özünə cəzb edib, ətrafla münasibət qura bilsin”. Cəlbedicilik isə çox sərrast ifadə olunub: “Qıyğacı baxışları adamı gicitkan kimi dalayır”.

Romanı maraqlı edən cəhətlərdən biri də erməni qadınlarının arasındakı söhbətlərin əsasən kişi-qadın münasibətləri haqqında olmasıdır. Bir çox ailədaxili məsələlər var ki, bütün millətlərə xasdır, bunun da biri ərlə arvad münasibətləridir. Erməni ailələrindəki bəzi məqamlar türk ailələrində söz-söhbətə səbəb olmur, buna görə də müəllif həmin söhbəti erməni qadınlarının nitqinə yükləyir. Bəlkə də ailədaxili cinsi münasibətlərə bu qədər geniş yer verməsi müəllifin həkimlik peşəsi ilə bağlıdır: “Qadın yaşayanda ruhu ilə yaşayır, kişi bədəni ilə. Kişi gərək qadının ruhuna sahib çıxa bilsin. Kişi istəmədiyi qadınla yaşaya bilər. Çünki bədənini boşaldır. Qadın yaşaya bilməz. Çünki ruh boşalmır, həmişə dolmağa çalışır. Boşaldısa, demək ruh ölüb. Elə hey dolduqca dolmağa çalışır”. Məsələnin bu şəkildə qoyuluşu ailə quran gənclər üçün də ibrətamizdir. Bu cür bilgi ər-arvad münasibətlərini tənzimləyə bilər. Göründüyü kimi, roman bəhs etdiyi mövzuya və hadisələrə birtərəfli şəkildə yanaşmır, oxucusunu dartıb böyük bir dünyaya aparır.

Əlbəttə, söhbət erməni qadınlarına məxsusdur və bu fikirlər onların düşüncəsinin məhsulu kimi təqdim olunur. Bu da nəticəsi: “Həqiqəti zarafatın içində elə ustalıqla gizlədirdi ki, həqiqət onda acı yox, şirin alınırdı: “Suren kimi kişinin yanında olmaqdan Səfər kimi kişinin altında olmaq qadın üçün daha şərəflidir, – deyirdi: – Eləsinin yanında olub dərd-qəm içində boğulub ufuldanmaqdansa, beləsinin altında qalıb ahh-uuff etmək, yaşamağın dadını çıxarmaq nəyə desən dəyər. Əsas odur, yaşamağı bacarasan, kədər, qüssə içində itib-batmağı yox”.

Bu yekuna isə haqq qazandırmaq bir az çətindir: “Qadın ac-yalavac, gözü əllərdə qalan uşaq kimidir, evdə, ərindən gözü, ürəyi doymadısa, həmişə çöldə, bayırda kimdəsə, nəyisə axtaracaq, gözü heç vaxt özünə yığışmayacaq”. Əlbəttə, müəllif erməni qadınları arasında olan söhbətə görə bu şəkildə ifadə olunan yekun nəticəyə gəlir və həm də bu nəticə əsərin qadın obrazının nəticəsidir. Müəllifin böyüklüyü ondadır ki, obrazlar qalareyasını rəng çalarları üzərində qura bilir, buna görə də onları bir-birindən həm təfəkkür tərzinə, həm də mənəvi-əxlaqi səviyyəsinə görə fərqləndirməyə nail olur.

Bu isə həqiqətdir: Ərə qarşı həqarət, ikrah hissi qadında nə vaxt baş qaldırır? Cavab sadədir: “O vaxt ki, arvad özü ərinə xəyanət edir, həm də bilir ki, əri bunu hiss eləyə-eləyə özünü bilməzliyə, eşitməzliyə, görməzliyə qoyub. Bax, onda arvad kişidən iyrənməyə başlayır. Bütün başqa hisslər, qəzəb də, nifrət də sovuşub gedir, sönürmü deyim, soyuyurmu deyim, amma o hiss, yəni kişidən iyrənmək, diksinmək hissi ömürlük tərk etmir onu. Daha o adama özündən asılı olmayaraq yaxın dura bilmirsən”.

Bu cür uzun-uzadı mükalimə maraqlı sonluqla bitir, erməni qızı Marusya ərini atır, “gəzdiyi” Səfər adlı türk də arvad-uşağını qoyub evdən çıxır və Marusya ilə evlənir, iki uşağı da olur. Qarabağda vəziyyət gərginləşəndə ailə maraqlarını milli maraqlara qurban vermirlər: “Türk onu da, uşaqlarını da götürüb Rusyaya köçub. Deyib, nə türklərin içində, nə də ermənilərin içində bundan sonra xoş gün görə bilmərik. Yaxşısı budur, Rusyaya köçüb, qalan ömrümüzü orda yaşayaq”. Qeyd edim ki, bu cür mükalimələr romana ağırlıq gətirmir, əksinə, onu oxunaqlı edir. Doğrudan da, belə ailələr var və Qarabağ münaqişəsindən sonra bu ailələrin faciəli həyatı başlayıb. Müharibə həm də yeni ailə quran erməni-türk cütlüklərini çıxılmaz vəziyyətə salıb, yəni müharibəyə cəlb olunmuş hər iki millət bu cür ailələrin qurulmasına ikrahla baxır. Romanda bu məsələni qoyması müəllifin bu cür aktual və ağrılı problemlərdən yan keçə bilməməsi ilə bağlıdır.

Bütün müharibələrin yazılmamış qanunları olduğu kimi, Qarabağda baş verən hadisələrin də müəmmalı tərəfləri var. Dostu intihar etmiş erməninin Qarabağda vuruşanlarla bağlı fikirləri belə müəmmalı məqamlardan birinə aydınlıq gətirir. O, müharibəni törədənləri qınayır və bu savaşlarda yalnız kasıb balalarının qırıldığını deyir.

Döyüşlərdə uğursuzluq baş verdikdə isə erməni müharibəni davam etdirən “başbilənlərini” hədəf götürür: “Günahın hamısı o qanmaz, özündən razı böyüklərdədir. Duxun çatmır niyə döyüşürsən? Bu camaatı niyə qırğına verirsən? Duxlu oğlansan, gəl öz sinəni qabağa ver, görüm verə bilirsənmi? Verə bilməzsən! Can şirin şeydi axı! Guya sənin balan gəlib burda döyüşər? Ay döyüşdü ha! Yox, yox, heç vaxt döyüşməz! Çünki atası imkan verməz ki, onun oğlu gedib türklə döyüşsün. İmkanı var, pulu var, əli hər yerə çatır. Nə yolnan olur olsun, o öz oğlunu Qarabağa göndərməz, uzaqbaşı İrəvanda-zadda, ya başqa bir daldey yerdə başını girələyib çıxıb gedəcək”.

Roman bəzi gizli mətləblərə də işıq salır. Belə səhnələrdən birini Anuşla qoz ağacının dialoqu təşkil edir: “Çox vaxt da mənim yanıma gələndə Zorikin qarasınca deyinirdin. Oğlunun da şikayətini mənə edirdin. Mən də özümlə fəxr edib, ucalığımı dərk edirdim. İnsan da elədir, gərək onu kənardan görüb dəyər versinlər. Hər kəs özü-özlüyündə o dəyəri görə bilmir. Yox, Zorik İsmayılin oğlu olsa da, ona heç oxşamır, çox murdar xasiyyəti var, murdarlıqda Aşota oxşayır, Aşotun əlindən su içib axı, – deyirdin”. Bu cür faktlar oxucunu bilmədiyi və eşitmədiyi məsələlərdən agah edir. Zorik biləndə ki, türk İsmayıldan törəyib, onun türkə qarşı nifrəti artır. Bunu Zorikin anası danışır: “Müharibə hər şeyin üstündən bir qara xətt çəkdi. O, müharibəyə gedib qayıtmadı. Hər şey alt-üst oldu. Sonra Zorik biləndə ki, əsl atası İsmayıldi, uşaqda ona qarşı nifrət yarandı. Hər şeyi nifrətlə qarşıladı. Bunu o it oğlu Aşot demişdi ona”.

Belə sirli səhnələrdən biri də erməni qadının oğluna danışdığı əhvalatla bağlıdır. Erməni qadını maraqlı gizli məqamları açıqlayır: “Biz əvvəllər Türkiyədə yaşamışıq. Əslimiz, kökümüz o tərəflərə bağlıydı. Buralara çox sonralar gəlib çıxmışıq. Gözəl şəraitimiz, evimiz-eşiyimiz, bağ-baxçamız var idi, var-dövlətimiz başımızdan aşırdı. Bir şeydən kəm-kəsirimiz olmazdı. Atam türklərlə elə münasibət yaratmışdı ki, heç kəs atamdan şübhələnmirdi. Bir də arada eşidirdin ki, bir türk uşağı itkin düşüb. Nə qədər axtarsalar da, tapa bilmirdilər”. Əslində, itkin düşən türk uşağı ermənilər tərəfindən oğurlanır və onların “yemi” olurdu.

Bu da erməninin türkə verdiyi işgəncə: “Dolab, yumru uzun olur. Taxtadan düzəldirlər. Eyzən, nehrəyə bənzəyir. İçərisi iti uclu mismarla dolu olur. Türk uşaqlarını soyundurur, içərisinə salıb, sonra fırlayırlar. Mismar bədəninə batıb qanını tökür. İnsanı işgəncə ilə öldürürlər. Qanı tam axıb qurtardıqdan sonra qanından çörək bişirib yeyirlər. “Türk qanından çörək hazırlayıb yemək savabdır,” – babam belə deyir”. Ermənilər türk uşaqlarını, özü də oğlan uşaqlarını dolabdan keçirib qanını tam çıxarırlar, sonra da qanından çörək yoğururlar. Romanın bu yerində istər-istəməz oxucunu fikir götürür:Əcəba, bu dərəcədə də nifrət olarmı? Qurban kimi uşaqları niyə seçirlər? Bu necə vəhşilikdir?

Əsərən maraqlı yerlərindən biri İsmayılla Anuşun söhbəti üzərində qurulub. Bu, İsmayılın ruhudumu, xəyalıdımı? Fərqi yoxdur! Əsas odur, İsmayıl o dünyada narahatdır, narahatdır ki, ondan öz xalqına divan tutan bir övlad qalıb, bu övlad hər iki xalqın nümayəndəsi olsa da, bir xalqın, erməninin təəssübünü çəkir, nəinki təəssübünü çəkir, hətta bu xalqa düşmən saydığı türkün qanını içməkdən belə çəkinmir, körpələrinə isə divan tutur.

Amma İsmayılla Anuşun dialoqunda düşündürücü psixoloji məqamlar da var, ibrət olan, nəticə çıxarmalı məqamlar! İsmayılın xəyalı ilə Anuşun söhbəti bəzi mətləblərə işıq salır, pisi, yaxşını ayırd etməyə yardımçı olur.

Əsəri maraqlı edən daha bir həyat təcrübəsi: “Adam gen gündə analız etmək gücündə olmur, tənbəlik edir. Elə ki, çətinliyə düşür, bax, onda insan başlayır bu çətinlikdən nəticə çıxarmaq üçün yollar arayıb-axtarmağa”.

Bu dialoqa nöqtəni Anuşun göz yaşları içərisində söylədiyi sözlər qoyur, o sözlər ki, yalnız erməni qadınını istədiyini verə bilmək üçün ata biləcəyi addım haqqındadır: “Sən yaxşı bilirsən, mən səni necə sevirdim. Təkcə sənin olmaq üçün hər şeyə hazır idim. Hətta sənin olmaq üçün taleyimi gətirib kor eşşək Aşotun quyruğuna bağladın, ona da razılıq verdim. Özün yaxşı bilirdin, mən hara, Aşot hara?! Amma sənin naminə bununla da razılaşdım. Bundan artıq nə edəydim? Nə qədər istəsəm də, məni özününküləşdirə bilmədin”. Bu da son, yəni acı nəticələrin başlandığı nöqtə! Bu isə cavabı məlum sualdır: “Bundan belə mənim o ürəkdə qalmağımın bir əhəmiyyəti, faydası varmı?”

Bədəlyanla Xoren Yerevana meyid daşıyır. Cəbhədə ölənlərin, yaxud intihar edənlərin sayı çoxalıb. Bu vəziyyət adi ermənini düşünməyə vadar edir. Yerevana növbəti meyidi aparan Xorenin dialoqu da bu mövzudadır, amma bir az ayıqbaşlıdır. Bədəlyanla Xorenin söhbətindən:” Xalqın başına elə bir bəla gətiriblər ki, hələ də o bəladan qurtulmaq mümkün deyil. Bu xalqın başına elə bir corab hörüblər ki, ömür boyu onun ağrı-acısını çəkəcək”. Lakin erməni xisləti sonda bu dialoqa qalib gəlir: “Böyük Ermənistan Qafqazın ən böyük və qüdrətli dövləti olacaq. Qarabağ bizimdir və bizim də olmalıdır! Biz mütləq buna nail olacağıq”.

Müharibə şəraitində olan ölkədə təkcə əsəblər tarıma çəkilmir, həm də ciddi psixoloji gərginliklər yaşanır. Hərbi xidmətdən tərxis olunmuş erməni Vartanın sonrakı taleyi bunun bariz nümunəsidir, onu Vartanın əsgər yoldaşı daha yaxşı ifadə edir: “Ordudan getmək türmədən çıxmaq kimi bir şeydi. Elə ki, ordu həyatına öyrəşdin, bir də çətin ki, cəmiyyətdə özünə yer tapa biləsən. Bir şeyi də deyim, belələrinin cəmiyyətdə davranışı çox pis olur, hərəkətlərini özlərinə tabe elətdirə bilmirlər. Özlərini müharibədəki kimi hiss edirlər. Elə bil, bu əl-ayaq onlarınki deyil, yığışdıra bilmirlər. Belələrinə çəmiyyətdə “hərbi səhra vəhşiləri” deyirlər. Sonra eşitdim ki, Vartan özünü asıb öldürüb. Yasına da getmişdim. Bax, bu mənə dərs oldu, dedim, ölənə kimi heç yana getdi yoxdu. Elə birtəhər günümü-güzaranımı bu yollarda keçirəcəm”.

Vartanın intiharının səbəbini onun əsgər yoldaşı Xoren belə əsaslandırır: “Elə ki, meylinı orduya saldın, arxada hər şey yaddan çıxır. Evdən, eşıkdən xəbərin olmur. Sən onlara yadırğadıqca, onlar da səni yadırğayır. O bir dəfə mənə dedi. “Daha evdə, eşikdə də əvvəlki hökmünü yeridə bilmirsən. Hər kəs öz kefində olur. Bilmirəm, düzgün davranammıram, yoxsa düşüncə tərzin əvvəlki deyil. Hamı sənə geridə qalmış kimi baxır. Özün də görürsən ki, dünyadan təcrid olunmusan. Hərbidə gördüyün nədir? Gördüyün bir yer olur, bir göy olur, bir də böyür-başında fırlanan qotur əsgərlər. Hərbidə heç olmasa əsgərlər sözünü pis-yaxşı eşidir. Cəmiyyətdə tullantı əşya kimi olursan”.

Maraqlıdır ki, bu vəziyyət “qalib” Ermənistanın təkcə günü-güzəranı, yaşam tərzi deyil, həm də psixoloji ovqatıdır. Hərbçi evə dönür və görür ki, gənc arvadı başqası ilə ailə qurub, onun gəlişini gözləməyə səbri çatmayıb. Yaxud ailədə özbaşınalıq baş alıb gedir, kimsədə əxlaq hissi qalmayıb. Bu hal müharibələrin görünməyən tərəfidir. Müharibənin görünən tərəfi də ağrılı-acılıdır, bunu müharibəni törədənlər də, müharibəni davam etdirənlər də yaxşı bilirlər. Ona görə də düşüncələrinə hakim kəsilə bilməyən “Sandığ”ın qəhrəmanı qərarını ifadə etməkdən çəkinmir: “Xoşuna gəlsə də, gəlməsə də, müharibənin özünəməxsus qanunları var – aclıq, sususzluq, səfalət içində yaşamaq!”

Zorikin anası Anuşa etirafı: “Adamın bir ideologiyası olmalıdır. Görmüsən, ideologiyası olmayan adam cəmiyyətdə tanına? Mən də bu ideologiyanı özümə seçdim. Artıq məni millət atası kimi tanıyırlar. Təkcə mən sənin, nə də Aşotunmu deyim, İsmayılınımı deyim, heç kimin oğlu deyiləm. Artıq mən böyük Ermənistanın böyük oğluyam. Hamı mənim ideyalarımla oturub durur. Nə olsun ki, bayaq dediyim kimi, apardığım ideologiya yalanların üstə qurulub, yalanlara söykənib. Bəlkə də kimsə bir balaca təkan verib tərpətsə, uçub dağılar. Yalanlar hamısı darmadağın olub yerlə yeksan olar. Amma biz onu çox qoruyur, qorxuruq, qoymuruq kimsə onun yaxınına gəlsin. Elə hamı kənardan seyr edir. Axı, yalanlar kənardan yaxşı görünə bilər, kimsə ona yaxınlaşarsa eybəcərliyi tez gözə çarpar”.

Zorikin qürur yeri: “Türk kişisi başqasının adından dünyaya uşaq gətirib, sonra dananda bilmirdimi aqibəti belə olmalıdı?! Bilmirdimi, məhəbbət məhəbbətlə, nifrət nifrətlə qarşılanır?! Hər şeyin qarşılığı olur. Tarixin üstümdə qara ləkəsi var idi. Mən kimin oğlu idim və kimin oğlu kimi adım hallanırdı. Axı, mən o ləkəni üstümdən yumalı idim, özü də türk qanı ilə. Mən bunu qarşıma məqsəd qoymuşdum. Məqsədimə ürəyim istədiyi qədər nail olmuşam. O mənzərəni heç cürə həzm edə bilmirdim. İndi o ləkələri yuduqca şöhrətin ən uca zirvəsindən boylanıram. Bütün ermənilər, qızları ərə gedəndə Zori Balayanın “Ocaq” kitabını cehizlərinin üstə qoyurlar”.

Sandığın sirri türk deyimlərinə bələnib, misal çəkilən də türk ata sözləri və məsəlləridir. Elə sandıqla bağlı deyimlər də: “Nədən doğulur doğulsun, həqiqət budur, amma bir şey məni yaman qıcıqlandırır, nə idi sənin məqsədin, sənə kim demişdi ki, o sandığın ağzını açıb, olub keçənləri eşələyib ortaya tökəsən? Mənim də dincliyimə haram qatdın. Heç bilirsən, o sandıqda nələr yatır. Axı sandıqlar insanların dar günü üçün saxlanc yeri, sirr yeri olub. Bir vaxt olur, açılışında sandıqdan çox şeylər çıxır. Sandıqlar töküldükcə olub-qalanlar üzə çıxır. Görünməyənlər gözə görünür. Eşidilməyənlər eşidilir”.

İsmayıl Anuşla bağlı xatirələrini belə bitirir: “Sən mənim keçmişimdə öldün. O, ərin adlanan Aşotla birlikdə öldün. Sənin Aşotdan heç də elə fərqin yoxdu. Bircə görüntüləriniz fərqlidir. İnsan öz günahlarına bulananda daha çirkablı, daha natəmiz görünür. Sən öz günahlarına batmısan. Öz günahlarında boğulursan. Daha səni heç kəs görmür, təkcə özün-özünü görürsən və özün özünə nifrət edirsən. İllərlə yığılmış günahların altında qalmaq daha təhlükəlidir. Amma ölüm də o günahları yuya bilmir, canın qurtara bilmir. Gedəndə özünlə o günahları da aparırsan”.

Sandıq hansı sandıqdır? İçində sirlər olan sandıq açılanda bu sirlər faş olur. Beləliklə, açılmış sandıq əslində həqiqəti aşkarlayır, o həqiqəti ki, türk qoynunda erməniyə yer verib, erməni isə yerini bərkidəndən sonra türkə qənim kəsilib. Ermənilərin türkə olan nifrətinin kökündə həm də “axçilərin” türk kişilərini öz ərlərindən üstün tutmaları dayanır, Anuş xala kimi hətta onlardan gizlicə övlad tutub, bu övladı aşotların dölü kimi qələmə vermələridir.

İnsan əməlinin nəticəsini mütləq görür. Anuş xala Cəhənnəmin qapısını döyür, amma özünü İsmayılın nəvəsi kimi təqdim edən qız onu Cənnətə aparır. Anuş xala Cənnətdə özünü narahat hiss edir və Cəhənnəmə dönmək istəyir: “Qızım, insan gərək öz yerini bilsin, haraya düşəcəyini dərk edib başa düşsün. Buralar mənim yerim deyil! Durum, asta-asta gedim. Cənnətdə xəcalət çəkə-çəkə yaşamaqdansa, cəhənnəmdə yanmağım daha yaxşıdır”.

Roman bitir, epiloq isə roman boyu danışılan əhvalatın metaforik yekunudur. Oxucu düşünür: Sandıq açıldımı? Bəs sandığın içindəki nəydi belə?

Cavab sadədir: Sandığın içindəki oxucunun əlində tutduğu kitabdır, Qarabağda baş verən hadisələrin sirli-soraqlı, bir az da gizlin tərəflərinə işıq salan roman özüdür!

Bilal ALARLI (Hüseynov),

ADPU Cəlilabad Filialının müəllimi,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

Gülnar SƏMA.“Şeir boyda şair”

“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Gənclər Şurasının və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin üzvü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Tovuz Bürosunun Rəhbəri, Prezident təqaüdçüsü, Gənclər müfakatçısı

Uzun illərdən bəri şirin-şirin qoşmaları, təcnisləri, gəraylıları aşıqların, xanandələrin ifasında, poeziyasevərlərin dodağında qanadlanan Sərraf Şiruyə müasir ədəbiyyatımızın zənginləşməsində payı olan istedadlı şairlərimizdən biri kimi- özünü belə özününkiləşdirir; “Görmürsənmi, saç-saqqalım qırovdu, Mənim yurdum Xan Keytidi, Murovdu”- deyən şairin simasında vətənnüma bir əzəmətin kök saldığını görürük. Ot kökü üstə necə bitibsə, onu yerindən tərpətmək mümkünsüzlüklə uğraşmağa bərabərdi:

Şəhər gur olsa da, kənd əzəlimdi,
Süslü qoşmalarım, tər qəzəlimdi,
Yenilməz ərənim, şux gözəlimdi,
Mən elsiz yaşaya bilmərəm, qardaş.

Bu xitab boş-boşuna müraciət deyil. “Pozub bu yaşımda içdiyim andı, Mən elsiz yaşaya bilmərəm, qardaş”- söyləyən şairin şəhərlə kəndi çox ustalıqla ikili standartlarla müqayisəsi diqqəti cəlb edir. Gur şəhərlə müqayisəyə əzəlimiz olan kəndi nümunə göstərir. Sonra da onun orijinal epitetlərini nümayiş etdirir; süslü qoşma, tər qəzəl. Maraqlı janrların ortaq nöqtəsi olmayan ortaqlığını göstərməyə can atır. Belə ki, milli janrımız olan qoşma heca vəznində bəndlərlə yazılır, lakin əcnəbi janr olan qəzəl əruz vəznində beytlərlə yazılır. Bəs, görəsən, şair nədən bu iki janrın oxşarlığını tapmağa can atıb!? Yəqin ki, əsas məsələ onların hər ikisinin son misralarının eyni qafiyəyə tabe olmasıdır. Qoşmada dördüncü, qəzəldə ikinci misralar həmişə öz həmqafiyəsinə sadiqdir. Bu da sübut edir ki, şair ikinci misrada işlətdiyi “qəzəl” sözünü sadəcə “əzəl” və “gözəl”ə qafiyə xatirinə yazmayıb. Kəndlərimiz elə doğma ocaqlardır ki, orada qoşma kimi öz qanımızdan olanlar da, qəzəl kimi bizə pənah gətirənlər də mehribanlıqla yaşaya bilirlər. Şair bölgələrimizə çəkinmədən əsl qiymətini verir. “Cənnət dеdikləri düzdürsə əgər, Cənnətdən səfаlı yеrdi Kəlbəcər”. Vurğulanır ki, əgər həqiqətən də dini dünyagörüşünə əsaslanan cənnətməkan bir yer varsa, onu bu dünyada da görmək olar. Amma birdən yada düşür ki, Kəlbəcər nə vaxtdı əsl cəhənnəmi elə bu dünyada yaşayır. Bu aqibəti yaşayan təkcə bir şəhər olsaydı nə vardı ki…

Şişdağ Keyti səmtə gözünü dikib,

Keyti ağı deyib, boynunu büküb.

Deyirlər ki, Alagöldən perikib,

Sonam, a Kəlbəcər, sonam, a Göyçə!

Anam, a Kəlbəcər, anam, a Göyçə!

Bənddə məqsədyönlü şəkildə zəbt olunmuş toponomik ərazilərin adı çəkilir. “İnan bir bu sözümə: sən üçün göz yaşlarım, Göllənsə ləpələri ətək-ətəkdi, Göyçə”. Şair qoynunda doğulub, boy atdığı ana Göyçəni inandıracağına çətinlik çəkəcəyini zənn edir. Lakin son ümidinin hələ də ümidləndiyini xatırlayır. “Ömrümün son anında ümidim, gümanım var, Yanağım torpağına söykənəcəkdi, Göyçə”.Bu həsrətin sona yetməsinə inamını itirmək istəmir, çünki sonunda onu şirin vüsal gözlədiyindən əmindir:

Şirin öpüş alım bulaqlarından,
Sərin meh istəyim yaylaqlarından,
Tökülüm sinənə yanaqlarından,
Ağlar gözlərinin yaşına dönüm.

Doğma torpağının bulaqlarından alacağın öpüşə həsrət qalmağın hüzünlü aqibəti hiss olunur. Hələ özünü istəyə bilmədiyimiz yaylaqların mehini də istəyə biləcəyinə inanır. “Hüsnünə tamaşa eyləmək üçün, Uca qayaların qaşına dönüm” – söyləyir. Bu məqsədin çox yozumları var. Dilimizdə qayaların qaşı anlamında çoxmənalılıq var. Həm də “qaşına dönüm” ifadəsində “dönmək” feili geriyə qayıdım mənasını da verir. Yurd-yuva niskilli şair bu geri dönüşün vacibliyini də nəzərə çatdırır, çünki:

Müşgülüm düşüb dərinə,
Bir dərdim həsrət birinə.
Ər babamın yurd yerinə,
Gəlib özgə dəyə düşüb.

Özgələrin dəyə qurub, yurd saldığı yerlərdən bizim izimiz silinməkdədir. Bu elə bir dərinliyə düşmüş müşkildi ki, onu hansı dəli quyuya atıbsa, indi dünyanın bütün ağıllıları yığılır, çıxara bilmir. Bəlkə də, istəsələr o quyuya daş atanların daşlarını çoxdan atardılar, amma nədənsə, dərdlərimiz bir-birinə həsrət qala-qala qalıb. Bu da şairin əhvalına təsirsiz ötüşmür:

Sərraf Şiruyəyəm, halım pərişan,

Hər saçım həsrətdən verir bir nişan.

Gözlərim ağlardı, ürəyim şan-şan,

Ömrümün sən görən vədəsi deyil.

Göründüyü kimi, ustad sənətkarın yaradıcılığı yalnız yurd niskilli əsərlərlə məhdudlaşmır. Didaktik məzmunlu şeirlər də novatorluğu ilə seçilir:

Çoxu əməlinin oldu qurbanı,

Bir kimsə demədi, günah öldürdü.

Lənət də yağdırdı çoxu göylərə,

Dedilər – yazığı Allah öldürdü.

Etdiyimiz əməlləri törədərkən nəyin günah, nəyin savab olduğunun fərqinə varmırıq. Sən demə, ciddiyə almadığımız bir çox şeylər ömrümüzə günah kimi yazılır. Üzü göylərə ünvanladığımız lənətlərin məhvimizə bədəl olduğunun fərqinə varmırıq. Amma unutmaq lazım deyil ki, hər “yazığın” qismətində Allah tərəfindən müəyyən olunmuş bir ölüm ərməğanı var. Biz sadəcə olum və ölüm anları kəsişənə qədər bizə verilən zaman kəsiyinə məharətlə sahib çıxmalıyıq. “Tənbəl hey söylədi: “Allaha pənah”, Bax, o yazığı da pənah öldürdü”. Bu doğrudan da belədir, lazım olmayan anda həyatdan “tayımaut” götürməyin də nəticəsi ürək açan olmur. “Çoxları özünü atdı meydana, Kürəyi dəyməyən yerə görmədim”-qənaətindən də belə nəticə çıxır ki, uduzacağını bilə-bilə qələbə eşqinə düşmək də məğlubiyyətə aparır. “Yetişməmiş meyvə, dəyməmiş bostan, Zavala düşməsə, dərilər? Yox, yox!”

Qəm-kədər əlindən ürəyimdə yük,
Gərgədan yükündən ağır olubdu.
O qədər barmağım haqdan yazıbdı,
Qatır beli kimi yağır olubdu.

Bu bənddə şair çox maraqlı bir bənzətmə verir; haqdan yazan barmaqla yağır olmuş qatır beli. Müqayisə qeyri-adi olsa da, düşündürücüdür. Yəni bu qədər haqqa çağırış missiyalı yazılar yazılır, onların bir xeyri yoxdusa, bu qədər əziyyəti nə üçün çəkirik!? Qəribə budur ki, qatır insanlar üçün işləyirsə, insanlar bundan yetərincə faydalanır, amma insan insanı haqqa dəvət edirsə, bu nəticəsiz qalır. Bu da şairi heyvanların rəftarına da müdaxilə etmək zorunda qoyur:

Sus! Ey qəlbi təşnə, yaralı bülbül,
Sənin ki, səsinə biganələr var.
Dağılma bəxtimtək, ey qara tellər,
Səni darıyacaq yad şanələr var.

Deyəsən, bülbül də insanlar üçün haqq nəğməsi oxuyurmuş ona görə də, onun da səsinə biganə qalırlar. Sənətkar cansızlara qədər müraciətlərini davam etdirir. “Yanıb külə dönmə, ey şam, ey çıraq, Yarasa ürəkli pərvanələr var”. Daha tutarlı əsaslara istinad edir. “Caynağı tutanların pulu dağlar oynadır, Fəqir-füqara üçün pul ova dönüb indi”. Əgər vaxtı ilə dahi şairimiz Füzuli eşqin gücündən bir dağı bir dırnaq ilə qoparırdısa, indiki pullular bir dağı bir caynaq ilə də qoparırlar. Kasıb fəqirlər isə pul ovuna çıxsalar da, güllələri boşa çıxır. Bunun da özəl səbəbləri var. “Seyid tamahına satdı cəddini, Axund, molla din-imanı korladı”. Aydınca görünür ki, hər həs öz ixtiyar sahibi olduğu sahəni korlayır:

Gördükcə yaşılbaş, qırmızı donlu,
Getdi qulluğuna xonçalı, xonlu.
Zinalıq eylədi ətəyi unlu,
Dəyirmançı dəyirmanı korladı.

Ümumiyyətlə, Sərraf Şiruyənin didaktik fikirləri yetərincədir. Ustad şairin bu cürə əsərlərinin alt yapısında dünyagörmüş bir el ağsaqqalının nurlu siması görünür. “Şamın şöləsinə pərvanə yanar, Yarasa ömründə çıraq görməyib” və ya “Mən yaltağı tanıyıram, Qurumsağın tayı kimi” misraları fikrimizə haqq qazandırır:

Çay var kükrəsə də, suyu içilməz,
Sısqa var, damlası baldan seçilməz.
Elə günah var ki, ondan keçilməz,
Qan var bağışlanır, üzə çəkilmir.

Bu nümunədə maraqlı qarşılaşdırmalar verilmişdir. Kükrəyən çayın suyunun içilmək şansı olmaya da bilər. Amma ki, elə sısqa bulaq olar ki, onun bir qətrə suyu baldan da dadlı olar. Şair bu müqayisələrə günahı da əlavə edir. “Günahdan keçilməz” ifadəsi bir neçə cür başa düşülür. Həm günahından keçmək olmaz, həm də elə günahlar var ki, onlardan yan keçmək mümkün olmur. Məsələn: qanı bağışlamq kimi. Bu da iki cür anlaşıla bilər. Bir kimisə tökdüyü qana görə bağışlamaq, bir də kimisə qana salmaq, onu qan tökməyə məcbur etmək. Qanın üzə çəkilməsi də müxtəlif cür anlaşıla bilər. Bu yerdə ikili məna ilə qarşılaşırıq, həm həqiqi, həm də məcazi. Qanı qurban kəsən zaman üzümüzə-alnımıza çəkirik ki, bu da həqiqətən üzə qan çəkilməsidir. Məcazi mənada qanın üzə çəkilməsi isə o deməkdir ki, tökülən qanı kiminsə üzünə gəlmək. Şairin həyati müşahidələri davam edir, “Kömür də qaradı, ancaq sürmətək, Nə qaşa, nə də ki, gözə çəkilmir”. Bu misralarda isə eyni rəngliliyin müxtəlif çalarlılığı üzə çıxır. Bir başqa şeirində isə dilimizdə işləkliyi olmayan sözün işlədilməsi maraq doğurur:

Düzlükdən dəm vuran yalançı imiş,
İlandan qorxanlar ilançı imiş,
Cərrah cərrah deyil, palançı imiş,
Dünyada nə qədər palançı varmış.

Bu bənddə diqqəti çəkən “ilançı” sözüdür ki, onun ədəbi dildə və ya xalq danışıq dilində istifadəsinə rast gəlmək olmur. Başqa bir şeirində isə peyzaj lirikasının fərqli rəsmiylə qarşılaşırıq.

Sərin meh – çöllərin təmiz nəfəsi,
Yarpaq pıçıltısı, meşənin səsi.
Duman dərələrin həya pərdəsi,
Qayalar dağların oğludu, oğlu.

Bəndin hər misrasında bir yenilik nəfəsi göz oxşayır. Mehin nəfəslə, yarpaq pıçıltısının meşə səsiylə, dumanın həya pərdəsiylə təşbet edilməsi çox uğurlu alınıb. Qayaların dağlarla belə qan qohumu olması fikri isə yeni deyim formasıdır. Bu ata-balalar həmişə bir-birinə dayaq olubdur. Təbiətdən yazdığı şeirlərdəki özünəməxsusluğu onun sevgi tutumlu şeirərində də sezmək mümkündür:

İlk eşqin həsrəti, ilk eşqin dağı,
Sevən ürəklərdə xal kimi qalır.

Dönür xatirəyə ilk görüş günü,
İlk öpüş dodaqda bal kimi qalır.

Bu bənddə dörd dənə ilki olan obyektin poetik mənalandırılmasını görürük. Bunlar ilk eşqin həsrəti və dağı, ilk görüş və ilk öpüşdür. Əslində bu ilklər barədə ədəbiyyatda kifayət qədər poetik nümunələr var, lakin bunların hamısının bir arada bu cür əlaqələndirilməsi çox orijinal alınıb. Bu üzdən də yazar vurğulayır ki, “Mən eşq dəlisiyəm, sən rütbə, şöhrət, Mən səni ağlayım, sən məni ağla”. Qəribə burasıdır ki, hərəsi bir şeyin dəlisi olan bu sevgi əhli – necə bir-biri üçün ağlaya bilər? Güman ona qalır ki, “Bəlkə, taleyimə, eşqimə mənim, Bitibsən, yeganə bənövşə gəl, gəl”. O bənövşə misallı gözəl üzünü yan çevirəndə şair düşünür ki, “Fələyin verdiyi dərdlərdən betər, O qız ürəyimi dağladı getdi”. Bu qız üzünü hansı tərəfə çevirdisə, orada bir şeir çiçəklədi.

Ayın yarısına yar vədə verib,
Hesablayın görün, ay yarıdımı?
Buludlu gecələr qoymur görünə,
Bilinmir Ay bütöv, Ay yarıdımı.

Sərraf Şiruyə yaradıcılığında sevgi rahiyəli bu cür təcnislər az deyil. Onlardan bir neçəsini maraqlı örnəklər kimi göstərmək olar:

Gördüm camalını yar Aya dönüb,
Bir günün çevrilib, yar, aya dönüb!
Şiruyə, dərmansız yaraya dönüb,
Az qalır canımı o gözlər ala.

Yaradıcılığının ümümi mahiyyəti xalq şeirinin gələnəklərindən bəhrələndiyi üçün, başqa janırlara nisbətən təcnis janrında yazmış olduğu şeirlərə şairin poeziyasında daha çox rast gəlinir. Ona görə də, deyə bilərik ki, poeziyasevərlərin sənətkara “Təcnis Şiruyə” adı verməsi heç də təsadüfi deyil. Ümumiyyətlə, təcnis janrı ünlü şairin yaradıcılığında ayrıca bir tədqiqata layiqdi. Bu təcnislər ən müxtəlif mövzuları əhatə edə bilər. Hətta, klassik sənətkarlarımıza ithaf olunanları da var. Nümunə üçün baxaq:

Üfüqdən qızaran ağ da ban deyil,
Qədəmi sayalı ağ daban deyil,
Ağdaban sən görən Ağdaban deyil,
Məzarı ay girov, ay əsir dədəm.

Təcnisin mövzusundan şeirin Aşıq Şəmşirə həsr edildiyini anlamaq olur. Bu tipli yetərincə misallar gətirə bilərik. Çoxşaxəli yaradıcılığa malik olan Sərraf Şiruyə öz oxucularını həmişə düşünməyə dəvət edir.

Xilasın axtarışında, yaxud XXI əsrə verilən suallar – Elnarə AKİMOVA yazır

«Ədəbiyyat qəzeti» yayınları silsiləsindən Günel Eyvazlının «İşıq» kitabına ön söz

Günel Eyvazlının “İşıq” kitabına daxil olan mətnlərin təməl metaforalarını kitab, mədəniyyət, tarix təşkil edir. Bunlar onun yalnız yaradıcılıq axtarışlarının nəticəsi deyil, düşüncə obyektivinin fokuslandığı müstəvidir. Mətnləri arasından tez-tez keçən bir söz var: kitabxana. Bu söz həm də “tarixi apriori”dir kitabda. Günel tez-tez kitablar arasında gəzişdiyini vurğulayır, mətnləri seçir, “mənim həyatım qaçışdır”, – deyən Borxes sayaq zaman və məkanlar arasından ucqarların mifologiyasına, yaxud əksinə gedişlər edir. Ona görə burada mifoloji qəhrəmanların, onların həyat hekayətlərinin eninə-boluna təsvirindən tutmuş ədəbi totemlər, arxetiplərin sıralanmasına qədər “saxlanc mədəniyyəti”nin faktları öndədir. Ərəb nağıllarından tutmuş əfqan romanına, qədim yunan, Çin mistikasından tutmuş çağdaş fəlsəfi fikrin vardığı hüdudlara, Bethoven, Motsart, Paqanini, Lui Armstronq, Vaqif Mustafazadə musiqisindən tutmuş rəssamlıq incilərinə qədər polifonik rəmzlər Günelin mətnlərində iç-içədir və ümumən, dünyanın obrazını özündə əyaniləşdirən bu mətnlərlə Günel kosmoloji dərinlik ölçülərini müəyyənləşdirə bilir. Dünya nizamsızlığına xilas və Xilaskar axtarır:
“Bəlkə də əsrlərdir gözlədiyimiz xilaskar elə oxumadığımız kitablardır. Bəlkə də Nuhun gəmisi adlandırdığım bu fani dünya qədim kitabxana məbədinin divarına toxunaraq dayanacaq. Sonra yenidən öz oxu ətrafında növbəti dövriyyəsinə qədəm qoyacaq. Bəlkə biz hamımız xilaskara çevrilməklə xilas olacağıq”.
Bu kitabda Güneli maraqlandıran səbəblər zamanın mahiyyətindən doğan problemlərlə bağlıdır: qloballaşma dövrünün mədəniyyəti, onun milli-əxlaqi dəyərləri üstələyən, laxladan neqativləri, getdikcə ucuzlaşan, tənhalaşan və darıxan insan amili və qadın faktı! Daha başqa məsələlər də var, amma sadaladığım bu amillər dominant təşkil edir.
Kitabda rastlaşdığım bu fikri, nədənsə, onun açar sözü kimi qavradım: “Sivilizasiyanın qarşısında dayanan əsas məqsəd insana düşünməyi öyrətməkdir (Tomas Edison)”. Bütün düşüncə adamları kimi, Günel də çağımızın, qloballaşma erasının insanı heçə çevirən sürətindən narahatdır və “İşıq” dolu mətnləri ilə daim ünvanlar nişan verir, seçir, təqdim edir. Postmodern dünyanın gətirdiyi hər cür nizamsızlığa qarşı çıxıb yeni mədəniyyət əyyamlarına açılır. Bəzilərində yaradıcılıq enerjisi kimi, bəzilərində manifestasiyaların realizəsi kimi, bəzilərində də səriştə və biliyə çevrilmənin təzahürünü verməklə düşüncə hüdudlarına zəmin yaradır.
“Biz kitabları rəflərə düzmək üçün alırıq. Vizual görüntü üçün. Oxumamış qərar veririk, oxumamış qamçılayırıq. Bəlkə şeytanın da deyiləsi sözü vardı. Biz isə əsrlərdir ona daş atırıq. Bəs dünya düzənini qaynadan kimdir? Bu vəhşətlərin arxasında şeytan dayanmırmı? Axı o, bu qədər daşın qarşısında o, çoxdan ölməliydi”.

Bəlkə bəşər övladının darıxması bu üzdəndir?! Günel “Yabançı” essesində Kamyudan, “Həşərat”da Kafkadan bəhs etməklə yeni epoxanın işləklərinə ayna tutur. Qloballaşan, öz oxundan çıxan dünyadan, onun tənhalaşan, darıxan, ağrıyan, həşərata çevrilib dəyərini itirməkdə olan insanlarından bəhs etməklə gələcək üçün həyəcan siqnalı çalır. Hər dövrün öz məhvetmə mexanizmi var, əslində. Cəmiyyət insanın içindəki bütün işıqlı duyğuları məhv edib ondakı əsl “mən”i “mən”dən uzaqlaşdırır, yerdə qalan isə buz kimi soyuq görünüşü olur. Və sonra günahkar olduğu bu “çevrilmə”də onun soyuqluğuna ölüm hökmü kəsir. O zaman ədəbiyyatın missiyası nə ilə səciyyələnir? Sadəcə, reallığın ifadəsini vermək! Fiksiya deyil, reallıqdır ədəbiyyat! Belə olmasaydı, kəsilən ölüm hökmləri ondan yan keçərdi, xalqın və millətin taleyindən keçən dramatik situasiyalar onun da tərcümeyi-halında boşluğu və yoxluğu ifadə etməzdi.
Günel kitabına çox uğurlu ad seçib: “İşıq”! Yanmadan işıq olmaq mümkündürmü? Bu ad həm müəllif qayəsindəki niyyəti, həm də ümumiyyətlə, ədəbiyyatın məna və tutumunu önə çəkmək baxımından simvolik çalar ehtiva edir. “Cəmiyyəti, xalqı, şüuru, təfəkkürü formalaşdıran, yetişdirən bədii ədəbiyyatın missiyası olduqca müqəddəsdir. Çətin olsa belə, bu missiyanı çiyinləri üzərində daşımaq dünya bədii ədəbiyyatı üçün olduqca məsuliyyətli işdir”.
Sənətin gücü həm də bundadır. O, dünyanı sarmış kataklik proseslər içində özünün dincliyi, düşünməsi üçün həm də bir huzur, nəfəsdərim məqamıdır. Günel o insanlardan yazır ki, onlar bəşəriyyətin irəliyə doğru inkişafında Tanrıya xidmət ediblər, yəni xaosu kosmosa çeviriblər. Ümumbəşəri bədii təfəkkür hadisələri meydana qoyan bu sənətkarlara qurulan edam kürsüləri isə hər zaman mövcud olub. Bu da həqiqətdir ki, dünyanın hər tərəfində hökm sürmüş total rejimlər, sərt repressiv durumlar belə sənətin həqiqi estetik duyumunu, bədii enerjisini söndürə bilməmişdir. Xeyir və şər, sənətkar və edam, müharibə və həyat, həqiqət və riya arifmetikası hər zaman İsa, Nəsimi, Höte, Bulqakov, Cavid, Müşfiq dühasında qaldırılmış, əbədi qarşı-qarşıya qoyulmuş mübarizə təliminə çevrilmişdir. Bəs düşüncə arsenalından gedən hər zərrə hansı boşluğu ifadə edir, görəsən? Günelin “Pikasso” pyesinin qəhrəmanı Salvador Dalinin dilindən deyildiyi kimi: “gör biz nə qədər Allah öldürmüşük”.
Günelin məqalələri öz ruhu, mahiyyəti etibarilə estetik ifratlara, total rejimlərin yol verdiyi sənətkar qətliamlarına, edamlara qarşıdır və daş-qalağın, məhdud-nihilist təftişin qurbanına çevrilmiş sənətkarların adını mətnlərindən dönə-dönə keçirir. Bəlkə əsl sənətə, ədəbiyyata xidmət edilən yerdə edam kürsülərinin hər zaman qurulduğunu bildiyi üçün?! Axı böyük istedadla bərabər sənətkara öz yaradıcı enerjisini bütün potensialı ilə sərgiləməsi üçün huzur da gərəkdir. Günelin kitabından adı dəfələrlə keçən Bulqakovun “Master və Marqarita”sında unutmadığım bir fikir var: “Sənətkara işıq lazım deyil. Ona huzur lazımdır”. Gözəl fikirdir, çünki sənətkar olmanın özü artıq işıq deməkdir. Ona, sadəcə, huzur vermək, dəyərli əsərlər yazması üçün imkan yaratmaq lazımdır.
Günel daha çox yunan mifologiyasına, arxetip yaddaşa nüfuz edir. Ədəbiyyatın, sivilizasiyanın bütöv bioqrafiyasının mənzərəsini cızmağa çalışır. Müəllif, sanki hər addımda oxucuya əyan etməyə çalışır: hər şey, bütün bədiyyat enerjisi ilə daha qədim qatlara bağlıdır. Hər hansı məsələnin, mövzunun Azərbaycan ədəbiyyatı, mədəniyyəti içrə təzahürlərini aramadan öncə onun dünya hadisələri, dünya mənzərələri içrə ünvanını aramaq lazımdır:
“Niyə bədii ədəbiyyatımız deyil, dünya ədəbiyyatı ifadəsindən istifadə etdim? Əslində, böyük ədiblərin əsərlərini oxuduqda, yaradıcılıq nümunələri ilə tanış olduqda yalnız kitabın üzərində müəllifin adına nəzər salmaqla hansı ölkənin yazıçısı olmasının fərqinə varırsan, yazılan əsərin daxilinə eniş edəndə müəllifin kimliyini unudaraq özünü, qəlbinin səsini əsərdə taparaq bütöv bir orqanizmə çevrilirsən. Bütövə qovuşursan.
Bütün əsərlər arasında qırılmaz bir bağ var. Hamısı bir-birindən asılıdır. Bir əsər digərinin davamıdır. Tamamıdır. Məgər bu silsiləni səmavi kitablarda hiss etmədinmi? Biri digərini təsdiq etmədimi?”.
Doğru fikirdir! Arxada yetmiş illik sovet dövrünün acı gerçəkliyi var və bu gerçəklik bizə sübut etdi ki, dünya mədəniyyəti deyilən zəncirdən hansısa halqanı çıxarıb atmaq ədəbi-mənəvi və elmi şüurda necə boşluqlarla nəticələnir. Amma onu da qeyd etmək lazımdır ki, tipoloji baxımdan kəsişən proseslərin tarixən gəlişməsini təsvirə çəkən bu məqalələrdə çağın mənzərələri içrə gəzişmək varsa da, başlanğıc hədəfə – nüvə, kök məqamına həssaslıq daha vacib görünür. Mifoloji yaddaş, dastan kültürü, nağıllar, uşaq ədəbiyyatından başlamış bu günün elmi-fəlsəfi, ədəbi estetik mətnlərinə qədər uzanan magistral xəttin bərpasını və ona qayıdışı müəllif “qloballaşmış dünya qazanında həll olunmağımıza” çəkilən sipər hesab edir. Çünki yaddaş daha çox sənətdə, ədəbiyyatda dərk olunan abstraksiyadır, bu mənada müəllifin etnik-ontoloji yaddaş sayılan sənətə həssaslığının əsasında həm də tək xalqın deyil, ədəbiyyatın da manqurtluğuna olan nigaranlığı dayanır. Ədəbiyyatın keçmişindən imtina edənlərin Aid səltənətinə çevrilməsini istəmir.
Günel publisist yazılarında, esse-düşüncə məqamına köklənmiş məqalələrində, eləcə də bədii çalarları ilə seçilən mətnlərində əsasən nəyi arayır? Birmənalı şəkildə insan həqiqətini, onun xilasını! Qloballaşma epoxasının iflic etdiyi, başını dumanlandırdığı, yeni paradiqmalara meyil edən insanın nicatı hansı tərəfdədir? Şərqdə, ya Qərbdə? Şəxsən mənə görə bu qarşılaşma çoxdan öz aktuallığını itirib. Çünki Şərq cəmiyyəti öz rituallar bolluğu, didaktika, ənənə sadiqliyi, ilahi eşq məqamı ilə bizi tənhalıqdan qopara bilmədi. Bəs Qərb necə? O da intellekt gücünün, nəhəng elmi kəşflərin, texnoloji sivilizasiyanın qanadında uçuşaraq sonucda dirəndiyi dalanda çilik-çilik olub, ümid puçluğunda gözdən itdi. Müasir insan darıxır! Nə vaxtilə məhəbbət dini yaratmaq istəyən Feyerbaxın çabaları, nə “dünyanı gözəllik xilas edəcək” qənaətindəki inam, nə də aqnostikin “qalib gələcəkmi cahanda kamal” fəlsəfəsi… Bütün yollar sınanıldı. Nə üçünsə insanlıq yaşca böyümədi. İndiki dəbə uysaq, nicat üstinsandadır, – deməliyik! Günelə görə də bu belədir. Çağımızın Qərb intellektuallarını məşğul edən postinsan təlimini Günel öz düşüncəsinə uyğun – mənəviyyatda qorunan əxlaq qanunları ilə şərh edir: “Nitsşenin daima qulağımda səslənən sədaları “Əgər insan meymundan yaranıbsa, demək insan da üst insana çevrilə bilər” sözləri məni yenə də Nəsimi zirvəsinin ətəklərinə gətirir. Bir zaman qədim insan necə ki, Allahların evi olan Olimp zirvələrinə müqəddəs zirvə kimi baxırdısa, mən də ilbəil artmaqda olan və hündürlük ölçüsünü daima dəyişən əlahəzrət Himalay möhtəşəmliyi qədər Nəsimiyə heyranlıqla baxıram”.
Günel ədəbiyyatı yeni ideologiyanın qurucusu kimi görür. Postinsan anlayışının müasir çözümünü verməyə çalışır. Müasir dünya üçün indi güc amili əsasdır, Günel isə öz qəhrəmanını – üstinsanı təklif edir. Xilası mənəvi yüksəlişdə, ruhun uçuşunda arayır. Harmoniyaya xidmət edən İsa peyğəmbəri, Nəsimini əbədi-bəşəri kamillik yolunun çağırışçıları, mürşidləri adlandırır. Onların missiyasını eyniləşdirir. İsa özünü Allahın oğlu, Nəsimi isə Allah adlandırırdı. Günel üstinsan amilini mənəvi əzabdan keçib nura qovuşmaqda görür. Bu mövqe onu yəsəvi təliminə, hürufilik elminə, sufizm prinsiplərinə yaxınlaşdırır. Ümumtürk miqyasında mənəvi məkanın yaranmasında böyük rolu olan bu təlimlərin gücü, insanın öz batininə enməklə xilas nizamnaməsinə imza atması kimi təcrübədən keçirilmiş Şərq üsulu yenidən təklif edilir:
“Müasir təlimlər (Hermetik) insanın əzab, emosiya, nifrət kimi keyfiyyətlərini itirən zaman üst insana çevriləcəyini iddia edirlər. Və bu cür transformatik düşüncə tərzi bəziləri tərəfindən Allah qanunlarına qarşı çıxırmış kimi qiymətləndirilir. Halbuki, Allah qanunu deyilən nəsnə elə üst insan olma möhtəşəmliyini bizə dəfələrlə təkrarlayır. Allaha çevrilmə, Allah olma, möhtəşəm olma, üst, post olma sözləri ilə eynilik təşkil edir”.
Günel yazılarında fenomenoloji estetikanın prinsiplərindən çıxış edir. Edmund Hüsserlin mətnə tətbiqdə uyğun bildiyi metoddan yararlanır, “araşdırma predmetini, bəhs etdiyi mətni mötərizə içinə alır”. Yəni dəyərləndirdiyi mətnin daxili mahiyyətini meydana qoymaqla məşğul olur. Onun bütün qatlarının, semantik, stilistik hissələrinin bir-birinə bağlanan mahiyyətini isə özünün dünyagörüşü əsasında dəyərləndirməyə çalışır. Roman Yakobson “Hər şey mətndirsə, bəs hansı ədəbiyyatdır?”, – deyirdi. Günel də çeşidli mətn bolluğu arasında gəzişmələr edir. Bütün məqamlarda müqayisə mexanizmi funksional görünür. Bu müqayisələrdə gah Şərq önə çıxır, gah da Qərb öyülür. Günel birmənalı olaraq inkişafı nişan verən mətnlərə fokuslanır və harda bunun örnəyini görürsə, hansı ədəbi fakt təzahürlərini gerçəkləşdirirsə, Günel o səmtə, o predmetə işıq salmağı borc bilir. “Fiqaro” məqaləsində Qərbin, hətta öz cizgi filmlərinə belə, klassik musiqini yerləşdirmək, uşağı maarifləndirmək, zövq aşılamaq çabasına biganə qala bilmədiyi kimi, “Təsvirin təkamül prosesi və ya boğazdan yuxarı yazılan vətən şeirləri” yazısında vətənpərvərlik mövzusunda sloqançılıqdan, şüarçılıqdan o yana getməyən mətnləri tənqid predmetinə çevirir. Əslində, qeyd etdiyim sonuncu məqamı mən Günelin özü üçün itirilmiş vaxt hesab edirəm. Çünki ümumən bu hal bütün dövrlərin poeziyası üçün xarakterik olub. Buna baxmayaraq, çoxluq heç zaman bədii təkamülün kriteriyası sayılmayıb. Poeziyanın çevrəsi həmişə bir neçə şairlə qapanır, qalanlar həmin çevrənin ətrafında dolaşırlar. Şeirimizin çağdaş mənzərəsi üçün də səciyyəvi olan bu durumun yenidən heç bir ad çəkilmədən tənqidi heç bir nəticə vermir və bu məqamda obyektivi istedadlı, əsl poetik nümunənin üzərinə salıb ordan çıxış etmək daha məqsədəuyğun olardı.
Digər bir məsələ, Günel bu gün mifoloji gerçəklik kimi qavranılan və Avropadan milli filoloji arsenalımıza ayaq açan ədəbi ideyalar, fəlsəfi-estetik fikirlər, metodoloji istiqamətlərə diqqət yönəltməklə oxucuları ilə yeni əsr havasını bölüşür. Amma qeyd edim ki, ətraflı nəzəri dərk tələb edən cərəyanlar məsələsi tələsik, ötəri yanaşmanı sevmir. Düzdür, bir neçə məqalə daxilində çağdaş ədəbiyyatı XX əsrin elmi-nəzəri müstəvilərinə otuzdurmaq mümkün deyil. Amma analitikasına varmaq üçün onların ehtiva etdiyi mahiyyət və məntiqi tutmaq gərəkdir.
Bu baxımdan, Günelin “Ədəbiyyatın inversiyası” məqaləsi mənə mövzunun görüntüsünü yaratmaq, məxsusu aktuallandırma təsiri bağışladı. Bəlkə də məqalədə sərgilənən binar mövqe, B.Y.Lukyanovun “Estetika dünyası” kitabından modernizmlə bağlı müəllif fikirləri ilə Günelin düşüncələri arasında dəqiq ayrıntının olmaması, nümunə gətirilən müəllifin suallarına verilən cavabların qaçaraqlığı bu cür kolossal mövzunun praqmatik həllinə imkan vermədi. Modernizm estetikasını yalnız “gözəlliyin məhv edilməsi” kimi ümumi fikirlə səciyyələndirmək olmaz. Ən azı ona görə ki, onlar gözəlliyin nədə ehtiva olunmasını bilirdilər (yəni “Leonardo da Vinçinin “Cakonda” əsərinə bığ çəkib onu korlayan rəssam” böyük məharətlə o rəsmin surətini də çıxara bilərdi, amma Espen Hovardsholmun yazdığı kimi: “bizim görməyə vərdiş etdiyimizi yalnız qeydə alan sənətin mənası varmı?”), sadəcə, “hamının eyni düşündüyü yerdə heç kəs düşünmür” prinsipi ilə dəyərləri bilərəkdən korlamaq, öz daxili bədii məkanından çıxış edərək, mövcud olan gerçəkliyə münasibətdə subyektiv sənət yaratmağa çalışırdılar.
Günelin məqalələrində mənim diqqətimi cəlb edən məqamlardan biri də onun qadın məsələsinə, qadın mövzusuna həssaslığıdır. Müstəqillik dönəmindən sonra zamanın ardınca gətirdiyi mövzulardan biri qadındır. Hər zaman işlək olan bu mövzu yeni epoxada daha geniş vurğu qazanmışdır. Səbəbi aydındır: sovet doqmalarının müdaxiləsindən çəkinən ədəbiyyatın bu mövzuda da gərəyincə açmadığı, toxunmaqdan çəkindiyi nöqtələr vardı. Odur ki, kəskin dəyişən ictimai formasiyaların müqabilində, cəmiyyətdə rastlanan qadın mənzərələrini nəsr, poeziya, tənqid və publisistika da daxil olmaqla bütün ədəbi sahələri öz materialı etməyə çalışdı.
“İşıq” kitabında müəllifin koloritli, natural və psixoloji çalarlarla işlədiyi bir mövzuda qadın ilk növbədə qadının nəzərlərindən açıldığı üçün mənə son dərəcə maraqlı təsir bağışladı. Günel qadını yalnız ekzistensiallığı ilə görməyi vurğulamır, həm də təsvirinə cəhd edir, cəmiyyət münasibətlərinin qarışıqlığından xilas edib emansipə olunmuş səciyyədə dərkinə yetməyə çalışır. Bu sırada dünyanın ilk qadın dramaturqu olan Afra Bendən tutmuş “Nizami əsərlərində karma qanunu – Kişi və qadın münasibətləri” də mövzunun predmetinə çevrilə bilir. Yeni minilliyin bütün metamorfozlarına baxmayaraq, qadın Günel üçün ailə, məişət və əxlaq sferalarında güc və dəyər mənbəyidir. O, natur-fəlsəfi məqamlara diqqət yönəltməklə qadının mənəvi sarsıntı və yaşamını ictimai-psixoloji müstəviyə çıxardır. Problemin prozasını, dramaturji inikasını, fəlsəfəsini, eləcə də poeziyasını yaradır: “Sən Tanrısan”, – deyəcək qədər maksimalist davranıb əvvəlcə sovet ideologiyasının, daha sonra isə postmodernin əli ilə hər cür mənəvi-mədəni təyinatlardan sürüşən qadını klassik pyedestalına qaytarır.
Günelin “Ədəbiyyat qəzeti”ndə Azərbaycanın tanınmış qadınlarının həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş yeni silsilə yazılarını da həvəslə oxuyuram və özünə də bildirdiyim kimi, bu mövzunun ədəbiyyatımızda işlənməsini vacib hesab edirəm. İnanıram ki, Günelin növbəti kitabı bu silsilədən olan mətnlərinin toplusu olacaq və tale məsələlərindən tutmuş sosial-ictimai problematika məsələlərinin çözümünü verən bu kitabda müəllif “qadın həqiqəti” deyilən anlayışın sirlərinə varacaq.
Günelin özü də müstəqillik dövrü ədəbiyyatımızda istedadlı mətnləri ilə önə çıxan qadın obrazdır. Və daha çox onunla seçilir ki, özünəməxsus olan bir dairə yaradıb ədəbi prosesdə. Öz estetik ərazisi, ədəbi dəyərləri və yanaşma qanunları var. Bir də içinin işığı! Ətraf qaranlıq olsa belə, bu işığa tutunub yol gedə bilir. Ədəbiyyat isə elə burdan – yolunu tapmaqdan, Yol olmaqdan başlayır!

Mənbə: http://edebiyyatqazeti.az

İlqar Fəhmi poeziyası üzərində ədəbiyyat söhbətləri – Günel EYVAZLI yazır

Sənə ey dil, daha bir mərhəmət gəlməz ol afətdən,

Barış öz taleyinlə, bəsdi, əl çək boş şikayətdən…

İlqar FƏHMİ

Poeziya estetik nəsnə olaraq ədəbiyyatda özünə yer tapmış ən gözəl kəşflərdəndir. Zövq, duyum qabiliyyəti olan insan poeziya ümmanında həzz həddinə çata bilir. Üstəgəl, poetik nümunə həzz verdiyi qədər də düşündürə bilərsə, bu zaman həmin gözə görünməz enerjini ikiyə vurmuş olarıq.

Şeiri şeir xətrinə, mətni isə mətn xətrinə heç vaxt oxumuram. Hələ oxudan öncə özümü mətnə kökləyirəm də. Pessimist, sentimental zamanlarımda kitab üzü açmağı heç sevmirəm, çünki belə məqamda ovqat mətni üstələyə bilir. Yəni ən adi söz belə ruhundan xəbər verdiyi üçün qulağına xoş gələ bilir. O səbəbdən də düşünürəm ki, ədəbiyyat ən gözəl ovqatın yoldaşı olmalıdır. Psixologiyan normal olduğu zamanlarda sənə yeni hiss rəngləri aşılamalıdır.

Fortepiano üzərində vurulmuş ilk akkord kimi söz düşüncələrdə və hisslərdə fırtına yarada bilirsə, poeziyadır. Mən də belə məqamda bu sözləri yaza bilən imza sahibinin ömrüm boyu yaradıcılıq izləyicisinə çevrilirəm. Zamanla yaxından tanış olmaq imkanı əldə edirəmsə və sevdiyim mətn nümunələrini qələmə alan şəxsin üstəgəl şəxsiyyətinə, dünyagörüşünə də aşiq oluramsa… bu vəhdətin duyumu bir ayrı zövq verir insana. Eynilə İlqar Fəhmi yaradıcılığı və şəxsi kimi.

Dilə, get dərdinə dərman dilə fərzanə insandan

Sənə gəlməz cahanda bir ziyan mərdanə insandan.

Əməldə etdi isbat eşqini, bir tək söz ilə yox,

Onunçün daima yüksəkdədir pərvanə insandan.

Son vaxtlar Şərq estetikası haqqında çox düşünürəm. Tez-tez miniatürləri izləyirəm, əvvəlki enerjisi qalmasa belə, qədim İçərişəhərin dar küçələriylə addımlayıram. Və hiss edirəm ki, müasirlik qədimlik üzərinə çox basqı edir. Elə bu səbəbdən də nə dar küçələr, nə minarələr, nə də qala divarları hisslərdə yeni ovqat yarada bilmir. Belə məqamlarda şərqlilik ruhunu özündə daşıyan ədəbiyyat və incəsənət xilasetmə missiyasını üzərinə götürür.

Şərq miniatürləri, xüsusilə Azərbaycan miniatürləri dünya incəsənət xəzinəsində özünəməxsus yer tutur. Şərqin dillərdə əzbər olan hekayələrinin fonunda rəsm edilən bu sənət nümunələri piktoqrafik dillə insanla danışa bilir. Eynilə Misir ehramları üzərində olan şəkli yazılar kimi. Hətta deyərdim ki, Şərqin nağıl estetikasına fikir versək, bitmək bilməyən “Min bir gecə” nağıl düzümü kimi memarlıq nümunələri də – dar küçələr, hündür olmayan evlər, qəflətən qarşımızda göylərə ucalar minarələr, bizi azdıran, dolaşığa salan yollar eyni strukturu, bədii, memarlıq üslubunu xatırladır.

Qloballaşan dünyada mədəniyyət, bu fonda – incəsənət, musiqi, ədəbiyyat və b. xalqları ayaqda və özündə, öz qabında saxlayan ən qüvvətli dayaqdır. Sağdan, soldan hər cür cərəyan əssə belə, fundamental mədəniyyət kənarın ən gözəl nəsnələrini götürərək özünü itirməyə bilir. Necə ki, üzərimizə basqı edən Qərb ədəbiyyatı nəsrimizin, poeziyamızın havasını dəyişsə də, uzun çək-çevirdən sonra qələmimizin tozunu silib özümüzə qayıda bildik. Əlbət ki, bu işdə sözümüzü oxucuya çatdıran mətbu orqanlarımızın əməyi də az olmadı.

Klassik janrın trayektoriyasını yeni modern üsluba uyğunlaşdıraraq dilimizə ağırlıq gətirən fars, ərəb kəlmələrini qəzəldən təmizləyərək yeni izhar metodikası yaradan, klassik duyumun ləzzətini saxlamaq şərtilə yeni axında mükəmməl poetik nümunələr yaradan İlqar Fəhmi az sözlə klassik qəlib üzərində müasir fikir libasında harmoniya yarada bildi. Halbuki, çağdaş dövrümüzdə klassik janr deyib də keçmişlərin eyni estetikasını poeziyasına yansıdanlar az deyil. Onlar hələ də izhar metodikası tapa bilmədiklərindən fərqlənə bilmirlər. Yaradıcı insana yeni söz və yeni metod yaratmaq fərqli olmaq şansı verir.

Mən ki, zülmət gecələrdə azıb itmiş kimiyəm,

Öz yanımdan da gözüm görməyib ötmüş kimiyəm

Necə dərin yara vursan da mənə ağrısı yox,

Yaramı özgə öpüşlərlə keyitmiş kimiyəm

Nəfəsimdə daha əvvəlki odu axtarma,

Baxma yanındayam, amma elə getmiş kimiyəm…

Son vaxtlar məni düşündürən digər məsələlərdən biri də poeziya, onun ifadə forması və ifadə genişliyidir. Əslində, janrın heç bir önəmi yoxdur. Əsas olan fikirdir, düşüncədir, izhar etmə qabiliyyətidir. Poeziyamıza yersiz Qərb ünsürləri misalı kimi basqı edən qafiyə xiridarları hal-hazırda ədəbiyyatımızda tıxac yaratmaqla məşğuldurlar. Sanki kim daha çox mənasız şeir yaratdı yarışması keçirilir. Sərbəst vəzn deyib də at oynadanlar az deyil. Hərədən bir söz çırpışdırıb ağlına gələni yazanlar bilirlər ki, bu oğurluğun da bir həddi var. Kəlmələr şeirin ovqatı ilə üst-üstə gəlməyəcəksə, Parisdən yazıb Napoleondan çıxsan belə, saxta görüntü şeiri silkələyən kimi töküləcək. Yerdə çılpaq mətn qalacaq. O səbəbdən də şeiri sözlə yox, fikirlə dopdolu etmək lazımdır. Mahiyyətə varmaq lazımdır. Doğrusu, eyni mövzunu dəfələrlə yazılarımda işıqlandırdığıma görə lap xəcalət çəkirəm. Amma inanıram ki, çoxlarının poetik töküntüsü olan söz, nəhayət ki, qüdrətli söz qarşısında uduzacaq. Çünki ya dəyişmək lazımdır, ya da elə dəyişmək lazımdır.

Qapını döyən qonaq yox,

ölümsə,

Qonaq kimi qəbul et,

gülümsə.

Kim oynadı həyatla,

uduzdu.

Ölüm qara qəpikdən

ucuzdu.

Qəzəl janrının yeni Fəhmi dönəmi bizlərə klassik qəlibdə müasir söz demə bacarığını aşkar edir. Yar ardıycan göz yaşı töküb, ona yetişmənin mümkünsüzlüyündən çığıran klassik qəzəl məzmunundan fərqli olaraq İlqar Fəhmi yeni tərzdə hadisələrə özünəməxsus məzmun açılışı bəxş edə bilir və poeziyaya gətirdiyi lirik qəhrəman obrazı bütün oxucular üçün, həm də qələm adamlarıyçün sevimli və gözəldir.

Tökülür sənli saatlar o ömürdən, bu ömürdən

Əyilib qaldıran olmur onu yerdən, bunu yerdən,

Evimə dərd girir hər gün, o başından, bu başından

Gözümə kölgə salırsan, o maşından, bu maşından.

Bezmişəm sənsiz həyatın o adından, bu adından

Zərrə-zərrə səni yığdım o qadından, bu qadından…

Əslində, “göz yaşı”, “ah-nalə” estetikası, əgər buna estetika demək olarsa, artıq şeirlərimizdən getməkdədir. Çünki orta əsrlərin aşiqlərindən fərqli olaraq, müasir aşiqlərin yara çata bilməmək kimi yasaqları yoxdur, yarın üzünü görməmək kimi örtük çətinliyi də yoxdur. Yəni bir zamanların poeziyasında yer alan bu nüansların gerçək psixoloji səbəbləri mövcud idi. Poeziyanın şair aşiqləri də bəlkə elə bu səbəblərdən ah-nalə edirdilər. Ona görə hamı yerdə görmədiyi qadınların obrazını fantastik pərilər üzərinə yansıdırdı. Bəlkə də “pəri”, “mələk” anlayışı olmasaydı yer qadınına ithaf edilməsi bilinsəydi o zamanın şairi üçün problem yarana bilərdi, ola bilər. Hətta deyərdim ki, sufi yönümlü poetik nümunələrin özündə görünməz Yaradanın proyeksiyası üzünü-gözünü örtən, ruh kimi görünməz olan o dövrlərin Şərq qadınının üzərində cızılmışdı. Poetik aşiq yalvarsaydı belə, yarın siması, zülfü pünhan qalacaqdı, Tanrı kimi görünməz olacaqdı. Bir sözlə, o dövrün həyata baxma estetikası ilə müasir dövrdə söz yaratmaq çox gülünc görünür. O səbəbdən də “ayrılıq”, “qovuşma”, “sevgi”, “eşq”, “nifrət” və s. kimi daimi, əbədi mövzular yeni biçimdə təqdim olunmalıdır. Yeni izhar metodikası seçilməlidir. Necə ki, indi oxuyacağımız şeir parçasında biz hadisəni olduğu kimi təsəvvürümüzdə canlandıra bilirik və izhar metodu XXI əsrin insanının düşünmə qabiliyyətinə uyğun olaraq təsvir edilir, daha uzaq, görünməz pərilərdən danışılmır. Poetik aşiq ah-zar etmir.

Yenə xatırlayacaqsan bu evi

Yenə zəng edəcəksən: Gəlirəm

Yenə də yalvaracaqsan: Gözlə,

Heç yerə getmə, bu günlük səninəm.

Yenə kölgən cızacaq pəncərəmi

Girəcəksən elə bil öz yuvana,

Yenə palton düşəcək qollarıma

Yenə çantan uçacaq boş divana.

Yenə dinməz dayanıb bir müddət

Arxadan boynuna ahlar səpəcəm

Saçını sonra səliqəylə yığıb

Çiyninin ağ dərisindən öpəcəm…

Şeiri oxuduqca söz vasitəsilə qısametrajlı film izləyirmiş kimi vizual görüntünün şahidi oluruq. Əsl poeziyanın gücü də bundadır, sözlə görüntü yarada bilmək bacarığı. Hadisəni hiss etdirə bilmək və oxucunu baş vermiş olayın həqiqiliyinə inandırmaq bacarığı. Eləcə də bu nümunədə eyni təbiiliyi müşahidə edirik.

Məni küsdürmək asandır, məni ağlatmaq asan,

Məni çaşdırmaq asandır, məni aldatmaq asan,

Məni ləngitmək asandır, məni saxlatmaq asan,

…Mənim olmaq nə çətin…

Məni buzlatmaq asandır, məni dondurmaq asan,

Məni laxlatmaq asandır, məni sındırmaq asan,

Məni göstərmək asandır, mənə əl vurmaq asan.

…Mənə çatmaq nə çətin…

İstənilən şair, yazıçı, əlavə edirəm, əsl şair və əsl yazıçı öz həyatının qısacıq məqamlarını yansıtmaqdan daha çox, müşahidə etdiklərini yaradıcılıq nümunəsinə çevirir. Çünki müşahidəçisi olduğu prosesi özündə olurmuş kimi, içindən keçirərək izhar edir. Həm də öz poetik qəhrəmanının xarakterinə uyğun şəkildə, ampluasından çıxmamaq şərtilə verə bilir.

Güclə vaxt tapmış idim bircə nəfəs gülmək üçün

Tez bəla gəldi dodaqdan gülüşü silmək üçün.

Sənə dönmək nə səadətdi, burax əllərimi

Qoy gedim, itməyə yox – bir də sənə dönmək üçün.

Mən sürünmək dolu bu ömrü verərdim, Fəhmi

Bir saatlıq kəpənəktək yaşayıb-ölmək üçün.

Poetik “mən” ilə şair arasında qlobal fərqlilik olmadıqda, yazar xarakterindən yaratdığı mətnlərə köçürdükdə yaradılan nümunələr saxta görünmür. Çünki bir şeirdə hər şey düzgün ola bilər – vəzn, qafiyə, bəhrlər, yəni texniki cəhətdən şeirin heç bir qüsuru olmaz, amma mənasızlıq onu boş göstərə bilər. Naşı oxucunu boşsəslənişli qafiyələrlə aldatmaq mümkündür, amma məqsəd ciddi ədəbiyyata doğru addım atmaqdırsa, mahiyyətin və mənanın fərqinə varmalısan və üstəgəl özün də yaradıcı, şəxsi xarakterə maliksənsə və özündən parçaları, düşüncə parçalarını şeirinə verməkdə xəsislik etmirsənsə, mükəmməl sənət əsəri mütləq yaradacaqsan. Necə ki, dəyərli şairimiz (həmçinin nasirimiz, dramaturqumuz) İlqar Fəhmi bunu ustalıqla ifadə edə bilir. Həm də təkcə ustalıqla deyil, intellektualcasına, idrakla, mütaliə çəkisi daxilində dəyərli, fundamental poetik nəsnələr ədəbiyyata bəxş edir. Çünki əsl ədəbiyyat humus qatı kimidir. Yalnız və yalnız münbitliyə, məhsuldarlığa xidmət edir. Özündən sonrakı ədəbi nümunələr üçün dayaq olma qüdrətində olur.

Mənbə: http://edebiyyatqazeti.az

Ədalət RƏSULOVA.”İsmayıl Şıxlının yaradıcılığında müharibə mövzusu”

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı

Azərbaycanın çox oxunan yazıçılarından biri də İsmayıl Şıxlıdır. Oçerk, hekayə, povest və romanlarında hiss və düşüncələrini təsvir edən yazıçı xalqımızın keçmişinə müraciət etmiş, tarixi hadisələri obyektiv işıqlandırırmışdır.
İsmayıl Qəhrəman oğlu Şıxlı 1919-cu il martın 22-də Azərbaycanın şeir-sənət ənənələri ilə tanınan Qazax mahlının İkinci Şıxlı kəndində doğulmuş, lakin ilk təhsilini Kosalar kənd məktəbində almışdır. Qazaxda Pedaqoji texnikumu bitirmişdir. Bir neçə il sonra Bakı Dövlət Pedaqoji İnstitutunda oxuyarkən Böyük Vətən Müharibəsi başlanmış, təhsilini yarımçıq qoyaraq cəbhəyə getmişdir.
Bir çox yazıçılarımız kimi o da yazmağa şeir ilə başlamışdır. Mətbuatda ilk şeiri “Quşlar” adı ilə çap edilmişdir. (1938-ci il Ədəbiyyat qəzeti 24 noyabr) Qoşma janırında olan şeirlərində yazıçının duyğuları səmimi olsa da, bunlar heç də sənət uğuru hesab edilməmişdir.
İsmayıl Şıxlı Kür qırağı obalarda, Xəzər sahilindəki paytaxt şəhərdə, tələbə ikən mütaliə etdiyi saysız-hesabsız bədii və elmi əsərlərdə, müharibə zamanı iştirakçısı olduğu çoxlu cəbhə hadisələrində, insanların talelərində bir yazıçı kimi həmişə axtarışda olmuşdur. Şeir yazmaqdan əl çəkməsi həyatın geniş lövhələrini hərtərəfli səmərəli axtarışları ilə əlaqələndirirdi. İsamayıl Şıxlı orduya getdiyi vaxtdan qələbədən sonra doğma kəndlərinə qayıtdığı günədək həyatında baş vermiş ən vacib hadisələri öz gündəlik dəftərində qeyd etmişdir.
“Cəbhə gündəlikləri” nin əsas qəhrəmanı yazıçı özüdür. O, təmkinli qorxu bilməyən cəsur bir əsgərdir. Müharibənin dəhşətlərini, saysız qanlı faciələri hər gün cəbhə yollarında gorsə də, onun zərif qəlbi daşa dönmür. Mərhəmət hissi, insanın yaşamaq hüququna dərin hörmət onu bir an olsa belə tərk etmir. Səngərdə, çayları keçəndə, düşmən üzərinə cumanda həlak olan hər bir əsgərin arxasında təkcə onun özünü yox, min bir əzabla, əziyyətlə ərsəyə gətirmiş ata-anasını, yaxınlarını, puç olmuş xəyalları görür.
Müharibə onun üçün insani olan hər şeyin: xoşbəxt həyat arzularının, yaxınlara məhəbbətin, sədaqət və əxlaqın, xeyirxahlıq və gözəlliyin faciəsidir. O, dəhşətlə anlayır ki, müharibə də həyatdır, yaşamaq tərzidir. Müxtəlif millətlərin nümayəndələri olan silah yoldaşları ilə vətəni həmişə göz önündə saxlayır. Bilir ki, hissə qapılmaq, müdhiş faciələr qarşısında zəifləmək daha böyük faciələrə səbəb ola bilər. Ona görə də mətinliyini itirmir, doğma Kosalar kəndindən Almaniya torpaqlarına qədər öz əsgər borcunu qorxu və yorğunluq bilmədən, dözüm və səbrlə, yerinə yetirir.
Yazıçı hər bir əsgər kimi keçdiyi yerin, azad edilən kəndlərin, şəhərlərin qan bahasına üzüb keçdikləri çayları tikdikləri körpüləri nəzərdən qaçırmır. Onları yığcam detallarla təsvir edir, çünki əsgər taleyindəki qaçılmazlığı bilir. Müharibə davam etdikcə öldürülən insanların sayı da artıq çoxalır.
Yazıçı cəbhədə əsgər iynə-sapı ilə tikib düzəltdiyi dəftərçələri odlu-alovlu günlərin qiymətli yadigarı kimi qoruyub saxlamışdır. Üç ildən artıq zamanı əhatə edən gündəliklərin saralmış, bəzən də pozulub getməkdə olan sahifələrini çevirdikcə Qafqaz dağlarının uçurum dərələri, Kuban çayının qəzəbli ləpələri, Qara dənizin qırmızı qan rənginə çalan mavi dalğaları, Belarusiya meşələrinin şaxtası, hər addımı uğrunda ölüm-dirim mübarizəsi gedən Litva şəhərinin küçələri, istehkamları göz önündə canlanırdı. İsmayıl Şıxlının dəniz desantçısı kimi xidmət etdiyi batalyon 1945-ci ilin 9 mayında Almaniyanın Friş-qaf körfəzində, Baltik sularında qələbə ilə sona yetmişdir.
Yazıçı məqalələrinin birində yazırdı: “Cəbhə yolları çox ağır və uzun olur. Hər dəqiqə bir ilə dönür, torpağın hər qarışı sonu görünməyən məsafəyə çevrilir. Getdikcə gedirsən, dizin-dizin sürünürsən, qara-çovğuna düşürsən, mərmilər diksindirir, bombalar partlayır, yanında insan nəfəsi, insan hənirtisi axtarırsan. Səngər dostun yarı yolda qalır, onun isti əli ovcunda soyuyur, kömək edə bilmirsən”.
Aradan illər keçib, fəsillər dolansa da nəmli səngərlərin acısı unudulmur. Bəzən yuxuda işıqlı pulemyot güllələri üstünə uçuşur, göyə sovrulan torpağın altında qalırsan. Yer lərzəyə gəlir, kim isə üstünə atılır, kimi isə vurub yerə sərirsən, qulaqlarında minamyot, barıt tüstüsü səni boğur, yuxudan hövlanak ayılırsan…
Bəzən döyüş yoldaşlarının tapşırıqlarını nümunəvi yerinə yetirdiyinə görə komandanlıqdan aldığı “təşəkkürnamələr”, döş nişanı, medallar, qırmızı ulduz ordeni; bir də sağında-solunda vuruşan, həlak olan silah və məslək dostlarının əziz xatirəsi gözlərinin önündən getmir.
(İ.Şıxlı. “Cəbhə yolları”. “Ədəbiyyat və incəsənət”, 1968-ci il 17 fevral).
Müharibədən sonrakı bir sıra hekayələri və “Kerç suları” adlı povestini də İsmayıl Şıxlı Böyük Vətən Müharibəsinə həsr etmişdir. Yazıçı bu əsərində cəbhə yoldaşlarının əhval-ruhiyyəsini, müharibə həqiqətlərinin kiçik bir parçasını şəxsi müşahidələri əsasında əks etdirmişdir. Qara dəniz sularında şiddətli döyüşlər, faşist işğalına məruz qalmış Krım sahillərinə od-alov içərisinə desant çıxarılması; insan iradəsinin üz-üzə gəldiyi ağır sınaqlar əsərdə açıq şəkildə əks olunur. Yazıçı ölümün dəhşətini, çoxlu qanların töküldüyünü, lakin döyüşlərdə xırdaca üstünlüyün belə böyük mərhumiyyətlər və qurbanlar bahasına başa gəldiyini geniş şəkildə qələmə almışdır. Əsərdə adları qeyd olunanlar işərisində topçu İlyas, kapitan Aslan, dükançı Dimitriyev və miçman Abbasın bu döyüşlərdə göstərdikləri şücaətləri haqqında geniş məlumat verilmişdir. Lakin nə adı çəkilən surətlər nə də “Kerç suları” əsəri Böyük Vətən Müharibəsi haqqında düşüncələri yazıçını kifayətləndirməmişdir.
Ədib daha sonralar “Odlu çarpazlar” adlı pyes yazmış, və həmin əsər 1985-ci ildə Cəfər Cabbarlı adına Gəncə Dövlət Dram Teatırında tamaşaya qoyulmuşdur. Onun müharibə təəssuratlarına əsaslanan əsərləri mənəvi saflıq, əxlaqi ucalıq, vicdani paklıq kimi məsələləri ön plana çəkməsindədir.
Yazıçının üslubi keyfiyyətləri hekayələrində də qabarıq şəkilində özünü göstərir. Yığcamlıq, dilin obrazlılığı, rəvanlığı, təsvirlərin əlvanlığı ədibin ilk fəaliyyət illərinə məxsus “Ayrılan yollar”, “Dəli kür” romanında da görürük. İsmayıl Şıxlının bir yazıçı kimi formalaşması demək olar ki, iri həcmli əsərləri ilə bağlıdır. “Dəli kür” əsəri ilə bağlı yazıçı Azərbaycan hüdudlarından uzaqlarda da yaxşı tanınmışdır.
“Ayrılan yollar” romanının mərkəzində gənc qəhrəmanların mənəvi aləmini açıb göstərmək baxımından oxucular və tənqidçilər tərəfindən qiymətləndirilmişdir. Əsərdə pambıqçı Zeynəblə traktorçu Əlinin, aqranom İmranla kənd müəllimi Nərgizin qarşılıqlı məhəbbəti təbii təsvirlər vasitəsi ilə verilmişdir.
“Ayrılan yollar” əsəri 50-ci illərin bir çox roman və povestləri kimi kolxoz kəndinə, məhsuldarlıq uğrunda mübarizə məsələlərinə həsr olunmuşdur.
XIX əsrin ikinci yarısındakı Azərbaycan kəndindən bəhs edən “Dəli kür” əsəri təbii şəkildə verilmişdir. Əsərdəki Cahandar ağa, Mələk, Şamxal, Güləsər, Şahnigar, Pristav, Əhməd, Qoca dayı, Çərkəz surətləri ahəngdar şəkildə bir-birini tamamlayır. Tarixi faktların romanın hər səhifəsində hiss olunması yazıçı qələminin zənginliyini bildirir. Roman Azərbaycanın Kürqırağı kəndində baş vermiş hadisələrin motivləri əsasında qələmə alınmışdır. Əsərdə bir yanda Molla Sadıq və onun müridləri, digər tərəfdə isə anbarlarına iyirmi kəndin gəliri toplanan Cahandar ağa kəndin ən nüfuzlu adamlarından idi. Cahandar ağa son dərəcə bitgin obrazdır. O, səhərə qədər at belində əli silahlı dolaşmağı, öz ailəsini təcavüz və basqınlardan qorumağı bacarırdı. Yeri gələndə çar hökumətini təmsil edən pristavla onun silahlı adamları yanında sərt danışmaqdan da çəkinmirdi. Qonaqsevərliyi ilə kəndə yeni gəlmiş insanlara da hörmətlə yanaşırdı. Kənd məktəbinə yeni təyin olunmuş müəllimlər, Çernyaevski və Əhmədi öldürmək istəyən kənd qoçularını Cahandar ağanın tərki-silah etməsi əsərin ən gərgin epizodlarındandır.
Əsərdə molla Sadığın fırıldaqlarına qarşı ayıq olan Cahandar ağa kənd ruhanisinin əməllərini özbaşınalıq adlandırırdı. Cahandar ağanın özünə məxsus çox mübahisəli olan bir qeyrət anlayışı vardı. İstəkli bacısı Şahnigarı mahiyyətini belə anlamadığı müridlər məclisində iştirak etdiyi üçün öz əli ilə güllələyən, cavab qaytardığı üçün əziz oğlu Şamxalı döyüb evdən qovan Cahandar ağa bu cür hadisələrə laqeyid qala bilmir, həyacan keçirirdi. Lakin bu deyilənlərin heç biri onu atının yalının və quyruğunun qırxılması qədər yandırıb yaxmır. Qəzəbindən az qala ürəyi prtlaya Cahandar ağa gözündən artıq istədiyi Qəmər atını özgələrin o kökdə görməsini və tənə vurmasını eçitməmək üçün səhər alatorandan sis-duman çəkilməmiş uçuruma aparıb güllə ilə vurur.
Cahandar ağa dəliqanlı və zalım mülkədardır. Kasıb gəmiçi oğlu tərəfindən qızının qaçırıldığını eşidəndə qəzəbindən bağırır, dönə-dönə təkrarladığı bu sözlər dediyimizi sübut edir: “Sümüyümüzü it sümüyünə caladın!..”
Cahandar ağa surətini müəllif bütün daxili ziddiyyətləri ilə təsvir etmişdir. Xırdaca bir ehtiyyatsızlıq üstündə bacısı Şahnigarı öldürməklə namusunu ləkədən qoruyan Cahandar ağa özgənin kəbinli arvadını götürüb qaçanda kiminsə namusuna ləkə vurduğunun fərqinə varmır…
Əsərdə Cahandar ağanın həyatı güclü sarsıntılar və təlatümlər içərisində keçir. Şahnigarın qətli bəzi ailə üzvlərinin onunla yadlaşmasına, doğma qızının qaçırılması, rəsmi hökümət nümayəndələri ilə baş verən ixtilaflar vaxtıilə bir sözünü iki eləməyənlərin indi üzünə durması Cahandar ağaya öz təsirini göstərir. Cahandar ağa artıq zəmanənin dəyişdiyini adət etdiyi əlçatmaz, ünyetməz igidlik, mülkədar həyat tərzinin sarsıldığını hiss edir.
İsmayıl Şıxlı Cahandar ağa obrazını öz mövqeyindən əl çəkən, qorxan adam deyil; lakin Rusiya İmperiyasının Qafqazı mənimsəməsi ilə araya gələn maneələrə, onları doğuran ictimai-siyasi səbəblərə qarşı mübarizədə tək qaldığını göstərirdi.
Cahandar ağanın bir xarakter kimi faciəsi də bundan doğurdu.
Öz sonbeşiyi Əşrəfi Qori seminariyasında rusca təhsil almağa qoyması da xarakderindəki ziddiyyətli fikirlərindən qaynaqlanırdı. Cahandar ağa bir tərəfdən görür ki, rusca savadlı olmağın əhəmiyyəti çox böyükdür, bunu zəmanə özü tələb edir; digər tərəfdən də davranışında və hərəkətlərində zəriflik, adamlara qarşı münasibətində həssaslıq müşahidə etdiyi Əşrəfin davranışları onun ürəyini açmır. Cahandar ağa oğlunun simasında hər şeydən əvvəl polad kimi əyilməz, atıb-tutan bir oğul görmək istəyirdi.
Yazıçının “Dəli Kür” əsərində keçən əsrin sonlarında Azərbaycan kəndinin ictimai vəziyyəti maraqlı bədii təsvirlərlə verilmişdir. İlk səhifələrdən əsas hadisələrin cərəyan etdiyi Göytəpə kəndinin torpaqdan güclə seçilən qara damlar arasında gözə dəyən kirəmidli evlər, əsərdə canlı şəkildə təsvir edilir. Ayağına geyməyə bir cüt çarıq tapa bilməyən Qoca dayı, maddi çətinliklər üzündən evlənə bilməyən Çərkəz, yaylaq yerində xəcalətli görünməmək üçün xörək əvəzinə bulaq suyu qaynadan Güləsər, uzaq səfərə yola saldığı oğluna cib xərcliyi tapa bilməyən Əminə xala, “bəylə bostan əkib tağı çiynində bitən” Rüstəm kişi və başqaları kənddəki qara torpaq damların sakinləridir.
Gəzdikcə qurtarmayan əkin yerlərinin, qoyun sürülərinin, mal-qaranın sahibi Cahandar ağa halal-haramı çoxdan qarışdırmış Molla Sadıq kimilər isə həmin tək-tək gözə dəyən kirəmidli daş evlərin sakinlərdir. Beş-altı metrlik əkin yeri arzusu ömürlük ürəyində qalan Qoca dayı ilə, ətrafda baş verən hadisələrin mahiyyətini bilməyən Əşrəf arasındakı dialoq çox səciyyəvidir:
– Torpaq tapılar, ay qoca dayı, fikir eləmə.
– Hardan tapılar, ay bala?
– Nə çoxdur allahın torpağı…
– Allahın torpağını bəndələr çoxdan qamarlayıblar. Ölsələr də əllərindən bir qarış da verməzlər…
Yazıçı əsərdə dövrün mürəkkəb tarixi şəraiti haqqında bədii təsəvvür oyadır. Rus işğalından sonra Azərbaycan tarix boyu dəfələrlə vuruşan qonşu dövlətlərin hərb meydanı olmaqdan göz aça bilmir. Rus iperiyasının qayda-qanunları Azərbaycanda özbaşınalığı məhdudlaşdırsada digər tərəfdən xalq ikiqat ictimai zülmə məruz qaldı. Bir çox əkin yerləri, meşə və qoruqlar ov yeri elan edildi. Sadə camaatın bu yerlərə daxil olması yasaq edildi. İnsanların arzulamadıqları bir həyat başlandı. Qabaqcıl rus, avropa yazıçıları və alimlərinin ictimai bərabərlik haqqında fikirləri müxtəlif kanallar vasitəsiilə Qafqaza, Azərbaycana yol tapdı.
Əsərdə maraqlı epizodlar əsasında göstərildiyi kimi, hökumətin hər cür qadağan tədbirlərinə baxmayaraq qabaqcıl fikirlərin yayılması işində xüsusən Qori müəllimlər seminariyası əsas rol oynayırdı.
Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanın ədəbiyyatı, mədəniyyəti tarixində görkəmli xidmətləri olmuş Nəriman Nərimanov, Cəlil Məmmədquluzadə, Üzeyir Hacıbəyli, Firuddin Köçərli və başqaları həmin seminariyada təhsil almışdılar.
“Dəli Kür” romanındakı Çernyayevski, Kipyani, Semyonov bu seminariyanın işıqlı tərəfləri, Petrov isə çarizmin yeritdiyi mürtəce siyasətin təmsilçiləridir. Seminariyanın direktoru tərəqqipərvər maarif xadimi Semyonov qaranlıq bir gecədə dostu və məsləkdaşı Çernyayevskiyə səmanı göstərərək deyir: “Orada zülmət içində parıldayanları görürsünüzmü? Bir baxın necədə sayrışırlar. Belə bir qaranlıq gecə yer kürəsi üzərinə qara pərdə salmaq, onu ört-bastır etmək istəyir. İşıq isə onu deşir? Ordan-burdan süzülüb parıldayır, özünə yol açır kimə isə işıq saçır”…
Seminariyanın direktoru Semiyonov ən yaxşı müəllimlərini onların müxtəlif millətlərdən olan ləyaqətli şagirdlərini zamanının qaranlıq göylərindəki ulduzlarla, ordan süzülən işıq zolağı ilə müqaisə edərək oxucuların yeni tipli ziyalılarına qarşı rəğbətini artırır.
Yuxarıdakı qeydlərdən göründüyü kimi “Dəli Kür” romanı dramatik toqquşmalar, qüvvətli xarakterlərlə əhatə edilmişdir.
“Dəli kür” əsərində (1957-1967) təsvirlər daha canlı, hadisələrin təqdimi daha qabarıq şəkildə verilmişdir. Buna görə də təqribən on il davam etmiş yaradıcılıq əməyinin bəhrəsi olan “Dəli kür” İ.Şıxlının həcmcə ən böyük və əhəmiyyətli əsəri olaraq qalmayıb, həm də Azərbaycan ədəbiyyatının çox qiymətli nümunələrindədndir. Bu əsər yazıçının dərin psixoloji, güclü xarakter yaratmaq bacarığını nümayiş etdirən keyfiyyətlərlə zəngindir.
Cəfər Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” studiyası 1970-ci ildə İsmayıl Şıxlının ssenarisi əsasında eyni adlı bədii film çəkmişdir.
İ.Şıxlı “Dəli Kür” dən əvvəl də, sonra da bir sıra maraqlı əsərlər yazmış, onların bir qismini mətbuatda “Mənim rəqibim”, “Məni itirməyin”, kitablarında nəşr etdirmişdir.
“Köynək”, “Qızıl ilan”, “Sapı özümüzdədir”, “İlğım” və sair əsərləri sübut edir ki, ədib xırda formalı əsərlərində də həyati problemlər qaldırmaq, onları canlı insan surətləri əsasında həll etmək sahəsində yüksək bacarıq sahibi olmuşdur.
İ.Şıxlının həyatı bilavasitə məktəblə, institutla, ümumiyyətlə tədris prosesi ilə bağlı olmuşdur. O, on illər boyu ali məktəbdə dərs demişdir. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda Xarici ölkələr ədəbiyyatı kafedrasının təşkilatçısı və müdiri olmuşdur.
Ədib elmi işlərlə də məşğul olmuş, tədqiqat işləri aparmışdır. Xalq yazaıçısı Mehdi Hüseynin yaradıcılığı mövzusunda namizədlik dissertasiyayı yazmış, ədibin on cildlik külliyatının tərtibçisi və elmi şərhçisi olmuşdur.
İsmayıl Şıxlı ali məktəblərimizin ehtiyyacını nəzərə alaraq “xarici ədəbiyyat tarixi” (1970) və “XX əsr xarici ədəbiyyat tarixi” (1974) dərsliklərini yazmışdır.
O, müxtəlif illərdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının birinci katibi olmuşdur. Milli ədəbiyyat və mədəniyyətimizin inkişafındakı xidmətləri nəzərə alınaraq 75 illik yubileyi münasibətiilə Respublikanın “Şöhrət ordeni” ilə təltif edilmişdir.
İsmayıl Şıxlı bəzi qələm dostları ilə müqayisədə əsərləri az çap olunan yazıçıdır. Lakin onun əsərlərinin bədiiliyi və əlvanlığı oxucular tərəfindən sevilərək oxunur, ssenarisi əsasında çəkilmiş filmlərinə maraqla baxılır.

AMEA Ədəbiyyat İnstitutu XX əsr şöbəsi

Kamran MURQUZOV.”Heydər Əliyev-Azərbaycanın mədəniyyət və incəsənət xadimlərinin hamisi”

10730926_708473925888118_1815156677351752954_n

Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.

Dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan və bədii yaradıcılıq fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər, xüsusilə də yazarların böyük bir qisminin dövlət tərəfindən diqqət və qayğı ilə əhatə olunması, ədəbiyyata göstərilən qayğı kimi qəbul olunur. Hətta bəzən dövlət başçılarının özləri belə bədii yaradıcılıq fəaliyyəti ilə məşğul olurlar. Məsələn, Osmanlı dövlətinin başçısı Sultan Süleyman Qanuni dövləti idarə etməklə yanaşı, həm də vaxt və imkan daxilində könül duyğularını varağa köçürməyə də müəssər olmuşdu. Bəzi dövlət başçıları isə rəhbərlik etdiyi ölkədə bədii yaradıcılıq fəaliyyət ilə məşğul olan şəxslərə-yazarlara diqqət və qayğı göstərməkdən məmnunluq hissi duyur. Mədəniyyət və incəsənət xadimlərinin fəxri adlara və təqaüdlərə layiq görülməsi dövlət tərəfindən uğurla gerçəkləşdirilən daxili siyasətin tərkib hissəsidir.

Doxsanıncı illərin əvvəllərində öz müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycan mədəniyyətin, incəsənətin, ədəbiyyatın inkişaf səviyyəsinə görə dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələri sırasında özünəməxsus yer tutan müasir və gənc dövlətlərdən hesab olunur.Gündən-günə qloballaşan dünyada baş verən hadisələr deyilənləri bir daha sübut edir. Müasir standartlara cavab verən və mədəniyyət, incəsənət, ədəbiyyat sahəsində baş verən ən son yeniliklərlə ictimaiyyət nümayəndələrini yaxından tanış edən media təmsilçiləri dövrümüzdə informasiya mübadiləsi aparmaqla, mədəniyyət və incəsənət xadimlərini təbliğ etmiş olmuş olurlar.

Çağdaş dönəmdə öz müstəqilliyini qoruyub, saxlayan dövlətimiz Azərbaycan keçən əsrin 90-cı illərinin sonlarına qədər gərginlik şəraitində şərəfli bir ömür yolu keçmişdir. Müasir müstəqil Azərbaycan dövlətinin qurucusu və memarı, Azərbaycan xalqının ümummilli lideri, ictimai-siyasi xadim Heydər Əliyev hətta sovet hakimiyyətinin ən çətin günlərində belə dünya mədəniyyətinə, incəsənətinə Müslüm Maqomayev, Polad Bülbüloğlu kimi daha çox xalq ruhunda mahnı ifa edən və milyonların rəğbətini qazanan korifey sənətkarları, Fikrət Əmirov, Qara Qarayev kimi dahi Azərbaycan bəstəkarları, Məmməd Araz, Cabir Novruz, Xəlik Rza ULUTÜRK kimi ədəbiyyat aləmində daha çox əsərləri oxunan şairlər yetişdirmiş Ulu bir xalqın-AZƏRBAYCANIN istedadlı övladlarının fəaliyyətini böyük məmnunluq və fəxr hissi ilə izləmiş, diqqət və qayğısını əsirgəməmişdir.Xalq şairi, Əməkdar mədəniyyət işçisi, tərcüməçi-şairə Mirvarid Dilbazini “Əsrimizin anası” adlnadırmaqla, qucaqlayıb, bağrına basması ən gözəl nümunə kimi qeyd oluna bilər. Məmməd Araz, Cabir Novruz, Xəlik Rza ULUTÜRK kimi istedadlı şairlərin geniş və zəngin yaradıcılıq yolu keçməklə, ədəbiyyatımızın inkişafındakı xidmətlərinə görə, Azərbaycan Respublikasının “Xalq şairi” fəxri adlarına layiq görməsi ümummilli lider Heydər Əliyevin Azərbaycan ədəbiyyatına, mədəniyyətinə, incəsənətinə göstərdiyi diqqət və qayğının təzahür forması kimi qəbul olunmalıdır.

Ümummilli lider, ulu öndər Heydər Əliyevin 1997-ci ilin noyabr ayının 24də imzaladığı “Azərbaycan yazıçılarına dövlət qayğısının artırılması haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə yazıçılara-ədəbiyyat xadimlərinə göstərilən diqqət və qayğı bir az genişləndi.Fərmana uyğun olaraq, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin mətbu orqanları dövlət büdcəsinin hesabına nəşr olunmağa başlandı, fərdi təqaüdlər müəyyən olundu.

1998-ci ilin fevral ayının 19-da Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin X qurulyatında gözəl və səlis nitqi ilə çıxış edən ümummilli lider, ictimai-siyasi Heydər Əliyev Azərbaycan yazıçılarının uğurlarından ürəkdolusu danışdı. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin qərarı ilə, Azərbaycan yazıçılarını dövlət qayğısı ilə əhatə edən Heydər Əliyev Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində ilk dəfə olaraq, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Fəxri üzvü seçildi.

Dövlət müstəqilliyimizin bərpasının 13-cü ili tamam olmamışdan öncə-2004-cü ilin yanvar ayının 12-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Zati-aliləri cənab İlham Əliyev tərəfindən imazalanmış “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” sərəncama uyğun olaraq, Azərbaycan ədəbiyyatının ən qədim dövrlərindən ən yeni dövrünə qədər yaşayıb, bədii yaradıcılıq fəaliyyəti ilə məşğul olan söz sənətkarlarımızın-şair və yazıçılarımızın əsərləri kütləvi tirajla-25000 çap olunmaqla, respublikada fəaliyyət göstərən müxtəlif ali təhsil müəssələrinin və orta məktəblərin kitabxanalarına hədiyyə edildi.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Heydər Əliyev siyasi məktəbinin layiqli davamçısı cənab İlham Əliyevin 12 iyul 2005-ci il tarixli “Azərbaycan Yazıçılar Birliyi üzvlərinin təltif edilməsi haqqında” sərəncama uyğun olaraq, Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə, Nəriman Həsənzadə, Zəlimxan Yaqub və Sabir Rüstəmxalı Azərbaycan Respublikasının “Xalq şairi”, Çingiz Abdullayev isə Azərbaycan Respublikasının “Xalq yazıçısı” fəxri adına layiq görüldülər.

Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının ideya-məzmun, forma-sənətkarlıq baxımından inkişafındakı xidmətlərinə görə, görkəmli söz sənətkarlarımızın-Xalq şairi və Xalq yazıçılarımızın da həmçinin yubileylərinin dövlət səviyyəsində qeyd olunması, “Şərəf”, və “Şöhrət” ordenləri ilə təltif olunmaları, Azərbaycan Respublikası Prezidnetinin Təqaüd Fondunun fərdi təqaüdünə layiq görülmələri cənab Predient İlham Əliyev tərəfindən yubilyarlara göndərilən təbrik məktubları (Məsələn, cari ilin fevral ayında Xalq şairi Nəriman Həsənzadənin anadan olmasının 85 illik yubileyində göndərməsi), əsərlərinin kütləvi tirajla çap olunması əsası və bünövrəsi Müasir müstəqil Azərbaycan dövlətinin qurucusu və memarı, Azərbaycan xalqının ümummilli lideri, ulu öndər, ictimai-siyasi xadim Heydər Əliyev tərəfindən qoyulan söz sənətkarlarına-şair və yazıçılarımıza göstərilən dövlət qayğısının davamı kimi xarakterizə olunmalıdır.

İradə AYTEL.”Aləm Kəngərlinin “Qatarda 18 əhvalat”ı…”

“Həyatdakı insanlar sırf yaxşı və pis adamlardan ibarət deyil. Biz hamımız yaxşılığa meylli olsaq, inanın ki, mənəvi deqradasiyaya son qoya bilərik”.
Aləm Kəngərli

Ədəbiyyat dünənin aynasında bu günü görmək və sabahı bədii dillə göstərməkdir. Sabahı isə yazarın işığı ilə görürük. Sabaha gedən yolu yazar daşdan-kəsəkdən elə təmizləməlidir ki, gələn nəsil o yolla addımlayanda büdrəməsin. Əgər dünyamız bü günə qədər ali hissləri – sevgini, sayğını, insanlığıözündə saxlamağı bacarıbsa, bunun üçün ədəbiyyata, incəsənətə borcluyuq. Elm-texnika əsrindəşeir, mahnı, rəsm yazan, yazdıqca sevən, sevilənlər varsa, deməli dünya boşuna fırlanmır, deməli insanlıq yaşayır. Ürəyində sevgi bəsləyən, böyüdən birisi bütün pisliklərdən uzaq olar, ən çoxu, zamana, məkana, zaman hakimlərinə, özünə asi çıxar… şeir, mahnı, roman, rəsm … yazar… Təki belə asilərdən xali olmasın dünya! Təki belə asilərimiz çox olsun.

Sizə bir kitabdan söz açacağam: Aləm Kəngərlinin “Qatarda 18 əhvalat” adlı hekayələr toplusundan.

Aləm Kəngərli (Əkbərov) Naxçıvanda doğulub, boya-başa çatıb. Naxşıvan Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsini bitirib. Bədii yaradıcılığa orta məktəb illərindən başlayıb. “Şərur qönçələri” ədəbi birliyinin üzvü olub. Şeirləri, hekayələri, publisistik yazıları dövri mətbuatımızda daim işıq üzü görüb. Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, “Məmməd Araz “ mükafatı laureatıdır. “Qatarda 18 əhvalat” müəllifin sayca ikinci kitabıdır. Bundan əvvəl “Naməlum adam” hekayələr toplusu işıq üzü görmüş və oxucuların diqqətini cəlb etmişdir.

“Qatarda 18 əhvalat” (“Qanun nəşriyyatı” 222 səh) 18 əhvalatdan, hekayədən ibarətdir. Kitabın başqa kitablardan ilk nəzərəçarpan fərqi, hər bir hekayənin proloqunda sujet xəttinə (hadisələri bir yerə cəmləşdirərək, xarakterlərin bədii portretini çəkmək) fərqli yanaşmasıdır. Təhkiyəçi oxucunu əsəri ilətəkbətək qoymur, özü oxucu iləüzbəüz oturaraq, əsərin incəliyinə varır. Bu, oxunacaq əsərə hazırlıq məqsədiylə olsa da, dinləyiciyə (oxucuda) qarşıdakı hadisələrin (hekayələrin) daha maraqlı olacağı proqnozunu verir və diqqəti birbaşa hekayəyə yönləndirir.

Kitabda ən çox sevdiyim “Missiya” adlı hekayə ilə söhbətimə başlamaq istəyirəm. Sokrat deyir ki: “Dünyada hər şeyə dəyər vermək mümkündür, lakin müəllimin əməyinəəsla dəyər verilə bilməz”. “Missiya” da Aləm Kəngərli müəllim əməyinə olan ölçüsüz dəyərini məzmunlaşdırıb. O, Sevil müəllim obrazında bütün həqiqi müəllim adını daşıyanlara bu hekayə ilə minnətdarlığını bildirir.

Əsərin qəhrəmanı Sevil müəllimin bədii portretinə nəzər saldıqca, oxucunun qəlbi fərəhlə dolur, öz öyrətmənlərini xatırlayır. Bu əsəri oxuduqca sevimli müəllimlərim: Qərənfil müəllim, İsa müəllim, Firad müəllim… Sevil müəllim şəklində sətirlərin arasından boylandı mənə. Və bu məmnuniyyət dolu nastalji hisslərə kökləndikcə, müəllifə minnətdarlığım gücləndi.

Sevil müəllim öz işini sevir, şagirdlərini sevir, ölkəsini sevir, Vətəninin gələcəyini sevir vəüzərinə düşən missiyanı vicdanının qəlibində cilalayaraq həyata keçirir. Dərsi buraxan ən qabaqcıl şagirdinin taleyi onu o qədər narahat edir ki, hətta: “Əşi, bəsdir də, bezdim daha, sən bu xarabaya bir gün vaxtında gələcəksən, ya yox?! Qabağıma qoyacağın bir tikəçörəyi də zəhərə döndərirsən. O məktəbdə səndən başqa da müəllim yoxdu?! Bu uşaqların qayğısınıçəkmək təkcə sənəmi qalıb?! Bəsdir qapıları gəzdin! Qurtar bu oyunu! Qurtar! Başa düşdün məni?” deyən ərinə də məhəl qoymadan öz missiyasından qalmır. Bu epizodda ərinin danlaq dolu sözləri əslində Sevil müəllimi oxucu gözündə pillə-pillə qaldırır. Bu hirsli sözlərdə qəhrəmanın içüzü tam açıqlığı ilə görüntülənir. Vəzifə və vicdani borcunu layiqincə yerinə yetirən hər bir insan kimi Sevil müəllim də: “…Bir ailəni dağılmaqdan, iki gül balanın da dağıntıların altında qalmasından xilas edəcəyinəəmin idi”.

“Qəfil görüş”ün adıəsər barədə ilk məlumatı verir. Hekayədə uzun illər bir-birindən ayrı düşən sevgililərin – Taleh və Könülün qəfil görüşündən söz açılır. Əsərin girişi baharın gəlişini (həm də könüllərə) bədii bir dildə oxuculara çatdırır: “Sanki quşlar həmişəkindən daha canfəçanlıqla cəh-cəh vururdular. Səhər yenicə açılırdı. Taleh pəncərənin şüşəsində oynaşan yaz günəşinin işartılarını görüb ehmalca yerindən qalxdı”. Bu ekspozisiya nəsrdə təcrübəsi olan müəllifin əsərindən xəbər verir. Müəllif sadə və bitkin şəkildə oxucuda təbiət təsviri yaradır və bundan sonra əsərin qəhrəmanı Talehlə tanış oluruq: O qəfil görüşdə Taleh: “…qayğılı gözləri ilə Könülə iki metrlik məsafədən deyil, sanki on illik tarixi olan şirin xatirələrlə dolu uzaq keçmişdən baxırdı”. Onlar ayrılsalar da, Könül Talehi sevir, Taleh də Könülü sevir(?)!

Taleh səhhəti iləəlaqədar həkim qəbuluna gedir və bu həkim illərin o tayında qalan sevgisi Könüldür. Lakin Talehin Könülə: “Vallah, yazıya-zada fikir verməmişəm(həkimin qapısına yazılan ada.İradə Ay), bilsəydim burada işləyirsən, qayıdıb gedərdim”, deyərək, oxucuda Talehə qarşı ikrah oyadır. Düşünürsən, necə olur ki, illərin keçməsinə baxmayaraq qadının sevdiyi, cəsarətlə yaxınlaşdığı bir kişi bu qədər laqeyd olsun?.. Bu laqeydliyi oxucu dərk etdikcə, qadına olan sevgi öləziməyə başlayır. Bütün bunlar isə hekayənin ritmdən düşməməsinə zəmin yaradır.

“Qəfil görüş” zamanımızla ayaqlaşmağı bacarır – hadisələr gözlənildiyindən tez cərəyan edir. Necə ki, texnika əsrinin adamları səbrsiz, hövsələsiz, tələskəndir, eləcə də hekayədəki hadisələr qabaqdan gəlir. Şəxsən mən, bir qadın olaraq, hekayənin qadın qəhrəmanının illər sonrası Talehin qollarına can atmasını birmənalı qəbul etmədim. Talehin bir an öncə Könülün otağından çıxıb getmək cəhdinə rəğmən Könül deyir: “Taleh, əgər gerçəkdən məni sevirsənsə, çəkdiyim əzabları bir an mənə unutdur. Bas bağrına, öp məni. Gənclik illərində olduğu kimi: ürəkdən, çılğınlıqla, var gücünlə…”.Əsərin bu yerindəözümə sual verirəm, belə qadınmı olar?Ər bir aylıq da olsa, harasa gedib dönən zaman heç bir qadın bu qədər cəsarətləərinə “məni öp, bağrına bas” deyə bilməz. Hər ayrılıq sonrası qadın sevdiyi kişi ilə ilk dəfə görüşürmüş kimi görüşür, utancaq, titrəyə-titrəyə… Belə məqamları hekayədə qəbul etməsəm də, əsərin daha çox görünməyən tərəflərindəki reallığa heyran qalıram. Talehlə Könülün qarşılaşması onu göstərir ki, qadınlar sevən zaman kişilərə nisbətdə daha cəsarətlidir. Və müəllif bu bir epizodlu hekayə ilə acımasızca oxuculara mesaj verir: bütün platonik hisslər reallığın ayaqları altındadır, reallıq istəsə onu əzər, istəsə başa çıxarar. Və o hisssiz, duyğusuz reallıq adətən xəyalları tapdalamağı, əzməyi sevir. Necə ki, Könülün illərlə qoruyub saxladığı ilahi sevgisi Talehin qapınıörtüb getməyi iləəzildi…

“Qürbətdə” və “Qonaq” hekayələri ideyaya tam adekvat olan əsərlərdəndir. Elə bu baxımdan bu əsərləri (Tur Xəndan: “Ən kamil əsər ideyaya adekvat olan əsərdir”) kamil bir əsər adlandırmaq olar. Müəllif Səfər kişinin və Allahverdinin obrazları ilə bu günümüzün ən böyük sorunu olan qürbət adamlarının çətinliklərindən məharətlə söz açıb. Bir tikəçörək pulu ucbatından elindən-günündən, balalarından uzaq düşən Səfər kişi Vətən həsrəti ilə qovrulsa da, evinə dönməyəözündə cəsarət çatmır: “Hər cür məhrumiyyətlərə dözən, iztirablara sinə gərən, atalarını sifətdən tanımayan qəlbiqırıq, boynubükük qızlarına özünü necə təqdim edəcək”. Bax, burada əsər elə bir zavyazkaya uğrayır ki, bu düyün oxucunun boğazında çiləkənləyir, ailəsini atıb gedən eloğlusuna qarşı məhrəm hisslər oyadır. Əsərin sonunda gəncliyini uzaq eldə qoyub gələn Səfər kişi çiyinlərində Vətənin (eloğlusunun) “əlini” hiss edir. Nə gözəl məqamdır deyilmi?! Böyük – Vətən! Ali – Vətən! Güvənc yerimiz – Vətən! Anamız – Vətən! Son evimiz – Vətən!

“Qaş düzəldən yerdə” satirik bir hekayədir. Burada müəllif acı bir yumorla zamanımızdakı eybəcərliklərdən söz açır, böyük iş adamı Cəbrayıl müəllimlə sadə, kasıb ailənin başçısı Bəhlul kişini qabaqlaşdırır. Bu qabaqlaşmanı maraqlı bədii priyomlarla qələmə alan müəllif, təkcə bu iki nəfərin deyil, onların həyat yoldaşlarının da sosial şəraitlərinə, zamanlarına, məkanlarına necə bənzədiyini məharətlə göstərir.

“Seçim”, “Kupedə” və “Ənənə” hekayələrində müəllif oxuculara “iş və eşi kəndin seçməlisən və zamanında” ismarışını verir. “Seçim”də zamanında evlənməyən əsərin qəhrəmanı Nicatın başına gələnlər yumoristik bir şəkildə qələmə alınıb.

“Ehsan” hekayəsinin sujet xətti adi kənd həyatından rişələnsə də, məzmun məkansızdır, dünyəvidir. İnsanların axirət dünyasınıözləri qazandıqlarından və axirətin görünməz dərinliklərinin əslində elə burada – fani dünyada çizildiyindən söz açılır.

“O olmasın, bu olsun”, “Sanatoriyada” hekayələri gender bərabərliyini pozan kişilərin içüzünü göstərir. “Sanatoriyada” adlı hekayədə uzun illər işinə və evinə bağlı olan Həsən kişinin timsalında bütün kişilərin içüzü açılır. Vəəsərdəki qəhrəmanla yanaşı addımlayan obrazların simasından niqab pərdə-pərdə götürüldükcə, idealarımızı içdən didən rüşvət xərçəngi (xərçəng də qurbanını içdən, gizlin yeməyə başlayır) göz önündə canlanır. Mövzu sanatoriyaya dincəlmək, eyş-işrət yaşamaq üçün gedən Həsən kişinin ətrafında dolaşsa da, oxucu rüşvət rüşeyminin köklərini görür. Ümumiyyətlə, bədii priyomları və hadisələri mərhələli qələmə almaq nəsrin vacib elementlərindəndir (Aristotel: “Hər bir kamil sujetin başlanğıcı, ortası və sonu olmalıdır”). Müəllif mərhələylə oxucunu əsərə elə adekvat edir ki, oxucu əsərdəki zamanı, məkanı, hadisələri, insanları görür, zaman və məkanda baş verənləri addım-addım çözür və hər epizodda özüəsərin qəhrəmanı olur. Yəni bədii əsər reportaj incəliklərinin ştrixlərinə də varır: gəzdirir, maarifləndirir, həyəcanlandırır…

“Oğru”, “Qayda”, “Velosiped sevdası”, “Dilənçi”, “İkili yanaşma” hekayələri də müəllifin bədii bir dillə zamana baxışı və oxucuya aşılayacağı dəyərli həyat normaları ilə yazılan əsərlərdəndir. “İkili yanaşma”da qələm adamlarının – doğrunu yazan, həqiqəti göstərən, halal əməyi ilə yaşamağa üstünlük verənlərin savadsız məmurların gülüş obyekti olduğunu və qarşılaşdığıçətilnlikləri göstərir.

“Səninləyəm” hekayəsində sufizm elementləri nəzərəçarpır. Burada müəllif Murad obrazını o qədər kamil yaradıb ki, ali təhsilli, intellektli, müasir düşüncəli bir gəncin, əslində maddi aləmdə gözünün olmadığını, insanlara olan təmənnasız münasibətini, ali varlığın cisimdən deyil, iç dünyasını işıqlandıran zərrələrdən ibarət olduğunu göstərir. Əsərin razvyazkasında Muradın tələbə yoldaşı Zümrüdə olan ilahi sevgisinin pərdələri açılır. Murad Zümrüdün fiziki qüsuruna yox, mənəvi kamilliyinə aşıqdir və bu eşq hekayənin finalında Tanrıya yüksəlir…

Aləm Kəngərli qələmində sevdiyim bir özəlliyi də qeyd edim: müəllif bütün əsərlərində yad dillərdən götürülmüş sözlərə yox, öz əski türkçəmizəüstünlük verir və dilimizin daha rəvan, daha anlayışlı olmasıüçün əlindən gələni əsirgəmir. Məhz “Səninləyəm” hekayəsində hamının “ofisiant” deyə, qələmə aldığı obrazı“süfrəçi” adlandırmağıçox xoşuma gəldi. Necə gözəl səslənir bu ad – doğma, sadə və səlist…

On dördüncüəhvalatın proloqunda müəllif yazır: “”33 il sonra” hekayəsindən başqa yerdə qalan bütün hekayələrimin qəhrəmanları uydurma deyil, həyatdan götürülmədir. Onların az qala hamısının həyatda prototipi var”. Əlbəttə, yazıçı zamanını yazır ilk növbədə və müəllifin oxucunu inandırmaq məharəti zamandakı insanların (oyunçuların, personajların, obrazların) nə dərəcədə həqiqi olmasından asılıdır. Bu həqiqət nə qədər qabarıqdırsa, təxəyyül süzgəcindən keçən əsər o qədər canlı olacaq. Bütün bunlara rəğmən müəllif “33 il sonra” fantastik hekayəsindəki robortlara da maraq oyatmağı bacarır, sürətlə inkişaf edən XXI əsrin ən böyük kəşfi robortların 33 il sonra bütün sahələrdə insanlığı geridə qoyacağına inandırır. Robortlar ixtiralar edir, robortlar elmi məqalələr hazırlayır, robortlar evlənir, robortlar şeir yazır… Amma bütün bu fantastik hadisələrin fonunda bir həqiqət dayanır: əsrimiz robortlaşmaya doğru gedir, texnika əsri dünyamıza gətirdiyi yeniliklərlə birgə böyük bir bəlaya – insanların robortlaşmasına qapı açır. Küçələrdə qulaqcıqlar geymiş adamlar hansısa musiqinin, filmin, qaragüruh səs-küyün təsiri altında necə də roborta bənzəyirlər – vecsiz, hissiz, duyğusuz, proqramlaşdırılmış robortlara. O qulaqcıqlar insanlığı öldürmək üçün yaradılıbdı sanki. İfadəsiz üzlər, öz dünyasına qapılmış gənclər, yanından ötən işığa göz yuman xoşbəxtlik axtaranlar, ailə içində vaxtını övladları ilə nahara, söhbətə ayırmaq əvəzinə kompüter arxasındakı robort adamlara ayıranlar, təmasla, gözlə, hərəkətlə, nəfəslə oxumağı, sevməyi arxada qoyub monitorla oxuyanlar, sevənlər və s…

Bəli, mən inanıram ki, 33 il sonra bu robort insanlar Aləm Kəngərlinin yazdığı kimi insan robortlara çevriləcək və çizəcək, pozacaq, mübahisə edəcək, şeir yazacaq, evlənəcək… Tanrının yaratdığı ali varlıqları – insanlığı ələ keçirəcəklər! Bax, o zaman Tanrı öz yaratdığı bəndəsinə, bəndə öz yaratdığı elmin zirvəsinə uzaqdan boylanacaqdır…

“33 il sonra” hekayəsi həm də onu göstərdi ki, Aləm Kəngərli ədəbiyyatın çox az rast gəlinən janrında – fantastik ədəbiyyatda da qələmini uğurla sınamış, bu janrda böyük əsərlər yazacağına oxucu əminliyi qazanmışdır.

Qeyd: Dəyərli ədəbiyyat nümunəsi barədə yazmağı həmişə özümə borc bilmişəm. Və yazdıqlarımın arasında müəllifini birbaşa tanıdığım əsər çox az olub. Sevindirici haldır ki, Aləm Kəngərlini həyatdan tanıyıram. Yaradıcı insanın şəxsiyyəti ilə yazdıqları harmonik olanda, bir-birini tamamlayanda oxucu məmnuniyyəti daha da qabarır. Aləm Kəngərli də belə yazarlardandır – dəyərli şəxsiyyət, hörmətli ziyalı, cəmiyyət və bəşəriyyət üçün təmənnasız xidmət göstərənlərdən…

Əlbəttə, haqqında danışdığım bu nəsr əsəri tənqidçi süzgəcindən keçən zaman “belə olsa, daha yaxşı alınardı” kimi fikirlərdən xali deyil. Kitabda müəlliflə razılaşmadığım məqamlar yer alsa da, bu məqamlardan çox az söz saldım. Klassik ədəbiyyata köklü adamlardanam axı mən, müasir ədəbiyyat isə çevikliyi, lakonikliyi, məntiqi ilə seçilir, bədii və estetik ritorikaya yol vermədən, məğzi bu tələskən dünyanın ötərgi adamlarına çatdırmağı sevir.

Kitabın epiloqunda müəllif yazır: “İnşallah,gələcəkdə sizi digər qəhrəmanlarımla da tanış edəcəyəm. Onlar da bu 18 hekayədə tanış olduğunuz qəhrəmanlarım kimi müsbət və mənfi ampuladadırlar. Həyatdakı insanlar sırf yaxşı və pis adamlardan ibarət deyil axı. Amma biz hamımız yaxşılığa meylli olsaq inanın ki, mənəvi deqradasiyaya son qoya bilərik”.

İnsanları mənəvi deqradasiyadan qorumaq yolunu özünə missiya edən müəllifə yeni-yeni əsərlər arzulayır, yolunuz işıqlı yoldur, işığınız sönməsin, deyirəm!

İradə Aytel – “Türkəm, kürdəm, talışam, ləzgiyəm, avaram, udinəm…”

“Mən fəxr edirəm ki, azərbaycanlıyam” bu kəlam dünyanın tanıdığı, pərəstiş etdiyi, zamana və məkana meydan oxuyan Heydər Əliyevindir. Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti olduğu müddətdə hər çıxışında fəxrlə işlətdiyi bu bitkin fikri zaman keçdikcə öz aktuallığını qoruyur, “Mən hər bir azərbaycanlının prezidentiyəm” (İlham Əliyev) şüarıyla davamını tapır və türkçülük yolunda canını fəda edən Elçibəy dühasında bütövləşir. Elçibəy “Bizə heç kim azadlıq verməyib, biz azadlığımızı şəhidlərimizin qanı ilə almışıq” deyəndə, azərbaycanlı olduğu ilə fəxr edən, hər bir vətəndaşını düşünən, Şəhid övladlarının “çiynində” azadlıq tapan Rəsulzadə Cumhuruyyətinin (belə olacağına inanıram) – yəhudi, talış, kürd, tat, avar, şahur, şahdağ xalqları, ləzgi, rutul, molokan, ingiloy, qaraçı, assuriyalı, udin, alman Cümhuriyyətinin verdiyi Şəhid oğullar qanları tökülən torpağın səmasında gülümsünürlər. Və bu Şəhid oğullar öz vətənləri uğrunda – Azərbaycan uğrunda can verəndə, Şəhid atası – türk, kürd, ləzgi… fəxarətlə “Vətən sağ olsun” deyir (deyəcək)!
Siyasəti, amalı, ideyası hətta irəlidəki illəri haqlayan Heydər Əliyev Azərbaycan torpağında yaşayan, bu torpaq uğrunda canını fəda edən etnik qrupları, azsaylı xalqları ümumiləşdirərək “azərbaycanlıyıq” dedi, “bizik” dedi, Elçibəy şəhid qanı ilə alınan Azərbaycana and içdi, İlham Əliyev isə hər bir azərbaycanlının prezidenti olacağına söz verdi.
Keçirəm əsas mətləbə: bir-neçə il öncə bir gənc şairin şeirlərini oxudum və kitab olacaq bu nümunələr haqqında yazmağı özümə borc bildim. Gənclərə dəstək prinsipi ilə yanaşı, istedadın işığına kölgə tutmayacağıma sevinərək yazıma başladım. Müəllif üçrəngli Azərbaycan bayrağının sevgisi ilə, kürd nənəsinə – zümzümələri ilə böyüyən, kürdcə sevən, kürdcə ağlayan nənəsinə yazdığı kürdüləri (kürdülər sözü yazını yazanda ağlıma gəlmişdi, türkü-türkü şeirlər o qədər qanıma hopdu ki, kürd nənənin səsini kürdü-kürdü eşitdim) içimnən keçirdikcə, əlimdə türkü boyda, yaxud kürdü boyda bir kitabı görməyə başladım və kitabın adının da “Nənəmin kürdüləri” olmasını müəllifdən rica etdim.
“Nənəmin kürdüləri” çapa gedəndən sonra səs-küyə səbəb oldu. Kitabdakı başdan-ayağa poeziya, bədiyyət, bir gəncin ürək döyüntüləri qaldı kənarda, hamı “kürd” fikrinin başına toplaşdı. Və həsrətlə gözlədiyimiz təqdimat mərasimi də iptal oldu, nəymiş, Ağcabədi rayon rəsmiləri kitabın adını qəbul etməyib. Peşman oldum bir gəncin ilk addımını belə uğurladığıma…
Keçirəm ikinci mətləbə: Bu yaxınlarda sosial şəbəkədə gənc şair, müəllim, yurd-yuvasından uzaq, qaçqın daxallarında yaşayan həmin gənc şairin üçrəngli bayrağımıza həsr etdiyi şeirini oxudum və şərh bölməsinə belə yazdım; “Yaşasın üçrəngli Bayrağımız! Şair, nənəni kürdcə öpürəm”.
Bu şərhdən sonra mənim yazdığım silindi və “Ələk” ədəbi məclisinin səhifəsini işlədən bir söz adamı (əslində onun söz adamı olmadığını bilirəm. Söz adamı həm də ürək, hiss adamı olmalıdı) mənə belə bir məktub ünvanladı:
“Salam, İradə xanım. …Bu şərh şəxsən mənim başımı ağrıdacaqdı, inciməyin. O, cavandır, yoluna işıq salaq, maneə törətməyək”.
Əsas mətləbim: Ay adamlar, ay məmurlar, ay xalqı talayanlar, ay savadsızlar, ay özündən əvvəlin amallarına zidd çıxan Azərbaycan düşmənləri, bu yazımı başdan bir də oxuyun, bu ölkə təkcə Azərbaycan türklərinin deyil, bu ölkə hamımızındır. Mən başqa ölkədə fəxrlə deyirəm türk qızıyam, Azərbaycanda isə türkəm, kürdəm, talışam, ləzgiyəm, avaram, udinəm… və s. Mən İradə Aytel fəxr edirəm ki, mən türkəm, kürdəm, talışam, ləzgiyəm, avaram, udinəm – mən azərbaycanlıyam. İnsan o zaman bəşəriləşir ki, evinin içini, xalqını, millətini Vətənini sevə-sevə böyüyür. O şairlər kürdcə ağlayan (gülən, sevən və s) nənəsini kürdcə sevməsə, necə qoruyar türkcə yaşayan vətənini. Onların bayrağı üçrəngli Azərbaycan Bayrağıdırsa, onlar o bayraq uğrunda ordumuzun səflərindədirsə, yenə deyirəm, H.Əliyev azərbaycanlı olduğu ilə fəxr edirsə, niyə siz də fəxr etmirsiniz? Axı sizi əyləşdiyiniz kürsülərə azərbaycanlıların mənafeyini qorumaq üçün qoyublar, Azərbaycan Ordusunun əbədiliyi naminə qoyublar. Ordumuzu yaşadanlar isə türkdü, kürddü, talışdı, ləzgidi… azərbaycanlılardı!
P.S. Ümid edirəm ki, rəsmilərdən də bu yazıma münasibət bildirən olacaq.

Mənbə: http://kultur.az

Adil Cəmil – 65 və yaxud “Qan-qırmızı laləsinin, közərtisi qış qaytaran” poeziya

Bu ömür tarixi, gün olayıdır,
Qarşıdan qocalıq zirvəsi gəlir.
Övlad da, nəvə də Tanrı payıdır,
Görəndə yaşamaq həvəsi gəlir.
Adil Cəmil

Bu il Adil Cəmilin yubiley ilidir, şairin 65 yaşı tamam olur. Kimə dedimsə, inanmadı: bu gənc görünüşlü, ahıl baxışlı adamın yüz yaşı var söylədilər. Soruşdum niyə? Bığı-saqqalı ağarmış müəllimlər dedi: “Necə niyə, mən qırx ildir Azərbaycan ədəbiyyatından danışıram və bu qırx ildə Adil Cəmil şeirləri dərslərimin söz yeridi”. Baxışlarına kölgə düşmüş, örpəyinə ağ tellər sığal çəkən analar dedi: “Ьən nişanlı olanda onun sevgi şeirlərini oxuyurdum”… Bax, budur yaradıcılığın ağışığı: ətrafı elə nurlandırır ki, cisim zamana, məkana qarışaraq “kölgədə” qalır.
…Adil Cəmil yetmişinci illərdən bu günə kimi Azərbaycan ədəbiyyatının görünənlərindən olub, iyirmi ilə yaxındır ən qabaqcıl mətbu orqanda – “Ədəbiyyat qəzeti”ndəçalışır, universitetlərdə dərs deyir, ədəbiyyatşünasdır, tərcüməçidir, filologiya üzrə fəlsəfə doktorudur, Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər birliyinin üzvüdür, Beynəlxalq Aytmatov Akademiyasının fəxri akademiki, TURKSOY-un Totkoqul Satılqanov, “Qızıl qələm”, “H.B.Zərdabı”, “Araz”, “Qılınc və qələm”, “Qızıl kəlmə” mükafatçısıdır, 21 kitab müəllifidir (onlardan ikisi tərcümədir), haqqında kitablar yazılıb vəən əsası, Azərbaycan ədəbiyyatını dünyada təmsil edir. Adil Cəmil yaradıcılığı Adil Cəmil şəxsiyyəti ilə o qədər bütövləşib, qarışıb ki, ortada bir nurlu həqiqət qalıb – şair Adil Cəmil!
Bu günlərdəşairin ikicildli “Seçilmişəsərlər”indən ibarət kitablarını (“Elm və Təhsil nəşriyyatı” Bakı-2014) oxumaqla məşğulam.Ümumiyyətlə, Adil Cəmil oxuduğum, öyrəndiyim, öyrəndiklərimi öyrətmək istədiyim nümunə yazarlardandır. Bu iki cildli topluda şairin doxsanıncı illərə qədər və doxsanıncı illərdən sonra yazdığı şeirləri toplanmışdır (il bölgüsünü təsadüfdən önə çəkmədium). Kitabın önsözündə AMEA-nın müxbir üzvü, akademik Nizami Cəfərov yazır: “Ümumiyyətlə, 90-cı illərdə məhz dövrün, zamanın hökmü ilə Adil Cəmil şairliyini müəyyən mənada ikinci plana keçirmişdi. Və bu yalnız onun yaradıcılığı üçün yox, bütövlükdə ədəbi proses üçün səciyyəvi idi”. Və yaradıcılığı ikinci plana keçirən Adil Cəmil, doxsanlar sonrası əsərlərində tamamilə başqa bir Adil Cəmil oldu, sevgi dolu, həyata bağlı, çılğın, rəngli, işıqlı şeirlər dəyişərək yurd-yuva həsrətinə büründü. “Balaca evimiz bahara sarı, kiçik pəncərəmiz üzü günəşə” deyən şair, “and içək ki, kimsə pozmaz bu andı, Kəlbəcəri unutmayaq, amandı!” yazdı, “bağçamız beləcə çiçəkləməzdi, ağaclar günəşi saxlayıb burda”, sevinciylə qanadlanan şairin “çıxıb Kəlbəcərdən, Laçından bəri, sənə yol gəlirəm haçandan bəri. Röyalar içində çox ovunmuşam, Şuşam, ay Şuşam!” harayında qanadları sındı, “asılıb Günəşin şəfəqlərindən, özünü səmaya sərib durnalar”, deyə durnalara nəğmə qoşan şair, “bu gecə yuxuma Kəlbəcər girib, bu gecə gördüyüm yuxu üşüyür. Qərib məzarlara qar yağır indi, nənəmin-babamın ruhu üşüyür”, deyə oxucuları da üşütdü, “gözləmə zalının sükütü sarı, yuxu kirpikləri sancaqlayıblar” deyə şeir yolçularını poetik düşüncənin zirəsinə qaldıran şair “getdi əlimizdən, Kəlbəcər getdi…”, misralarıyla qaçqınlara qoşuldu, “köçdün ər evinə ata evindən, amma ürəyimdən köçə bilmədin” yazaraq, sevgilisinin yad ocağa gəlin getməsini dərd edən şair “kafirlərin tapdağında inildəyən torpağım hey” ağrısıyla tapdaq altında qalan torpağın köçkünlərindən söz saldı, “o qızgilin evlərinə boylanmaqdan uzanmışam…” kimi metaforalarla poeziyanı rəngləndirən, sevgi-sevgi boy atan şair “çəmən gördüm, borc istədim, qala gördüm, bürc istədim, bu torpağı qorumağa, bu torpaqdqan güc istədim” harayını çəkdi, illərin o tayındakı sevgilisinə “ömrün o başından boylanan , gözəl, on altı yaşımdan boylanan, gözəl” deyərək, gəncliyini mübaliğəylə öyən şairin, “yurd yeri dərd yeri”nə çevrildi, “özləri budaqda qalan quşların, nəğməsi çay boyu üzüb gedirdi”, deyə, quşların nəğmələrinə qoşularaq bəmbəyaz sulara şeir qoşan şair “gedər gənclik, gəlməz daha, baxt üzünə gülməz daha. Bir qəribə son nəfəsdə,Vətən versən, ölməz daha”, deyərək, son nəfəsə – Vətən dadan son nəfəsə tapındı,özünü misralarından asdı, “Xuda kömək olsun Xudafərinə, nə vaxtsa üstündən keçən tapılar” misralarındakı Araz qurudu, “Qaradağ, Qarabağ – qədim mahalım, al sınıq könlümü, qoyma yuxalım”, – deyə Qarabağa dərdini açan şairin dərdi böyüyüb Qarabağ boyda oldu, “şuşalandı”. Və şuşalanan dərd içində “şırımlandı”, Adil Cəmil yaradıclığının sevinc işığı öləziyərək, ağrılarla yükləndi…
Yaz gələndə pöhrələnir nisgilim,
Dağın-düzün dərdi yatır içimdə.
Mən Doğudan Batıyacan yolçuyam,
Ay da, Gün də doğur, batır içimdə.

Hanı mənim o zamanım, o çağım,
Ayrılığa açılıbdır qucağım.
Yurd yerində söndürülmüş ocağım
Gecə-gündüz ocaq çatır içimdə.

…Atam getdi bu dərdlərin əlindən,
O Kəlbəcər heç düşmədi dilindən.
Toxum tutub bu yanğının külündən
Köhnə dərdim budaq atır içimdə.

Üzmü qoydum dağlar baxsın üzümə,
Edam hökmü oxuyuram özümə.
Zaman-zaman bu dözülməz dözümə
Unutqanlıq məni satır içimdə.
Haşiyə: Ümumiyyətlə, dünya ədəbiyyatına nəzər saldıqda görürük ki, siyasi dönəm yaşayan bütün xalqların ədəbiyyatında fərqli bir bucaq var. Bu bucağı tədqiq etmək, yazmaq geniş bir araşdırma tələb edir.

***
Qeyd etdiyimiz kimi, Adil Cəmil Sovetlər dönəmindən gələn şairdir. Onun yaradıcılığı siyasi, iqtisadi, həm də mənəvi farmasiyanın erroziyasından keçərək, tamam başqa bir mühitə transformasiya olunsa da, qələmi təsadüfən, şeir xatirinə, qafiyə xatirinə dilə gəlmədi.
Adil Cəmilin bütün əsərlərində bir altyapı yatır. Bu isə Sovet dönəmi söz adamlarının sözünüqoruma-özünüqoruma şüuraltısıdır bəlkə. Onlar sözündən asıldıqca sözlərini gizlətməyə, pərdələməyə məcbur olublar və bu gizlənən sözlər “damarda qalmayıb”, sətirlərdən sızmağa başlayıb. Məsələn, hələ səksəninci illərdə “fil dişindən saraylar var, saray yıxan alaylar var”, deyə “öyürdü” Kremli. İlk olaraq terminologiyaya, şuurlara öz təsirini göstərən Sovet hakimiyyəti qılıncı altında yazılan “Sualtı meşə” şeirinə diqqət edək:
Taleyə bax, dünyaya bax,
Su içində quruyursuz.

Burada su altında qalan Mingəçevir meşələrindən söhbət açılır, lakin şeiri bütöv oxuyanda görürük ki, SSRİ-nin ayrı-ayrı ölkələri öz “kölgəsinə” yığmaq siyasətinin qurbanıdır “su içində quruyan” xalqlar:
Meşəyə bax, ağaca bax,
Kölgəsinə girən olmaz.
Yaxud:
Puçur-puçur ağlayırsız,
Yarpaq-yarpaq tökülürsüz (sovet xalqlari),
– deyir, şair.
“Gözəlim, Göyçəyim Xəzər” (1983) şeirinə nəzər yetirək: Xəzərin vəsfidi ilk baxışda bu şeir, lakin ayrı-ayrı misralara bir daha diqqət edəndə, yenə də sovet məngənəsində əzilən xalqları – xalqların “sözünü” görürük:

Üzə bilməz Narginəcən,
Dözə bilməz dar günəcən,
Çevrilib qağayı olar…

Burada 37 qurbanlarına – Müşfiqimə ağı deyir şair – Qağayıya dönüb, Xəzərimdən Bakıya boylanan Müşfiqimə…
“Daş haqqında düşüncələr” şeirində şair bizə adi görünən daşda elə fəlsəfi çözümə varıb ki, oxuduqca heyrətlənməmək olmur:

Bəzən “daşa dəyir” başım,
Bəzən çörək “daşdan çıxır”
Belə vaxtlar insan ağlı
Havalanıb başdan çıxırr.

“Kəlbəcərim” gərayılısının (şeir 1962-ci ildə yazılıb, ağ günlü idi onda Kəlbəcər) bircə misrasındakı bədi təyin – epitet sözə söykənən adamlarda həqiqi mənada heyrət yaradır. Şair Kəlbəcərdə bitən laləni belə vəsf edir:

Qan-qırmızı laləsinin,
Közərtisi qış qaytaran.

Bu epitetdə lalənin sinəsindəki dağın – közərtinin (yanğının) odunu-alovunu görən qış yolundan dönür (bu odda-alovda qızınan yay qışı yaxınına buraxmaz axı…). Bu misralardan gözəl, ahəngdar poetika, obrazlı söz, nəzmin incəliklərinə varmaq olardımı?! Və düşünürsən, Adil Cəmilin Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində qalması üçün təkcə bu misra bəs edər!
Və bu qəbildən olan bir neçə örnək daha gətirim:

Gərək küçələri qurutmaq üçün,
Səhəri günəşin telindən asaq.
Yaxud:

Bu dəli harayda bişməsin deyə,
Balıqlar dənizə bürünüb gəlir.
Və yaxud:
…Balıqlar qocanın torundan qabaq,
Bir dəli nəğmənin toruna düşər.

Adil Cəmil yaradıcılığında lakonikliyi ilə bitkin fikri ifadə edən bayatılar da yer alıb və bu bayatılarda da (bütün yaradıcılığında olduğu kimi), yalnız Adil Cəmil nəfəsi var:
Mən neynəyim təzə dərdi,
Köhnə dərdim təzətərdi…
Qəm yükünü çəkməsəydi,
Ömür yaman tez ötərdi.

Cinaslı bayatıları da bu sıradandır:

Dolusu,
Baxdım gözüm dolusu.
Saçıma qar yerinə
Yağdı dərdin dolusu.

***
Təxminən on il əvvəl olardı, Adil Cəmilldən “Ədalət” qəzeti üçün müsahibə götürmüşdüm. Müsahibəçox maraqla qarşılandı. Səmimiyyəti, bədiiliyi, lakonikliyi ilə seçilən müsahibimin cavabları zamansız oldu, bu günə qədər aktuallığını qorudu. Söhbətimizdə “O şeydə ki, əxlaq pərdəsi yoxdu, o ədəbiyyat deyil. postmodernistəm deyib, çılpaq yazarlar artıq postmodernist yox, parnoqrafistdir Postmodernizm əslində bizim hər zaman axtarışında olduğumuz bir yenilik stilidir. Bunu kimsəçılpaq şəkildə ifadə edirsə, bu, o demək deyil ki, postmodernizm əxlaqsızlıqdı”, demişdir şair. Bundan sonra şairin yaradıcılığını bir daha incələdim, həqiqətən də, Adil Cəmil yaradıcılığının bədii pərdə vəəxlaqla örtülü olduğunun şahidi oldum:
***
2003 cü il oktyabr məlumatına görə dünyanın ən məşhur üç yazıçısından biri argentinalı Paolo Koelyo olub. Onun kitabları 59 dilə tərcümə edilib, 150 ölkədə nəşr olunur, 27 milyon nüsxəsi satılıb. Koelyonun ən məhşur kitablarından biri də “Kimyagər”dir. Bu, məşhur əsər adi bir çobanın arzularının arxasınca düşərək, alın yazısını tapmağından bəhs edir. Müəllif burada demək istəyir ki, hətta çoban belə istəsə dünyanın ən varlı, ən məşhur adamı ola bilər, əsas o ki, alın yazısının arxasıyca getməyi bacarasan. Adil Cəmil isə Koelyonun təxminən 150 səhifəlik kitabda yazdığını kiçik bir şeirində verib:

İstəsə qəzəblənər,
İstəsə həlim olar.
İstəsəşəhərə gəlib,
Alim olar.
Çobanın nəyi çatmır.
Mən bu oxşarlıqları görən zaman hər iki əsərin yazılma tarıxıni müqayisə etdim vəşahidi oldum ki, Adil Cəmilin şeiri “Kimyagər”dən hardasa 30 yaş böyükdür. Və burada düşünürəm, Azərbaycan ədəbiyyatının nəyi çatmır Koelyo olmaq üçün?!..
Ədəbiyyata qaynar, çılğın, səmimiyyətlə gələn Adil Cəmilin “Seçilmişəsərlərində” sevgi şeirləri “Bir dəli sevgidən göyərib dünya” sərlövhəsi altında yer alıb. Buradakı şeirlərin əksəriyyəti doxsanıncı illərdən əvvəl yazılıb və kitab halında dərc edilib. Sərlövhə ilə eyni adda kitabındərcindən sonra şair kitab haqqında belə deyirdi:“O kitab illərdən bəri müxtəlif vaxtlarda yazılan şeirlərdən ibarətdir. Birdən-birə o qədər sevgi şeirlərinəürək dözməz”. Həqiqətən də, bu sevgi şeirləri o qədər səmimi, içdən yazılıb ki, onları birnəfəsə oxumağa ürək dözmür…

Könlüm açılmayıb, üzüm gülməyib,
Mən sənə könlümü açandan bəri.
O eşqin sarayı üçmayıb, gülüm,
Xəyallar keçmişə uçandan bəri.

Üzünə çıxmışdı sevginin rəngi,
Sükutla deyərdin sözünü sən ki…
Bir ömür boyunca nə biləsən ki,
Bu cana nə gəldi, o cannan bəri.

Vaxt keçib, varımla yoxum dəyişib,
Elə düşünmə ki, ruhum dəyişib.
And olsun Allaha, yuxum dəyişib,
Sən mənim yuxumnan qaçannan bəri.

Adiləm, heyim yox, çoşub-daşmağa,
Razıyam, mənimlə gəl “dalaşmağa”,
Səni gözləyirəm vidalaşmağa,
Gözlərim yol çəkir haçannan bəri.

***
“Şeir haqqında şeir” qoşması da qrammatik quruluşu, fonetikası, ahəngi ilə şifahi ədəbiyyatdan qaynaqlanan, yazılı ədəbiyyatın heca vəznində qələmə alınmış bitkin bir əsərdir (Adil Cəmilin təcnisləri də bu qəbildəndir. “Hanı o günlər ki, gün-günə düzə, Adili o günə al, çala bir də”). Lakin burada mənim diqqətimi ən çox cəlb edən nüans, sözü Tanrı dərgahına qaldıran nizamilərin, füzulilərin özlərinin (Adil Cəmil dünyasında) ən uca zirvə olmasıdır:
Mən səni həmişə uca görmüşəm,
Nizami, Füzuli zirvəsi boyda!

İstərsə bundan sonra bütün eyfellər “ölsün” (“Gel seninle bir yürek çizelim, öyle bir yürük ki, sevgiyle, arkadaşlıkla, mutlulukla dolsun. İsterse ondan sonra bütün şairlər ölsün…” Cahit Külebi)! Və burada insanın özünü özünə qaytaran, sabaha ümid dolu, İlahi vergisi, özünüdərkin ən ali mərtəbəsi İrfana yol başlayır… Və Adil Cəmilin “Yıxılmışam öz içimdən” şeirini müasir dövrun ən gözəl irfan şeiri adlandırmaq olar:
Bu qiyafə, bu biçimnən,
Boylanıram söz içinnən.
Yıxılmışam öz içimnən,
Tale təzdən qurur məni.
***
“Qış gecəsinin trilogiyası” bədii tutumu və mövzuya yanaşma tərzi ilə (misal: gülə-gülə əridi qar, selə dönüb yeridi qar) seçilsə də, şeirə baxış bucağından çox maraqlıdır. Əslində nəsr üçün qəlibləndirilmiş trilogiya poeziyalaşıb burada. Bildiyimiz kimi, Höte, Heyne və başqaları poeziyanın trilogiyasına maraq göstərsələr də, bu üslubun nəsrdə, filmdə, səhnədə daha rahat yaşayacağını qəbul etdilər. Bir-birinin qovşağına bərk bağlanan, lakin ayrı zaman, məkan və mətləblər üzərində cərəyan edən, geniş məzmun tələbatlı bu üslub Azərbaycan poeziyasında da yer alıb. Buna misal olaraq Famil Mehdinin “Yeri-göyü çiynində saxlayan adam” poema-trilogiyasının (1975) adını çəkmək olar. Lakin Adil Cəmil öz trilogiyasını daha kiçik qəlibə salaraq, daha böyük mətləbə nail olub. Bu isə poeziyada yenilik kimi dəyərləndirilməlidir.
Böyük şairimiz Nəriman Həsənzadəyə həsr edilmiş “Bioqrafik etüd”də şairin bədii portretini o qədər dəqiqliklə, bədii çizib ki, hər hərəkətindən, hər şeirindən, danışığından, səsindən məsumluq yağan Nəriman Həsənzadəni görürük:

“Su” deyib yandı,
Bulaq başında.
Yetimlik göynədi
Uşaq yaddaşında.
“Böyüdükcə” şeirində (heca vəzninin çox az yazılan, beş hecalı şeir forması kimi texniki cəhətdən üstqat nümunəsidir) “o çən kiçildi, sünbül biçildi, Vətən kiçildi, mən böyüdükcə” bəndində “Vətən kiçildi” ifadəsi əvvəl məni təəccübləndirdi. Böyüklərin böyüyü, ucaların-ucası Vətən kiçilərmi deyə, şairə asi çıxdım. Bir daha şeirə diqqətlə yanaşdım və şairin nə demək istədiyini anladım. Burada Vətənin (ananın) övladını böyütdükcə qüruru, sevgisi, sevinci balanın boyuna gennən baxır və bu baxış bucağı o qədər böyüyür ki, Vətən (ana) kiçilir sanki…
“Seçilmiş əsərlərdə” yer alan poemalar da nizamli nəsrin çox bitkin formalarıdır. Dağlar qoynunda – Kəlbəcərdə doğulan,işıq şəhəri – Mingıçevirdən boy götürən şairin yurduna vurğunluğu qabarır.
“Ayrılıq səndən oldu” əslində (poemaya mənzum hekayə də demək olar) bir ailənin – sənətkar ailəsinin dramından bəhs edir. Poemadan “sənətlə ailəni bir arada saxlamaq hər oğula qismət deyil” ismarışını alırıq.
“Şəkilsiz bilet” lirik şeirləri, baməzə zarafatları ilə yadda qalan böyük şairimiz Hüseyn Arifin daha bir tərəfini – müharibə qoynunda əzilən şinelini, şax geyinən poeziyasını görürük.
“Zirvədə göl” poemasında Göy-gölümə bənzəyən (elə doğma gəldi mənə, elə bildim Göy-göldü o”. Poemadan) qardaş Qırğızıstanda “İssık-Kul” adlanan gölün gözəlliyindən söz açılır.
“Qan borcu”nda 20 Yanvar hadisələri xronoloji ardıcıllığı və ictimaiyyətə açıqlanmayan tərəfləri ilə göz önündədir:

Yandırdılar ölənləri,
Bu da, təzə fənd idi.
Qaranlıqda doğma tüstü,
Göy üzünə bülənd idi.

Başdan-ayağacan göz yaşlarımla oxuduğum poemanin bu məqamında yerimdən dik atıldım: o gecə qurbanlarının yandırıldığından xəbərim yox idi… Əminəm ki, poema Azərbaycan ədəbiyyatı ilə yanaşı Azərbaycan tarixinə də fəxarət, rəşadət günümüz olan 20 Yanvara ən obyektiv və bədii baxış kimi yazılacaq.
““Kölgəsiz” şöhrət” kimsəyə bel bağlamadan, kimsədən asılı olmadan, kölgələrdən qaçıb işıqda özünü görməyə, işıqlı yolla addımlamağa çağıran, örnək dolu əsərdir.
“Dədə ocağının odqoruyanı” əsərində son illərdə Vətənimizin başına gətirilən oyunlardan, Kəlbəcər ağrısından və bu imtahandan üzüağ çıxan oğullardan (Dədə Şəmşir nəslinin odqoruyanı Cavid Qurbanovların timsalında) bədii bir dillə söz açılır.
***
…Bu il (2019), şairin başına gələnlər şeirlərindən də yan ötməyəcək. Atanın faciəsi rəng itirən, qara geyinən bir poeziyanın faciəsinə dönəcək…
O zamanlar:
Hələ nə bilirsən dünya necədi,
İndidən gəl belə ağlama, oğlum.

– deyə, körpə balasını əzizləyən şair “Yuxuda ölmək” şeirini yazacaq və bu şeirdə 34 il sonra başına gələnləri (öz ölümü timsalında) oğul ölümündə yaşayacaqdı:

…Getmək istəyirəm öz məzarıma,
Görürəm tabutum özümdən ağır…

Şair bilmədən, fərqinə varmadan özündən ağır bala tabutundan yazırdı:

Mənim yas yerimə gələn kəsləri,
Mən özüm qapıda qarşılayıram…

Qapıda qarşılayacaq özünün (oğlunun) yas yerinə gələn kəsləri…
***

Bu ömür tarixi, gün olayıdır,
Qarşıdan qocalıq zirvəsi gəlir.
Övlad da, nəvə də Tanrı payıdır,
Görəndə yaşamaq həvəsi gəlir.

Qocalığınız ucalıq olsun, şair! Tanrı payı övlad-nəvələrinizin xoş günündə – yeni-yeni ad günlərində görüşənədək, 65-iniz mübarək!

Mənbə: http://kultur.az

Təhminə VƏLİYEVA.”İmzasını yaddaşlara yazan alim”

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin kiçik elmi işçisi,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin (gundelik.info) və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının (edebiyyat-az.com) “Publisistika” şöbəsinin redaktoru.

valiyevatahmina@gmail.com

“Artıq bir il ötdü Azərbaycan filologiyasında Əzizxan Tanrıverdinin yoxluğundan” – yazmaq istəyirəm. Amma əlim gəlmir. Adını eşitcək boğazımda düyünlənir sözlər… Nə? Əzizxan Tanrıverdi yoxluğu? Əgər insan qoyub getdiyi irsi ilə yadda qalırsa, xatirələrdə yaşayırsa, hansı yoxluqdan söhbət gedə bilər!? Əzizxan Tanrıverdi 23 kitab, 180 sayda elmi məqalə irs qoyub və mərd insan xarakteri ilə yaddaşlarda yer edib.

Filologiya elmləri doktoru, professor Əzizxan Tanrıverdi türk mənşəli Azərbaycan şəxs adlarını ilk dəfə olaraq tarixi-linqvistik müstəvidə tədqiq etmişdi. “Kitabi-Dədə Qorqud” abidəsində işlənən şəxs adları, dağ kultu, at kultu, obrazlar sistemi, assonans və alliterasiya kimi məsələləri ilk dəfə olaraq dilçilik və ədəbiyyat müstəvisində kompleks şəkildə araşdırmışdı. Alimin Azərbaycan və ümumtürk elmi üçün göstərdiyi fədakarlıq yüksək qiymətləndirilir. O, 2014-cü ildə “Türk dünyasının ulu atası Korkut” mükafatına layiq görülür.

Əzizxan Tanrıverdi imzası ilə tanışlığım Bakı Dövlət Universitetinin III kursunda oxuduğum vaxta – 2015-ci ilə təsadüf edir. Yadımdadır, həmin vaxt “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası” adlı fənn keçirdik. Bizə seminarlara hazırlaşmaq üçün Hadi Mirzəzadənin kitabından oxumaq tövsiyə olunmuşdu. Bir dəfə məşğələ müəllimi Səmayə xanım dərsə əlində başqa bir kitabla gəldi. Əlavə vəsait kimi gətirmişdi onu. Bu, Əzizxan Tanrıverdinin “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası” adlı dərsliyi idi. Kitabı gözdən keçirdim. Bəli, bu, mənim illərdir axtardığım kitabdı. Yox, mən illərdir tarixi qrammatika ilə məşğul deyildim. Mənim axtardığım kitab elmi mübahisə, elmi fikir doğuracaq, tədqiqata yönəldəcək bir kitab idi. Dərslik müəllimə hədiyyə olunduğundan onu ala bilmədim, amma üzünü çıxardım. Qrupa da hay saldım: “Bu, çox yaxşı kitabdır. Kserokopiya edin”. Bax, həmin kitabla da başladı Əzizxan Tanrıverdi ilə mübahisələrim. Oxuduqca qeydlər edir, araşdırırdım.

İlyarımdan sonra ADPU-nun magistraturasına qəbul olundum və dissertasiya mövzumu Əzizxan Tanrıverdinin rəhbərlik etdiyi “Azərbaycan dili və onun tədrisi metodikası” kafedrasından götürdüm. Nə ADPU-nu seçəndə, nə də dildən dissertasiya yazmağa qərar verəndə Əzizxan Tanrıverdinin orada mənim tələbəsi olacağım kafedrada işlədiyindən xəbərim yox idi. Bu zamana qədər onu qiyabi tanıyırdım. Əyani tanışlığımın isə maraqlı bir tarixçəsi var… Bir imtahan sonrası tanımışdım onu. Belə ki, imtahan öncəsi bizə verilən suallarla imtahandakı sualların uyğun gəlmədiyini kafedraya bildirdik və imtahanın vaxtı dəyişdirildi. Koridorda rastlaşırıq. Tanımıram nə mən onu, nə o məni. Ancaq üzündən oxunurdu gərginliyi. Rəfiqəm böyrümü dümsükləyərək Əzizxan müəllimi nişan verdi. Uzun-uzun baxdım və görsəm bunu soruşaram dediyim fikirlər gəldi keçdi ağlımdan. Deyəsən, o da duymuşdu bunu. Baxır, təbii ki, tanıya bilmir. Mən də tez üzümü çevirirəm.

Növbəti, Əzizxan müəllimin də dediyi o “unudulmaz görüş” yenə bir imtahan sonrasına təsadüf etdi. Bu dəfə mən də gərgin və əsəbi idim, imtahanda haqsız surətdə balım kəsildiyinə görə. Bir kafedra müdiri kimi gəlmişdi onda – məsələni həll etmək, müəllimlə aramda razılıq yaratmaq və mənim nə dərəcədə haqlı olduğumu aydınlaşdırmaq üçün. O, kafedra müdiri idi və kafedrasını sona qədər qorumağı borc bilirdi özünə. Yaxşı xatırlayıram, apellyasiya otağında onu görəndə dərhal: “Həmin müəllimi çağırın” – demişdim. O isə: “Qəsdin nədi? Bilirsən ki, o özü bu suallara cavab verə bilməyəcək, yenə onu istəyirsən?” demiş və əgər mənim balım qaldırılsa, müəllimin ağır töhmət alacağını bildirmişdi. “Mənim də bu bala görə təqaüdüm kəsilir” demişdim. Yalnız: “Yəqin ki, bilirsən mən yoxlasam, səhv tapacağam və balın bir az da kəsiləcək” deyəndə razılaşdım onun yoxlamağına. Vərəqi o yana-bu yana çevirib bir səhv tapmayanda mənim imtahan biletinin birinci sualını rum rəqəmləri verib yanına nöqtə qoymağıma gözü sataşdı. Bəli, bu, texniki səhv idi. Doğrunu yanlış yerində qoyub texniki səhvə görə bal kəsmək vicdan məsələsidir. O, bu səhvi bal kəsməyə görə və mənim haqsız olub geri çəkilməyim üçün etməmişdi. Bir müəllim qayğısı ilə: “Niyə bundan sonra nöqtə qoymusan?” sualını verdi və mən: “Olmamalıdır?” deyə təəccüblə soruşanda rum rəqəmlərinin yaranma tarixçəsindən danışdı. O, sözünü bitirmədən mən balın haqlı yazıldığına dair qol çəkdim. İlk dəfə “nə olursa-olsun dönməyəcəyəm” vədimə xilaf çıxırdım. Bu, mənim heç vaxt etmədiyim bir hərəkət və ilk dəfə atdığım bir addım idi. Mən yenə ondan öyrəndim. Bəli, o, mənə öz pedaqoqluğu ilə qalib gəldi.

Praktika dönəmində Əzizxan Tanrıverdinin kitabları ilə daha yaxından tanış oldum. Kafedradakı kitab şkafının bir rəfində Əzizxan müəllimin kitabları yer alırdı: “Koroğlu”nun şeir dili”, “Dəli Kür” romanının poetik dili”, “Anarın nəsri”, “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası”, “Kitabi-Dədə Qorqud”da şəxs adları”, “Kitabi-Dədə Qorqud”un obrazlı dili”, “Dilimiz, mənəviyyatımız”, “Poeziyanın dili, dilin poeziyası”, “Dədə Qorqud kitabı”nda at kultu”, “Dədə-Qorqud kitabı”nda dağ kultu”, “XVI əsr qıpçaq (poloves) dilinin qrammatikası”, “Kitabi-Dədə Qorqud” və qərb ləhcəsi”. Onları oxuduqca suallarım artırdı. Hələ ilk oxuduğum kitabından başlanan mübahisələrimiz apellyasiya boyunca, praktika boyunca sürdü. Hətta “Kitabi-Dədə Qorqud”un söz dünyası” kitabından ilhamlanıb bir elmi məqalə – “Baybörə oğlu Bamsı Beyrək boyu”nun dilində işlənən nitq etiketləri” yazdım. Bu dövrdə onun iki kitabı da – “Dilimiz, düşüncəmiz” və “Türkologiyamızın Afad Qurbanovu” yeni çapdan çıxmışdı. Yadımdadır, elmi-tədqiqat təcrübəmizin bir günü Axır çərşənbəyə düşmüşdü. Həmin gün onun göstərişi ilə hərəmiz bir şeir səsləndirdik və üç nəfər birinci kitabdan resenziya və rəy nümunəsi oxumuşdu. Mən də “XI-XII əsrlər türk dillərinin etnoqrafik leksikası” adlı rəy məqaləsini oxumuşdum və oxuduqca söylənən mətləblərə öz rəyimi bildirmişdim. O gün də unudulmaz oldu bizim üçün. Bəllidir ki, şeirlə, ədəbiyyatla keçən hər gün unudulmazlıq qazanır.

Əzizxan Tanrıverdini ya koridorda tələbələrin suallarını cavablandırarkən, ya kafedrada tələbələri sorğu-suala tutarkən, ya da öz müəllim yoldaşları və tələbələri ilə hansısa bir məsələ ətrafında müzakirə edərkən görərdin. Danışa-danışa bitməzdi onun Dədə Qorqud barədə söhbətləri… Əzizxan Tanrıverdi bir müəllim kimi hər zaman hamının işi ilə maraqlanır, ona verilən sualları həvəslə cavablandırırdı. Bir alim kimi elmi mübahisə doğuran, yaxud tələbələr üçün qaranlıq qalan məsələləri qabardır, onlara aydınlıq gətirirdi. Bir kafedra müdiri kimi “əsas tələbələrin işləridir. Arzu xanım, Sənubər xanım, müəllimlər diqqətiniz onların üzərində olsun. Nə əyər-əskikləri varsa başa salın düzəltsinlər” deyə tapşırıq verirdi. Bax, bu idi Əzizxan Tanrıverdinin örnək olası şəxsiyyəti!

Əzizxan müəllim tələbənin könlünü xoş tutan müəllimlərdən deyildi. Onun hər zaman yanında olan, haqqını kəsməyən, onu ruhlandıran, tənbəlliyinə görə danlayan böyük bir pedaqoq idi. O, daim tələbələri zəhmətkeş olmağa səsləyirdi. Onun: “Pis yazsanız da, özünüz yazın. Təcrübəsizlikdən buraxdığınız səhvləri zamanla, yazdıqca, püxtələşdikcə düzəldəcəksiniz” sözlərindən neçə tələbə ilham alıb tez bir zamanda qorxmadan, özünə inanaraq özü yazıb tamamladı, “bütün elmi mənbələri yoxladıqdan sonra bir yekun qərara gəlin” şəklində verdiyi tövsiyə, əminəm ki, neçə tədqiqatçının ana prinsipinə çevrildi.

Praktika dövründə öyrəndik xəstə düşməyini… Sarsıldıq. Heç kim gözləmirdi bu xəbəri, heç kim inana bilmirdi. Bir neçə ay sonra da itirdik onu. Sonuncu dəfə mayda ADPU-ya gedişimdə gözüm hər yerdə Əzizxan müəllimi axtardı. Bircə kitabları qalmışdı kafedrada. Nə özü, nə səsi vardı. O zaman anladım Əzizxan Tanrıverdi yoxluğunu. Yasında xanımının dediyi “o həmişə deyirdi, məni tələbələrim yaşadacaq” sözlərini unuda bilməyəcəyəm. Heç kimdən nəsə ummadan ancaq Azərbaycan elmi üçün çalışan, 28 illik pedaqoji fəaliyyətini tələbələrini əsl müəllim, əsl alim kimi yetişdirməyə adamış Əzizxan Tanrıverdi adını tələblərin uğurları yaşadacaq və onun elm qarşısında çəkdiyi fədakar zəhmətə minnətdarlıq hissi ilə xatırlanacaq.

Hikmət MƏLİKZADƏ.”İnsan bir gövhərdir…”

Azərbaycan Respublikasının Prezident Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

Nəsimi-650

Böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsimi, bildiyimiz kimi, (bütün həyatı boyu) Allah eşqinə sadiq qalan ən səltənətli şairdir. O, çox gözəl bilirdi ki, «…Bir kimsə yenidən (Yuxarıdan) doğulmasa, Allahın səltənətini görə («Yəhya» 3, 3-cü ayə), bir kimsə sudan və Ruhdan doğulmasa, Allahın səltənətinə girə bilməz» («Yəhya» 3, 5-ci ayə). Dahi şairin Allaha sevgi ehtiramı kəsb edən qəzəllərində ovqat tapan İlahi surətlər onun iman və təqvada daha kamil olmasını şərtləndirir.
Bilirik ki, əsrlər əvvəl imanda acizlik nümayiş etdirənlər Nəsimi şeirinin fəhmindən ehtiyat etdikləri üçün iştahlarını zülm acılarında itilədilər. Elə Zahidin (özünü imam donunda göstərən şeyxin) onu ələ verməsi də bu qorxunun göstəricisidir. Nəsimi edam ağacında soyularkən məhz bu ifrat aludəçiliyə eyham vurmuş, «Zahidin bir barmağın kəssən, dönüb həqdən qaçar» demişdi.
Nəsimi tuş gəldiyi cəmiyyətlərin hamısında zülm, zillət, günah görmüşdü deyə «Ənə-əlhəqq» ifadəsini dilə gətirmişdi – yəni demək istəmişdi ki, «Ey, bəşər əhli, Allah Vahiddir, Təkdir, Onun Vücudundan qopan hər ruh (bədənlə birləşib) Onun Ucalığını alqışa bükməlidir, fəqət siz bədənin cismani arzularına uymusuz, dünya malı sizi öz ağuşunda məst edir, buna görə Tək Allahın yerdəki surətləri ola bilmirsiniz. Bəlli ki, siz aşağıdansınız (yəni Yerdən), çünki dünya qövmü kimi ah-vaydasız, mən isə Allahı dərk etdim, Onun bir surəti olmaq şərəfim var, buna görə mən yuxarıdanam (yəni Göydən).
Əslində, Nəsimi «Ənə-əlhəqq» deyərkən Allahın Vahid olduğuna eyham vurmuşdu. Lakin bəşər onun nə dediyini dərk etmədi, dünya zülmünə aludəçilik Teymuru da onun ölümünə fərman vermək israrı ilə coşdurdu.
Nəsimini «Ənə-əlhəqq» – guya (tərcümədə) «Allah mənəm» ifadəsinin üstündə soymaq əslində, cəmiyyətlərin Allahı dərk etməməsidir. Birincisi, «Ənə-əlhəqq» məntiqi tərcümədə ayrı bir mətləbi açır: Yəni Allah insanı Öz surətində yaradıb, insan Onun bir surəti ola bilər, Onun surəti olmaqla da Haqqı öz simasında göstərə bilər. İkincisi, Nəsimi, özünün hürufi məsləkində çırpınan sufi dəyərləri (tam mənada) qavramaqla Allahın bir surəti olduğunu, Allah eşqində təcəlla etdiyini bəşərə çatdırmaq istədi. O, Allahın insandan nə umduğunu poetik müraciətləri ilə açıb-ağartdı, hamının Allah eşqində kamil ola bilməsini dedi. Onun məhz «Ənə-əlhəqq» deməkdə əsl məqsədi də Allahın insanda cəm olması, Yerə-Göyə sığmayan Allahın insan ürəyinə sığa bilməsini qabartmaq idi. Onun həmçinin, «Məndə sığar iki cahan, mən bu cahanə sığmazam» (yəni Yer-Göy məndə sığır, lakin mənim iki cahan sığdıran vücudum günah dolu bir məkana sığmır, çünki iki cahanın sığdığı bu cana bir cahan hüdud vermir) fikri də eyni məntiqə sirayət edir.
Nəsimi insanın bir gövhər olduğu qənaətində idi, ona görə laməkanlıq «iddiasını» israrla bəyan edirdi. Onun məkana sığmazlığı da gövhər ola bilmək fəhmindən irəli gəlirdi. Dahi şairin «Kövnü məkandır ayətim, zati dürür bidayətim, Sən bu nişanla bil məni, bil ki, nişanə sığmazam» fikri də onun Allahın bir surəti – Allahın bir dərki olmasına işarədir. Təbii ki, (Nəsiminin təbirincə desək) «hər kim ki, gümanü-zənn ilə haqqa ürək açır, o, haqqdan uzaqdır», çünki Allah gümanda deyil, mütləq iman və təqvada bərqərardır.
Nəsimi «Surətə baxü mənini surət içində tanı kim, Cism ilə can mənəm… » deməklə də Allah dərkinin ən sadə yolunu açır – məni başqa surətlərlə qarışıq salmayın, mən ruhumu bədənimlə bir nöqtədə mütləq mənaya sövq etmişəm deyirdi. Onun «Gərçi mühiti əzəməm, adım adəmdir adəməm» eyhamının ən ali qatı da bu şüurla mənalanır.
Nəsimi mühit və məkanın ən ali (ən ağıllı) surəti, ilk insan – Adəm ola bildiyi üçün, «mən Allah sevgisini münbit torpaq kimi əkib-becərirəm» demişdi. Onun «Surəti (yəni məni) gör, Allahı tanı» tələbi də bu məntiqə əsaslanır.
Nəsiminin adındakı «İmadəddin» sözünün də zaman-zaman ciddi müzakirələrə yol açdığı diqqətimizdədir. Bu sözü hazırda «İmaməddin» kimi yozanlar da var. Əslində, bu söz ən doğru variantda elə «İmadəddin»dir; çünki Nəsimi, dini dünya malından yarınmaq üçün əllərində bir vasitə edən, onu iki qardaş arasına ayrılıq salan bir səbəb kimi təqdim edən, zülm acıları ilə qarın «doyduran» (Allahsız) adamların ifrat müdaxilələri üzündən Allaha tapınmaq gücü tapmışdı və sanki dinə edilən haqsızlıqları Allaha çatdırmaq yolu seçmiş, buna görə özünə «İmadəddin» (yəni dinin ah-vayını Allaha çatdıran, bəyan edən, dindən daha çox Allah sevgisinə dayaq olan) adını götürmüşdü. «İmad» («amad») «fəryad edən, haray salan», daha konkret, «dayaq» mənası verir. Görkəmli Azərbaycan şairi Mirzə Ələkbər Sabirin «Əkinçi» şeirindəki «amadə» («imadə») sözü də bu qəbildəndir.
Nəsimi bir din təsiri altında qalmağı qəbul etmədiyi üçün özünü İmadəddin Nəsimi kimi təqdim etdi. Pis anlaşılmasın: Nəsimi dinə qarşı deyildi (heç olmadı da), lakin o, laməkan fəhmi ilə məkana sığmazlıq sevdası tapdı və dindən daha ucada dayanan Allaha tapındı. Burada sual oluna bilər: məgər dində olanlar Allaha tapınmayıb? Tapınıb, sadəcə, fərq necə tapınmaqdadır. Nəsimi Allahatapınma fəhmini hər kəsdən fərqli qavradı, Allaha da məhz hər kəsdən fərqli ucaldı. Digərləri bu fəhmə qısqanclıq etdikləri üçün Nəsimini «Allahsız» damğası ilə damğaladılar və onun qanına susadılar. Allahsız isə Nəsimi yox, bu gün də din pərdəsi altında xalqın namusuna susayan, dövlətə kəp (nömrə, fırıldaq) gələn yarıtmazlardır. Əbəs yerə deyil ki, bu yarıtmazların iki min il əvvəlki əshabələri İsa Məsihi də «Mən Allaham!» dediyi üçün ağaca (dar ağacına) mıxlatdırıb öldürdülər. Fəqət hələ də Allahsız zümrədə Allaha tapınmaq sevdası yoxdur… Nəsimi şeirinin əsas məntiqi də elə budur.
Necə ki, Nəsimiyə görə, «İnsan bir gövhərdir…», biz də o şana-şöhrətə nail olmaq üçün bütün varlığımızı Allah sevgisinə bürüməliyik.

“Dünyanın xoş günündə əzab verirsən mənə”

https://b.radikal.ru/b09/1909/50/4acf9078014e.jpg

(Mübariz Tağıyev haqqında düşündüklərim… Esse)
Uzun illərdir yazı-pozu işindəyəm. Müxtəlif müsahibələr, resenziyalar, köşələr, nəzm, nəsr və s. yazıram. Qələmimi hər bir sahədə sınamışam sanırdım. Və bu gün anladım ki, əslində yazı müxtəlifliyim elə də zəngin deyil. Əlbəttə, qənaətimin səbəbini açıqlamayacağam, təkcə onu deyirəm ki, Azərbaycan ədəbiyyatı ilə yanaşı addımlayan, çox zaman ədəbiyyatı geridə qoyan Azərbaycan musiqisindən heç söz açmamışam. Musiqi sənətin – həyatın elə bir tərəfidir ki, din, dil, irq, millət, təbəqə, siyasət… hamısı arxa planda qalır. Necə ki, körpələrin dili dünyanın hər yerində eynidir, eləcə də musiqinin dili birdir, pirdir!
Üzeyir Hacıbəyov, Şövkət Məmmədova, Cabbar Qaryağdıoğlu, Müslüm Maqomayev, Qurban Pirimov, Qəmbər Hüseynli, Flora Kərimova… Azərbaycanın musiqi fədailəri, Azərbaycanı dünyaya tanıdanlar, eyni zamanda milləti dəözünü tanımağa sövq edənlərdir. Onlar hər bir azərbaycanlıya necə böyük bir xalqın oğlu olduğunu dönə-dönə xatırladır. Bu dahi şəxsiyyətlərdən, Tanrının səsiylə danışanlardan, Tanrının gözü ilə dünyaya baxanlardan söz açmamaq qələm adamlarının qüsurudur məncə…
Bu gün Azərbaycan estradasının canlı korifeyi, Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti Mübariz Tağıyevdən söhbət açmaq istəyirəm. Azərbaycan musiqisini sevən hər bir kəs – notlu səsimizi yaşadan, sevdirən, Azərbaycan estradasını yaradanlardan biri və birincisi olan Mübariz Tağıyevi tanıyır, sevir. Zamanında səsi təkcə Sovet Azərbaycanında deyil, xarici ölkələrdə də könülləri riqqətə gətirən Mübariz Tağıyev bu gün az dinlənsə də (ədəbiyyatın, incəsənətin bütün sahələrində bayağılaşma, sənət üçün deyil, kütləüçün nəzərdə tutulmuşəsərlərin at oynatması, ruhdan çox göz oxşayan musiqiçilərəüstünlük vermək meylləri baş alıb gedir. Zövqlər o qədər korşalıb ki, böyük bir musiqi heyətinin ərsəyə gətirdiyi, əsrlərlə ayaqlaşan kompazisiyaları iki not üzərində yazılan musiqilər alt qatda qoyub), musiqimizin şah damarı olaraq qalır.mt3
Böyük Vətən Müharibəsinin (1941-45)ağrı-acısında yuva quran, lakin o yuvanı musiqisi və ziyası ilə işıqlandırmağı bacaran (atası Hüseyn Tağıyev kamança ifaçısı, anası Rübabə Babayeva jurnalist olub) ailədə doğulub Mübariz Tağıyev. Sovet Ermənistanında yaşayan türk ailəsindəki çətinliklərin içərisində civil-civil quşlar kimi səsə, musiqiyə, nəğməyə qoşulub böyüyən Mübariz elə həyatın da keşməkeşlərində mübariz olub, istədiyini əldə edə bilib, o, həm də peşəkar idmanda (üzgüçülük) çoxlarını geridə qoyub. Lakin Tağıyev həyatını yalnız musiqiyə bağlayıb. Əvvəl Ermənistan Dövlət Orkestrində, 1985-ci ildən isə Azərbaycan Dövlət Teleradio Komitəsində Estrada Simfonik orkestrinin solisti olaraq fəaliyyət göstərib.
m t 2
2000-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar, 2006-cı ildə isə Xalq artisti adına layiq görülüb. 2012-ci ildən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsüdür.
Mübariz Tağıyev Azərbaycan kinofilm yaradıcılığında da öz izini qoyan sənət adamlarındandır. “Cin mikrarayonda”, “Bircəciyim”, Yay günlərinin xəzan yarpaqları” filmlərində bu böyük insanın möhtəşəm səsini eşidirik. Son zamanlar çəkilən çoxhissəli filmlərdə aktyor kimi dəöz məharətini göstərir.
Bu fərqli səs tonuna malik müğənninin başqa bir fərdi xüsusiyyəti də zamandan, məkandan asılı olaraq daim şux, səliqəli geyinmək bacarığıdır. Onun ifa tərzi kimi geyimi də rəngarəng və müxtəlifdir. Ən əsası isə, geyiminin ab-havaya tam uyğun olması, tamaşaçı zövqünə verilən yüksək dəyərinin inikasıdır. Və bu uca qamətin, zövqlü geyimin sahibi ədəb-ərkanı, nitq qabiliyyəti, davranışı ilə dəəsil mədəniyyət fədaisi olduğunun göstəricisidir!
Mübariz Tağıyev oxuduğu bütün mahnılara elə möhür vurub ki, bu möhürü açmaq, onu yeniləmək başqa sənətkara – musiqiçiyə qismət olmayıb. Onun ifa etdiyi əsərlərə ayrı-ayrılıqda diqqət edək: “Analara etibar edin”, “Arzular”, ”Axtarıram səni”, ”Ay aman”, ”Azərbaycan”, ”Azərbaycan”, ”Qalx”, ”Bir Sabah”, ”Bu axşam”, ”El oğlu”, ”Əlvida”, ”Getdiyin o yollar”, ”Han”, ”Hər yaşanan günlərin qədrini bilək”, ”Həsrət yağışı”, ”Heydər ata”, ”Heydər xatirəsinə”, ”İntiqam odu”, ”İşıq”, ”Məhəbbət yaşa baxmır”, ”Neftçilər”, ”Ömür keçir”, ”Polis Akademiyasinin Himni”, ”Prezidentimiz”, ”Qar yağır”, ”Saçlarına gül düzüm”, ”Şəhidler ölməz”, ”Sən oldun”, ”Səninlə gedəcəyik”, ”Sənsiz qalan sevgi”, ”Sevgilim”, ”Ulu torpaq”, ”Xatirə”, ”Xəyalım mənim”, ”Yan ürəyim”, ”Zefer Negmesi”, ”Zəfər zəngi”… bu mahnıların hansını dinləsək, yalnız Mübariz Tağıyevin səsini eşidəcəyik, bu möhtəşəm sənət əsərləri yalnız Mübariz Tağıyev səsinin ölçüsünə biçilib, yalnız o səsin rəngi ilə baharlanıb…
mubariz T 1
Mübariz Tağıyevin musiqi tərzi o qədər müxtəlif rənglidir ki, o rənglərdə fəsillərin dördünü də görmək olur, payızı, qışı, baharı, yayı… O, səsi ilə sevdirir, ayrılıq həsrəti çəkdirir, övlad, ana məhəbbətinin ululuğunu dinləyiciyə təlqin edir, Vətəni ucaldır, Vətən oğullarını cəngə səsləyir. Bütün bunlar məhz bir ürəyə necə sığışır, bax, bu Tanrının möcüzəsidir.
Mübarız Tağıyevi dinlədikcə fikirləşirsən, necə olur ki, ”Saçlarına gül düzüm, mənim günüm-gündüzüm”, pıçıltılarıyla sevgini ucaldan, sevdiyini əbədiləşdirən bir səs ”Qalx, Qalx Ulu torpaq”, nərəsiylə igidləri, ərənləri cəngəçağırır, ”Məhəbbət yaşa baxmır” deyərək, yenidən həzin notlar üzərində sevgini əzizləyir…
Gecə-gündüz, kədərimdə, sevincimdə, hüznümdə, çılğınlığımda dinlədiyim, könül yoldaşım “Xatirə” (musiqi və notları Abbas Soltanoğluya məxsus) adlıəsərin sözlərini yazıram bura. Bilirəm ki, bu sözləri oxuduqca siz o möhtəşəm səsin qanadlarında mənim hisslərimə köklənəcəksiniz. Bu səslə sevəcəksiniz, sevişəcəksiniz, kədərlənəcəksiniz, sevinəcəksiniz, ayrılacaqsınız…

Gözlərimin önündə əksin canlanır yenə,
Dünyanın xoş günündə əzab verirsən mənə.
Əlim əlindən uzaq, səsim səsinə yetmir,
Dərt çəkilib qurtarmır məndən.
Bu zülmət nədir, nədir?

Nəqərat:
Nə qədər sərt olsa dalğalar,
Qayalara çarpınıb geri dönər.
Yolları kəsibdir intizar,
Sənsiz qalan sevgim bir ümid dilər.

Sən hardasan, mən harda, xəyal – qanadlı quşdur,
Ruhuma dönməyin də mənim üçün uçuşdur.
Bir daha görüşmərik, sevdanı apar-apar,
Gedərsən, xəyalımda xatirən qalar.

Sevənlərin taleyi amansız olar
Məhəbbətin heykəli baxılmaz qalar.
Aylar ötər, il keçər, zaman dəyişər
Ürəklərin yarası sağalmaz qalar.

Və buradaca yaşananların əslində ayrılıqla bitəcəyini bir daha düşünəcək…. bir daha dinləyəcəksiniz “Xatirə”ni… Həm də bilirsiniz axı “nə qədər sərt olsa dalğalar, qayalara çarpınıb geri dönər”. Bu sərt dalğaların geri dönməsi arzusu ilə deyirəm: musiqimizi sabaha aparan Mübariz Tağıyevlər yaşasın!.

Mənbə: http://kultur.az

Eldar İSMAYIL.”YURD HƏSRƏTLİ, MİLLƏT QAYĞILI…”

https://b.radikal.ru/b28/1909/2f/aee41c4ad439.jpg

şair-yazıçı, Əməkdar jurnalist

Dağlıq ərazidə doğulub boya-başa çatmış insanlar bir sıra keyfiyyətləri ilə seçilirlər. Bu da səbəbsiz deyildir. Bu insanlar dağdan dağ vüqarı, dağ əzəməti öyrənir, buludlardan göylərə qalxıb rəvan-rəvan uçmaq arzusunda olurlar. Dağda doğulan insanlar dərələrdən qı¬jov axan çayların səsini, qaynayıb qayadan süzülən bulaqların zümzüməsini özünün mənəvi dünyasının rəmzi hesab edirlər. Qışdan qış sərtliyi, yaydan yaylaq təravəti götürür, hər şeydə bir saflıq, təmizlik, qeyri-adi təbiilik görürlər. İlahinin qüdrətindən doğulmuş minbir çiçəkdən toxunan çəmən xalıları, dərələri xoş ətrinə qərq edən baldırğan, yarpız ətri bu insanların ilham mənbəyi, qürur dünyasıdı. Qartalların zirvə eşqini, qıyya çəkən uçuşunu seyr edə-edə özləri də bu cəsurluq simvollarına bənzəməyə çalışırlar. Ona görə də qeyri-ixtiyari olaraq poetik hissləri güclü, səmimi və ilhamlı olurlar.
Belə gözəl məkanlarımızdan biri də bu gün düşmən əlində girov olan Kəlbəcərdir. Bəzən deyirlər ki, Kəlbəcərdə doğulan insanların hamısı şairdir. Əslində, bu fikirdə bir həqiqət var: coşqun ilham mənbəyi olan Kəlbəcər təbiəti bir çox istedadlı şairlər yetirmişdir. Əhsən bu tor¬pağın gücünə, qüdrətinə, insanlarının qətiyyətinə…
Bu torpağın yetirmələrindən olan, Kəlbəcər dərdini sinəsində gəzdirən qələm sahiblərindən biri də Məhəmməd Nərimanoğludur. Mən əvvəllər publisist, jurnalist kimi tanıdığım və qələminə hörmətlə yanaşdığım Məhəmməd Nərimanoğlu bu gün sənət meydanına, söz dünyasına şeirləri ilə də çıxmışdır. Mən onu 25-26 il bundan əvvəl tanımışam. O, “Şişqaya faciələri” kitabını yazırdı. Yazdığı əsər daha mükəmməl olsun deyə ətraflı məlumat toplamağa çalışırdı. Həmin vaxtlar mənimlə də görüşür, bəzi məsələləri xəbər alırdı. Məhəmmədin yazdığı bu əsər geniş oxucu kütləsinin rəğbətini qazandı. Deyim ki, erməni faşist əxlaqının Xocalıdan əvvəl soyqırımına məruz qoyduğu yüzlərlə yaşayış məntəqəsindən biri də Basarkeçər rayonunun Şişqaya kəndi olmuşdur. Məhəmməd Nərimanoğlu Şişqayada törədilən faciəni öz dəyərli qələmi ilə kitab şəklində oxuculara təqdim edən ilk qələm sahibidir,- desəm yanılmaram. İllər ötdükcə Məhəmməd Nərimanoğlunun daha bir neçə publisistik əsəri ilə tanış oldum. Onun milli ruhda, vətənsevərlik zəminində yazdığı əsərlərin nə qədər gərəkli, dəyərli olduğunu gördüm.
Bu gün Məhəmmədin növbəti dəfə çapa hazırladığı “Qala dərdim” kitabının bilgisayar variantı masamın üstündədir. Məhəmməd şeirlərini üç bölmə altında kitaba daxil etmişdir: qoşmalar, gəraylılar, sərbəst şeirlər. Öncə qoşmalarla tanışlığa qoşuluram. Milli poetik ənənəmizi özündə əks etdirən, bir-birindən gözəl qoşmalar diqqətimi çəkir. Göyçə və Kəlbəcər ədəbi mühitinə yaxından bələd olan Məhəmməd Nərimanoğlu klassik el ədəbiyyatından və aşıq yaradıcılığından bacarıqla bəhrələnərək, çağdaş milli poeziyanın yeni nümunələrini yarada bilmişdir.
Məhəmməd yüz minlərlə soydaşımızdan biri kimi, yurd-yuvasını məcburi tərk etmiş yurd həsrətli didərginlərimizdən biridir. Mənə elə gəlir ki, publisist-jurnalist Məhəmməd öz dərdini, ürəyinin acısını poeziyanın dili ilə söyləməyə, aləmə car çəkməyə çalışmışdır. Məhəmmədin başlıca mövzusu vətən həsrəti, yurd yanğısı, millət sevgisi ilə bağlıdır. O, düşmən tapdağına düşmüş Kəlbəcərinin işğalına heç cür dözə, tab gətirə bilmir: alışıb yanır, necə deyərlər, tüstüsü başından çıxır. Gecə-gündüzü olmayan şair ana yurdun təbiətini təsvir edərək Murova, Qoşqara gedə bilmədiyini hayqıraraq aləmə bəyan edir. Nəyə görə, nədən o, öz vətəninin gülünə, çiçəyinə, qayasına, dərəsinə, təpəsinə həsrət qalmalıdı? Hanı ədalətdən, demokratiyadan dəm vuran böyük güclər? Onlar deyilmi haqdan danışıb, haqqı tapdalayanlar? Müəllif “Kəlbəcərə gedən yollar” şeirində yazır:

Ot basıbdı, yoxdu izim,
Qırılıb taqətim, dizim.
Qurban olum sizə özüm,
Kəlbəcərə gedən yollar.

Məhəmməd Nərimanoğluna görə, Kəlbəcərə gedən yollar Göyçədən, Qarabağdan keçir. Bu yollara çıxmaq üçün erməni faşist ünsürləri bu yollardan təmizlənməli, çəkilməlidir. İşğalçının təmizlənməsi üçün milli birlik, milli iradə, döyüşkən güclü ordu gərəkdir. Düşmən heç vaxt çıx deməklə zəbt etdiyi torpaqdan çıxmaz. Necə deyərlər, gərək burnunun qanını tökəsən ki, quduz quduzluğundan çəkinə. Məhəmməd öz poeziyasında bütün bu çağırışlara əməl etməkdədir:

…Yuxun gələrmi sənin,
Torpağı basılan kişi?…

Şair çox dəyərli, lazımlı bir sual verir, deyir ki, vətənin gedibsə yuxun gələrmi? Gələr, Məhəmməd Nərimanoğlu, əgər milli təəssüb, namus, qeyrət yoxdursa, yuxusu da gələr, əşi… deyib ötüşə də bilər. Elə düşünmək lazım deyil ki, papaq qoyan hər kəs papaqlı olmaq üçün papaq qoyur. Qoyur ki, ona kişi desinlər…
Amma saxtakarlıq tez üzə çıxır. Qəhrəmanlar savaş meydanında tanınır. Əgər torpaq basılıbsa, sən çəkilib evində mışıl-mışıl yatırsansa, bir gün düşmən sənin də başını tapdalayıb keçəcək, buna əmin olmalısan. Hər bir vətəndaş vətəninə, millətinə layiq övlad olmalıdır. Məhəmməd Nərimanoğluna görə hər kəs öz vicdanı qar-şısında vətənə hesabat verməlidi. Yeri gəldi-gəlmədi “vətən” deməklə vətən övladı olmaq çətindir. Vətən üçün ürəyin göynəyib sızlamırsa, didərginlərin ağır taleyi səni yan¬dırıb-yaxmırsa, “millət oğluyam”, deməyin də boğazdan yuxarı deyilən, “xala, xətrin qalmasın” kimi bir ifadədir. Şair belələrini ittiham edir. Özünü sınağa çəkir: mən Kəlbəcərdən ötrü kiməm deyir:

…Övlad ola bilmədimsə,
Yoxam Kəlbəcərdən ötrü…

Ağıllı deyim, müdrik bir kəlam! Sözün bədii təsvir gücündən istifadə etməyə çalışan şair dəyərli şeir nümunələri yaratmağa nail olmuşdur. Ənənəvi folklor qaynaqlarından məharətlə bəhrələnən Məhəmməd Nərimanoğlu xalq danışıq dilinin zərifliyini, şirinliyini, mükəmməlliyini qoşma və gəraylılarında ustalıqla təcəssüm etdirir. Qaçqınlıq-köçkünlük taleyi yaşayan şair bu həsrəti demək olar ki, bir çox şeirlərində xatırlayır, oxucuları gözüaçıq olmağa səsləyir, dost-düşməni tanımağı məsləhət görür. Bu xalqın bəxtinə, taleyinə acıyır, itirdiyi torpaqlar, yaşayış məskənlərinin ağrı-acısı onu bir saat da rahat buraxmır. Bəzən insanların zülmünü, haqsızlığını, zalımlığını top atəşinə tutan Məhəmməd, bəzən də zamanı qınayır, tənqid edir. “Bilmirəm” başlıqlı şeirində yazır:

…Elə dərd daşıyam doğulan gündən,
Olmuşam imandan, olmuşam dindən.
Zaman dəyirmandı, ömür-günüm dən,
Üyünə bilmirəm niyə, bilmirəm…

Məhəmmədin fikir-xəyalı vətənin səfalı təbiətindən, lacivard səmasından, ata-babasının at çapdığı yaşıl yaylaqlarından ayrılmır. Belə gözəl mənzərəli yurd da düşmənə təslim edilərmi? Biz ölüm-dirim mübarizəsinə qoşulub torpaqlarımızı erməni təcavüzündən qurtarmalıyıq. Məhəmməd bilir ki, ermənini bizim üstümüzə qışqırdan, onun arxasında dayanan super güclər var. Ona görə də erməni bu qədər qudurğanlıq edir. Qarabağ dərdi, Kəlbəcər həsrəti, Göyçə niskili M. Nərimanoğlunu rahat buraxmır. Şair gecə-gündüz yatmır, dincəlmir, necə deyərlər, sübhü dirigözlü açır. Öz dərd-sərini, çəkdiyi ağrı-acını “Gecələr” şeiri ilə aləmə car çəkir:

…Köç sürürük karvanqıran batana,
Daş atırıq bizə güllə atana.
Qənim olar Tanrım sübhə yatana,
Dərdləşirik, dərddaşımdı gecələr.

Kəlbəcərlə həmişə qucaq-qucağa olan, xeyri-şəri bərabər keçən, şirin dostluq, şirin qohumluq münasibətində bulunan Göyçə mahalının fəlakəti də M. Nərimanoğlunu Kəlbəcər qədər ağrıdır, göynədir. Dədə Qorqud yadigarı Göyçənin füsunkar təbiəti, qonaqsevər camaatı, sazlı-sözlü dünyası şairin könül dünyasını titrədir, ilham pərisini oyadır. Göyçəni həsrətlə yad edərək ürəyindən keçənləri kağıza köçürür:

Qış da orda, yaz da orda gözəldi,
Ömrümüzün hər fəsliydi Göyçəmiz.
Ulu kökü əzəldən də əzəldi,
Qorqud yurdu, türksoyluydu Göyçəmiz…

Sonra göyçəli günlərin bəxtəvərliyini dərin bir iztirab, təəssüf və gizilti ilə içindən keçirir:
…Ay Məhəmməd, nə bəxtəvər çağ idi,
Dar ayaqda təsəlliydi Göyçəmiz.

Yurd həsrəti ilə yanaşı, Məhəmməd Nərimanoğlu Güney Azərbaycandakı qardaşlarımızı da unutmur, Təbriz məlalı, Şəhriyar dünyası onun dilinin əzbəri, başlıca mövzusudur. Məhəmmədin mövzu dairəsi geniş və əhatəlidir. O, ailəcanlı bir türk oğludur. Oğlu Sənan Vətənin zabit əsgəridir, onun mərdliyi, qoçaqlığı, vətənə sevgisi şairi sevindirir, məmnun edir. Hər bir Azərbaycan əsgəri yurdun keşiyində ayıq-sayıq olmalı, dost-düşməni tanımalı, yeri gəlsə, canını verməkdən belə çəkinməməlidir…
M. Nərimanoğluna görə, tapdaqda qalan, inləyən torpaqlarımız Sənan kimi əsgər oğulların cəsarəti, mərdliyi sayəsində geri qaytarılacaqdır. Kitab boyu ata-anasını anan, həsrətlə yad edən şair “Anamın” başlıqlı şeirində yazır:
Həsrətindən, hicranından toxunub,
Xalçası-kilimi sözdü anamın.
“Kərəmi” üstündə ağı oxuyub,
Kəlməsi alovdu, közdü anamın…

El-obası qaçqın-köçkün olan ananın göz yaşları, həsrəti, dərdi, qəmi toxuduğu xalçaların, kilimlərin naxışına, ilməsinə və misralarına hopmuşdur. Bu mənada şair sözün bədii təsir gücündən ustalıqla istifadə edərək xalqımızın çəkdiyi məşəqqətləri ana obrazında məharətlə canlandırmışdır. Azərbaycan qadınları, türk anaları namərd düşmənin başımıza yüz illər boyunca gətirdiyi müsibətləri çox görüb, çox şahidi olublar. Şairin gözü önündə baş verən bütün hadisələr onun ilham süzgəcindən keçərək poetik bir görüntü yaradır. Obrazlı deyimlər şirin xalq danışıq dilində daha səlist və yapışıqlı olur. Məhəmməd şeirini anasından öyrəndiyi dildə araya gətirməyi bacarır. Əllaməçilik, şeir yazmaq xatirinə əlinə qələm almaq kimi süniliyi qəbul etməyən şair saxta şöhrətdən uzaqdır. Dediyi hər kəlmə, hər bənd, hər şeir Kəlbəcər bulaqlarından su içir, o bulaqların suyu kimi şəffaf, saf və tər-təmizdir. Şeirin şeiriyyəti də onun təbiiliyində, anlaşıqlı olmasında və ideya bədii dəyərinin yüksək çalarlar üstündə qurulmasındadı. Bunlar da M. Nərimanoğlu yaradıcılığına güzgü tutan başlıca məziyyətlərdir. M. Nərimanoğlu həyatda cərəyan edən hadisələrə biganə qala bilmir. O, əliəyriləri, xalq malını yeyib quduranları, rüşvətxorları, yolsuzluğa tutulan haramxorları satirik bir dillə ifşa edir. Hər kəsi halal qazanc dalınca getməyə səsləyir. Məhəmmədin bu səpkidə qələmə aldığı şeirlər içərisində nazir oğluna yazdığı “Qadası” şeiri olduqca dəyərli və diqqəti çəkəndir:
Aldıq məktubunu, ay nazir oğlu,
Sən köhnə havanı çalma, qadası.
Nəyinə lazımdı acın balası,
Kasıbı yadına salma qadası.

Pul da sizinkidi, var da sizinki,
Bağlar da sizindi, bar da sizinki.
Kafe, restoranda, barda sizinki,
Kef elə, kefindən qalma, qadası…
Cəmiyyətdəki eybəcərliklər, simasızlıqlar bu şeirdə sanki bir kino lenti kimi gözümüzün önündən keçir. Haram yolla pul qazananlar, dağ da, düz də, göl də, çay da, var-dövlət də hamısı sizindir. Siz yeyin-için… kasıb necə olur-olsun! Acları yadınıza salmayın, çünki sizin əldə etdiyiniz bu imkanlar kasıbların ağzından çıxardığınız tikələr hesabınadı…
Kitabı bütünlüklə təhlil etmək məqsədim olmadığı üçün ön sözə olan qeydlərimi başa çatdırmaq istəyirəm. Məhəmməd bu kitabına heç də təsadüfi “Qala dərdim” verməyib. Elə bu sərlövhəli gəraylısı da var:

Qalaq-qalaq qaldırmışam,
Qalaqlanıb qala dərdim.
Böyüyübdü, qocalıbdı,
Mənim kimi bala dərdim.

Məzmununa görə forma seçmək qabiliyyəti yüksək olan Məhəmməd Nərimanoğlu xalqın bədii təfəkkürünü var gücü ilə poeziyasında nümayiş etdirmişdir. Əlbəttə, kiçik bir məqalədə “Qala dərdim” kitabında toplanmış şeirlərin hamısının təhlilini vermək, bu gözəl şeir nümunələri ilə bağlı mükəmməl fikir söyləmək heç də asan iş deyil. Bu yolda Məhəmmədə uğurlar arzulayır və deyirəm: qardaşım, publisistlik də, jurnalistlik də bədii yaradıcılığın aparıcı janrlarıdı. Sən heç də publisistlikdən və jurnalistlikdən poeziyaya özxoşuna keçməmisən. Səni bu sahəyə gətirən içində at səyirdən poetik duyğuların, güclü təbii ilhamındır. Eşq olsun bu duyğuları, bu coşqun ilhamı özündə yaşadan Məhəmməd Nərimanoğlu ürəyinə!

Görkəmli Azərbaycan şairi Oqtay RZA

Rzalı Oqtay Məhərrəm oğlu (Oqtay Rza) — azərbaycanlı şair, 1981-ci ildan Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Mikayıl Müşfiq və “Qızıl qələm” mükafatları laureatı.

Həyatı
Oqtay Rza 1934-cü il noyabrın 2-də Azərbaycanın Salyan rayonunun Qalalı kəndində anadan olmuşdur. Arbatan kənd yeddiillik məktəbini bitirib Salyan şəhərindəki Nizami adına orta məktəbdə təhsilini davam etdirmişdir (1948-1951). Azərbaycan Sənaye İnstitutunun geoloji-kəşfıyyat fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib geoloq ixtisası almışdır (1951-1956). Əmək fəaliyyətinə Bayıldakı Neft və Qazçıxarma İdarəsinin 5 saylı mədənində başlamışdır: operator, baş operator, neftçıxarma ustası olmuşdur (1956-1961). Elmi-tədqiqat işi müdafıə edib geologiya-mineralogiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. Azərbaycan KP MK yanında ikiillik marksizm-leninizm universitetini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir (1980). N.Tusi adına APİ-nin ümumi coğrafıya kafedrasında müəllim, baş müəllim (1966-1969), hazırda isə dosent işləyir (1971-cı ildən). Bakı Sovetinin deputatı seçilmişdir (1959-1960).

1961-ci ilin noyabr-dekabr aylarında Ümumdünya Həmkarlar İttifaqları Təşkilatının Moskvada keçirilən 5-ci konqresində sovet nümayəndə heyətinin tərkibində iştirak etmişdir.

“Bir may” adlı ilk şerini yeddiillik məktəbdə oxuyarkən yazıb “Sosializm yolu” rayon qəzetində dərc etdirmişdir. Həmin vaxtdan poetik yaradıcılıqla müntəzəm məşğul olur, bədii tərcümələr də edir. Dünya xalqlarının ədəbiyyatından tərcümələri dövri mətbuatda müntəzəm çap olunur.

Əsərləri xarici mətbuatda dərc edilmişdir. “Kamennıy Svetilnik” şerlər toplusu 1987-ci ildə Moskvada kütləvi tirajla buraxılmışdır.

18 avqust 2019-cu ildə vəfat etmişdir.

Əsərləri

Torpağı dinləyirəm. Bakı: Gənclik, 1970, 24 səh.
Ürəyimi oxuyun. Bakı: Gənclik, 1975, 80 səh.
Hara gedirəmsə. Bakı: Gənclik, 1980, 66 səh.
Yasəmən çiçəkləyəndə. Bakı: Yazıçı, 1981, 90 səh.
Daş çırağın işığında. Bakı: Gənclik, 1983, 168 səh.
Fəsil dəyişəndə. Bakı: Yazıçı, 1986, 112 səh.
Günəşin adından. Bakı: Yazıçı, 1991, 140 səh.
Vətən, yas saxlama. Bakı: Şur, 1993, 32 səh.
Adlı, ünvanlı misralar. Bakı: Azərnəşr, 1999, 334 səh.
Seçilmiş sətirlərim. Bakı: Azərnəşr, 2001, 264 səh.
Dördlüklər. Bakı: Gənclik, 2004, 200 səh.
“Rübai karvanı – dördlük çələngi”. Bakı: Yazıçı, 2011. 188 səh.

Namiq HACIHEYDƏRLİ.”Xalq yazıçısı Anarın “istiqamətverici” sözü və ya Oqtay Rzanın son zəngi”

Oqtay Rza ilə tanışlığımız 1993-cü ildən başladı. O zaman Oqtay Rzanın da çalışdığı Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində 1-ci kursda oxuyurdum. Amma bizim qrupda yox, Coğrafiya fakültəsində dərs deyirdi. Mənimlə eyni kursda Coğrafiya fakültəsində oxuyan xeyli tanışlarım və dostlarım vardı. Oqtay Rzanın dərslərindən, dərs zamanı söylədiyi poeziya nümunələrindən ağızdolusu və həvəslə danışırdılar. Dərslərində ayrı-ayrı çaylar, dənizlər, dağlar, ölkələr haqqında şeir deyə-deyə, əslində, tələbələrdə poeziyaya böyük sevgi hissinin yaranmasına rəvac verirdi. Odur ki, onun tələbələri arasında poeziyasevərlərin sayı daha çox olardı. Tədris ilinin başladığı günlərdən tələbələri ondan o qədər böyük həvəslə söz açdılar ki, ən qısa zamanda Oqtay müəllimlə yaxından tanış olmaq, söhbətləşmək istədim. İlk fürsətdə yaxınlaşdım, tanış olduq, söhbətləşdik. Sonralar tez-tez həmsöhbət olurduq. Əlyazma şəklində təqdim etdiyim şeirlərimi oxuyub fikrini deyər, düzəlişlər edərdi. Bu bizi doğmalaşdıran məqamlardan biri idi. Nə danım, bizi doğmalaşdıran digər amil isə eyni torpaqda doğulub boya-başa çatmağımız idi.

Oqtay Rzanı yaxından tanıyanlar bilir ki, onun yaradıcılığında ithaf şeirləri xüsusi yer tutur. Belə ithaflardan birini də tanış olduğumuz ilk vaxtlarda – 1993-cü ildə mənə yazmışdı. Cəmi 2 misra olan həmin şeir belə idi:

Namiq! Xoş, mənalı ömür sürəsən!

Mənim vətənpərvər eloğlum, əhsən!

Sonralar birlikdə dəfələrlə səfərlərdə və eyni məclislərdə olduq. İllər keçdikcə bir-birimizə daha da doğmalaşdıq. 1999-cu ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzvlük üçün sənədlərimi hazırlayanda haqqımda zəmanət yazan 3 ədəbiyyat adamından biri də Oqtay müəllim oldu (digərləri İmamverdi Əbilov və Əjdər Ol idi).

Oqtay Rza iştirak etdiyi bütün məclislərdə xoş ovqat yaratmağı bacarırdı. O bunu süni şəkildə etmirdi. Hazırcavablıq, baməzəlik, nikbin ovqat və ən əsası səmimiyyət onun təbiətində idi. Onunla birlikdə keçirdiyim səfərlər, görüşlər mütləq hansısa xoş bir əhvalatla yadda qalırdı. Elə bu yazımda da Oqtay Rza ilə bağlı uzun-uzadı danışıb oxucunu yormaq fikrində deyiləm, onunla bağlı yaddaşıma həkk olan çoxsaylı əhvalatlardan üçünü yazmaq istəyirəm;

Birinci əhvalat 2008-ci ildə Salyanda olmuşdu.

2008-ci il iyulun 11-də Salyanda Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Muğan bölməsinin təsis konfransı oldu. AYB-nin sədri, xalq yazıçısı Anar, xalq şairi Fikrət Qoca, AYB Mətbuat Xidmətinin rəhbəri, şair Ədalət Əsgəroğlu, yazıçı Elçin Hüseynbəyli və digərləri ilə bərabər Oqtay Rza da Salyana konfransa gəlmişdi. Təvazökarlıqdan uzaq çıxmasın, AYB Muğan bölməsi şəxsən mənim təşəbbüsüm və bu yöndə ciddi çalışmalarım sonucunda meydana gəldiyi üçün konfransda Anar müəllim sədrliyə mənim namizədliyimi irəli sürdü. 2015-ci ilə qədər bölmənin rəhbəri oldum. Konfransdan qayıdanda Salyanda yol kənarındakı restoranlardan birində oturub çörək yedik. “Yerli xalqın nümayəndəsi” kimi ilk badəni Oqtay Rza qaldırdı, qonaqlara “xoş gəldin” elədi, ilk sözü Anar müəllimə verdi və masa ətrafında əyləşənlərə birinci badəni xalq yazıçısı Anarın sağlığına içməyi təklif elədi. Ümumiyyətlə, demək olar ki, məclisi sona qədər Oqtay Rza idarə edir, növbə ilə qonaqlara söz verirdi. Maraqlı məqam isə məclisin sonuna yaxın yaşandı. Artıq xeyli içmiş, kefi daha da kökəlmiş Oqtay Rza içkini sonuncu badəyə süzüb, ucadan, bir qədər də pafosla, “Həzərat! Təklif edirəm ki, axırıncı sağlığı da Anar müəllim söyləsin. Qoy, o bizə istiqamətverici bir söz desin”, – dedi.

Anar müəllim təmkinlə badəni qaldırıb, həmin “istiqamətverici” sözü dedi:

– İstiqamətverici söz kimi onu deyə bilərəm ki, burdan durandan sönra istiqamətimiz Bakıya tərəf olacaq!

İkinci əhvalat bundan 10 il sonra, 2018-ci ildə baş verdi. AYB-nin Natəvan klubunun giriş qapısında tədbirdən çıxan qocaman şairimiz Oqtay Rza ilə rastlaşıram. Qısa hal-əhvaldan sonra xeyli müddətdi işsiz olduğumu bildiyi üçün soruşur:

– Hacıheydərli! İşləyirsənmi?

– Yox, Oqtay müəllim! Hələ ki işsizəm – deyincə, 85 yaşın içində olan şairin yarızarafat, yarıciddi cavabı çox maraqlı oldu:

– Eybi yoxdu, ürəyinə salma, elə mən də işləmirəm…

Üçüncü əhvalat isə 1-2 ay əvvəl olmuşdu. Zəng eləmişdi. Xeyli danışdıq, dərdləşdik. Bəzi doğma bildiyi, umduğu insanlardan incikliyini ifadə etdi. Eşidibmiş ki, artıq Qaradağ rayonunda işləyirəm. Söhbət əsnasında bu mövzuya toxundu:

– Ustad! (Bu onun tez-tez işlətdiyi müraciət formalarından biri idi). Eşitdim Qaradağ rayonunda işləyirsən.

– Düzdü, Oqtay müəllim – dedim.

Hər 3 adda Qara sözünü xüsusi vurğulayaraq:

– Maraqlıdı ee – dedi – Qaraçalada doğuldun, Qaraçuxurda yaşayırsan, Qaradağda işləyirsən…

– Tanrının izni ilə növbəti hədəfim Qarabağdır! – dedim.

– Pəh! Əla! Nə gözəl dedin! Ustad! Vaxt eliyək görüşək! Sağ ol! – dedi.

…Amma bir daha görüşə bilmədik. Bu, Oqtay Rza ilə aramızda olan son söhbət, son zəngləşmə və son dərdləşmə oldu.

Ruhun şad olsun, Oqtay müəllim!

27 avqust 2019-cu il

Mənbə: http://edebiyyatqazeti.az

Sən ağlama, mən ağlayım, gözəlim… Əhməd Cavadın Şükriyyəsi – Günel EYVAZLI yazır

Vətən sənin kimi vətənsevərlərə, böyük kişilərə əmənət idi, Əhməd Cavad. Gör onlar nə etdilər… Səni “xalq düşməni” damğası ilə barmaqlıqlar arasına saldıran, olmazın işgəncəni verən, güllələyən bədbəxtlər sənin kimilərin qatili olduğundan və bu xalqı gerçək işıqdan məhrum etdikləri üçün xalqın ədəbi düşməni idilər. Xalq düşməni onlardır. İllərlə eyni tədris ocağında çiyin-çiyinə çalışdığın, süfrənin başında oturan Mir Cəfər Bağırovlar sənin ölüm hökmünü oxuyacaqdı. Çünki /Bu dünyada azadlığı şan-şöhrətdən üstün tut/ Alçaqlığı, yaltaqlığı, rəzilliyi sən unut!/ deyən bir kimsə onlar üçün olduqca böyük qüdrət, əzəmət sahibi idi. Onlar istəsələr də əyilməz boyunun hündürlüyünə çata bilməyəcəkdilər. O səbəbdən də əsrlərdir yaltaqların, alçaqların tətbiq etdikləri eyni qayda ilə səni susdurmağa çalışdılar. Sən, amma indi də Azərbaycan Respublikasının dövlət himnində dəfələrlə kimliyimizi bizə xatırladırsan, ey, qəhrəman övladın şanlı vətəni… Ey, şanlı vətənin gerçək qəhrəmanı…
Azərbaycan qadını silsiləsindən Əzizə Cəfərzadədən sonra Şükriyyə xanım haqqında yazı yazacağımı kimə söylədimsə, o böyük qadın olub, fikrini eşitdim. Adətən çiyindaşlar, arxadaşlar, həyat yoldaşları elə bir-birinə tən olmalıdır. Əhməd Cavad seçimində yanılmamışdı. O cür kişinin, Şükriyyə kimi xanımı olmalıydı, əlbəttə. Bu belə olmalıydı. Beləydi də…
Əhməd kimi sevgilisinin qeyrətini qorumaqdan ötrü, onun namusuna təcavüz olunmasın deyə, Şükriyyə yolçuluğun birinci günü, iki kilometr piyada gəldikləri o yolu keçəndən sonra axşam özünü ayaqyoluna çatdıraraq alt, üst paltarlarını soyunub tualetin döşəməsini silərək yenidən əyninə geyinir. Saçını, üz-gözünü murdarlayaraq özünü qorumağı bacarır. Ona görə də hər kəs cüzamlı görürmüş kimi ondan qaçır, iyrənirdilər. Yəni M.C.Bağırovun Cavaddan boşan, atanın soyadına qayıt, sürgündən azad olunacaqsan təklifinə Şükriyyə “Bəlkə də Cavadı güllələyəcəklər, amma mənim boşanma ərizəm ona güllədən ağır olacaq. Mən Əhməd Cavada görə atam Süleyman bəyi ayaqlayıb ona qoşulub qaçmışam. Amma Cavadı heç vaxt ayaqlamaram” cavabını verir. Amma bu, hələ yolun yarısı idi. Dağ boyda kişiləri alçaltmağın yolunu yaxşı bilirdi alçaqlar. O səbəbdən yol boyu yeməkdən, içməkdən məhrum olan qadınlar son anda aclığa tab gətirməyib əsgərlərlə cinsi əlaqəyə girərək bir pay çörəyə qonaq olurdular. Əslində, bununla təkcə cismani yox, ruhlarını da bir parça çörəyə satırdılar. Şükriyyə isə barmağını deşib qanını sovuracaq qədər, özünü ələ verməyəcək qədər böyük qadın idi, hə… Elə bu qüdrətilə öldükdən sonra da yaşamağı bacaran, yaddaşlarda qüdrətli qadın simvolikası ilə özünə əbədi yer qazanmış şəxslərdən biri olmağı bacardı. Yox, bacarmaq bəsit səslənər. Heç kim sonradan dəyişmir ki… İradə böyük məfhumdur. Zindanda bütün ağrı-acılara sinə gərən, işgəncələrə dözən Əhməd Cavadın qadını elə onun kimi olmalıydı. Elə onun kimiydi. Əyilməz ruha sahib olmaq asan məsələ deyil. Topuğuna daş dəyən kimi vətənini satmağa hazır olan, əqidəsindən dönən, canını qorumaq üçün dostunu belə satmağa hazır olanlar var. Şükriyyələr, Əhmədlər başqa cür ola bilməzdi. Çünki seçilmiş idilər…
Bu yaxınlarda E.L.Ceymsin erotik hesab edilən “Bozun əlli çaları” romanını oxuyarkən çirkin pornoqrafiyanı yox, okeanın o tayında yaşayıb yaradan bir qadın yazarının əsərindəki incə nüansı özüm üçün təyin edə bildim. Dünyada tüğyan edən üryanlıq, cinsəl platformada at oynadan doyumsuz şeytan çarxı oyunbazlığı çərçivəsində romanı qələmə alan ingilis yazıçısının çirkabın içində belə vurğunu ülvi hisslərin üzərinə qoymaq istəyini müşahidə etdim. Zahirən oyun üzərində qurulan romanın alt qatında yazıçı istəyi də paralel olaraq inkişaf edirdi. Ədəbiyyat fakültəsinin tələbəsi – qadın obraz Anasteyşa Stilin rastına çıxmış milyonçu Kristian Qreyin dırnaqarası cinsəl oyunundan sonra, bəyəfəndinin nədən məni seçdin sualının cavabına xanımın, qarşıma çıxan bütün kişilər kitablarda oxuduğum personajlar ilə üst-üstə düşmürdü, onların heç biri Ceyn Ostinin “Qürur və qərəz”inin cənab Darsisi qədər kübar və alicənab deyildilər, söyləyir. Bəlkə də mənimçün bu element romanı davam etdirməmək üçün kifayət idi. Romanda xanımın dilə gətirdiyi bu kəlmə mazoxist düşüncəli bir erkəyi dəyişə bilir. Onun sərt qəlbinə ülvi hiss toxumunu səpə bilir.
Bəlkə də cəmiyyətin qadın, kişi qolunun zəifləməsinin əsas səbəbi hər şeyin əlçatan olmasıdır. Kişilər qadınlara sahiblənmək üçün dastanlarda oxuduğumuz kimi şücaət nümayiş etdirmirlər. Qadınlar isə əl oyuncağı kimi asan əldə olunandırlar. Acınacaqlıdır. Elə deqredasiyanın əsasında da bu dayanır. Olar bilər ki, bütün bunlar kitablardan uzaqlaşmağımızın səbəbidir. Çünki kitabların yaratdığı obrazlar yox, kino, serial sahəsində retinqə hesablanmış personajlar cəmiyyətin obrazına, dırnaqarası qəhrəmanına çevrilir. Ona görə filmlərdə müşahidə etdiyimiz ailə dramlarının gerçək həyatda sayı artmağa başlayır. Serialların həyasız qadınları, xalaları gerçək həyatımızda da öz cismini taparaq yaşamağa başlayır. Latın Amerikası filmlərinin yaratdığı həyat tərzi öz proyeksiyasını xam gənclikdə cızmağa başlayır. Və beləcə silsilə şəklində aşına, aşına gedirik… Amma onlar yox, Bəxtlilər, Mişkinazlar, Ömər Faiq Nemanzadələr, Axundovlar, Əhməd bəy Pepinovlar, Turan Cavidlər, Məhəmməd Əmin Rəsulzadələr, Topçubaşovlar, Mirzə Kazımbəylər, Hüseyn Cavidlər və başqaları obraz qalereyasına çevrilməlidirlər.

Amma həyat boyu gerçək mənfi obrazlarla da rastlaşırıq. O gerçək insanlar ki, Əhməd Cavadı anonim imzalarla qəzet-qəzet izləyib, haqqında böhtan, şər, ittiham dolu yazılarla güllə qarşısına yola salırdılar. Uf demədən, acımadan yaşamına xitam verirdilər. Əhməd Cavad isə yazılan bütün şeirlərində eyni intonasiyanı təkrarlayırdı. Susa bilmədiyindən…
Necə susum, danışmayım,
mən eyləyim xəyanət?
Hanı sevgi, hanı vətən,
de harda qaldı millət?
Mən bir qulam, yerim altun,
suyum gümüş, özüm ac,
Atam məhkum, anam sail,
əlim hər şeyə möhtac…

Mən Türk övladıyam,
dərin ağlım, zəkam var,
Nə vaxtacan çiynimizdə
gəzəcəkdir yağılar?
Nə qədər ki, hakimlik var,
məhkumluq var, mən varam,
Zülmə qarşı üsyankaram,
əzilsəm də susmaram!
– söyləyirdi…
Müsahibələrinin birində, babamı onun yazıçı dostları satdı, deyən Anar Axundzadə indinin indisində də Türkiyədə olunca, mən Əhməd Cavadın nəvəsiyəm, kəlməsini dilinə aldıqda necə sayğı, hörmətlə qarşılandığını söyləyir. Əhməd Cavadın “Çırpınırdın Qara dəniz”i indi də türklərin istiqlal marşıdır. Üzeyir Hacıbəyovun bu titrək sözlərə yazdığı möhtəşəm musiqini dinlədikcə heyrətini, gör kimlərin nəslindədik, başucalığını, qürurunu, məsuliyyətini vətəndaş olaraq üzərində hiss edirsən… Biz bu gerçək qəhrəmanların nəslindənik, bəli!

Qazaxıstanın o dəhşətli düşərgəsində ömrünün səkkiz ilini xərcləyir türk əsilli acar qızı Şükriyyə. Odun doğrayır, yük daşıyır, dərzilik, aşpazlıq edir. Nəm, darısqal kamerada həyatının ən gözəl çağlarını xatırlayır. Kobud əllərinə baxaraq incəliyindən bir zərrə belə qalmadığının fərqinə varır. Ayna qarşısında dayanmağın da heç bir mənası yox idi artıq. Əhməd Cavadın sevdiyi, aşiq olduğu o gözəl, incə, qarasaçlı, irigözlü xanımdan əsər-əlamət belə qalmamışdı. Həm də bilirdi ki, indi övladları pərən-pərən olub. Bilirdi ki, ömür-gün yoldaşı hansı işgəncələrə məruz qalır. Bütün bunlar içini didik-didik edirdi, ağlını başından alırdı, məhv edirdi onu həm bir qadın kimi, həm ana, həm də həyat yoldaşı kimi… Yalnız övladlarına nə zamansa qovuşmaq istəyi anaları ayaqda saxlaya bilər. Elə onlara görə yaşayırdı Şükriyyə. Əhməd Cavad isə zatən onun içində idi. Sevimli nəğməsiydi dodaqlarında…
Deyilənə görə, Şükriyyə xanım tez-tez bir şeiri mahnı kimi zümzümə edərdi. Bu, Əhmədin toylarında dediyi gözəl şeir idi…

Məndən xoşbəxt varmı dünyada, deyin?
Ey, telli yavrusu Süleyman bəyin.
Baxtım tərlan imiş, yeyindən, yeyin,
Heç kəsə bu baxtı vermərəm, sənsiz…
Bəxtəvər idilər…

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

2018 – “Tarixin sonu”nu inkar edən daha bir il – Elnarə AKİMOVA yazır

Yola saldığımız 2018-ci il daha çox Cümhuriyyət ili kimi yadda qaldı. Şərqdə ilk demokratik respublika kimi öz yerini tutmuş Azərbaycan Cümhuriyyətinin 100 illiyinin 2018-ci ildə geniş qeyd edilməsi məqsədilə il boyu tədbirlər keçirildi, silsilə məqalələr yazıldı, konfranslar təşkil olundu. Cümhuriyyət qurucularının hər birinin yad edilməsi, xidmətlərinin önəmsənilməsi baxımından bu tədbirlərin müstəsna rolu oldu.
Ötən il əlamətdar olan digər hadisə ümummilli lider Heydər Əliyevin anadan olmasının 95 illiyi idi. Yubiley ölkənin bütün sahələrində qeyd edildi. Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu da Heydər Əliyevin yubileyinə “Heydər Əliyev obrazı ədəbiyyatda – tarixi gerçəklikdən milli ideala” adlanan kitabla (elmi redaktoru akademik İsa Həbibbəyli, məsul redaktoru müxbir üzv Tehran Əlişanoğlu) töhfəsini verdi.
Ötən il Anarın 80, Elçinin 75, Ədəbiyyat İnstitutunun 85 illiyi qeyd edildi. “Ədəbiyyat qəzeti”ndə hər üç yubiley xüsusi buraxılışla qeyd olundu.
2018-ci il gözlənilməz bir hadisənin rezonansı ilə də yadda qaldı. Müşfiqin sümüklərinin tapılması ilə bağlı məsələ uzun müddət ölkə mediasını zəbt etdi. Bütün mətbuatı skelet fotoları bürüdü. Məsələ komissiyanın yaradılması və yekun rəyin onlara həvalə olunması faktı ilə yekunlaşsa da, hər halda prosesin ətrafında fikir mübadilələri uzun müddət davam etdi. Proseslərin aktuallandığı məqamda çoxsaylı məqalələr yazıldı. Ədəbiyyatın baxışı həmişə fərqli olub. Hələ söhbət Mikayıl Müşfiq kimi şairdən gedirsə. Ötən il yazıçı-esseist Günel Eyvazlının yazdığı “Alnımda göynəyən güllə yeri” məqaləsi bu baxımdan fərqlənən baxış sərgilədi. Günel Eyvazlı Müşfiq məqamını predmet seçərək ümumilikdə xəyanət amilini ədəbiyyatlaşdırdı. Sənətkara edilən qibtə hissi, Salyeri kompleksindən əziyyət çəkənlərin böyük insanları öz yolunun üstündən götürmək üçün etdiyi rəzilliklər bu məqalədə müxtəlif nümunələr əsasında obrazlaşdırılsa da, əsas hədəf Müşfiq ömrü, Müşfiq taleyi idi: “Bəlkə, kim olursa-olsun, araşdırmadan, tədqiqat aparmadan dəfn edək? Onun yox, bu dünyadan getmiş Müşfiqin ruhu yox, bizim – bizim narahat ruhumuzun əvvəl-axır dinclik tapması üçün!
Silahlar indi daha sərrastdır. Eyni anda ard-arda atəş açmaq mümkündür. Şəxs yerə yıxılmamış havadaca dəfələrlə güllələnə bilər. Sizcə, ikinci gülləni alnına vurana qədər Müşfiq ayaq üstə dayanmışdımı? Yoxsa əmrə müntəzir olan əslən azərbaycanlı əsgər şair yerə yıxıldıqdan sonra, şairin ölümünə əmin olmaq üçün ona yaxınlaşıb yenidən alnından atəş açmışdımı? Adam sağdır, ondan xəbər alın!”.
Roman. Ədəbiyyatın qarşılaşdığı əsas problem gerçəklik və ona yanaşma tərzidir. Bugünkü ədəbiyyat yeni tipoloji hadisədir. Yalnız ictimai-ideoloji mühitin, ədəbi-bədii, estetik-mənəvi dəyərlərin təbəddülata uğraması deyil, daha dərin izahları olan məsələdir. Çağdaş ədəbiyyat daha çox Qərb-dünya ədəbiyyatının təsirində var-gəl etmədədir. Belə bir hal, təbii ki, M.F.Axundzadə zamanından başlayaraq, realizm və romantizm poetikasının mükəmməl, milli keyfiyyətləri ehtiva edən XX əsrin əvvəlləri üçün də xarakterik idi. Amma həmin dövrlərdə yazıçılar dünya nəsrindən birbaşa milli problematikaya nüfuz üçün yararlanır, dövrün maarifçilik, qadın azadlığı, mövhumatla mübarizə məsələlərini qabartmaqla problematik zərurətdən estetik müəyyənliyə qədər yol gəlirdilər. Bugünün də öz çeşidli problemləri var, amma yazıçı özünü bunlardan azad edib. O, özünü hansısa sosial sifarişin ruporu olmaqdan arındırıb. Məti Osmanoğlu ötən il “525-ci qəzet”də jurnalistin ona ünvanladığı “İndi yaranan bədii mətnlərin çatışmayan əsas cəhəti nədir, – sualına belə cavab verir: “- Mənə elə gəlir ki, bugünkü həyatımız, həyatın ritmi, ahəngi çatışmır. Ədəbiyyat, sanki daha çox həyatdan kənarda nələrisə axtarır. Mən müasir ədəbiyyatda özümün, müasirlərimin həyatını, problemlərini, sevinclərini, faciəsini nə dərəcədə görə bilirəm? Məsələ budur!”. (“İndi yaranan mətnlərdə həyatın ahəngi çatmır” (Məti Osmanoğlu ilə müsahibə. “525-ci qəzet”, 30 iyun 2018).
Məti Osmanoğlunun vurğu saldığı məqam çox əhəmiyyətlidir və insanın zamanda yeri ilə bağlı ideyanın nəsrimizdə işləkliyi baxımından düşündürür. Bu gün ədəbiyyat daha çox simvolların dili ilə danışmağı tərcih edir. Tarixə dönüş, mifolojiyə meyil, irreal aləmlər, fantastik dünyalar, fövqəltəbii qüvvələrin aparıcı olması… Ədəbiyyat daha çox təhtəlşüura enib, ədiblərimizin yaradıcılıq ruhu daha dərinlərə varıb, mifoloji kontekstin fərqli təzahürləri verilir. Ötən il nəsrdə bu tendensiya yenə də qabarıqlığı ilə seçildi. Meydana qoyulan romanlarda arxetipik motivlər, fləşbek elementləri, retrospeksiya halları, intertekstuallıq öndə idi. Bu cəhət roman janrında yazılan nümunələrdə daha aparıcıdır. Zahid Sarıtorpağın “Quşların intiharına ağlamayın”, Şərif Ağayarın “Ağ yel”, Sərdar Aminin “Su sərgisi” romanlarında insanın zamanla dialoqu sirli qatda, paralel dünya modellərində baş tutdu.
Milli müstəqillik dövrü bizim nəsr və poeziyamıza çöküş əhvalının bədii təzahür şəkli kimi gəldi. Bunun səbəbləri haqda çox danışmağa lüzum yoxdur. Zamanın portretinin təhlükədə olduğu bir dövrdür, hələ üstəlik, milli insanın torpaq ağrısından tutmuş, sosial-psixoloji acılarına qədər çox məqamı içinə alır. Qeyd edim ki, bizdə dekadans çalarlar əsasən poeziya üçün daha xarakterik oldu, nəsrdə bu, o qədər də hiss olunmadı. Çünki nəsr poeziyadan fərqli olaraq gerçəklərin təsvirinə o qədər də köklənmədi. Poeziyada postmodernist təmayülün şərtlərindən irəli gələn gerçəkliyin boz, boyasız təsviri önə çıxdısa, nəsrdə simvolikaya meyil, retrospeksiya halları, zaman sıçramalarının işləkliyi əsas istiqamət kimi qabardı.
Nəsrlə bağlı məqalələrimdə daim aktuallandırdığım bir məqama bu yaxınlarda Qismətin tərcüməsində oxuduğum – Adam Kirşin “Qlobal roman – XXI əsrdə dünyanı yazmaq” kitabından təqdim olunmuş parçada da rast gəldim. Müəllif çağdaş dünya romançılarının kökləndiyi özgələşmə kimi mövzudan bəhs edərək yazır ki, romançıların “bu gün daha çox pessimist olması – qəddarlıq, özgələşmə və istismar kimi mövzulara fokuslanması – qlobal roman yazmağın, əslində, ədəbiyyatın dünyanı təmsil etmək gücündə olmaq həqiqətinə kölgə salmamalıdır”. Demək ki, dünya romançıları eyni məqamda birləşirlər. Bəs necə?! Özgələşmə çağdaş dünyanın gətirdiyi mövzudursa, onun həqiqətini də çağdaş dünyada aramalıyıq. Bu, insanı sürətlə robotlaşmağa aparan dünya düzəninə qarşı yazıçının çaldığı həyəcan təbilidir. Ötən il bu məqam nəsrin əsas düşüncə və inikas predmetinə çevrildi.
Yazıçı Qurban Yaquboğlu bu mövzuda yazdığı “Mən yoxam” romanında məsələyə daha geniş kontekstdə nəzər yetirməklə onu nəsrimizin aktual vurğusuna çevirməyi bacardı. “Mən yoxam”! Əsərin adı belə, çağdaş insanın zamanda yerini göstərmək baxımından simvolik sayılır. Nəsillərarası soyuqluq, qan qohumlarının yadlaşması, keçmişlə qırılan bağın gətirdiyi boşluq insanın həyatında mənəvi xaosun, nizamsızlığın zəmini olur. “Mən yoxam” romanında bir şəxsin düşüncələri, mənəvi aləmi ötən illərin yaddaş qarışımında açılır. Dünyanın faniliyinə köklənmək, ömrü boyu xatirə yığa-yığa qurulan ömür hekayətləri romanın sətirləri arasından ovuc-ovuc tökülür. Qurban Yaquboğlu indinin içində keçmişi konkretləşdirir, retrospeksiya mətnin struktur tərkibində zaman kateqoriyasının elementi, təhkiyə-diskurs səviyyələrində meydana qoyulur. Müəllif obrazları, onların müxtəlif tale yollarını, aqibət və yaşantılarını çərçivələnmiş nəql strukturunda birləşdirməyə nail olur.
Sərdar Aminin “Su sərgisi” romanında da əsas ideya insanı kökünə bağlamağa, inanc və ruh sisteminin bərpasına yönəlib. Modernləşdikcə ənənələrindən qopan, ruhu korlanan, robotlaşan, maddi-texniki dəyərlərə uduzan, təbiət başlanğıcını itirən, əvəzində hissizləşən, duyğuları öləziyən, günah girdabında çabalayan insanın durumu əsərin ideya-estetik, məzmun-problematika rakursunu, hərəkət ritmini müəyyənləşdirir.
Hər zaman qeyd etdiyim bir məsələ var. Elə mövzular var ki, nəsrə gətirilməsi lazımdır, vacibdir, önəmlidir. Məsələn, Azərbaycanlıların öz tarixi torpaqlarından deportasiyası (1948-53) mövzusu, repressiya, cümhuriyyət mövzuları və s. Ötən il Mənzər Niyarlının “Vətəndən vətənə” povesti (“Azərbaycan” jurnalı, 2019, № 10, 11) repressiya mövzusuna, qəribçilik həyatına diqqət çəkən əsər kimi nəsrimizdəki bu istiqamətdə mövcud boşluğu doldurmaq yönündə atılan çox uğurlu addımdır. Mövzu Mənzər Niyarlı yaradıcılığı üçün yad deyil. Müəllifin bu mövzuda yazılmış “Qara örpək” povesti hələ illər öncə bir çox məqamlara həssaslığı ilə diqqət çəkirdi. “Vətəndən vətənə” povestində mövzu şaxəlidir, əsas süjetdən törəmə xətlər ayrılır: repressiya dövrünün ağrıları, sürgün həyatı, məhv olmuş ailələr, gözü yolda qalan övladlar əsərdən keçən əsas motivlərdir. Üstəlik, müəllif bura Kamal və Həlimə arasında sevgi motivini də əlavə edir. Povestdə İkinci Dünya müharibəsinin insanları aclıq, təkliklə imtahana çəkən dəhşətləri də yer alır. “Atası vətən xaini, sürgün həyatı sürən, köçkünlər, kimsəsizlər üçün tikilən barakların birində əmisinin himayəsində yaşayan bir qız”… Bütün çətinliklərə rəğmən haqsız yerə casus adı ilə damğalanıb sürgünə göndərilən atasının yolunu gözləyən Həlimənin iç dünyası, sevən qəlbi, mənəvi vuruşları əsərdə əsas təsvir predmeti kimi mənalanır.
Hekayə. Ötən il hekayə ilə bağlı bir neçə müsabiqə keçirildi. Mir Cəlal adına beynəlxalq hekayə müsabiqəsi (qeyd edək ki, müsabiqənin seçilmiş hekayələri “Azərbaycan” jurnalının 6-cı sayında işıq üzü görmüşdür), Mahmud Kaşğarlı adına hekayə müsabiqəsi və s. Qeyd etdiyimiz kimi, bu gün nəsrin ifadə vasitələrinə çox yeniliklər daxil olub. Hətta prozaya adlayan gənc yazarın qələmində belə, bu yeniliklərə, forma mürəkkəbliklərinə meyil – şüur axını, fantasmaqoriyaya, retrospektiv sıçrayışlara aludəçilik qaçılmazdır və çağdaşlığın göstəricisi kimi zəruri elementə çevrilməyə başlayıb. Belə bir durumda Səfər Alışarlı, Əlabbas, Azad Qaradərəli, Meyxoş Abdulla, Yaşar Bünyad, Təranə Vahid, Kənan Hacı, Qanturalı, Alpay Azər, Azər Qismət və digərlərinin realist qələmlə mətnlər meydana qoyması təkcə yazıçının öz üslubuna, yazı və ifadə manerasına sadiqliyi deyil, həm də həyat gerçəklərinin onların nəzərlərində hələ də əhəmiyyətini saxlaması ilə ölçülməlidir. Bu yazıçıların hekayələri cəmiyyət gerçəklərinin təsviri, fikir konkretliyi və çağın qabarıq ideyaları üzərindədir.
Əlabbas nəsrinin fokuslandığı müstəvi dəyişməyib, o, daha çox milli əyalət həyatına maraqlıdır, milli süjetə sədaqəti ilə seçilir, xalq dilinin qatları üzərində köklənir. Həyatın küncə sıxışdırdığı insanlardan yazır, onların ağrılarını, bu ağrıları yaradan səbəbləri təsvir predmetinə çevirir. Yaşar Bünyad nəsrimizə gec gəlsə də, ard-arda yazdığı hekayələrlə seçilə bildi, hazırkı səs çoxluğu, motiv və intonasiya qarışıqlığında özünün nəsr dili, nəql texnikası, mövzuya yanaşma özəlliyi ilə fərqlənməyi bacardı. Yaşar Bünyad insanların sosial problemlərini, yaşamaq uğrunda mücadiləsini, müharibə fəsadlarını günün təhkiyəsinə gətirməyə çalışır. Daha çox mənəvi dəyərlərin qürubunu bədii mətnlərində obrazlaşdırır və dəyərlərə baxışı dəyişən, ailə bağları qırılan, cəmiyyətə, doğulduğu məkana özgələşən fərdin problemlərini qabartmaq, saxta əxlaqi qaydalara, sosial normalara qarşı çıxmaqla fərqli bir dünyagörüşdən çıxış edir.
Görünür, meqapolisin problemləri artdıqca kəndə qayıdış sevdası daha qabarıq önə çıxmaqdadır. Özü də yazıçılarımız bu mövzunu daha səriştə ilə qələmə alırlar. Əlabbasın “Arvanada dəfn” hekayəsi də mövzunun uğurlu bədii həllini verən mətn idi. Yaşar Bünyadın “Quşlar qayıtdısa…” hekayəsində də müəllifin düşüncə sırası insan-təbiət münasibətlərinə qədər varır, atalar və oğullar problemi, laxlayan patriarxal dəyərlərə etiraz ruhu ilə bitkinlik qazanır.
Ümumiyyətlə, bu hekayələr dəyərlərin dayanıqlığına illüstrasiyadır. Qapalı ənənəvi dünya və onun insanları.. İnsanların doğulduqları yurda bağlılığı, ailə dəyərlərinə əhəmiyyəti, kökə, mentallığa sadiqlik əsas çalarlardır. Yazıçı bu dəyərlərdən və vəziyyətlərdən yola çıxaraq daha yan motivlərin törəməsinə yol açır. Sosial motivləri qabardır, özgələşmə məsələlərini diskursa çevirir, müharibə illərinin dramatizmini önə çəkir.
Çağımızın həqiqətidir, XX əsrin sonlarından başlayaraq ədəbiyyat ideya böhranı üzərindədir, dünyanı ağır ictimai-siyasi və mənəvi kataklizmlərdən xilas edəcək ali niyyət və ideallar zəminində idrak etməkdədir. Günel Şəmilqızının “Qəhrəman” hekayəsi bu mənada, bəşəriyyəti dəyişməyə yönəlmiş ideya ədəbiyyatının bir nümunəsi kimi təcəssümlənir. Orxan Fikrətoğlunun ötən il çap olunan hekayələrində klassik nəsr problematikasının – müsəlman fanatizminin ironik planda aktuallanması, Orta əsr dini təfəkkürünün diriliyinə işarələr yer alır. Məsələn, müəllifin “Dəccal” hekayəsinin düşüncə aktı birbaşa bu olmasa da, kontekst, həm də vurğuladığımız məqamdan keçir. Lakin uğur mətndə motivasiyasını tapan həyat hekayətinin seçilməsində deyil, bütünlükdə struktur məzmunu və kompozisiya əhatəliyindədir. Müəllif bir neçə janr elementindən istifadə edir: satirik tərzdə başladığı hekayəni getdikcə dram, sonra isə faciə hüdudunda yanaşı gətirir. Mübariz Cəfərlini daha çox problematika – yetkin şüur, özünü dərk edən fərd məsələləri düşündürür. Yazıçının ötən il “Azərbaycan” jurnalında çap olunan hekayələrində müəllif irfan düşüncəsi, insanın katarsis prosesini ideal və real təzahürlərində mətnə gətirməyə, dərinlərinə varmağa çalışır, ruhla cismin bağlılığı ideyasını təcəssüm etdirir.
Elçinin son dövr nağıllar adı altında təqdim etdiyi hekayələrdə predmet, təsvir ünvanı nəbatat, heyvanat aləmi – ağac, kol, quş və s. olsa da, təhkiyənin arxasında həyatın özü, duyğular aləmi, insan görünür. Yazıçı günü-gündən ucuzlaşan, dəyərini itirən bu dünyada sevgi mövzusunu daha fərqli düşüncə sferasında təqdim edir, insana dair ali hisslər ağaclar, quşlar üzərinə köçürülməklə, orijinal bədii interpretasiyada təqdim olunur.
Bu məqamda bir məsələyə də diqqət yetirməyə dəyər. Milli həyatımızın təzadları ədəbiyyatımızın daxili məzmununa çevrilə bilirmi? Bunu yazıçıların özləri dəfərlərlə belə izah ediblər: indi həyat ədəbiyyatı geridə qoyur, baş verən reallıqlar sənətdəki reallığı üstələyir. Bəlkə bu gün yazıçının, şairin darıxmağı, depressiyaya düşməsinin səbəbi budur? Həyat acılarını dəf edə bilməmək? Axı ədəbiyyat həm də işığı tapmaq və ora tuşlanmaq sənətidir…
Poeziyamızda da daha çox eyni obraz funksionaldır. Düzdür, müəyyən istisnalar var, hətta ənənəvi mövzu rakurslarından yanaşsaq, burada vətən, sevgi, Tanrı bağlı şeirlərin patetik ifadəsindən tutmuş romantik-lirik qəhrəmanın sızıltılarına qədər hər növ yanaşmaların olduğunu görəcəyik. Məsələ də məhz bunda, yanaşma fərqindədir. Belə ki, bu gün yeni estetika vəd edən, fərqli forma və ideya məfhumlarının uğurlu sintezini yaradan Hədiyyə Şəfaqət, Orxan Bahadursoy, Fərid Hüseyn, Könül Arif, İntiqam Yaşar, Tural Turanın şeirlərinin qəhrəmanı qarşısında İlham Qəhrəmanın ötən il çap olunmuş “Ağlama, qələm eşidir” kitabında xalq şeiri müstəvisində meydana çıxan mətnləri, Faiq Hüseynbəylinin sevən, mənəvi-ruhi-ilahi məxrəcə köklənən romantik fiquru, Rəbiqə Nazimqızının qadın yaşamını, onun sosial statusunu yeni təqdimat formasında görükdürən nümunələri heç də aciz görünmür. Yaxud Şəhriyar del Geraninin “Mənim ixlasım” və “Setara” şeirlərində, Ümid Nəccarinin “Qaranlığın fotosu” kitabında, Emin Pirinin “Venesiyaya məktublar”ında, Ulucay Akif və Eminqueyin son dönəm mətnlərində ehtiva olunan mədəniyyət qatının gücü həm də onunla əlamətdardır ki, şeirin stixiya ilə deyil, özünəqədərki poetik-estetik təcrübəsini şair “mən”inə adlatmağa nail olur.
Poema janrı ilə bağlı meydanda olan boşluqdan əvvəlki məruzələrimdə də dəfələrlə çıxış etmiş, bunun səbəblərini şərh etməyə çalışmışam. Ötən il bu istiqamətdə müəyyən addımlarla yadda qaldı. Nəriman Həsənzadənin Milli Qəhrəmanımız Mübariz İbrahimova həsr etdiyi “İstiqlal əsgəri”, Sona Vəliyevanın “Səmərqənd – “Gur Əmir”də düşüncələr” və “Səmərqənddə Usta Əlinin türbəsi önündə” adlı lirik poemaları, Fərid Hüseynin “Səmərqənd divanı” adlı poetik silsiləsi, xüsusilə, tarixi mövzunun poetika axtarışlarının istiqamətini ifadə etməyə imkan yaratdı. Bu gün poema janrı müəyyən nümunələr timsalında keçmişimizin miyqaslı hadisələrinə yenidən qayıdır, tarixi şəxsiyyətlərimizin obrazını, şanlı türk epoxasını yaradan sərkərdələrin daxili güc və əzəmətini lirik-epik janrın sınağında təcəssümə çalışır.
Tənqid və ədəbiyyatşünaslıq. Ədəbiyyat tarixinə yeni baxış, onun inkişaf yollarının və mərhələlərinin elmi-nəzəri baxımdan təhlilə cəlb olunması məsələsi ötən il akademik İsa Həbibbəylinin “Ədəbiyyat tarixi konsepsiyası” ilə bağlı davamlı yazdığı məqalələrdə prioritetə çevrildi. Cavanşir Yusiflinin “Formanın müqəddəs sirri” adlanan yazılarda, Nizaməddin Mustafanın “Səhv nəzərləri sərf-nəzər etmə vaxtı” adlı silsilə mətnlərdə tədqiqatların əsas mündəricəsi oldu. Eləcə də bəzi müəlliflərin yazılarında ədəbiyyat tarixi ilə bağlı bir çox məsələlər predmetə baxışın çağdaşlığı ilə seçildi. Məsələn, “Ədəbiyyat qəzeti”ndə təqdim olunan Niyazi Mehdinin “Janr kodlarının kodlaşdığı iki Azərbaycan”, Rahid Uluselin “Ənəlhəq”, Azər Turanın “115 yaşlı “Hali-vətən”, “Poeziyamızın mifi – həpsi rəngidir”, “Şerim sonsuz, fikrim fəzalar qədər dibsiz – Mikayıl Rəfili”, “Azərbaycan” jurnalının birinci və ikinci saylarında çap olunan Qorxmaz Quliyevin “Kontekst və kod” məqalələri və s. bu kimi mətnlər ədəbiyyatımıza yeni, fərqli baxışın nümunələridir.
“Ədəbiyyat qəzeti”nin müzakirə saatında diskurs predmetinə çevrilən “Azərbaycan Cümhuriyyəti: tarixi, siyasi və ədəbi-fəlsəfi aspektləri ilə”, “Repressiya: gizlin və gerçəkləri ilə”, “Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı: tarixdən bu günə” kimi müxtəlif mövzulu məsələlərin şərhində məqsəd ötən illərin prosesində hansı durulmalar getdiyini, onun dərki, idrak və şərh üsullarında baş verən köklü dəyişmələri ortaya çıxarmaq oldu. Tarix ondan aralandıqca keçmişə daha uzaq və uca nəzərlərlə baxışın predmetinə çevrilməlidir. Əks təqdirdə, bizə qalan ya yerində saymaq olacaq, ya da abidə sənətkarımıza və sərvətlərimizə uzanan əl və dil haramzadalığına baxıb köks ötürmək. Bizim olanlara sahib çıxmasaq ərazimiz kimi tarixi-etnik yaddaşımızı da itkilərə məruz qalmaq təhlükəsi gözləyir. Bu baxımdan, şərqşünas alim Səadət Şıxıyevanın ötən il “Ədəbiyyat qəzeti”ndə “Azərbaycan şeirinin qərib səhifələri” adı ilə təqdim etdiyi silsilə yazıları milli ədəbiyyatımızı bütün tərəfləri ilə görməyə, tanımağa imkan yaradan mətnlər kimi estetik özünüdərk faktıdır. Orta əsrlər Azərbaycan şeirinin tədqiqi və təbliğində mövcud problemlərə toxunan bu məqalələrdə Səadət xanım tutarlı faktlar, qaynaqlara istinadən anadilli Azərbaycan poeziyasının divan və fəlsəfi şeirinin bünövrəsinin qoyulmasında xidmətləri olan hürufi şair Rəfii, Qənbəroğlu və Xoca Dehhanidən Azərbaycan ədəbiyyatının nümayəndələri kimi bəhs edir.
Anarın beşcildliyinin ilk cildi kimi nəşr olunan “Söz dünyası” kitabı bütöv ədəbi epoxanı əyaniləşdirən yazıları içinə almaqla konkret zaman görüntülərinə fokuslanır, burada ədəbiyyat tarixi, klassika və çağdaş nümunələrin kəsb etdiyi mahiyyət və ölçülər təcəssümlənir. Belə də olmalıdır, Anarın söz dünyası yazdıqlarının içərisindədir, onu yaşatmağın, bugünün ixtiyarına verməyin yolu bu mətnlərin cəmiyyətin intellektual dairələrində rezonansını və mənasını tapmasından keçir.
Ötən il AMEA-nın müxbir üzvü Tehran Əlişanoğlunun təsisçisi və baş redaktoru olduğu “Tənqid.net” jurnalının 12-ci sayı (2016-2017) işıq üzü gördü. “Müstəqil Azərbaycanın müstəqil ədəbiyyatı və müstəqil ədəbiyyat elminin 25 illiyinə” həsr olunan jurnalda əsas hədəf cari ədəbi prosesə müxtəlif aspekt və baxış bucaqlarından nəzər yetirmək, müstəqilliyin yaratdığı imkanlardan açılan mənzərələri, fikir və ideya dünyamızı, düşüncə arsenalımızı görükdürmək idi.
Ötən il ədəbi tənqiddə də yubiley ab-havası yaşandı. Mir Cəlalın 110 illiyi ilə bağlı “Azərbaycan” jurnalının dördüncü sayında Nizami Cəfərov, İntiqam Qasımzadə, Nəriman Həsənzadə və Təyyar Salamoğlunun məqalələri yer aldı. Vaqif Yusifli, Azər Turan, Cavanşir Yusifli, Rüstəm Kamal, Məti Osmanoğlu, İntiqam Qasımzadənin yubiley yaşları ölkə mətbuatında geniş qeyd olundu. Adıgedən şəxslərlə bağlı meydanda mötəbər söz səsləndirmək əzmini də elə tənqidçilərin özləri nümayiş etdirdi. Diqqət edək: Elnarə Akimovanın “Vaqif Yusifli – ədəbiyyatımızın isti qanı”, “Rüstəm Kamalın ədəbiyyat dili”, “Məti Osmanoğlunun yaddaş və zaman mətnləri”, “Cavanşir Yusifli – ən gözəl tale adamı”; İradə Musayevanın “Əşyaların ruhunu görən adam” (Rüstəm Kamal haqqında), “İntiqam Qasımzadə və yaxud: sonuncular…”, “Ədəbi tənqidimizdə Vaqif Yusiflinin yeri”; Rüstəm Kamal haqqında Nizami Cəfərovun “Miqyaslı və obyektiv”, Azər Turanın “Böyük sirrin yenidən oxunuşu”, Məti Osmanoğlunun “Sözün o üzündəki gerçək”, Tehran Əlişanoğlunun “Rüstəm Kamal haqqında xəyalat”; Məti Osmanoğlu haqqında Rüstəm Kamalın “Ədəbiyyatın dilini bilən adam”; Azər Turan haqqında Rüstəm Kamalın “Azər Turan həqiqəti”, Vaqif Yusiflinin “Türk düşüncəsinin irfan çobanı” məqalələri və s. ədəbi tənqidin daha çox təhlil və müqayisə məqamlarını önə çəkməklə bərabər, dünənlə bugünün təcrübələrinin qarşılaşdırılmasının üzərinə vurğu salmaq, ədəbiyyat tarixi, tənqid, ədəbi proses barədə daha geniş elmi-nəzəri təsəvvürlər əldə etmək cəhdi ilə önəmli görünürlər.
Kamal Abdulla ötən ildən başlayaraq “Ədəbiyyat qəzeti”ndə çap etdirdiyi “Əvvəl-axır yazılanlar” essesi ilə janrın dinamikliyinin qorunmasını təmin edir. O, narrativi mifin, Antik dövr mədəniyyətinin içində qurur, nəzər nöqtəsini həmin qatdan müxtəlif dövrlərin ədəbiyyatına və şəxsiyyətlərinə, deyək ki, Füzuli, Cavid, Ə.Haqverdiyev sənətinin fəlsəfi-estetik mahiyyətinə adladaraq psixi-altşüur, duyğu-təəssürat laylarına, mistik çevrələrə daxil olmağa, yaradıcı şüur, təxəyyül üzərində kəşflər aparmağa çalışır.
Əlbəttə, indi esse janrının inkişafı ilə bağlı problem yoxdur. Əksinə, daha çox şaxələnib, mövzu və əhatə spektri genişlənib, estetikası və poetik biçimi dəyişib. İndi hər hansı əsərin, filmin təhlili daha çox esse janrının tələbləri çərçivəsində baş tutur. Məsələn, tənqidin baxım tərzi, rakursunu, ifadə-dil mənzərəsini yeniliyə kökləyən Mətanət Vahidi, Ülvi Babasoyu, son instansiyada – ədəbiyyatda yeni olmasına baxmayaraq düşünmə və ifadəolunma tərzinə görə seçilən Cahan Seyidzadəni, Rəvan Cavidi, Orxan Həsənini göstərə bilərik ki, yazılarında sənət, mətn, sözün və insanın taleyi haqqında fəlsəfi çevrə yaradır, bugünün nöqteyi-nəzəri, praqmatikası baxımından şərhinə varırlar.
Son zamanlar yazıçılarımızın ölkəmizdən kənarda qazandığı uğurlar ədəbiyyatımızın təbliği baxımından çox əhəmiyyətlidir. Varisin Rusiya Federasiyasının Soçi şəhərində Avrasiya materikinin “LiFFt-2018” ədəbiyyat üzrə üçüncü festivallar festivalının baş mükafatına layiq görülməsi sevindirici faktlardandır. Kamran Nəzirli illərdir Belarus ilə qarşılıqlı əməkdaşlığı davam etdirir. Yazıçılarımızın əsərləri Türkiyə, Moskva, Misir, Almaniya, Amerika və başqa hüdudlarda çap olunur. Elçinin “Baş” romanı Misirdə nəşr edildi. Sabir Rüstəmxanlının ötən il iki kitabı Almaniyada çap olundu. Qəşəm Nəcəfzadənin Moskvada müxtəlif dillərdə kitabları işıq üzü gördü. Gənc şairlər – Fərid Hüseynin ötən il çap olunmuş “Səmərqənd divanı”nın Özbəkistanda keçirilmiş təqdimatı poetik fikrimizin yayılma arealının genişlənməsinə şahidlik edən nümunədir. İntiqam Yaşar, Tural Turanın Özbəkistanla qurduğu əlaqə və bu əlaqələrin davamlı olmasını göstərən xəbərlərin təqdimi yeni nəsil ədəbiyyatımızın sabahı ilə bağlı perspektiv vəd edir.
Amma bu məqamda bir məsələyə toxunmağın yeri var, düşünürəm. Dünyanın hər yerində mənbə kimi qəbul olunan nəzəriyyə kitabları mövcuddur. Bizdə isə belə kitabların tərcüməsi hələ meydanda yoxdur. Eləcə də milli ədəbiyyatımızda seçilən elmi-nəzəri mətnlərin, dünya ədəbi-fəlsəfi cərəyanların təhlilini verən məqalələrin, düşüncə və fikir intibası yaradan nümunələrin tərcümə edilib Qərbə inteqrasiyasını stimullaşdırmaq gözəl olmazmı? Tərcümə Mərkəzimiz bu cür vacib məqamları nəzərə alsa, elmi-nəzəri arsenalımızın sınırlarını genişləndirmiş olar. Məsələn, bu yaxınlarda “Alatoran” yayınlarında Qorxmaz Quliyevin tərcüməsində Mişel Fukonun “Sözlər və nəsnələr” (Numanitar elmlərin

arxeologiyası) kitabı işıq üzü gördü. Bu, əsl mədəniyyət hadisəsidir. Peşəkar əsər, peşəkar tərcümə və səviyyəli nəşr! Belə tərcümələri mümkün qədər çoxaltmaqla ədəbiyyata səmərə verə bilərik. Yoxsa “dünya ədəbiyyatı” deyibən bir ox ətrafında firlanmaqla deyil ki. Gərəkdir ki, bunun çağdaşlığını, təzahürlərini də verəsən.
Müxtəlif dillərə tərcümədən danışdıq. Həm də ədəbiyyatın dili birdir, deyirik. Tərcümənin vacibliyi də bu birgəliyi duymaq, ortaq estetik məhvərdə görüşmək üçün vacibdir. 1982-ci ildə Bakıda keçirilən məşhur beynəlxalq konfransın adı belə adlanırdı: “Ədəbiyyatın dostluğu, xalqların dostluğudur”! Bu fikir əbədidir, heç zaman gücünü itirməyəcək. Ötən il Karlos Fuentesin belə bir fikrini oxumuşdum: “Əgər mən öz mədəniyyətimin bacardığı hər bir şeyə, əsasən də məqsədlərinə, fəaliyyətinə bağlıyamsa, onda sivilizasiyaların toqquşması erasında yaşayırıq tezisini qəbul edə bilmərəm. Çünki beynimdəki bütün sivilizasiyalar mənimdir. Onlar dalaşmırlar, danışırlar, bir-birilə söhbətləşirlər, ruhumun lap dərinliklərində ünsiyyət qurur, həm sevincin, həm də kədərin nisbiliyini, geri düşsə də, həmişə mövcud olacaq olanı (mənim qədimi Yerli və İslam mədəniyyətlərimi) qucaqlayır, özünü əbədi sayana (varlığımın qərbli, xristian izlərini) sahib çıxırlar. Və bütün bunların görüşdüyü nöqtələri – hamımızın içindəki söz, düşüncə, yaddaş və fantaziyaya xeyir-dua verməyin lazımlılığını anlamaq üçün mübahisə edirlər. Bizdən istəyirlər ki, sivilizasiyaların dialoquna qoşulaq və tarixin sonunu inkar edək. Biz son sözümüzü söyləmədikcə, tarix necə sona çata bilər?”.
Ədəbiyyat tarix və insanın “son” problematikasından qurtulması üçün var olmalıdır! Hər şeyin bir sonu olsa da, tarixin sonu mədəniyyət yaradanların əli ilə dayandırıla bilər! Çünki Romen Rollana inansaq, “yaratmaq ölümü öldürmək deməkdir”!

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

Mirzə Cəlil və “Molla Nəsrəddin” xatirələr aynasında

YAZIÇI-PUBLİSİsT MƏMMƏDƏLİ NASİRİN YADDAŞINDAN SƏHİFƏLƏR

Görkəmli ədib, yazıçı-publisist Cəlil Məmmədquluzadənin şah əsəri saydığımız “Molla Nəsrəddin” jurnalının yaranmasından 107 il ötməsinə baxmayaraq o, bu gün də ədəbiyyatşünaslıq elminin tədqiqat predmeti olaraq öyrənilməkdədir. Zənnimcə, “Molla Nəsrəddin”in yaşam tarixinin maraqlı tərəflərindən biri də Mirzə Cəlil kimi görkəmli ədiblə sıx əməkdaşlıq və dostluq edən və ustadın həyatına, mənəvi aləminə müəyyən mənada bələd olan yazıçıların qələmə aldıqları xatirələrdir. Bu xatirələr ədibin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı ən xırda detalın da öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Ötən əsrin ikinci onilliyindən mətbuata gəlmiş və yaradıcılığının bir qolunu da “Molla Nəsrəddin”lə bağlamış yazıçı-publisist Məmmədəli Nasirin (1899-1983) tədqiq etdiyim əsərləri sırasında onun ustadı M.Cəlilə həsr etdiyi xatirələrinə nəzər yetirmək də bu baxımdan maraq doğurur. Özünün də yazdığı kimi, “aradan 55 ilə yaxın bir müddət keçməsinə baxmayaraq Mirzə Cəlillə ilk görüşünü çox yaxşı xatırlayan” M.Nasir ustadı, müəllimi sandığı o insanla görüşlərini, münasibətlərini, jurnalla əməkdaşlığını böyük fəxarətlə qələmə alıb. Xatirələr “Ədəbiyyat və incəsənət” (20 avqust, 1966), “Vışka” (25 aprel, 1967) və “Azərbaycan müəllimi” (4 iyun, 1967) qəzetlərində dərc olunub. Bu məqalələrdə M.Nasirin “Molla Nəsrəddin”ə gəlişi, məcmuə ilə ədəbi əlaqəsinin yaranması, M.Cəlilin xalqın ictimai şüurunun formalaşmasına böyük təsiri olan “Molla Nəsrəddin” jurnalının tarixi əhəmiyyətindən bəhs olunub. Eləcə də M.Nasirin jurnalla tanışlığı, ilk yazısının məcmuədə dərc olunması, onunla görüşlərinin ictimai-ədəbi əhəmiyyəti və bu görüşlərdən aldığı zəngin təəssüratları, M.Cəlilin gənc həmkarlarına jurnalın dəst-xəttinə və amalına uyğun mövzularda qısa və mənalı yazmağı tövsiyə etməsi, onları mollanəsrəddinçi kimi yetişdirməsi məsələləri xatırlanır. Bütün bunlar xatirələrdə bəzən qısa, bəzən də bir qədər geniş şəkildə təsvir olunur. “Mənim gözümü “Molla Nəsrəddin” açdı”, – deyən M.Nasir ilk xatirəsində yeniyetmə çağlarından yaradıcılıq yolunu müəyyənləşdirən bu jurnalın fəaliyyət tarixinin müəyyən dövrünə nəzər salıb. Ən əsası da ədiblə hər görüşündə M.Cəlilin mənəvi aləmindən, yaradıcılıq təcrübəsindən əxz etdiyi dəyərləri onun xatirəsinə böyük ehtiramla qələmə alıb. Maraqlı məqamlar və faktlarla zəngin olan bu dərin məzmunlu yazıda bir baxışla böyük zaman kəsiyində yaşanılan əhvalatlar, xarakterik hadisələr təsvir olunur.
M.Nasirin “Molla Nəsrəddin”lə tanışlığının da maraqlı bir tarixçəsi olub. Müəllif xatirəsinə də elə bu tarixi günlə başlayır. “1912-ci ilin payız fəsli idi. Havalar soyumuşdu. Atam bağımızdan biçib gətirdiyi axırıncı otu (tapılı – Ş.N.) bir tərəfə töküb yuyunmaq üçün hazırlaşırdı ki, darvazamız döyüldü. Cəld qaçıb qapını açdım…” Gələn kim imiş? Məlum olur ki, İrəvanda “Molla Nəsrəddin”ə abunə toplayan Bağır Rzayev adlı bir nəfər şəhərin hörmətli haçılarından olan Hacı Məmməd kişinin qapısına da bu məqsədlə gəlibmiş. O, sözünə belə başlayıb: “Hacı, neçə ildir ki, Tiflisdə “Molla Nəsrəddin” adında məcmuə çıxmağa başlamışdır. Ancaq oxucusu azdır. Bu, məcmuənin bağlanmasına səbəb ola bilər. Biz ona hər cəhətdən kömək göstərməliyik. Gəlişimdən məqsəd sizi həmin məcmuəyə müştəri yazmaqdır”…
Hacı Məmməd kişi “dinsiz-imansız” bir jurnala müştəri yazılmaq istəməsə də qapısına gələni əliboş qaytarmayıb, kişiyə bir qızıl onluq verir və tapşırır ki, onu “yetənə yetib, yetməyənə daş atan” bir məcmuəyə müştəri yazmasın. Kənarda oturub, bütün bu söhbətləri dinləyən Məmmədəli bir həftədən sonra poçtdan qəzet və məktubları götürəndə onların arasında şəkilli bir jurnal da görür. Həmin gündən o, atasından gizlin bu jurnalı oxumağa başlayır. Jurnal oğlanın mənəvi aləminə, ictimai şüuruna elə güclü təsir edir ki, həmin vaxtlar Bakıda çıxan “İqbal”, “Sədayi-həqq” qəzetlərində İrəvandan xəbərlərlə çıxış edən Məmmədəli “Molla Nəsrəddin” kimi mötəbər jurnala da yazmağa həvəslənir. Ilk yazısının mövzusunu qonşuları Mir Qafar ağa adlı bir mövhumatçının evində keçirilən dini söhbətlərdən alır. Beləliklə, öz müşahidələri əsasında qələmə aldığı məqaləsini də götürüb yeznəsi, “Molla Nəsrəddin”in İrəvan müxbirlərindən olan Əli Məhzunla Tiflisə gedir. Müəllif yazır: “Ertəsi gün Tiflisdə olduq. Yeznəm məni birbaş “Molla Nəsrəddin” jurnalının əməkdaşlarından olan dostu Əliqulu Nəcəfovun (Qəmküsarın) evinə apardı. Sabahısı gün “Molla Nəsrəddin” idarəsinə getdik. Mirzə ilə redaksiyada görüşdük. O, stol arxasında oturub nə isə yazırdı. Bizimlə səmimi salamlaşdıqdan sonra Əli Məhzuna işarə edərək soruşdu:
– Bu cavan oğlan kimdir?
– Bu, balaca mollanəsrəddinçidir. Yazısı var, jurnala gətirib.
Fürsətdən istifadə edib “Əlhəm qiraətxanəsi” başlıqlı yazını cibimdən çıxarıb stolun üstünə qoydum. Mirzə məktubu nəzərdən keçirə-keçirə məndən soruşdu:
– Nə barədə yazmısan?
Utana-utana yazının məzmununu danışdım. C.Məmmədquluzadə diqqətlə mənə qulaq asır, yeri gəldikcə bəzi suallar verirdi. İdarədən çıxanda Mirzə mənə mehribanlıqla əl verib dedi:
– Bizimlə əlaqə saxla, yazılarını gözləyəcəyəm… ”
1913-cü ilin sonlarında təqdim etdiyi həmin yazı “Molla Nəsrəddin”in 29 yanvar, 1914-cü il tarixli 3-cü sayında dərc olunur. İlk yazısı üstə mövhumat xəncərinin ləzzətini dadan M.Nasir jurnalın məsləkinə daha böyük inamla bağlanır. 1915-ci ildən “Dirilik”, “Tuti”, “Açıq söz”, sonralarsa “Yeni fikir” kimi qəzet və jurnallarda çıxışlar etdiyindən, həm də bir müddət “Molla Nəsrəddin”in fəaliyyətini dayandırması üzündən neçə il ədiblə görüşə bilmir. Nəhayət, 1925-ci- ildə M.Cəlillə Borjomidə qarşılaşan müəllif həmin günü belə xatırlamışdı: “Mənim böyük satiriklə ikinci görüşüm 1925-ci ildə Borjomda oldu. O, stansiyanın qarşısında dayanıb gedən-gələn qatarları qarşılayırdı. Mənə belə gəldi ki, Mirzə stansiyaya hansısa tanışını və ya qohumunu qarşılamağa gəlib. Ona yaxınlaşıb salamlaşdım. Diqqətlə baxandan sonra tanıdı və “necə də böyümüsən”, deyib məni bərk-bərk qucaqladı. Hal-əhvaldan sonra məni sorğu-suala tutdu. Aydın oldu ki, Mirzə növbəti məzuniyyətini Borjomda keçirir və stansiyada görünməyini belə izah etdi:
– Adam sanatoriyada darıxır. Hərdən stansiyaya gəlirəm, gedib-gələnlərə baxıram ki, bəlkə tanışlarla rastlaşdım.
Bundan sonra Mirzə bir şüşə süd aldı və biz birlikdə bufetə daxil olduq. O gün bizim söhbətimiz uzun çəkdi”.
1927-ci ildə M.Nasir Bakıda “Kommunist” qəzetində işə dəvət olunandan sonra ədiblə sıxı görüşləri öz axarına düşür. M.Nasir xatırlayır ki, o zaman Azərbaycan dilində olan bütün qəzetlər, o cümlədən “Molla Nəsrəddin” jurnalı da yeni əlifba ilə çıxmağa başlamışdı. Bunun da qəzetlərin və “Molla Nəsrəddin” məcmuəsinin tirajına mənfi təsiri oldu. Mirzə Cəlil bu barədə söhbət açaraq dedi:
– “Molla Nəsrəddin” yeni əlifbaya ürəkdən tərəfdardır. Lakin yeni əlifba ilə savadlı az olduğu üçün jurnalımızın oxucuları xeyli azalmışdır.
Mən bu sözlərin cavabında ədibə dedim ki, bu günlərdə Nuxa şəhərinə ezamiyyətə gedəcəyəm, söz verirəm ki, orada “Molla Nəsrəddin” üçün yeni abunəçilər yığım. Mən vədimə əməl etdim. Nuxa ipək zavodlarını gəzib, altı aylıq olmaq şərtilə məcmuəyə 360 abunəçi cəlb etdim. 900 manat pul alıb Bakıya gətirdim. Mirzə Cəlil bu puldan bir qədərini rəssama və yerdə qalanını da mətbəəyə verib köhnə borclardan qurtardı”. Bundan sonra yazıçı xatırlayır ki, Nuxada olarkən şəhərin sanitariya cəhətdən pis saxlanması barədə bir yazı yazıb “Molla Nəsrəddin” jurnalına vermişdim. Yazı bir aydan artıq redaksiyada qaldı. Bir gün bunu Mirzə Cəlilə xatırladanda dedi: “Yadımdadır, ancaq yazın çox uzundur. Uzun yazını oxumurlar. Qısa və məzmunlu yazmağa çalış! Əgər yazsaydın ki, Nuxaya getmişdim, küçələrdə it-pişik ölüsü görüb bir salavat çevirdim, onda hamı biləcəkdi ki, kommunxoz pis işləyir. Daha buna təfsilat nə lazımdır…”
M.Nasir xatirəsinin başqa bir yerində jurnalda katib işlədiyi fakta da aydınlıq gətirərək yazır ki, “yayın isti günlərindən biri idi. “Kommunist” qəzeti redaksiyasında oturmuşdum. Mirzə içəri girdi. Salam-kalamdan sonra sözə bu müqəddimə ilə başladı:
– Məmmədəli, çox istidir. Bu yayı hara gedəcəksən? Mənim fikrim Borjoma getməkdir. Mən hər il Borjoma gedirəm.
Sonra əsl məsələyə keçərək dedi:
– Əli Nəzmi yoldaş sabahdan məzuniyyətə gedir. Onun yerini bəlkə sən idarə edəsən? Ancaq katibə verməyə pulumuz yoxdur. Yazı-zad yazıb zəhmət haqqını qonorardan çıxararsan.
Mən razı olub səhəri işə başladım”.
Maraqlıdır ki, bir il sonra müəllif bu mövzuya yenidən qayıdır. “Vışka” qəzetində dərc etdirdiyi “Böyük satirik haqqında xatirələr” məqaləsində yaddaşını çözərək ədiblə yaradıcılıq əlaqələrinə, xatirələrinə bir başqa istiqamətdən işıq salır. Burada o, C.Məmmədquluzadənin bəzən qələm yoldaşları tərəfindən haqsız ittihamına, jurnalın ünvanına səslənən qınağa və bunu doğuran səbəblərə aydınlıq gətirir. “Kommunist” qəzeti redaksiyasının klubunda “Molla Nəsrəddin”in 25 illik fəaliyyətilə bağlı keçirilən tədbirdə iştirak edən M.Nasir yazır: “Məruzədən sonra müzakirələr başlandı. Çıxış edənlərin arasında tanınmış yazıçı Salman Mümtaz da var idi. O, jurnalı kəskin tənqid etdi: “Bu 25 ildə jurnalın çox böyük xidmətləri olub. Xalq onu məhəbbətlə oxuyub. Nədənsə axır vaxtlar jurnal əvvəlki maraqla oxunmur. Yazılar maraqlı deyil, karikaturalar məzmunsuzdu”. Bu sözlər Mirzəni bərk qıcıqlandırdı. Hamıda belə bir fikir yarandı ki, Mirzə yekun sözündə natiqin cavabını necə lazımdı verəcək. M. Cəlil çıxışında Salman Mümtazın ünvanına xeyli təriflər söylədi və onun jurnalla uzun illər və yaxından əməkdaşlığını qeyd etdi. Çıxışının sonunda o dedi: Bununla yanaşı deməliyəm ki, yoldaş Salman Mümtazın karikaturası bizim jurnalda meydana çıxanda mən Bakıda olmamışam”.
Müəllif qeyd edir ki, Mirzənin dedikləri zalda bir canlanma yaradır. Hər kəs də özlüyündə aydınlaşdırmaq istəyirdi ki, söhbət hansı karikaturadan gedir və o nə vaxt çap olunub. Nəhayət, aydın olur ki, Salman Mümtaz böyük şairlərdən Nizami, Firdovsi Sədi, Füzulini Azərbaycan dilinə çox zəif tərcümə edib, bundan əlavə onlardan bəzisinin əsərlərini özününkü kimi vermişdi. Karikaturada şairlər etiraz əlaməti olaraq əllərini qəbirdən çıxarıb, S. Mümtazın yaxasından yapışmışdılar.
Elə həmin ilin 4 iyin tarixində M.Nasir “Azərbaycan müəllimi” qəzetində başqa bir xatirəsi ilə çıxış edir. Burda müəllif ən çox onunla əməkdaşlığından, jurnalda gedəcək materialları hazırlamaqda Mirzəyə etdiyi köməklikdən, “Saray xala” adlı felyetonunun yazılma tarixindən bəhs edir.
Xatirədə oxuyuruq: “Bir gün Mirzə redaksiyada oturub müxbir yazılarını gözdən keçirir, jurnalda gedəsi məktubları seçib-hazırlamaq üçün mənə verirdi. Elə bu vaxt qoca bir qadın çiynində xurcun içəri girdi. Mirzə tez yerindən qalxıb, Saray xala adlı bu qadını qarşıladı, yanında oturtdu. Qadın xurcundan xeyli əzik-üzük kağız çıxardıb Mirzəyə verdi və dedi:
– Səmədağa Ağamalıoğlunun yanından gəlirəm. Bu kağızları ona göstərdim. Məsləhət gördü ki, “Molla Nəsrəddin”ə aparım.
Kağızlardan və Saray xalanın sözlərindən aydın oldu ki, onun oğlu barəsində bir kənd soveti sədrinin katibi haqsızlıq etmişdir. Saray xala qəza mərkəzinə şikayət etmiş, lakin onun şikayətlərinə lazımi əhəmiyyət verən olmamışdır.
Mirzə bu barədə jurnala yazmağı mənə tapşırdı. Tapşırığı yerinə yetirdim. “Saray xala” sərlövhəli məqaləni Mirzə Cəlilə təqdim etdim. O, məqaləyə bu sözləri əlavə etdi: “Əgər sağlıq olsa, işdən başımız ayılsa, Saray xalanın yeddi ildən bəri yığıb saxladığı kağızları bircə-bircə vərəqləyib, oradakı “gözəl” rezolyusiyalarla “Molla Nəsrəddin”in oxucularını tanış edərik”.
Həmin yazı “Qarınqulu bəy” imzası ilə “Molla Nəsrəddin”in 1928-ci ildə çıxan birinci nömrəsində çap edildi. Ümumiyyətlə, mənim istər inqilabdan əvvəl, istərsə sonra “Molla Nəsrəddin” jurnalında “Qarınqulu”, “Qarınqulu bəy”, “Anaş qurbağa”, “Fil-fil” imzaları ilə çoxlu yazım dərc olunmuşdur”.
M.Nasirin “Saray xala” felyetonunda təsvir olunmuş məmur biganəliyi, süründürməçiliyi kimi hallarla bu gün də rastlaşdığımızdan mövzunun aktuallığını nəzərə alıb, onu oxuculara təqdim edirik.

“SARAY XALA”

Keçənlərdə şəhərlilər kəndlilərin xatirini çox istəyirdi. Ona görə də kəndlilər şəhərə gələndə şəhərlilər onları ələ salıb, oynadıb gülürdülər.
Belə işlərə Tiflisdə Şeytan bazarında, İrəvanda Məscid çarsusunda, Gəncədə Üstü örtülü bazarda, Bakıda Quba meydanında və qeyri şəhərlərdə bu kimi bazar və meydançalarda tez-tez rast gəlmək olurdu.
Bir gün İrəvanda Məscid çarsusunda bərk bir gurultu vardı. Dedim nə xəbərdir? Dedilər: Bazara bir xam kəndli gəlib. Uşağı azarlı olduğu üçün Hacı Qafar əmidən nabat almaq istəyir. Hacı Qafar əmi də kəndlini ələ salmaq üçün deyir:
“Həkim kəblə Məmmədəlinin yanına get, deginən nabat versin. Əgər dükanda olan nabatdan versə, alma. Deginən onu istəmirəm. Evdə olan nabatdan ver”.
Kəndli gedib, Hacı Qafar əmi öyrədən kimi deyir. Söz buradadır ki, kəblə Məhəmmədəlinin arvadının adı Nabat olduğu üçün o saat qanır ki, bunu biclər öyrədib. O da başlayır kəndlini sarımağa. O biri qonşular da buna qoşulub, bazarda böyük bir hay-küy düşüb.
Hərçənd o vaxtdan uzun müddət keçir. Adam elə bilir ki, yaddan çıxıb gedib. Ancaq indi bizim bəzi qəzalarımızda insan cürbəcür işlərə rast gələndə öz-özünə deyir:
– Ey dili-qafil, yenə də hacı qafarlar və yenə də həkim kərbalayi məmmədəlilər və yenə də xam kəndlilər və onları incidənlər vardır.
Əgər qulaq assanız, Quba qəzasından sizə bir balaca hekayə nağıl edəcəyəm. Hekayə bu qərar ilədir:
20-ci ildə Saray xala adlı bir ləzgi qadının oğlu yerli qaçaqlar tərəfindən qətl olunur. Məqtulun arvadı gözəl olub və azdan-çoxdan varı olduğu üçün kənd şura sədri katibinin buna gözü düşür. Axırda elə olur ki, cürbəcür şəhadətnamələr vasitəslə məqtulun anası evdən bayıra atılır, arvadı da kənd şurası katibi alır. Bu katibin ikinci arvadı olur. Saray xala öz haqqını almaq üçün qəza mərkəzinə gəlib şikayətə başlayır. Ancaq nədənsə Saray xalanın verdiyi ərizələr hər yanda boşa çıxır. Axırda Saray xala qəzanın bəzi işçiləri üçün bir əyləncə və təfrih aləti olur. Bu, əlinə kağız yazıb verir, o, idarəyə göndərilir. O idarə də verib, bu idarəyə göndərir. Saray xala yeddi il içərisində idarədən-idarəyə verilən kağızları toplayıb, böyük bir xurcunla idarələrin dərdinə çarə etməsi üçün dünən Bakıya gəlmişdi. Mən onun kağızlarına baxdım. O kağızların içində çox gözəl rezalyusiyalar və şeirlər də vardır ki, onlar ilə “Molla Nəsrəddin” oxucularını tanış etmək istərdim.
Məsələn, bir nəfər Saray xalanın kağızına bu rezalyusiya qoymuşdur: “Həsən! Saray xalanın şərrin mənim başımdan rədd et!”
İkinci rezalyusiya: “Dərda ki, razi-pünhan xahəd şod aşikara” . (Əvvəl-axır bu sirr aşkar olacaqdır–Ş.N. )
Üçüncü rezalyusiya: “Gəl-gəl eylə mənim dərdimə çarə, Saray, nə imiş, söylə nə çarə”.
Dördüncü rezalyusiya: “Saray xala, haray xala, tufan xala, məzlum xala, bizi bu cənab xala təngə gətirib”…
Bu rezalyusiyaların hamısında böyük qəza idarə müdirlərinin imzası və möhürü də vardır.
Əgər sağlıq olsa, işdən başımız açılsa, Saray xalanın yeddi ildən bəri saxladığı kağızları bircə-bircə vərəqləyib, o gözəl rezalusiya və onların müəllifləri ilə oxucularımızı tanış edərik.
Müxlisiniz: Qarınqulu bəy
“Molla Nəsrəddin”, 1928, №1, 6 yanvar”.

ANA DİLİMİZ – MİLLİ VARLIĞIMIZ

Hər bir xalqı ilk növbədə tanıdan, milli-mənəvi dəyərlərini yaşadan onun dilidir. Nahaq deməyiblər ki, dil ölərsə, xalq da ölər. Bu mənada Azərbaycan hər şeydən əvvəl öz dili, mədəniyyəti, ulu yaşayış məskənləri ilə çox qədim bir tarixə malik ölkədir. O da məlumdur ki, dilimiz müxtəlif dövrlərdə, yüzilliklər boyunca bir çox istilalara, təqiblərə və basqılara məruz qalmışdır. Bütün bunlara baxmayaraq ölməmiş, unudulmamış, əksinə, zaman-zaman öz varlığını hifz etmiş, xalqın yaddaşında, ictimai şüurunda, həyat tərzində zərifliyini, mükəmməlliyini qorumuş, saflaşaraq, durularaq inkişaf etmişdir.
Ana dili mövzusu zənnimizcə həmişə aktual olan bir mövzudur. Çünki ölkənin milli atributlarından biri kimi, dilimiz milli kimliyimizi, varlığımızı, mənsubluğumuzu yaşadan ən böyük gücdür, qüvvədir.
Tarixə nəzər salanda Azərbaycan dilinin böyük bir inkişaf yolu keçdiyinin şahidi oluruq. Ötən əsrin əvvəlləri, 40-50-ci və sonrakı illərdə dilimizdə ərəb-fars qarışığı, rus sözləri çoxluq təşkil edir, bunlar da dilin öz milliliyini, xalqa mənsubluğunu itirmək təhlükəsi yaradırdı. Bu mənada Azərbaycan dilinin bir çox qatqılardan təmizlənməsi və saflaşmasında ilk növbədə maarifpərvər ziyalıların və onların yaratdıqları mətbuatın böyük rolu olmuşdur. XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərində milli mətbuatımızın atası sayılan Həsən bəy Zərdabinin “Əkinçi” qəzetinin (1875-1877) və Cəlil Məmmədquluzadənin “Molla Nəsrəddin” satirik jurnalının (1906-1931) dilimizin formalaşması və inkişafında xidmətləri misilsiz olmuşdur. Böyük Azərbaycan şairləri – Nəsimi, Füzuli, Şah İsmayıl Xətai, Molla Pənah Vaqif, H.B.Zərdabi, M.F.Axundov, C.Məmmədquluzadə, Ü.Hacıbəyli, M.Ə.Sabir, B.Vahabzadə, M.Şəhriyar, S.Rüstəm, X.R.Ulutürk… yaratdıqları ədəbi-bədii əsərlərində dilimizin şirinliyi, şəhdi-şirəsi ilə xalq ruhunun, varlığımızın yaşadılmasında böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir.
Azərbaycan dilinin ölkənin dövlət dili olaraq Konstitusiyamızda təsbit olunması, böyük inkişafa qədəm qoyması ümummilli lider Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Onun ana dilimizlə bağlı gördüyü işlər Azərbaycanda rəhbər olduğu ilk vaxtlardan başlamış və bütün fəaliyyəti dövründə davam etdirilmişdir. Bu istiqamətdə onun qəbul etdiyi fərman və sərəncamlardan irəli gələn müddəalar həyatımıza uğurla tətbiq olunmuşdur. Və bunun bariz nümunəsi olaraq, ümummilli liderin dilimiz, ədəbiyyatımızla bağlı atdığı addımlar ana dilimizin inkişafına, məktəblərdə təhsilin keyfiyyətinin yaxşılaşmasına öz təsirini göstərdi. 2001-ci ildə Heydər Əliyevin imzaladığı “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” Fərman xalqın taleyində xüsusi tarixi əhəmiyyətə malik oldu. Bu da diqqətəlayiqdir ki, Heydər Əliyevin 2001-ci il avqustun 9-da imzaladığı Sərəncama əsasən hər il avqustun 1-i respublikamızda Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi qeyd edilir. Bu məqamda ulu öndərin doğma dilimizə böyük sevgisinin ifadəsi kimi, yaddaşımıza həkk olmuş bir fikrini xatırlamaq da öz zəruriliyini doğurur: “Dilimiz çox zəngin və ahəngdardır, dərin köklərə malikdir. Şəxsən mən öz ana dilimi çox sevir və bu dildə danışmağımla fəxr edirəm”.
Böyük inamla qeyd edirik ki, ulu öndərin bütün sahələrdə, eləcə də dilimiz, ədəbiyyatımızla bağlı apardığı ideoloji mübarizə bu gün Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən uğurla, həssaslıqla davam etdirilir. Prezidentin 2004-cü il yanvarın 12-də imzaladığı “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” Sərəncamına əsasən, 150 cildlik “Dünya ədəbiyyatı kitabxanası”, 100 cildlik “Dünya uşaq ədəbiyyatı kitabxanası”, 100 cildlik “Azərbaycan ədəbiyyatı kitabxanası” seriyasından olan yeni nəşrlər ölkəmizdə latın qrafikalı ədəbiyyat bazasının zənginləşməsində böyük əhəmiyyət kəsb etdi. Ölkə başçısının 2012-ci il mayın 23-də “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı haqqında” Sərəncamı da ölkənin, xalqın mənafeyinə, dilimizin, mədəniyyətimizin tərəqqisinə, gələcəyimiz olan balalarımızın yetişib tərbiyə olunmasına hesablanmışdır.
Bu sahədə yaranan böyük baza artıq bizə imkan verir ki, varlığımızın, milli mənsubiyyətimizin atributlarından biri kimi, Azərbaycan dilinin saflığı, təmizliyi uğrunda mübarizəmizi həmişə davam etdirək. Dilimizin inkişafı, onun yad ünsürlərdən təmizlənməsi, əslində bütün xalqın, ələlxüsus da ziyalıların, ədəbiyyat, mətbuat işçilərinin vəzifəsidir.
Təəssüflə qeyd edək ki, bu gün adını çəkdiyimiz sahələrdə bu məsələyə o qədər də ciddi yanaşılmır, dilimiz xaricdən alınma sözlər, kobud ifadələrlə korlanır. Bu da onun şirinliyinə, gözəlliyinə xələl gətirir. Zənnimizcə, bu sahədə çalışan hər bir ziyalı – radio-televiziya, qəzet-jurnal əməkdaşları dilimizin təmizliyini, saflığını qorumalıdır. Əks təqdirdə, ana dilimizə ağırlıq gətirən əcnəbi ifadələrin yaratdığı anlaşılmazlıq xalqın zövqünü korlayar, onun gözdən-dildən düşməsinə gətirib çıxarar. Bu, yolverilməzdir!
Mövzu ilə əlaqədar böyük ürək ağrısı ilə xatırlayırıq ki, Arazın o tayında yaşayan soydaşlarımızın bu gün də xalqın milli-mənəvi sərvətindən istifadə edə bilməməsi, ana dilində məktəblərin, mətbuatın olmaması bütün dövrlərdə yaradıcı insanları, ədibləri, şairləri sarsıtmış, bu mövzuda onlarla əsərlərin meydana gəlməsini zəruri etmişdir. Kimi dilə qadağa qoyanları cəllad adlandırmış, kimi ən gözəl əsərini öz ana dilində qələmə aldığından onun şirinliyinə, doğmalığına məhəbbətini ifadə etmiş, kimi də çətinliklərdən, ona qarşı olan basqılardan üzüağ çıxdığına görə doğma dilimizə minnətdarlıq hissini bildirmişdir. Bununla da söz xiridarları öz əsərlərində azərbaycançılıq ideyasına söykənərək varlığımızın milli sərvəti olan dilimizin qorunmasına çalışmışlar. Bu yerdə unudulmaz Xalq şair Süleyman Rüstəmin məşhur bir şeirini xatırlamamaq olmur:

Mən sənin dilinə dəymirəm, cəllad,
Gəl sən də bu ana dilimə dəymə!
Sənin də bağın var, gülün var, çəkin,
Bağımda əkdiyim gülümə dəymə!

Böyük Azərbaycan şairi Məhəmmədhüseyn Şəhriyardan gətirdiyimiz bu bir bənd şeir isə dilimizin şirinliyi, ürəyəyatan ahəngi, rəngarəngliyi ilə gözlərimiz qarşısında əsrarəngiz bir mənzərə yaradır:

Novruzgülü, qarçiçəyi çıxanda,
Ağ buludlar köynəklərin sıxanda,
Bizdən də bir yad eləyən sağ olsun,
Dərdlərimiz qoy dikəlsin dağ olsun.

Bir Azərbaycan vətəndaşı olaraq bizim də ümdə vəzifəmiz dilimizə hörmətlə, ehtiramla yanaşmaq, ona xalq sevgisini, inamını doğrultmaqdır. Məqsədimiz, amalımız böyüməkdə olan vətən övladlarını milli ruhda tərbiyə etmək, vətənin qeyrətli vətəndaşı kimi yetişdirməkdir. Bunlar quru, həm də şüar xarakterində olmayıb, əməli işimizdə, yaradıcılığımızda onun öyrədici, maarifləndirici xüsusiyyətində, məna, məzmun və ideyasında ifadə olunur. Əslində bu, xalqımıza, onun dilinə, mədəniyyətinə xidmətdir. Bu səbəbdən də bütün fəaliyyətimiz boyu bu yolda varıq.

Şəfəq NASİR,
“Respublika”.

ŞƏFQƏT VƏ MƏRHƏMƏT İŞIĞINDA

Həyatımızın mühüm sahələrini əks etdirən, milli-mənəvi dəyərlərə, insani keyfiyyətlərə, tərbiyəvi məsələlərə əhəmiyyətli təsir göstərən mövzularda əsərlər yazmaq və yaratmaq azərbaycançılıq ideyalarının təbliğində böyük gücə malikdir. Ədəbiyyat, mədəniyyət və incəsənətdə belə mövzular qədərincədir. Bu günlərdə özünün məzmun və ideyası ilə qəlblərə istilik gətirən, insanı duyğulandıran, həm də heyrətləndirən bir kitabla tanış oldum. Fiziki cəhətdən məhdudiyyəti olanların öz inadlı çalışmaları ilə insanların zövqünü oxşayan yaradıcılıqları, əl işlərindən bəhs edən bu kitabın adı da olduqca təsirli və düşündürücüdür: “Əlillik qüsur deyil”.

Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin xüsusi nəşri olan bu kitab humanizm, mərhəmət, xeyirxahlıq, ən başlıcası da diqqət və qayğının nümunəsi olaraq özünəməxsusluğu, özəlliyi ilə fərqlənir. Böyük bir mətləbin sadə və qətiyyətli ifadəsi – əlillik qüsur deyil, fikrinin səslənişi və nümunəsini kitabın hər səhifəsində söz dəstəyi, əməli icrası, eləcə də foto əyaniliyində aydın görmək mümkündür. Bu inamlı, qətiyyətli fikir insana hər cür çətinliyə dözmək, fiziki məhrumiyyətlərə qalib gəlmək əzmi aşılayır. Belə bir kitabın ərsəyə gətirilməsi, təsir gücü, əslində bu qəbildən olan insanların yolunun üstünə nur çiləməyə, mənəvi rahatlıq və sevinc bəxş etməyə, həmçinin insanda yaşamaq eşqini yüksəltmək, ümidlərini göyərtmək, arzularını gerçəkləşdirməyə qadirdi. Başqa bir tərəfdən, fiziki cəhətdən məhdudiyyəti olan vətən övladlarının işinə, zəhmətinə dəyər vermək, onları ruhlandırmaq, hər birinə şəfqətlə, mərhəmətlə, həssaslıqla, humanistcəsinə yanaşmaq, diqqət göstərmək, cəmiyyətin əhatəsində rahat yaşamalarından ötrü qayğılarını çəkmək bizim insanlıq borcumuzdur.
Burda xatırladaq ki, əlilliyi olan insanların fiziki cəhətdən sağlam olan insanlarla eyni hüquqa malik olmalarının ilk təsbiti 1975-ci ildə BMT-nin Baş Məclisində qəbul edimiş beynəlxalq sənədin açıqlanması, nəzərə çatdırılması dünya cəmiyyətində bu məsələyə eyni münasibətin, düşüncənin təzahürü kimi səslənir. Bu, həqiqi yanaşmanın nəticəsidir ki, BMT-nin Baş Məclisinin 1992-ci il tarixi sənədində “… hər il dekabrın 3-nün “Əlilliyi olan insanların Beynəlxalq Günü” kimi qeyd olunması haqqında” Bəyannamə qəbul edilmişdir. Amma biz bunu da qeyd etməliyik ki, mənəvi keyfiyyətlərə, mentalitetimizə xas olan nəciblik, əlilliyi olan insanlara humanistcəsinə, xeyirxahlıqla, yanaşmaq, həssaslıq göstərmək hissi bizdə hər zaman güclü olub. Vaxtilə ulu öndər Heydər Əliyev belə insanlara böyük qayğı ilə yanaşırdı. Əlilliyi olan şəxslərin qabiliyyətlərini, bacarıqlarını xüsusi qiymətləndirir, əl işlərindən ibarət vaxtaşırı təşkil olunmuş “Ümumrespublika yaradıcılıq sərgi”lərində iştirak edir, onlara maddi-mənəvi qayğısı ilə dəstək olurdu. Hətta bu sərgilərdə müəlliflərin əl işlərinə o qədər həssaslıqla, diqqətlə nəzər yetirib, onları ruhlandıran fikirlər söyləyirdi ki, əlilliyi olan adamlar da bu diqqətin qarşısında özlərini güvəncli hiss edir, heç şübhəsiz, cəmiyyətə, xalqa gərək olduqlarını düşündüklərindən özlərinin gələcək həyatlarına inamları yaranırdı. Heydər Əliyevin belə tədbirlərdə onlarla birgə xoş anlar yaşadığını və yaşatdığını kitabda yer almış fotolardan da aydın görmək olur. Əlillərin arasında onların tədbirlərində iştirakının əksi olan fotolara baxınca, ulu öndərin bu insanlara nə qədər isti, doğma yanaşdığını, onları ruhlandırdığını nurlu çöhrəsindən, təbəssümündən duymaq olur. Bəzən foto sözün də qüdrəti çatmadığı fikri, hissi, duyğunu elə bir möhtəşəmliklə ifadə edir ki, bundan heyrətlənməmək olmur. ümummilli liderin fərqli, özünəxas düşüncəyə malik olan belə insanlarla görüşü, hər birinə qayğı ilə yanaşması, bütün sahələrdə olduğu kimi, burada da milli-mənəvi dəyərlərin bu istiqamətdə ənənə xarakteri yeni və əlahiddə bir məzmun kəsb edir.
Bəs əlilliyi yaradan ən çox səbəblər hansılardır? Kitabda bununla bağlı yer almış fikirlərə diqqət edək: “Azərbaycanda əlilliyi olan şəxslərin çoxu XX əsrin ən dəhşətli fəlakəti sayılan II Dünya müharibəsi, Qarabağ müharibəsi, erməni soyqırımı və terroru nəticəsində sağlamlıqlarını itiriblər. Ölkəmizdə əlilliyi olan şəxslərin sosial müdafiəsi ilə bağlı həyata keçirilən genişmiqyaslı tədbirlərin əsası ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən qoyulub…”.
Bu fikrin ardınca əlilliyi olan insanlara dövlət tərəfindən göstərilən hər cür qayğının məhz dövlət siyasətinin əsasını təşkil etməsi də nəzərə çatdırılır. Yəni ulu öndər iqtisadi inkişafla yanaşı, sosial faktoru da ən vacib sahə hesab edərək demişdir: “Dövlətimizin siyasəti – iqtisadiyyatı inkişaf etdirməklə yanaşı, ilk növbədə sosial problemləri həll etməkdən ibarətdir”. Bu fikrin bariz nümunəsini biz müdrik siyasətçinin Azərbaycana rəhbərliyi dövründə əlilliyi olan şəxslərin maddi və mənəvi təminatını gücləndirməsi, məişət şəraitlərinin yaxşılaşdırılması, onların reabilitasiyası və cəmiyyətə inteqrasiyası istiqamətində dövlət siyasətinin əsaslarını yaratmışdı. Məhz onun tövsiyəsi ilə ölkədə əlilliyi olan şəxslərin sosial müdafiəsi ilə bağlı Dövlət Proqramı hazırlanmışdır. Təbii ki, bu proqrama əsasən də əlilliyi olan insanların təminatından ötrü hər cür şərait yaradılmış və onların problemlərinə həssaslıqla yanaşılmışdır.
Kitabın belə bir məqsəd və ideya baxımından işlənməsi, sözügedən insanların ictimaiyyətə təqdim olunması, xatırlanması, heç şübhəsiz, yeni nəslin tərbiyəsində mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bütün bunlar yüksək səviyyədə, geniş və mündəricəli şəkildə nəfis tərtibatlı topluda əhatə olunmuş, işıqlandırılmışdır. Kitabda giriş sözü statusunda olan əhatəli təqdimatda hüquqi, elmi, ictimai və sosial sahələrdə qüvvədə olan mükəmməl sənədlərin işıqlandırılması, bu istiqamətdə dövlətin birbaşa siyasəti ilə bağlı olduğundan cəmiyyətdə fiziki cəhətdən məhdudluğu olan insanlara humanizm, insanpərvərlik, qayğıkeşlik kimi ali keyfiyyətlərin yaranmasına yol açır. Burda çox böyük məsuliyyət və əminliklə ifadə olunur ki, “Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2018-ci il 13 may tarixli Qanunu qəbul olunmuşdur. Bu qanunda ifadə olunan mətləblər, bütün məsələlər aydın şəkildə diqqətə çatdırılmışdır. Prezident İlham Əliyevin böyük inam və fərəhlə qeyd etdiyi fikir də öz mündəricəsi ilə böyük əhəmiyyət kəsb edir: “Mən çox istəyirəm ki, Azərbaycanda yaşayan bütün əlilliyi olan şəxslər cəmiyyətin həyatında da fəal rol oynasınlar”. Bu, ölkədə əlilliyi olan insanlarla bağlı görülən işlərin təzahürü kimi təsdiqini tapır.
Kitabda əlilliyi olan insanlara yaradılmış şərait, göstərilən diqqət, onlara verilən imkanlardan istifadə etmək şansı yollarına, talelərinə düşən Günəş işığı timsalında görünür. Bu günəşin parlaq, hərarətli, aydın şəfəqlərini onların həyat və fəaliyyətlərinin yolunda bir mayak kimi də qəbul etmək doğru olar. Eləcə də yalnız dövlətin deyil, mərhəmətli, şəfqətli xalqımızın onlara göstərdikləri mənəvi dəstəyini, dayağını da görməmək, duymamaq mümkün deyil. Yəni, bu qayğının, diqqətin, maddi-mənəvi dəstəyin əhatə dairəsininin genişliyini müəyyənləşdirməli olsaq, zənnimizcə, bütün bunları təsəvvürə belə sığışdırmaq asan olmaz. Bu, o deməkdir ki, dövlət nəzarətində saxladığı, siyasətinin bir qolu olan bu sahədə də özünün prinsipiallığını, humanizmini əməli ilə ifadə edir.
Bu yerdə belə bir faktı da fərəhlə qeyd etməyi vacib sanırıq ki, əlillərin cəmiyyətə inteqrasiya olunması, onlara hərtərəfli qayğı göstərilməsində qazanılmış təcrübə, kitabda qeyd edildiyi kimi, digər ölkələrdə də öyrənilir.
Artıq uzun illərdir ki, Birinci vitse-prezidentin humanizmi, mərhəməti, şəfqəti sayəsində ölkəmizdə gedən ictimai-sosial problemlərin həlli istiqamətində böyük işlər görülür. Əlilliyi olan insanların cəmiyyətə adaptasiyası, onlara qarşı ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması, sağlamlıq baxımından imkanları məhdud olan insanların “zəruri reabilitasiya”ya cəlb edilməsi, dövlət hesabına həyati tələblərinin ödənilməsi, bir sözlə, doğmalıq münasibəti, qayğısı ilə əhatə olunması, belə insanların cəmiyyətdə özlərini rahat hiss etməsinin, fəaliyyət göstərməsinin başlıca amilləridir. Birinci vitse-prezidentin xeyirxahlıq missiyası – hesaba gəlməyən layihələri, dövlət siyasətinin başlıca xətti olmuşdur. Bütün bunlar hər zaman özünü Onun işıqlı əməllərində göstərir. Nəticədə fiziki cəhətdən sağlamlıq imkanları məhdud olan insanlar heç bir dövlətdə görünməyən belə qayğıkeşliyin, maddi-mənəvi yaşatmanın bariz nümunəsini öz həyatlarında gördüklərindən vətənə, xalqa məhəbbət ruhunda tərbiyə olunurlar. Milli əxlaqımızdan, ailə tərbiyəsindən gələn xüsusiyyətlərdir ki, Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva da əlilliyi olan şəxslərin, xüsusən də uşaqların sağlamlığının qayğısına qalır, onlarla mütəmadi olaraq görüşür, hər birinə sosial problemlərinin həllində özünün maddi-mənəvi dəstəyini göstərir.
Səhifələri çevirdikcə, göz gördüklərindən heyrətlənməyə, təsirlənməyə bilmir. Kitab boyu diqqət yetirdiyimiz əl işlərindən ibarət bütün yaradıcı nümunələr gözəldir, cəlbedicidir. Bədii axtarışları, yaradıcı zəhmətləri, qəlblərindən süzülən işığı, sevgini də hər birinin əl işlərindən duymaq olur.
Bu əl işlərinə baxdıqca insan ehtizaza gəlir. Vücuda qaynarlıq axır. Əlilliyi olan istedadlı Vətən övladları həyata bəslədikləri böyük sevgilərini, Tanrının lütfü olan bacarıq, qabiliyyətlərini coşqun bir həvəslə, eşqlə, sənət əsərlərinin dili ilə təsvir edir, yaradır, yaşadırlar. Bu ilahi eşq, qabiliyyət onları həyata daha möhkəm tellərlə bağlayır. Görəndə ki cəmiyyətdə onların yaradıcılığına maraq, məhəbbət var, o zaman həyat onları qoynuna alır, insanların rəğbəti, sevgisi əhatəsində özlərinə inamları artır, daha zövqlə, sənətkarlıq yanğısı ilə, duyğusallıqla yaratmağa həvəslənirlər. Ümummilli lider Heydər Əliyev də məhz onlarda olan belə inadkarlığı, məharət və qabiliyyəti nəzərə alaraq deyirdi: “İnsan çox şeyə qadirdir və o, nə qədər çətinliklərlə rastlaşsa da, öz istedadını, biliyini, bacarığını cəmiyyətə təqdim etməli və ölkəsinə həsr etməlidir”.
Bu istedadları təqdim etməyin özü ilk növbədə onların özlərini cəmiyyət içində rahat hiss etmələrinə bir stimul verir. Zənnimizcə, onların həyat-sənət taleyinə işıq salan bu kitabda fotolar, haqlarında yığcam məlumatlar, əl işlərinə diqqət göstərib onlardan ümumilikdə, yığcam şəkildə bəhs etmək, sənət sevdalılarını ruhlandırmaq da bizim üzərimizə düşür. Yazımızın əvvəlindən bu yolu tutduq və bu ovqatla da sözümüzə davam edirik…
Həyatımız boyu belə bir hallarla da qarşılaşırıq ki, sağlam, gümrah olanların arasında tüfeyli həyatı keçirən, başqasının zəhmətinə dolananların həyata baxışları korşaldığından hər şeyə laqeyd yanaşır, məsuliyyət hissini unudur, xalqa, vətənə vətəndaşlıq borclarını verə bilmirlər. Belələri gündəlik qayğılar, işləmək, fəaliyyət göstərmək, ailəsinə, xalqına fayda vermək haqqında düşünmürlər. Amma iki əlindən, qolundan, gözündən, ayağından… əlil olan bir insan dişinin, ayaqlarının arasında əziyyətlə saxladığı fırça-qələmi ilə təxəyyülündən süzülüb gələn fikir-təsvirləri ilə sənət əsərləri yaradır. Cəmiyyət də sağlam düşüncəli, iradəli, qürurlu, başqasına əziyyət verməyi xoşlamayan, öz zəhməti sayəsində, gözəl qabiliyyəti ilə uğur qazanan əlil insanları çox isti, doğma qarşılayır. Bu münasibətdən ruhlandıqları üçündür ki, onlar özlərini xalqın əhatəsində çox rahat hiss edirlər. Təbii ki, bu fədakarlara yaşamaq, yaratmaq stimulu verən təkcə doğmaları deyil, bütövlükdə cəmiyyətin özüdür…
Kitabda yer almış əl işlərinə həyəcanla, varlığımı sarmış kövrəkliklə baxdıqca düşünürdüm ki, Tanrı əlilliyi olan insanlara hissiyyatı, duyumu sanki qədərindən də artıq verir. Onlar fiziki sağlamlığının gücü ilə işləyən sənət adamlarından özlərinin yaradıcı təxəyyülü, fəhmi və qavrama qabiliyyətlərinin ən zərif, incə ştrixlərini təsvir edə bilmək istedadı, zəhmətilə bəlkə də bir başqa özəlliklə fərqlənirlər. Bu da onların sənətə olan sevgisinə, işləmək ruhuna, vərdişinə görə olduqca möhtəşəm görünür.
Əlillik bu qəbildən olan insanların taleyində bir sınıqlıq olsa da, Tanrı onlardan lütfünü nəinki əsirgəməmiş, bu seçilmişlərə bənzərsiz, möcüzəli, vəhy kimi bir hissiyyat, duyğu vermişdir. Odur ki, həyata, insanlara olan sevgiləri, yaratmaq eşqi, cazibəsi ömür yollarında əbədi məşəl kimi alovlanır. Bütün bunları belə insanların həyata baxışlarında, bir qığılcım təki qəlblərində doğan arzularının sənətdə təsvirində daha aydın görmək mümkündür. Yazı boyu ifadə etdiyimiz fikirlər “Əlillik qüsur deyil” kitabında bir çox istiqamətlərdən sevgilə, həssaslıqla təqdim olunub.
Belə möhtəşəm, gərəkli bir kitabı ərsəyə gətirən Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinə təşəkkürümüz sonsuzdur.

Şəfəq NASİR,
“Respublika”.
Mənbə: http://respublica-news.az

“Öz içindən yanan bir ocağam mən”

XX əsr Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndələrindən olan Mirvarid Dilbazi çoxçeşidli mövzularda yazdığı əsərləri ilə böyük bir yaradıcı ömür yaşamışdır. Onun “zəhərə batırılmış badam içi” kimi keçən uşaqlığı, ilk gənclik çağları dünyanın siyasi çaxnaşma və təbəddülatlarla qaynayan bir dövrünə təsadüf etmişdi. Kökünün, nəslinin yaşadığı iztirablar, qorxular, sürgünlər, ölümlərlə müşayiət olunmuş acı xatirələri illərlə yaddaşında qövr etmiş, zaman-zaman onu böyük bir həyat məktəbində yetişdirmişdir. Bütün bunlar şairin bədii, poetik yaradıcılığında – şeirlərində, poemalarında sənətkarlıqla öz əksini tapmışdır.
Bu kimi acılarla yaşayan sənətkarın həyatından da aydın olur ki, Mirvarid Dilbazinin yaradıcılıq yolu çətin dolaylardan, məşəqqətlərdən keçib. Şair vətəninə, xalqına olan məhəbbətini və bu ağrı-acıları özünün ictimai məzmun və ideyası ilə ədəbiyyata gətirmişdir. Belə bir tarixi dövrün səhifəsini yazmaqla o, həm də şəxsiyyətinin bədii obrazını əbədiləşdirmişdir. Təbii ki, bunlar ilk olaraq özünü yetişdirməkdən, təhsil illərindən keçib. Vaxtilə bir nəslin qeyrətli övladlarına – daim ali məktəbdən qovulmaq qorxusuyla yaşayan Mirvarid xanımla bacısına dayaq duran Musaköy kənd camaatının xeyirxahlığı həyat yollarına işıq saldı. Şair təbiətli Mirvarid təhsildə və ədəbiyyatda mükəmməllik qazandı…
XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq, xüsusən də Cümhuriyyət dövründə və sonrakı illərdə Azərbaycanda böyük bir maarifçi nəsil yetişmişdi. Bu bəsirətli ziyalılar millətin qəflətdən oyanmasına, dünyəvi məktəblərin açılmasına, qadınların təhsil almasına çalışırdılar. Belə bir vaxtda gənclik köynəyini yenicə əyninə almış, bədii yaradıcılığa könül vermiş Mirvaridin “Qadınların hürriyyəti” adlı ilk şeiri “Oktyabr alovlanır” məcmuəsində dərc olunur. 1934-cü ildə isə “Bizim səsimiz” adlı kitabı işıq üzü görür. Elə o vaxtlardan zamanın nəbzini tutan, mənəvi gücünə söykənərək, özünün poetik incilərilə xalqın yetişməsi, inkişafı istiqamətində qələm çalan M.Dilbazi Vətənin taleyi, qüdrətlənməsi yolunda ideoloji mübarizəsini böyük coşqu ilə davam etdirdi…
Mirvarid Dilbazi 1912-ci il avqustun 19-da şairlər yurdu Qazax rayonunun Musaköy (indi Xanlıqlar adlanır) kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun Ədəbiyyat-İctimaiyyət fakültəsində təhsil alan Mirvarid ilk əmək fəaliyyətinə Quba Partiya məktəbində ədəbiyyat müəllimi kimi başlamışdır. Bundan sonra Bakıda Azərbaycan EA-nın Əlyazmalar Fondunda şöbə müdiri, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında tərcüməçi vəzifəsində işləmişdir. 1934-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Əməkdar mədəniyyət işçisi (1976), Azərbaycanın ilk qadın Xalq şairi (1979), “İstiqlal” ordenli Mirvarid Dilbazinin ədəbi-bədii yaradıcılığı poeziyaya yenicə gələn gənc şairlər və həmin dövrü araşdıran tədqiqatçılar üçün böyük bir həyat məktəbi, səhih mənbə və məxəzdir.
Zənnimcə, Mirvarid Dilbazini tərcümeyi-halının fonunda, istərsə də yaradıcılığının timsalında oxuculara təqdim etmək çətin deyil. Amma mənə elə gəlir ki, sənətkar ədəbi şəxsiyyət olaraq həqiqi obrazını özü daha dürüst təsvir edib.

Əslim – Dilbazilərdən
Mərdlər böyüdən yerdən,
Südüm mələk südüdür,
Sərvətim nəğmələrdən –
Özüm də Dilbaziyəm
Azərbaycan qızıyam!

Göründüyü kimi, bu 6 misralıq poetik fikirdə şair özünün obrazını sadə və bitkin formada təqdim edə bilib… Mirvarid xanım həyatda baş verən hadisələrə hər zaman həssaslıqla yanaşmış, onlara özünün ədəbi baxışları ilə münasibət bildirmişdir. 70 ildən də çox yaradıcılıqla məşğul olan şairin əsərlərində XX əsrin ikinci onilliyindən başlamış, 2001-ci ilə qədər (ömrünün sonunadək) olan dövrün panoramını görmək mümkündür. Şairin yaradıcılığında müharibə mövzusuna həsr olunmuş əsərləri, o cümlədən “Döyüş imtahanı”, “Kamal”, “Vətən eşqi”, “Qoçaq ataların qoçaq övladları”, “Xatirələr”, sonrakı illərdə isə “Sənətkarın xəyalı”, “Məhəbbət bizimlə qoşa doğulur”, “Həyat lövhələri”, “Bənövşələr üşüyəndə”, “Ana qanadı”, “Dağ çiçəyi”, “Durnalar ötüşəndə” “Çiçəkdən-çiçəyə” kitablarında yer almış şeirləri, poemaları əsasən yaddaşından boy göstərən xatirələri, müşahidələrinin bədii təxəyyülündə yaratdığı mənzərələr öz əksini tapmışdır.
Bu sətirləri yaza-yaza yaxın vaxtlarda M.Dilbazinin “Seçilmiş əsərləri”ndən (2004) tanış olduğum şeirlərini, poemalarını xatırladım. Həmin əsərləri nəzərdən keçirdikcə Vətən dərdləri ilə dolu olan şairin sanki qəlbinin səsini eşidirdim. “Öpün bu qanlı torpağı”, “Türkiyəyə gedən yollar”, “Vətən oğulsuz olmasın”, “Qoymayın ağlayım məni”, “Vəzifə məhək daşıdır”, “İthaflar”, “İnsan və məhəbbət”, “Poemalar”, “Pyeslər”dən ibarət bölmələrin hər birində lirik-romantik istiqamətdə, eləcə də realist üslubda yazdığı əsərlərindəki xalq həyatı, insan taleyi və mənəviyyatı, vətənçilik əxlaqının təsviri məndə böyük təəssürat oyatdı. Və aldığım qənaətlər düşüncəmdə Mirvarid Dilbazinin şair, ana obrazını canlandırdı. Ömrünün sonunacan qələm-kağızdan bezməyən, ədəbi-bədii fəaliyyətindən yorulmayan şairin ahıl çağlarının yaradıcılığını gözlərimin önündən keçirdim. Xalqımızın başına gətirilən müsibətlər, torpaqlarımızın işğalı, şəhid oğullarımızın acı taleyi, Qarabağımızın düşmən tapdağı altında inləməsi Mirvarid xanımı korun-korun yandırırdı. Vətənin dar günlərində bu Vətən qızı xalqın taleyini öz həyatında yaşadı. Mirvarid xanım həmin günlərdə ürəyində böyük ağrılar daşıyır, bu ağrıları, yanğılarını isti göz yaşları təki ağ vərəqlərə səpirdi. 1990-cı ilin yanvar qırğınları yaradıcılığından odlu bir xətlə keçdi. Günü ağlamaqla keçən şairə “ağlama” dedikdə o, haqlı olaraq belə cavab verirdi ki, axı mən necə ağlamayım ki, millət ağlayır görün, başımızın üstündən necə bir tufanlar əsir, xalqımıza zülm oldu, zillət ağlayan yerdə mən necə ağlamayım… O qanlı günlərdə şairin ana qəlbi haray çəkirdi: “Mən bir ana fəryadıyla İndi sizi, dərdimizi Dinləməyə çağırıram Ey insanlar…” Amma bu ağır günlərdə şair özünə qayıtmağı da bacarır, belə məqamlarda sanki içində doğulan bir səs onu silkələyirdi: “…Dur, ağlama, Düzəlt qəddi-qamətini! Dərdə, qəmə səsləmə sən Dərddən güclü millətini! Dur! Ağlama! Vətən yolunda canlarından keçənlərə “Rəhmət sizə, ey igidlər!” deyərək, onların bədii obrazını yaradırdı. Şairin öz elindən, yurdundan didərgin düşmüş qaçqınlara həsr etdiyi “Ağla, kamanım ağla”, “Qoymayın ağlayım məni”, eləcə də qanlı yanvar günlərində qələmə aldığı “Öpün bu qanlı torpağı”, “Şəhidlər qəbiristanında”, “Qanlı yanvar bayatıları” kimi şeirlərini ağlamadan, titrəmədən, həyəcansız oxumaq mümkün deyil… O şənbə gecəsində və ondan sonrakı günlərdə ərini, qardaşını itirmiş gəlinlərə, qızlara sənətkar göz yaşları içində deyirdi:

Ağlama kamanım, sazım, ağlama!
Sil bu göz yaşını, gözüm, ağlama!
Gəlinim, ağlama, qızım, ağlama,
Dərddən güclüləri dərd əyə bilməz!

***

Qırılan ağacın yerində müdam
Təzə ağac əkər qüdrətli bağban,
Təzə nəsil böyüt, ey dərdi ümman!
Oğulsuz millətə millət deyilməz!
Dərddən güclüləri dərd əyə bilməz!

Bu dərdimizin ardınca gələn Qarabağ ağrıları… Şairin qəlbində hələ uşaqlığından müharibələrə, ölümlərə, itkilərə üsyan edən səsi-sözü burda da haray qoparır: Gah gülümsər gözüm, gah da qan ağlar. Hey dil tutub, ürək ağlar, can ağlar, Ürəyimdə bir Qarabağ qəmi var, Vətən qəmi heç bir qəmə bənzəməz… Sənətkar cənnət yurdumuzu qoruyan igid oğullarımızı bir ana məhəbbətilə vəsv edir, onları el-obaya, Vətənə tanıdır: Vətən dar ayaqda mərd oğul istər, əgər oğulsansa, dur hünər göstər! Döyüşdə sınanır qəhrəman kəslər, Ey vətən, cəsurdu, ərdi Qorxmazın!
Yəqin ki, Mirvarid Dilbazini həyatda görənlər 1990-cı ilin qanlı yanvar hadisələrində, ömrünün sonunacan yaşadığı illərdə şairi qara yaylıqda xatırlamamış deyillər. Həmin tarixi günlərdə təkcə bu əlamət, hadisə ilə o, xalqın yaddaşında Azərbaycan qadını, el anası, millətin anası obrazının həqiqi cizgilərini yarada bilmişdi. Qəlbində daşıdığı milli-ictimai bəlaları bir ana kimi öz müşahidələri, yaşantıları ilə təsvir edən şairin xalqın taleyindən yana ağrılarını duymamaq, ondan təsirlənməmək, nəhayət, ANAmızın səsindən-sözündən ehtizaza gəlməmək, titrəməmək mümkünmü…
Mirvarid Dilbazinin yaradıcılığının bir qolu da uşaq ədəbiyyatı olmuşdur. Şairin balacalar üçün yazdığı nağıllar, şeirlər, hekayələrini bu gün həm uşaqlar, həm də böyüklər sevərək oxuyurlar. 1940-cı ildən başlayaraq, uzun illər kiçik yaşlı uşaqlar üçün əsərlər yazmağı özünün mənəvi borcu hesab edən müəllif, vətən övladlarının düzgün tərbiyə olunması, yurdunu, torpağını sevməsi və vətənpərvər ruhda böyüməsini yaratdığı əsərlərində böyük məhəbbət və məsuliyyətlə təsvir etmişdir. Mirvarid xanım həmişə deyirdi ki, uşaqlar üçün əsərlər yazmaq bütün şair və yazıçıların, ədəbiyyat adamlarının bir ziyalı, vətəndaş borcudur. Biz bu borc hissini heç zaman unutmamalıyıq…
Mənə elə gəlir ki, uşaqlıqdan qəlbinə çökən nisgil, gözlərinə dolan yaş həyatı boyu şairin gözündən-könlündən silinmədi, əksinə, yaddaşında şırım açdı. Taleyinin qarşısına çıxardığı ağrılarla yaşadı, yazdı, yaratdı. Mirvarid Dilbazi şeirlərinin birində deyirdi: “Öz içindən yanan bir ocağam mən, Yandıqca daha gur yanacağam mən!” Həqiqətən, bütün həyatı boyu içində gur bir ocaq çatdı, yana-yana yazdı, yaratdı və özündən sonra ədəbiyyatımız üçün, gənc nəsildən ötrü ibrətamiz, mükəmməl bir ömrün izini qoyub getdi… Ruhu şad olsun…

Şəfəq NASİR,
“Respublika”.

Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət naziri cənab ƏBÜLFƏS QARAYEVƏ

ni

Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü,
Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fəndunun təqaüdçüsü,
“Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzetinin və
“Ali Ziya” ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının təsisçisi və baş redaktoru

A Ç I Q M Ə K T U B

“Haqqı danmaq imandan deyil” (Məhəmməd peyğəmbər(ə.s.))

“Dövlət o zaman sarsılır ki, günahkar cəzasız qalır, günahsızsa cəzalandırılır”
Heydər Əliyev.
“Ən əsas problemimiz məmur özbaşınalığıdır”
(Ölkə prezidenti cənab İlham Əliyevin seçkiqabağı çıxışından).
Müstəqil Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev cənabları məmur özbaşınalığına qarşı amansız mövqe tutmaqla, zəhmətkeşlərin şikayət və təkliflərini səsləndirməyi tövsiyə etmişdir.

Hörmətli Əbülfəz Mürsəl oğlu!

“Bir çox məsələləri mediadan öyrənirəm və dərhal reaksiya verirəm”: Bunu da ölkə başçısı möhtərəm İlham Əliyev bu günlərdə tele-kanallardan birinə verdiyi müsahibəsində deyib.
Yuxarıdakı kəlamların xatırlanması təsadüfi deyildir və yəqin ki, şərhə ehtiyac yoxdur.
Bu müraciətin yaranma səbəbləri haqqında yəqin ki, xəbəriniz var; çünki artıq tam 1 ildir ki,“haqq incəlir və üzülmək dərəcəsinə çatır”…
Mövzu, əlbəttə ki, inkişaf dövrü yaşamayan və qapısı gənc rejissorların üzünə bərk-bərk bağlı olan, uşaqlar üçün keçirilən bayram şənlikləri və tamaşalarla daha çox yadda qalan mono-rejissor “stilli” Akademik Milli Dram Teatrıdır. Mehdi Məmmədovlar, Tofiq Kazımovlar, Ədil İskəndərovlar yetirən xalq,təbii ki, Hökumə Qurbanovalar, Ələsgər Ələkbərovlar, Həsən Turabovlar… da yetirib və yetirmək iqtidarındadır : necə deyərlər “su gələn arxa bir də gələr”.
Problem nədədir? Açıq danışaq: hüquqi dildə “işəgötürən” adlandırılan “balaca padşah”ların şəxsi ambisiyalarında, yəni yüksək mənada incəsənətin-teatr sənətinin varlığını şəxsi ambisiyalara qurban verənlərdə:
Həyatda-hətta səhnədə belə istedadlı-istedadsız insanlar həmişə olub. Səhnə üçün yarananlar içərisində səhnəni tərk edənlər və ya buna təhrik edilənlər də bu günə kimi tarixi “təəccübləndirməyib” Amma Akademik Milli Dram Teatrının səhnəsi artıq ƏDALƏTSİZliklə üz-üzədir; Əlbəttə yuxarıda adları çəkilən mərhum sənətkarların da, söz yox ki, şəxsi iddiaları yox deyildi. Amma bir əmrlə düşmən olduğu aktyoru işdən azad edib, növbəti əmrlə ona tarixi şəxsiyyət obrazını tapşıran və “Başqası varmı?” deyən əfsanəvi Ədil İskəndərovu xatırlayaq: onlar üçün SƏHNƏ müqəddəs idi. Bu gün Azərbaycan səhnəsində istedadlı insanlara “qapını göstərənlər”dən çox seçilirdilər. Çünki cılızlıq onlara yad idi.
Azdramada “soyqırım”ın xarakteri o biri teatrlara nisbətən fərqlidir: burada yaşlılara böyük hörmət –izzət var.Təkrarən bildirim ki, Ana Məbəddə direktorun “tı ne moy aktyor” deyib özünün qara siyahısına saldığı aktyorlar –yəni işini səbəbsiz itirənlər həm də Nemətovun tələbəsi olmaq şərəfinə nail olmayanlardır.
Cənab nazir! Heç şübhəsiz, bu faktlardan Siz də xəbərsiz deyilsiniz və düşünürəm ki, vaxtımı sərf edib bu müraciəti hazırlamaqla kəşf etmədim. Ana Məbəd istedadlı aktyor Hikmət Rəhimovu itirdi və buna bəhanə tapıldı. Azərbaycan səhnəsinin maraqlarını şəxsi marağından aşağı tutan Nemətovun bu haqsızlığına etiraz edən mərhum xalq artisti Fuad Poladov bu teatrı (və bu dünyanı) əbədi olaraq tərk etdi və Azdrama daha bir itkiyə məruz qaldı. Amma Ana Məbədin itkiləri bununla tamamlanmadı.
Respublikanın əməkdar artisti, xalqın sevimlisi ,”Ən yaxşı kişi rolunun ifaçısı (Ukraynanın Dneprodzerjinsk şəhəri,2011) İlham Hüseynova “Sən kimsən? Səni tanımıram və səni burada görmürəm” “əsası ilə” “öz xahişi ilə” ərizə yazdırılanda o, hələ “proqul” etməmişdi. Bir il ərzində aktyorun xəstəliyinə görə “müqəddəs” arzusuna çata bilməyən A.Nemətov onu “10 günlük proqul” kimi gülünc bəhanə ilə işdən çıxarır və bundan ötrü anlaşılmaz bir Həmkarlar İttifaqı təşkilatının 3-5 nəfərdən ibarət legitim olmayan qondarma “iclasını” “çağırır”. (Təəssüf ki, xalq artisti və bir çox titulları olan A. Nemətov bilmir ki, HİK bütün dünyada işçinin hüquqları uğrunda işəgötürənlə mübarizə üçün yaranmış təşkilatdır, cəza aləti deyildir.) Buna nə ad vermək olar? Qanunlara hörmətsizlik ya xalqı aldatmaq? Axı hamıya bəllidir ki, aktyor teatra (hər halda Azdramada daxili intizam qaydaları belədir) məşqi və ya tamaşası olanda gəlir. İndi tamaşalarda məşğul olmayan və aylarla oraya ayağı dəyməyən aktyorlar qarşısında bu nə deməkdir? A.Nemətovsa “qapını göstərmək”dən yorulmur: yüksək reytinqli, tamaşaçı sevgisindən xali olmayan -artıq Xalq artisti Pərviz Məmmədrzayev, (o Pərviz ki, 1998-ci ildə dünya şöhrətli gürcü rejissoru Robert Sturuanın ustad siniflərində dərs almış, dünyanın bir çox ölkələrində keçirilən müxtəlif festival və seminarlarda iştirak etmişdir. Gürcüstanda keçirilən “Teatr+Video” festivalı, Rusiyada Azərbaycan Mədəniyyəti Günləri, Fransada Dədə Qorqud dastanın 1300 illik yubiley şənlikləri, Türkiyədə IV Ankara Teatr Festivalı, Bolqarıstanda “İfaçılıq sənətləri üzrə yay akademiyası” seminarları, Gürcüstanda “Qızıl Maska” Beynəlxalq Teatr Festivalı, İranda I Beynəlxalq Pantomima Festivalı, Almaniyada “VIII – Unidram” Festivalı, Türkiyədə VI Ankara Teatr Festivalı, İranda “Dostluq” Teatr Festivalı, Misirdə Eksperimental Teatr Festivalı və bir sıra başqa beynəlxalq tədbirlərdə Azərbaycanı ləyaqətlə təmsil etmiş, Pantomima Teatrını bu ölkələrdə tanıtmışdır),gənclərdən Murad İsmayıl,Ülvi Həsənli, Adil Dəmirov …hansını deyim? Budurmu ölkə başçısının gənclər siyasətinin həyata keçirilməsi?
Akademik Milli Dram Teatrının direktoru 3-cü dərəcəli əlliliyi olan bir əməkdar artisti (İ.Hüseynov) tam səbəbsiz olaraq işdən çıxarır, digərini isə (H.Nəsirova) Respublika Prezidentinin mükafatından məhrum edir. (Bu barədə “A.Nemətova açıq məktub”, “Aldanmış kəvakib”, “Yorulmuş atları güllələyirlər” və s. məqalələrdə dəfələrlə yazılıb).
Halbuki 2018-ci ildə vəfat edən N.Karaçintsev on üç il ərzində əlil arabasında olduğu müddətdə qanunpərəst ruslar tərəfindən Lenkom teatrının əmək haqqına layiq görülmüş və onun teatra yalnız mövsüm açılışında gəlməsinə icazə verilmişdi.. Budur sənətə və sənətkara verilən qiymət. Nemətovsa xəstəlik müddətində səhnəyə çıxıb oynamaq iqtidarında olan əlili səbəbsiz antipatiyası əsasında “yararsız” adı ilə işdən çıxarır.
Heç kimə sirr deyil ki, teatrların kassaları qarşısında uzun növbə yoxdur: (heç qısası da yoxdur) və belə getsə aktyorların ardınca teatrların kassalarında cüzi əmək haqqı müqabilində çalışanlara “qapını göstərəcəklər”.
Bu günlərdə Gənc Tamaşaçılar Teatrının qocaman və xalqın sevgisini qazanmış aktyorlarının ştatdan uzaqlaşdırılması müqabilində “Bu böyük ədalətsizlikdir” deyən professor İlham Rəhimli aşağıdakıları söylədi:
“Dünyanın heç bir teatrında aktyoru, ya rejissoru yaşının çoxluğuna görə işdən çıxarmırlar. Çünki teatrda (eləcə də həkimlərdə, müəllimlərdə, ifaçılarda, rəssamlarda, elmi işçilərdə) əsas meyar istedad və işgüzarlıq qabiliyyətidir. Hansısa aktyor 30-40 yaşında da teatra yararsız ola bilər. Yaxud əksinə, hansısa aktyor 80-90 yaşında teatr üçün səmərə verə bilər… Gəlin unutmayaq ki, yaşlı-lakin yaradıcılığı teatra uğur gətirən aktyorun səsinin səhnədən gəlməsi mənsub olduğu sənət ocağının illər boyu formalaşan ənənəsinin layiqli davamı deməkdir. Çox-çox təəssüflər olsun ki, son illər Azərbaycan aktyorları yaş senzi ilə (65) teatrdan uzaqlaşdırılmadı olurlar. Bu teatrlara qarşı ağlagəlməz məntiqə sığmayan münasibətdir. Adını da qoyurlar ki, təqaüdə çıxan aktyor gəlib müqavilə ilə oynaya bilər. Belə düşünənlər unudurlar ki, aktyorun teatrın ştatında olmaması balığın sudan çıxarılıb yarısına qədər su tökülmüş çəlləkdə yaşamağa məhkum edilməsinə bənzəyir.
Etik normaları addımbaşı pozan və Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının sədri olmaqla, eyni zamanda Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrının direktoru kimi fəaliyyətində öz “sevimli”lərini xüsusi nəvazişlə əzizləyən, qarşısı boş qalan kassalarla bağlı heç bir irəliləyişə nail olmayan “Vətənə xidmətə görə” ordeninin daşıyıcısı Azər Paşa Nemətovla əmək müqaviləsi işdə yol verdiyi ədalətsizliklərdən və nöqsanlardan sonra daha 1 il müddətinə uzadılandan sonra bu müraciət barədə düşündüm.
Hörmətli Əbülfəz müəllim!
Təəssüf ki, rəhbərlik etdiyiniz nazirlik aparatında bu sahəyə bilavasitə rəhbərlik edən İsmayıl Hüseynov kimi məmurlar oraya pənah gətirən şikayətçiyə çəkinmədən ərz edirlər ki, “Nemətov istəməsə orada çalışmaq zordur”…(Şərhsiz)
“Teatr və incəsənət sahəsində çalışanlar çox fədakar insanlardır. Səhnədə onlara baxanda çox qayğısız, xoşbəxt insan kimi görünürlər, həmişə şəndirlər. Ancaq onların həyatının səhnə arxasında necə olmasını çoxları bilmir, heç təsəvvürlərinə də gətirmir. Mən bunları bilirəm. Ona görə də incəsənət adamlarını cəmiyyətdə çox yüksək tuturam…(Heydər Əliyev).
“….Mən həmişə teatra bağlı və yaxın olmuşam. Bu ötəri hiss deyil, içimdən gələn bir məhəbbətdir.Teatrı çox sevirəm….Teatr və incəsənət sahəsində çalışanlar çox fədakar insanlardır. Səhnədə onlara baxdıqda çox vaxt hər biri qayğısız, xoşbəxt insan kimi görünür, həmişə şəndirlər. Ancaq onların həyatının səhnə arxasında necə olmasını çoxları bilmir, mən bunları bilirəm. Ona görə də incəsənət adamlarını cəmiyyətdə çox yüksək tuturam…”
Bunu da Heydər Əliyev deyib. Və bu gün ümummilli lider aktyorların yeni yaradıcılıq uğurlarına ilhamlandırılması və yaradıcılıq şəraitindən bəhrələnməsi əvəzinə onların ruhi sarsıntılarla cüpbəcür iclaslarda ədalətsizliklə üz-üzə qoyulmasını görsəydi, əminliklə deyirik ki, buna yol verənləri ciddi cəzalandırardı.
Sözümü Görkəmli dramaturq Ə.Haqverdiyevin fikirləri ilə tamamlayıram:
“Dünyada insaniyyətə, millətə və mədəniyyətə ən böyük xidmətlərdən biri artistlikdir. Artist üzünü unlayıb, acı həqiqətləri sənətin şəkəri ilə şirinləşdirib camaata yedirdir. Bu cəhətdən artistliyin yolları nə qədər ağır və tikanlı olsa da, qiymətlidir; çünki nəticəsi parlaqdır”.
Azərbaycan Respublikasının prezitenti və incəsənət sahəsində böyük uğurlara imza atan vitse-prezident-ölkənin birinci xanımı Mehriban xanım Əliyeva bu müddət ərzində xalqın yanında olduqlarını dəfələrlə büruzə etdirmişlər. Və bu səbəbdən də bir qrup sənətsevər ölkə başçısına müraciət etmək istəyi ilə hələlik səbrlə sizin iradə nümayiş etdirəcəyinizə inanır. Təbii ki, Haqverdiyevin nəzərdə tutduğu parlaq nəticə-teatr kassalarının qarşısında bilet üçün növbəyə duranların sıx sıralarından bəlli olur; ölkə rəhbərinin – ölkənin birinci xanımının adına teleqram vurmaq üçün imza toplayanların və teatrlar qarşısında etiraz əlaməti olaraq toplaşanların sıralarından yox.
Azərbaycan teatrının dəyərlərini qorumağı bacarmayanların ədalətsizlik toxumları səpilmiş yolu isə uzanmaqdadar:amma uzun yolu eninə də keçmək olar(Kamal Abdulla)…

Hörmətlə, “Azad qələm” qəzetinin baş redaktoru, AYB-nin, AJB-nin üzvü, Şair-publisist,
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatçısı Nəcibə İlkin. 17.03.2019.

MUSTAFA KAMAL ATATÜRK VƏ NƏRİMAN NƏRİMANOV

Böyük türk xalqına məhəbbətdən qaynaqlanan qardaşlıq
Nəriman Nərimanovun Şərq ölkələri ilə Sovet Rusiyası arasında diplomatik əlaqələrin yaradılmasında böyük xidmətləri olmuşdur.
Türkiyə ilə Sovet Rusiyası arasında diplomatik əlaqələrin yaradılması N.Nərimanovun siyasi fəaliyyətində misilsiz hadisə – “sənəd və mənbələrdə öz əksini tapsa da, tarixi dəyərini almamış”, demək olar ki, unudulmuşdur. Bu barədə türk tədqiqatçısı Hüseyn Adıgözəl “Atatürk, Nərimanov və Kurtuluş Savaşımız” mövzusunu ilk olaraq tədqiqata cəlb etməklə Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərində “unudulmuş səhifələrin” – tarixi həqiqətin bərpa edilməsi Nərimanovun bir müdrik şəxsiyyət kimi Türk-Azərbaycan birliyinə sədaqətini nümayiş etdirir. Onun müdrik siyasi xadim kimi portretinin bərpasına kömək edir.
Hüseyn Adıgözəl tarixçi kimi toxunduğu mövzuda əsər yazmasının məqsədini şərh edərkən yazır: “Qurtuluş savaşımızın ən təhlükəli günlərində, bir qardaş olaraq əlini uzadan və əlindən gələn bütün yardımları yapan Sovetlər Birliyindən Türk Qurtuluş Savaşına böyük dəstək verən Nəriman Nərimanovun bir kommunist olsa da, Türk olduğundan, Türk millətçisi olduğundan zərrə qədər şübhəmiz yoxdur. Onun Kommunist olması bizə yardım etməsinə əngəl olmadığı kimi, bizlər də onun kommunist olmasına baxmayaraq, onun Türkiyə türkləri və türk milləti üçün etdiklərini əsla unuda bilmərik. Tarix olduğu kimi, yazılmalıdır ki, Türk birliyinin təməli sağlam olsun! (“Respublika” qəzeti, 19 iyul 2019-cu il).
Məlum olduğu kimi Nəriman Nərimanovun Türkiyəli türklərlə ilk tanışlığı 1909-1913-cü illərdə Həştərxanda olmuşdur. Sürgün illəri nəzarət altında olan N.Nərimanov burada gizli inqilabi fəaliyyətini leqal tədbirlərdə məharətlə davam etdirirdi. Onun “Şurayi-islam cəmiyyəti”ndə təşkil olunan tədbirlərində tatar, rus, qazax, qırğız və türk zabitləri də iştirak edirdilər.
Hüseyn Adıgözəl yazır:
“Birinci Dünya Müharibəsində əsir düşən və Həştərxana göndərilən türk zabitləri ilə (Nərimanov) orada qarşılaşmış və onlardan aldığı məlumatlarla Türkiyə və türklərin vəziyyətindən xəbər tutmuş, Qurtuluş Savaşı müddətində çətin durumda olan Türkiyə türklərinə əlindən gəldiyindən də daha artığını yaparaq, yardım etməyə çalışmışdır” (“Respublika” qəzeti, 19 iyul 2019-cu il).
Birinci Dünya Müharibəsi hər yerdə olduğu kimi, Azərbaycanda da ictimai-siyasi və iqtisadi gərginlik yaratmışdı. Anadolu cəbhəsində türk hərbi qüvvələrinin uğursuzluğu nəticəsində minlərlə hərbi və mülki əsir Rusiya ərazisindəki düşərgələrə göndərilirdi.
Vladiqafqaz dəmiryolunda qapıları bağlı yük vaqonlarında həftələrlə ac, susuz vəziyyətdə Urala, Sibirə, eləcə də Səmərqənd, Krasnoyarsk, Tula, Həştərxan və Bakı şəhərlərinə göndərilən hərbi əsirlər arasında yüzlərcə insan dözə bilmir, dünyasını dəyişirdi. Əsirlərin məskunlaşdıqları həbsxanalardakı şərait isə daha dözülməz idi. Bakıya eşalonla gətirilən hərbi əsirlər gecələr dəniz limanından Nargin adasına ciddi rejimli əsir düşərgələrinə “Knyaz Borodanski” gəmisində daşınırdı. N.Nərimanovun rəhbərlik etdiyi “Hümmət” təşkilatı bundan xəbərdar idi. Lakin qadağan olunmuş zonada nələr baş verdiyini bilmirdilər.
Nərimanov Bakı şəhər Dumasına seçiləndən sonra onu narahat edən Nargin adasında saxlanan türk əsirlərinin vəziyyəti ilə maraqlanır. O, həmfikirləri ilə Dumada bir komissiya seçib Nargin adasına göndərilməsi məsələsini tələb edir. “Hümmət” 1917-ci il 28 noyabr tarixli sayında yazır: “Duma komissiya seçdi. Həmən komissiyada bolşeviklər tərəfindən yoldaşımız Nərimanov bir neçə adamla Nargin cəzirəsinə gedib əsirlər barəsində mükəmməl məlumat toplayıbdır. Bu barədə Dumada bir məruzə oxuyacaqdır”.
Bakı şəhər Dumasının “Təhqiqat komissiyası”nın üzvləri-Nəriman bəy Nərimanov, Əbdülbağı Məmmədov, Ağa Məhəmməd İbrahimov, Mürsəlov, eləcə də, Almaniya, Danimarka və İsveçrə səfirliklərinin əməkdaşları Nargin cəzirəsində məhbusların vəziyyəti və saxlanma şəraiti ilə tanış olanda dəhşətə gəldilər.
Burada minlərlə hərbi və mülki əsir taxta baraklarda anti-sanitariya şəraitində yaşayırdı. Baraklar arasında çadırlarda vəziyyət daha dözülməz idi. Hər yerdə natəmizlik, üfunət 400 nəfərlik xəstəxanada ağır xəstələrə tibbi yardım göstərmək üçün dava-dərman çatışmırdı.
Məhbusların bənizi solğun, kədərli idi. Onlar maddi və mənəvi sıxıntı çəkir, həftələrlə içməli suya həsrət qalırdılar.
Rus və erməni mühafizəçiləri məhbusları ciddi rejimdə saxlayır, onlarla çox kobud davranırdılar.
“Açıq söz” qəzeti 1917-ci il 7 dekabr tarixli sayında “Təhqiqat komissiyası” üzvlərinin Nargin cəzirəsində gördüklərini belə şərh edir:
“Cəzirədə yaşanan dəhşətli vəziyyətin izlərini görən komitə üzvləri hönkür-hönkür ağlamaqdan özlərini saxlaya bilmirdilər. 400 adam yerləşəcək xəstəxanada 1200 xəstə balıq kimi bir birinin üstünə tökülmüşdü, bəzisi can verirdi, bəzisi “Əfəndim, su”, “Əfəndim, yemək” deyə qışqırırdı. Bir tərəfdən isə o gün ölmüş 40 əsir bir-birinin üstünə yığılıb dururdu. Gündə 40-a qədər əsir acından, susuzluqdan, soyuqdan tələf olurdu. Nə əyinlərinə geyinməyə geyimləri, nə bir də yandırmağa yanacaqları var idi. Bir çoxları başlarının altına kərpic qoymuşdular. Quru taxta üstündə yatmaqdan çoxlarının yanlarında böyük yaralar əmələ gəlmişdi. Mülki əsirlər arasında 80 yaşında qocalarla yanaşı, 2 yaşından 15 yaşına qədər körpə uşaqlar da var idi.
Daha sonra Nərimanov adada 700-ə qədər səksən yaşlarında ahılın, 2 yaşından 15 yaşına qədər körpə uşaqların olduğunu və bunların hamısının Qafqaz cəbhəsindən gəldiklərini bildirərək sözlərini bu cümlələrlə tamamlamışdır: “Bura bir cəzirə deyil, məzardır. Elə bir məzardır ki 1000 nəfərə qədər adam qıraqda oturub öz növbəsini gözləyir”.
Axşamçağı Nargin adasından şəhərə yorğun qayıdan Nəriman Nərimanov evdə özünə aram tapa bilmədi. Papirosu-papirosa caladı, yazı masasına dirsəklənib fikirləşdi. O, Nargin adasında əsirlərin dözülməz halını görüb dəhşətə gəlmişdi. Onlara təcili kömək göstərmək fikri onu tərk etmirdi. O, otaqda bir qədər var-gəl etdi. Bakı şəhər Dumasına əsirlərin vəziyyəti, onlara təxirə salmadan kömək barədə məruzə yazmağı qərara aldı.
Nərimanov stolun üstündəki zəif işıqlı lampanın piltəsini qaldırdı, otaq işıqlandı.
O, ağ vərəqləri qabağına çəkdi, qələmi mürəkkəbə batırıb xeyli düşündü. Həyəcandan fikrini toplaya bilmirdi: haradan başlasın? Bir qədər sonra gördüklərini təfsilatı ilə yazmağa başladı
Nərimanov məruzəsini başa çatdıranda artıq dan yeri sökülmüşdü. Pəncərəyə düşən şəfəqlər otağı işıqlandırmışdı. O, lampanı söndürüb, bir çimir yuxu almaq üçün divana uzandı.
Ertəsi gün Nərimanovun “Hümmət” qəzetində (28 noyabr 1917-ci il) “Göz yaşı tökdürən Cəzirə” məqaləsi dərc olundu. Nərimanov ürəkağrısı ilə yazırdı:
“Kaş mən bu cəzirəyə getməyəydim. Kaş bir dəri, bir sümük bədənləri, sifətsiz gözləri, ah-zar edən insanları görməyəydim. Kaş “əfəndim, su!”, “əfəndim, yemək!”, “əfəndim, paltar!” sözlərini eşitməyəydim. Kaş çılpaq, dodaqları soyuqdan titrəyən, üzləri bozarmış atasız-anasız balaca balalarla söyləşməyəydim. Kaş xəstəxanada başları kərpic üstə can verən igidlərə rast gəlməyəydim!
Min iki yüz insan balası hazır ölüm növbəsində durubdur. Altı min də bu növbəyə hazırlaşır. Tifmi, vəbamı və ya bir qeyri-sirayətedici mərəzmi bunları cəzirəyə qurban edəcəkdir?
Yox, yox!
Aclıq! Susuzluq və soyuq!
Müsəlmanlar “əfəndim, su!..” deyib gözlərinizə baxdıqda guya demək istəyirlər: Siz insanmısınız? İnsaniyyətə dair qanunlarınız varmı? Siz millət balasısınızmı? Zavallı millət balalarına cavabınız nədir?
Sizə baxan, sizi mühakiməyə çağıran bu gözlərdə siz bu sözləri oxuyursunuz? Oxuyub da ürəyiniz sıxılır, gözləriniz ixtiyarsız yaşarır.
Mən tab gətirə bilməyib ixtiyarsız ağladım…
Ağlamamaq mümkündürmü? Vaxtında ata-ananın göz işığı və sonra uşaqlar pərəstdarı və daha sonra vətən qəhrəmanı bir insan indi ilanlar məskəni olan susuz bir cəzirədə can verirkən, quru, partlamış dilini çıxarıb deyir: “əfəndim, su!”, “əfəndim, yemək!”, “paltar!”. İndi mən də qulaqları eşidənlərə, vicdanları oyanmışlara üzümü tutub da o zavallı cəzirə əsirlərinin sözlərini təkrar edirəm: “əfəndim, su!”, “əfəndim, yemək!”, “paltar!”. Bu göz yaşı tökdürən cəzirə sizi gözləyir, sizə ümid bağlayır. Əmin olunuz, siz də mən gördüyümü görsəydiniz və əlinizdən bir şey gəlmədiyini düşünsəydiniz, siz də mənim kimi deyərdiniz: kaş bu cəzirəyə getməyəydim!”.
…1917-ci il dekabrın 5-də səhər saat 11-də Bakı şəhər Dumasının növbəti iclası başlanmışdı. Ayrı-ayrı fraksiyaları təmsil edən Duma üzvləri və qonaqlar öz yerlərini tutmuşdular. Nəriman Nərimanov çıxış üçün söz aldı, zalda oturanlara müraciətlə dedi:
—Cənab Duma üzvləri, Nargin cəzirəsində əsirlərin vəziyyəti haqqında məruzəm hazırdır. Əgər lazım bilsəniz, ərz edə bilərəm.
Zaldan “Xahiş edirik”—sədaları eşidildi.
Nəriman Nərimanov xitabət kürsüsünə yaxınlaşdı. Zala tam sükut çökmüşdü. Nərimanovun yorğun, kədərli, bir az da qəzəbli, ittihamedici sözləri hamını sanki, sehirləmişdi. O dedi:
“Cəzirənin halı hər tərəfdən fənadır. Buradakı evlər adamlar üçün tikilməyibdir. Bu evlər qaranlıq, üfunətli, soyuq daxmalardan ibarətdir. Bunların soyuqluğuna səbəb nəinki soba yandırılmamasıdır. Xeyr! Burada heç vaxt soba yandırmazlar. Çünki odun yoxdur, bu daxmaların soyuqluğuna səbəb taxtaların aralarında olan deşiklər və damların üstəki şüşəsiz pəncərələrdir”.
“Mən sağlamlar üçün bişən şorbanı gördüm: itini sevən kişi bunu itinə verməz”, su da burada çox vaxt tapılmır.
“Burada insanlar susuzluqdan can verirlər”.
Bu zavallı əsirlərin hallarını daha aşkar nəzərə gətirmək üçün burada bir neçə sifralar söyləmək istərdim.
Hazır hər gün 40-45 adam ölməkdədir.
Nə isə bu cəzirə bir məzardır. Bu məzarın kənarında hazır min adam növbədə durubdur və 7 min sağlam adam da bu növbəyə hazırlaşır. Gərəkdir daşürəkli olasan da bu vicdansızlığa davam edəsən: acıqlı, hirsli halında insan insan barəsində bu dərəcə vicdansızlığa meydan versə, bəlkə də təbii ola. Fəqət mürur ilə hər saat, hər gün, həftələr, aylar, illərlə bu hərəkətdə bulunmaq insanlıq hərəkəti deyildir. İnsan balası ilə bu tövr rəftar nəinki azad Rusiyada gərəkdir görünməsin, hətta vəhşilər arasında görünməyibdir” (“Hümmət” qəzeti, 11 dekabr 1917-ci il).
Hamı bəşəri cinayətə qarşı ittihamı dinləyirdi. Necə olub ki, “qulaqlarının dibində” Rusiya hökumətinin yaratdığı dəhşətli soyqırım düşərgəsindən xəbərsiz olublar. Yüzlərlə insan ac, susuz, soyuqdan, xəstəlikdən, zorakılıqdan ölüb. Hamı xəyanət qurbanlarının ruhu qarşısında özlərini günahkar bilir, qəzəblənirdi.
Nərimanovun məruzəsindən sonra çıxış edənlər əsirlərə yardım komitəsi yaradılması məqsədilə xüsusi komissiya qurulmasını təklif edirlər. Komissiya Nəriman Nərimanovun təkidli tələbinə görə qərara alır: Cəzirəyə daha əsir göndərilməsin; Cəzirədə saxlanan qocalar və müharibədə iştirak etməyən əhali və uşaqlar vətənlərinə göndərilsin və ya cəmiyyəti-xeyriyyənin himayəsinə verilsin; Xəstələr tezliklə cəzirədən şəhərə müalicəyə göndərilsin; Cəzirədə saxlananların yemək-içməkləri artırılsın və alt-üst paltarlarına diqqət yetirilsin.
Nəriman Nərimanovun Nargin cəzirəsində əsirlər problemini ortaya qoyması-”Bəsirət” (25 noyabr 1917), “Hümmət” (28 noyabr 1917), “Açıq söz” (7 dekabr 1917), “Bakinski raboçiy” (8 dekabr 1917) və digər qəzetlərdə ictimaiyyətə çatdırılması, Bakı şəhər Dumasında tarixi çıxışı təsirsiz qalmadı. Sanki ildırım çaxdı, yatanlar oyandı. Bu böyük tarixi hadisə Rusiya İmperiyasının Türk xalqlarına qarşı xəyanətkar siyasətini ifşa etdi. Eyni zamanda Azərbaycan xalqının türk soydaşlarına doğma münasibətini, sədaqətini, qeyrət və dəyanətini açıb göstərdi.
Bakı şəhər Duması Nərimanovun rəhbərlik etdiyi komissiyanın təkliflərini təsdiqləyib Tiflisə, Qafqazın Mərkəzi İnzibati İdarəsinə göndərdiyi təcili teleqramın cavabında Nargin hərbi düşərgəsindən ən ağır xəstələrin çıxarılmasına və cəzirədə yaşayan əsirlərə xeyriyyə cəmiyyətlərinin köməyinə icazə verilirdi.
Müsəlman Milli Komitəsi və Bakı Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti Nargin hərbi düşərgəsində komissiyanın müəyyən etdiyi üç yüz xəstə—türk, alman, avstriyalı hərbi əsiri şəhərdə 16-cı lazaretdə yerləşdirdi.
Rusiyanın müsəlman bölgələrində, eləcə də Bakı və Gəncə şəhərlərində müharibə bölgələrində və hərbi düşərgələrdə acınacaqlı şəraitdə əzab çəkən qocalara, qadın və uşaqlara kömək məqsədilə xeyriyyə tədbirləri görüldü. Uşaq evləri yaradıldı. “Açıq söz” qəzeti (7 yanvar 1917) yazırdı: “…Nargində əsir sifəti ilə yaşamaqda olan 130 nəfər körpə türk balaları şəhərə gətirilib Çəmbərəkəndin qabağındakı mülkdə yerləşdirilmişdi. Bu balalara baxmağı “Möhtaclara kömək” Cəmiyyəti öz öhdəsinə alıb və hər bir məxarici boynuna götürüb. Bu yetimlər evini saxlamaq cəmiyyətə hər ay 10 min manata başa gələcəkdir”.
Nərimanov türk xalqının düçar olduğu ağır günlərdə əməli fəaliyyətini bu istiqamətə yönəldir. O, rəhbərlik etdiyi “Hümmət” sosial-demokrat təşkilatının ən fəal üzvlərini türk əsirlərin qaçırılması, göndərilməsi, xəstələrə yardım olunması işinə səfərbər edir.
“Hümmət” qəzetinin 12 dekabr 1917-ci il tarixli nömrəsində Doktor Nəriman bəy Nərimanovun müraciəti onun xalq əhəmiyyətli problemin həllinə, kütləvi xarakter almasına necə həssaslıqla yanaşmasını sübut edir:
“Bununla camaata elan edirəm ki, Nargin cəzirəsində əsirlərlə bir yerdə yaşayan uşaqlara və əsir hesab olmayan qoca kişilərə hər növilə kömək etməyi icraiyyə komiteti tərəfindən mənə mühəvvəl olunubdur. Ona binaən hər kim nə yol ilə bunlara və ümum əsirlərə köməklik etmək istəsə mənə rücu etməlidir.
Adres: İsmailiyyə binası, “Hümmət”in idarəsi, səhər saat 9-dan axşam saat 6-yadək. Xüsusi görüş üçün axşam saat 5-8-dək qəbul edirəm.
Doktor N.Nərimanov.
Telefon 37-34”.
Göründüyü kimi, Nərimanov Nargin cəzirəsindəki məhbusların taleyi məsələsinə ictimaiyyətin diqqətini cəlb etməklə yanaşı, əhalinin kütləvi halda onlara maddi və mənəvi yardım göstərməsinə günün ən vacib, təxirəsalınmaz vəzifəsi kimi baxırdı.
Nərimanovun bu yöndə təbliğatı və təşkilatçılıq fəaliyyəti böyük əks-səda doğurur, təsirsiz qalmırdı. Hətta türk əsirləri də Nərmanovun nəcib təşəbbüsünü, fədakarlığını təqdir edir, ona öz minnətdarlıqlarını bildirirdilər. Hafiz Feyzulla və Mustafa Həmdi “Hümmət” qəzetinin 1918-ci il 31 may tarixli sayında dərc etdikləri “Ərzi təşəkkür”ündə minnətdarlıq hissi ilə yazırdılar:
“Nargin adasında yaşayan əsirlər arasında, ana, ata, qohum və ev-eşiyindən ayrı düşmüş beşdən on beş yaşınadək türk uşaqlarının qiymətli həyatlarının məhv olmasını, istiqballarının təmini üçün şəfqətli bir ata kimi diqqəti-qəlbə malik olan Nəriman bəy cənablarının adada, uşaqlar arasında göz yaşları tökərək gəzdiyini, bu yetimlərin başlarını sığallayaraq “balalarım, sizi Bakıya aparacağam” deyə vədi ilə bu məsumların ahu zarlarını təskin etdiyini görüncə, ona dualar etdik… Son zamanlarda hadisə nəticəsində möhtərəm Nəriman bəy Nərimanovun idarəsinə alınması üçün getmişdik… Bir nəticə əldə edə bilməyib adaya qaytarıldığımızdan xəbərdar olan Nəriman bəy cənabları təkrar adadan şəhərə aparıb üçüncü dəfə tədrisata başladığımıza, onun əhəmiyyətinə minnətdar olduğumuzu və təşəkkürümüzü bildiririk…”.
Türklərin müharibədə düçar olduğu faciə ümummüsəlman dərdinə çevrilmişdi. “Qardaş köməyi”, “Türk əsirlərinə yardım komitəsi” , “Möhtaclara kömək”, “Bakı İslam Cəmiyyəti-Xeyriyyəsi”, “Müsəlman Qadınlarının Xeyriyyə Cəmiyyəti” və “Qırmızı Xaç Cəmiyyəti” cəbhə bölgələrində, hərbi düşərgələrdə köməksiz qalan uşaqlara, qadınlara, qocalara maddi, tibbi yardım etməklə və əsirləri həbsxanalardan qaçırıb vətənlərinə yola salmaqla məşğul olmağa başladı.
Hüseyn Cavid (“Hərb və fəlakət”, “Türk əsirləri”), Əli Nəzmi (“Arş irəli”), Əli Razi Yusifzadə (“Qonaqlara”), Əhməd Cavad (“Yazıq”), Ömər Faiq Nemanzadə (“Bən kiməm?”), Xəlil İbrahim (“Müharibə və qadınlar”), Rəşid Yusifzadə (“Ruhanilərimiz”), Sultan Məcid Qənizadə, eləcə də digər yazıçı və publisistlər müharibənin törətdiyi faciələrə, türk millətinin, günahsız insanların başına gətirilən müsibətlərə qarşı etiraz səslərini ucaldırdılar.
Bakı və Bakıətrafı kəndlərdə hamı müsəlman qardaşlarına kömək etməyə namus və şərəf işi kimi baxırdılar.
“Bakı Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti” milyonçuların maddi və mənəvi köməyi sayəsində məhbusları paltar, ərzaq, su ilə təmin edirdi. Cəmiyyətin üzvləri ictimaiyyətin arzusunu nəzərə alıb bütün əhalini ümumxalq işinə cəlb etmişdi. Onlar çayxanalarda, klublarda, evlərdə görüşlər təşkil edib ianə toplayırdılar.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin açdığı məktəbin müəllim və şagirdləri türk əsirlərinə yardım məqsədilə məktəbin iclas zalında 3 pərdəlik “Bədbəxt bala” dram əsərini səhnəyə qoymuşdular.
Cəmiyyət müsəlmanların maddi köməyi ilə Novruz bayramında nəşr etdiyi “Qardaş köməyi” qəzetinin satışından toplanan 1300 manata türk əsirlərinə dərman, tibbi ləvazimat və adyal alıb göndərmişdi.
1917-ci il aprelin 15-də Bakıda “İsmailiyyə” binasında Qafqaz müsəlmanlarının I qurultayı başlanmışdı. Rəyasət heyətində Əlimərdan bəy Topçubaşov, Nəriman bəy Nərimanov, Fətəli xan Xoyski, İbrahim bəy Heydərov, Nəsib bəy Yusifbəyov və Məhəmməd Həsən Hacinski əyləşmişdi. Zalda Türküstandan Dağıstana qədər ümum Qafqazın hər tərəfindən nümayəndələr vardı. Rusiyada təhsil alan azərbaycanlı tələbələr də iştirak edirdilər.
Tarixi qurultayda ictimai-siyasi vəziyyət və qarşıda duran vəzifələr müzakirə olunurdu.
Azərbaycanlı vətənpərvər gənclər ölkənin taleyi ilə ciddi maraqlanırdılar. Onlar “Qafqaz Müsəlman Tələbələri Cəmiyyəti” yaratmış, gizli fəaliyyətə keçmişdilər. İstiqlaliyyət təşnəsi olan gənclər milli orduya könüllü əsgər toplamağı və Nargin cəzirəsindəki hərbi əsirləri qaçırmağı qarşılarına məqsəd qoymuşdular.
Rusiyada ictimai-siyasi, iqtisadi böhran, ölkədə baş verən proseslər elə vəziyyət yaratmışdı ki, hərbi əsirlərin ciddi nəzarət altında saxlanması yetərli deyildi. Rusiyanın “fəhlə batalyonları” və həbs düşərgələrindən türk, alman və avstriyalı hərbçilər qaçıb Azərbaycana pənah gətirirdilər. Rusiya hakim dairələri ciddi axtarış-əməliyyat tədbirləri həyata keçirmək iqtidarında olmasa da, həbs düşərgələrindən əsirlərin qaçmasından narahat olur, inzibati idarələrə bu axının qabağını təcili almağı tapşırırdı. Xəfiyyələr hər yerdə vurnuxurdu, əldən-ayaqdan düşürdü.
Bakıda xeyriyyə cəmiyyətləri sahibkarların maddi və mənəvi köməyi sayəsində həbs düşərgələrindən əsirlərin qaçırılması, qayğı ilə qorunması, vətənlərinə yola salınması işini mütəşəkkil şəkildə təşkil etmişdi. Xəstə və yaralı əsirlər evlərdə müalicə ediləndən sonra o biri soydaşları kimi paltarları dəyişdirilir, saxta İran pasportu cibində arxayınca şəhər şəraiti ilə tanış olurdular. “İsmailiyyə” binası yaxınlığında xüsusi bir yeməkxanada “İran müsafirləri” hər gün çay içər, yemək yeyər, pul vermək bəhanəsi ilə kassaya yaxınlaşar, “verdiyi pulun qalığını” alırmış kimi kassirdən xərclik alardılar. Dükançılar türklərlə alver edərkən onlara qarşı qayğı ilə davranar, bəzən pul götürməzdilər.
***
1920-1921-ci illərdə Mustafa Kamal Paşa ilə Nəriman Nərimanov arasında “müxtəlif tarixlərdəki yazışma və məktublardakı söhbət, qarşılıqlı ortaq fikirlər” əsasında yaranmış dostluq münasibətləri sarsılmaz qardaşlıq əlaqələrinə çevrilmişdir.*
1920-ci ildə N.Nərimanovun “müstəqil sovet Azərbaycanına” Xalq Komissarları Sovetinin sədri kimi başçılıq etməsi Mustafa Kamalı məmnun etmişdi. O, Azərbaycanla dostluq əlaqələri qurmaq üçün tanınmış şair və diplomat Memduh Şevket Esendağı səfir göndərir. Bir ildən sonra Türkiyədə, Ankara şəhərində Azərbaycan səfirliyi açılarkən ilk səfir İbrahim Əbilovun dəvətəni qəbul edib açılışda şəxsən iştirak edən Mustafa Kamal Paşa “Azərbaycan bayrağını öz əlləri ilə qaldırır” və çıxış edərək deyir: “Milli hüdudumuz içində azad müstəqil yaşamaq istəyirik. Millətimiz bu istəyimizin qardaş Azərbaycan xalqı və hökuməti tərəfindən dəstəkləndiyi üçün böyük qürur hissi duyur. Türkiyə və Anadolu türkləri azərbaycanlı qardaşlarının onlara bəslədikləri xoş və gözəl duyğulara böyük dəyər verirlər. Yaşasın Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığı”. (Hüseyn Adıgözəl “Atatürk, Nərimanov və Türk Qurtuluş Savaşı”. “Respublika” qəzeti 19 iyul, 2019-cu il).
Türkiyə-Azərbaycan dostluq münasibətləri Mustafa Kamal Atatürkün ölkədə Türk Qurtuluş Savaşı apardığı dövrə təsadüf edirdi. Türk tədqiqatçısı Hüseyn Adıgözəlin araşdırmalarına görə, Mustafa Kamal Paşa “Qərbin böyük güclərinin düşməni olan Sovetlər Birliyindən imperializmə qarşı savaşmaq üçün dəstək və yardım” almaq niyyəti ilə Moskvaya göndərdiyi nümayəndə heyəti “heç kimsə ilə görüşmədən geri dönmək məcburiyətində qalır”. Hakim rəsmi dairələr Türkiyə nümayəndə heyətini qəbul etmir.
Moskvanın etinasızlığı N.Nərimanovun inandığı prinsip və qanunlara zidd idi. Yenicə uyuşmaqda olan “son dərəcə gərəkli və önəmli” diplomatik münasibətə son qoyula bilərdi.
Hüseyn Adıgözəlin dediyi kimi, N.Nərimanov Türk Qurtuluş savaşının uğurla, qalibiyyətlə başa çatmasının Şərq xalqları üçün yaxşı bir örnək olacağını düşünürdü”.
Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 1921-ci il fevralın əvvəlində Moskvaya göndərdiyi nümayəndə heyəti Mustafa Kamal Atatürkün tövsiyəsi ilə əvvəlcə Bakıda N.Nərimanovun dəvətində olması təsadüfi deyildi. Nərimanov Leninə məktub yazıb Behbud Şahtaxtinskini də Türk nümayəndə heyəti ilə Moskvaya göndərir. Lenin tutarlı arqumentlərlə yazılmış N.Nərimanovun məktubunu 1921-ci il fevralın 19-da Mərkəzi Komitənin üzvləri ilə də tanış edir. N.Nərimanov məktubun bir yerində Leninə yazırdı: “Erməni məsələsi türklər üçün ölüm-qalım məsələsidir. Bu məsələdə Türklərin yanında yer almasanız, bütün Şərq xalqlarını itirə bilərik və Azərbaycanı əldə saxlamaq mümkün olmaz! (“Respublika” qəzeti, 10 iyul 2019-cu il).
Hadisənin axarından göründüyü kimi, gözlənilən nəticədən anlaşılır ki, Lenin xarici işlər naziri ermənipərəst Çiçeçrin kimi düşünən, türk heyətini soyuq qarşılayan və təkliflərini diqqətə almayan rəhbərlərin münasibətəlrini nəzərə almadan Nərimanovun məktubundakı xəbərdarlıqlarına diqqət yetirmiş, “tərəflər arasındakı anlaşmanın gərəkli olması qənaətinə gəlmişdir”.
Ona görə də Türkiyə nümayəndə heyətinin Rusiya Federasiyası ilə anlaşmasında uğur əldə edilir: “Türkiyə bir milyon qızıl pul borc alır. Naxçıvanın Azərbaycanın tərkibində qalması razılaşdırılır. Rusiya Federasiyası ilə Türkiyə ortaq düşmənləri İngiltərəyə qarşı hər məsələdə iş birliyində olmağı qərarlaşdırırlar”.
N.Nərimanov Türkiyənin ağır durumunda onun böyük bir dövlət tərəfindən dəstəklənməsinə nail olur.
Hüseyn Adıgözəl yazır: “Ankara hökumətinin Sovet İttifaqı tərəfindən tanınması beynəlxalq siyasi müstəvidə çox önəmli hadisə idi. Bu uğurun memarlarından biri, heç şübhə yoxdur ki, o dönəmdə Azərbaycan Şura hökumətinin başçısı Nəriman Nərimanov idi”.
Türkiyə ordusunun Qurtuluş Savaşında işğalçı qoşunlarına vurduğu zərbələr Azərbaycanda böyük sevinclə qarşılanırdı. N.Nərimanovun tapşırığı ilə Azərbaycanın xarici işlər komissarı Davud Hüseynov Türk xalqını, Türkiyə Böyük Millət Məclisini və onun rəhbəri Mustafa Kamal Paşanı Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası və Azərbaycan xalqı adından təbrik edir. Bu münasibətlə 1921-ci il may ayının ortalarından hər ay Azərbaycan hökuməti Türkiyəyə 62 sistern neft və üç vaqon kerosin göndərməyi qərara almışdı.
…1922-ci ilin iyul ayına qədər 9 min tondan çox kerosin və 350 ton benzin göndərilmişdir. 1921-ci il martın 17-də Türkiyənin səfiri Memduh Şovkət bəy Mustafa Kamal Paşanın təqdim etdiyi məktuba əsasən N.Nərimanov “hökumət üzvlərindən bəzilərinin qarşı çıxmasına rəğmən” dərhal xəzinədə olan 500 kilo qızılı Ankaraya göndərdi. Əlavə də 30 sistern neft, iki sistern benzin və 8 sistern mədən yağı göndərdi.
1921-ci il martın 23-də Mustafa Kamal Paşaya cavab məktubunda Türk ordusunun zəfərini təbrik etdikdən sonra ona səmimiyyətlə yazırdı: “Paşam, Türk millətində bir ənənə vardır, qardaş qardaşa borc verməz, qardaş qardaşın hər çətin durumunda əlindən tutar. Biz qardaş xalqıq, hər zaman və hər şərtlər altında bir-birimizin əlindən tutacağıq. Bu gün etdiklərimiz bir qardaşın qardaşına etdiklərindən başqa bir şey deyildir” (Doğan Avcıoğlu. “Milli Qurtuluş tarixi” III-cild, səh. 438. Sitat Hüseyn Adıgözəlin məqaləsindən götürülmüşdür).
Tədqiqatçı alim Hüseyn Adıgözəl dediyi kimi: “Tarixi mənbə və qaynaqlar təsdiq edir ki, Nərimanov Azərbaycan Dövlətinin başında qaldığı iki il boyunca Moskvaya bağlı olmasına baxmayaraq, müstəqil dövlət başçısı kimi hərəkət edərək, Türkiyə hökuməti ilə olan əlaqələri daha yüksək ölçü və miqyaslara daşımış və hər şeydən önəmlisi, çox çətin durumda olan Anadoludakı qardaşlarına dövlətinin bütün imkanlarını səfərbər edərək, heç kimsədən çəkinmədən əlindən gələn hər cür yardım etmişdir. Bütün bunlar sənəd və mənbələrdə öz əksini tapsa da, tarixi dəyərini almamışdır”.
Həqiqətən də, 1970-ci ilədək Sovetlər Birliyində belə olmuşdur. Ümummilli lider Heydər Əliyev böyük Nəriman Nərimanov adının, fəaliyyətinin, ədəbi irsinin millətin salnaməsində mövqeyini, tarixi dəyərini qiymətləndirməyə nail oldu, həqiqəti barpa etdi. Bakının ən görkəmli yerində onun əzəmətli heykəlini ucaltdı. Beləliklə, xalqın böyük oğlu Nəriman Nərimanovun əbədiyaşarlıq haqqının təməli qoyuldu. Şükürlər olsun!…
Teymur ƏhmƏdov.

*Məqalə Hüseyn Adıgözəlin tədqiqatı əsasında yazılmışdır. Hörmətli həmkarıma təşəkkür edirəm – Müəllif.

Mənbə:http://respublica-news.az

Günel EYVAZLI.”Amazon ruhu – Əzizə Cəfərzadə…”

Azərbaycan qadını silsiləsindən birinci yazı

Hər bir yazıçının əsərlərində yüz qat obraz çəkisi, təsvir arealı olsa belə, söyləmək istədiyi konkret mesaj olur. Əzizə Cəfərzadə yaradıcılığında da görəcək, duyulacaq qədər bu mesajı hiss etmək mümkündür. Bəli, üst qatda həmişə ümumi vətən, dil, ərazi, adət və ənənə sayğısı duyulur. Seçilən tarixi şəxsiyyətlərin əsərlərə gəlməsi də təsadüfi olmur. Əlbəttə, Şah İsmayıl Xətainin tarixin qoynundan qopub ədəbi, bədii personaja çevrilməsində Əzizə Cəfərzadənin əsas məqsədi təriqət ayrı-seçkiliyinin gətirdiyi fəsadları abartmaq, karma qanununu oxucunun anlayacağı tərzdə başa salmaq, eyni zamanda vahid dövlət anlayışının vacibliyini vurğulamaqdırsa, digər tərəfdən bütün obrazların başı üzərində daimi bir ruh dolaşımını hiss etmək mümkündür. Bu ruh qüdrətli, əyilməz, idraklı, müdrik qadın ruhudur.

Doğrudur, yaradıcılıqda şəxsiyyət faktorunun önəmi kölgədə qalsa da, əsas istedadın olub-olmaması qəbul edilsə də, amma bir gerçəklik vardır ki, ondan qaçmaq mümkün deyil.

Biz bədii əsərlər vasitəsilə asanlıqla qələm adamının psixoloji durumunu aça bilərik. Bünövrəsində bitkinlik, bütövlük olmayan şəxsin cümlələri də qırıq-qırıq olacaq. Oxucu olaraq şəxsin yazdığı mətnlərdə xaotik durumla da üz-üzə qala bilərik. Belə anlarda anlamarıq ki, bu qırıq fikirlərlə müəllif nə demək istəyir axı. Nəyi bildirmək istəyir, nəyə eyham vurur, mesajı nədir, bilmərik. Çünki natamam kompleksiyada mövcud olan şəxslər tam fikir yaradıcısı ola bilmir. Bu, faktdır. Şəxsən mən dəfələrlə bədii mətnlərilə tanış olduğum insanların şəxsiyyətinə də diqqət ayıranda bunun fərqinə varıram. Mütləq mətnlə müəllif arasında paralel mövcud olur. Mətn müəllifin daxilindən keçirdiyi aləmin inikasıdır. Bu daxili aləmdə şəxsiyyət faktoru, yaradıcılıq, istedad qovuşuğunda əgər harmoniya varsa, fundamental əsərlər ərsəyə gələ bilir. Əgər müəllifin daxili aləmi labirintdən ibarətdirsə, fikirlərində dağınıqlıq, xüsusiyyətində ziddiyyət mövcuddursa, düşüncələr çirklənmiş şəkildə cümləyə, mətnə çevriləcək. Həmin mətnlərlə tanış olduğumuzda özümüzdən qeyri-iradi qıcığın yaranmasını da hiss edə bilərik. Mətn oxucuda dolaşıqlıq, çıxılmazlıq hissini verirsə, qaranlığa sürükləyirsə, demək ki, artıq oxucu müəllifin ruh halına daxil olub. Oxucu buradan real həyata ya yazıçının insafına görə sağ-salamat keçid edəcək, ya da Homerin Odisseyi kimi qaranlıq dünyanın əcaib məxluqları arasında çarpışmalı olacaq. Bir sözlə, xarakter mütləq şəkildə yazılarda özünü göstərə bilir.

Mənim üçün Əzizə Cəfərzadə yaradıcılığı da bu baxımdan çox diqqətəlayiq mərtəbədədir. Öncə əsərlərdə ruhumun səsinə cavab verən qadınla üz-üzə qalıram, sonrakı mərhələdə isə müəllif yazı priyomlarını açmaqla tarixin, ədəbiyyatın qovuşuğunda bədii əsərlərin yaranması məharətini yazıçı olaraq öyrənə bilirəm.

Əzizə Cəfərzadə yaradıcılığında Amazon qadın ruhu istənilən situasiyada özünü büruzə verir. Tarix, ədəbi olayların fövqündə adıçəkilən qadın obrazlarını ümumi bir xətt birləşdirir. Onlar müdrik, düşüncəli, idrakı yetkin olan, xarakteri görünən qadınlardır. Sərtdirlər – Afina Pallada kimi, müstəqildirlər, cəsarətlidirlər. Amma bir o qədər də zərifdirlər, gözəldirlər. Bu qadınlarda kişilərə xas intellekt nə qədər hiss olunursa, amma qadına xas xüsusiyyətlər də müəllif tərəfindən unudulmur. Dahi Nizami Gəncəvinin “Erkəksiz yaşayan bu dişi ceyran / Gözəldi, göyçəkdi erkək tovuzdan… Xoşsöhbət, ürəyi saf, mətanətli / Bir pəri əndamlı, xoş təbiətli” kimi təsvir etdiyi Bərdə hökmdarı Nüşabəni ideal qadın obrazı olaraq Əzizə Cəfərzadə yaradıcılığında da görə bilirik.

“Bakı-1501” tarixi romanında əsas vurğu nə qədər Şah İsmayıl Xətai obrazı üzərinə düşürsə, yaradılan qadın obrazları da kölgədə olurmuş kimi yaradılmır, romanı zənginləşdirmək üçün paralel xətt olaraq işlənmir. Müəllifin həssascasına yaratdığı qadın surətləri siyasi missiyanın, situasiyanın, taleyüklü məsələlərin öhdəsindən məharətlə gəlməyi bacarır.

Əsərin kulminasiya nöqtəsi sayıla biləcək Şah İsmayıl və Qazi bəyin həyat yoldaşının qılınc savaşı səhnəsi məharətlə işlənib. Qarşısındakının qadın olmasından xəbərsiz olan İsmayıl bir kişiylə döyüşürmüş kimi qılınca sarılır. Həyat yoldaşının qiyafəsini geyinən, vətəninin ağır durumda olduğunu dərk edərək mübarizəyə qatılan Sultanbəyim heç tərəddüd etmədən İsmayılı üzbəüz döyüşə dəvət edir. Biz Sultanbəyim timsalında “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında özünə ədəbi yer tutan qadınları görmüş oluruq. Nizami Gəncəvi yaradıcılığında təsvir edilən Nüşabələri, Şirinləri, Fitnələri görmüş oluruq. Qılınc savaşında İsmayıla qalib gələn Sultanxanım son anda ana mərhəməti ilə rəqibini əfv edir. Halbuki, döyüşə qədər biz Bibixanımın necə Sultanxanıma çevrilməsini müşahidə etmişdik. Adi rəiyyət qızının saraya gəldikdən sonra necə dəyişməsi prosesi bizim gözümüz önündə baş verir. Məleykə tərəfindən saray qadınlarına qarışmayacağı təqdirdə saraya gətirilən Bibixanım sevdiyi kişinin yardımıyla əli qılınclı, yazmağı bacaran birinə – sözükeçən, müdrik, cəld, cəsarətli Sultanxanıma çevrilə bilir. Bernard Şounun “Piqmalion” pyesində adi gülsatan qızın ali düşüncə sahibinə çevrildiyini gördüyümüzdən fərqli olaraq, bu hadisədə sadəliyin, dayanıqlı, düzgün tərbiyənin olduğu təqdirdə əlavə elementlərlə – yazmağı, oxumağı öyrənməklə, sonrakı mərhələdə at çapmağı, qılınc oynatmağı öyrənməklə əlavə zənginlik qazanan qadın obrazını görürük. Bu, Azərbaycan qadını nümunəsidir. O nümunə ki, hal-hazırda yaddaş bazamızdan uzaqlaşmaqdadır. O nümunə ki, az hallarda cəmiyyətimizdə rast gəlinəndir. O nümunə ki, məhz Əzizə Cəfərzadə timsalında yaddaş kartı olaraq xatırlana bilər.

Hal-hazırda mahiyyətindən uzaqlaşan feminizm termini bundan öncə, indiki mahiyyətindən fərqli olaraq daha saf və daha gözəl mahiyyəti ehtiva edirdi. Elə bu səbəbdən termin artıq öz ideal çəkisini itirdiyi üçün Əzizə Cəfərzadə yaradıcılığına və yaxud Nizami Gəncəvi ruhuna feministik ab-hava deməkdən bir az çəkinirəm. Amma istənilən halda Əzizə Cəfərzadə yaradıcılığında qadına pərəstişin, Azərbaycan qadınını ən gözəl rənglərlə təsvir etmənin ucalığını görə bilərik.

Əlbəttə, Naxçıvanın qadın hökmdarına həsr olunmuş “Cəlaliyyə”, “Zərrintac Tahirə” kimi romanların müəllif tərəfindən yaradılması təsadüfi deyil. “Zərrintac Tahirə” romanının ön sözündə “Hörmətli oxucum! İstəyirəm biləsən ki, məqsədim babiliyin tarixi və ya babiliyin islamiyyət, xüsusən şiəliyə qarşı mübarizə tarixini göstərmək olmamışdır. Materialları oxuduqca məni cəlb edən bu hərəkata qoşulan bir çox insanın, hər şeydən əvvəl, Cənubda yaşayan azəri türklərinin azadlıq, istiqlaliyyət uğrunda mübarizə əzmi, bu vuruşmalarda nəinki oğulların, hətta Rüstəmə, Qürrətüleyn kimi cəngavər qızların cürəti, yenilməzliyi olub…” sözləri fikrimizi bir daha təsdiqləyir. Bu qadınlar ad, titul, bölgə baxımından yazıçı tərəfindən fərqli yaradılmağa çalışılsa da, ümumi xarakter baxımından heç də fərqli deyillər. Bir sözlə, yazıçı bu mükəmməl havanı oxucuya məharətlə ötürə bilir.

Əzizə Cəfərzadə əsərlərinin dili folklor çaları ilə olduqca zəngindir. Yox, bu dil əyalət dilini xatırlatmır, məzhəkə naminə işlədilmir. Və yaxud son zamanların yaranmış əsərlərində əyalət deyibən olduqca dialektik dilə müraciət edilməyib. Qətiyyən. Biz Cəfərzadə əsərlərini oxuyarkən yaddaşımızın unudulmuş nöqtələrinin oyanışını hiss edirik. Unudulmuş terminləri, geyim mədəniyyətinə aid çalarları, müraciətlərin fərqli notlarını, gündəlik həyatın o zamankı halını rahatcana beynimizdə canlandıra bilirik. Bəlkə də bizim – müasir yazarların ən böyük qüsuru əsərlərimizdə Azərbaycan insanından uzaqlaşmağımızdır. Azərbaycan insanı dedikdə isə əyalət üzərinə qaçıb primitiv biçimli obrazları yazıya gətirməyimiz anlaşılmamalıdır. Əzizə Cəfərzadə daha aristokratik fikir adamlarını bədii əsərlərinə dəvət edirdi. Onlar şairlər, rəssamlar, ictimai xadimlər, vətənsevərlərdilər.

Onun əsərlərində yaradılan Azərbaycan mühiti lokal, məhdud, aləmlərdən təcrid olunmuş şəkildə görünmür. Nəfəs alma genişliyi qədər yazıçı milli kimliyə arxalanaraq, öz qiymətini bilərək, cəmiyyətin, düşüncənin, həyata baxışın qüsurlarını da göstərib tarixin cızığından çıxmamaq şərtilə Azərbaycan mühitini pafosdan uzaq, adi, sadə və dəyərli təsvir etməyi bacarır. Azərbaycan insanının ali düşüncəsini, həm də primitiv həyat baxışını da qələmə almaqdan çəkinməyib. Qüsurları ana kimi, müdrikcəsinə göstərməyi bacarıb. Hətta həll yollarını da söyləməyi unutmayıb.

“Aləmdə səsim var mənim” romanı ilə yazıçı təkcə Seyid Əzim Şirvani portretini yaratmır. Eyni zamanda cəmiyyətin dar düşüncəsinə, Sonakimilərin daima dışlanmasına, həzzin, zövqün hardasa, heç kimə məlum olmayan uzaq cənnətlərdə olmasının “niyə”liyinə diqqət çəkməyi bacarıb. Şeir məclisində ilk dəfə qadınları üzüaçıq görən Seyid Əzim Sonanın rəqsi qarşısında bihuş olur. Həmin anda “niyə”lər onun iç dünyasını alt-üst edir. Və yaxud rus rəssamının yaratdığı canlı həyat təsvirlərini görən şair “Ya Rəbbi, bəs nə üçün bizə rəsm etmək, insan surətini canlandırmaq qadağan olub. Niyə bizim mollalar deyir ki, guya sən, ey böyük xaliq, çəkilən hər bir rəsm üçün o haqq dünyada çəkən rəssamdan can istəyəcək, çəkdiyi surəti canlandırmağı tələb edəcəksən… Kərəminə şükür, Xudaya, nə üçün bizim bədbəxt müsəlmana dünyanın ən gözəl nemətləri qadağan olunub?” – deyir.

Ana obrazı qadın obrazının üst mərhələsi kimi Əzizə Cəfərzadə yaradıcılığında daha baş mərhələdədir. “Bakı-1501” romanında Şah İsmayıl və Sultanxanım əhvalatı kimi, “Zərrintac Tahirə” romanında ana Bədrünnisan və Zərrintac arasında olan dialoqda ana həssaslığını bütün çılpaqlığıyla hiss edə bilərik. Bütün bu həssaslığa rəğmən yazıçı Zərrintac obrazı vasitəsilə qadın həqiqətini də vurğulamağı unutmur: “Ana, canım ana! Axı sən məni başa düşürsən. Sən axı bilirsən ki, sənin tərbiyənlə, atamın öyüdü, təlimilə böyüyən adam heç vaxt pis iş tutmaz, heç kəsi pis yola çağırmaz… Bu bədbəxtlər bizim bacılarımızdır. Niyə gərək ata evində ata-qardaş, ər evində ər, qayın, qayınata, özünün doğub böyütdüyü oğul onun başının ağası olsun? Qadın istəsə çadra içində də, dar divarlar arasında da pis iş tutar. İstəməsə – bir ordu ona sahiblənə bilməz. Nəfsini udar, boğular, yerlərdə ölüsü qalar – təslim olmaz!”.

Düşünürəm ki, hər bir yazıçının konkret ədəbiyyat missiyası mövcuddur. Bəli, sıradan biri kimi ədəbiyyat sərgisindən ötüb keçənlər də var. Bəlkə də indi onlar daha parlaq və daha görünəndirlər. Olsun. Bəs sabah xatırlanacaqlarmı? Sual budur.

Həqiqi ədəbiyyatdan, həqiqi ədəbiyyat xidmətindən danışınca gözlərimiz önündə konkret imzalar sıralanır. Kimisi avamlığımızı çılpaqlığı ilə bizə qandırmaq üçün, kimisi “Əkinçi” adına jurnalistika torpağına toxum səpmək üçün, kimisi dramaturgiya, opera, kino, teatr sənəti adına iş görmək üçün ədəbiyyat meydanında yaratdılar, insan kimi yaşadılar və getdilər. Qara torpağa çevriləndən sonra bütün titullar “yox”a çevrilir. Yerdə əlahəzrət söz qalır. Yaratdınmı, yazıya ala bildinmi, bacardınmı? Əgər bacardınsa, söz xatirinə deyil, ədəbi missiya xatirinə yazdınsa, deyilməli kəlməni vaxtında, zamanında deyə bildinsə, xatırlanacaqsan. Yaşadığın dövrdə çarmıxa çəkilsən belə, “göylərə çəkilib” deyib də əbədiyaşara çevriləcəksən. Bu baxımdan Əzizə Cəfərzadə yaradıcı işığına yaxın olunca əski kultun, yaddan çıxmış adətlərin, unudulmuş xarakterlərin ilkin hüceyrəsini, nüvəsini tapmış olursan. O başlanğıc Azərbaycan insanı önünə şəxsiyyət vəsiqəsi olaraq qoyulur. Bizə kimliyimizi xatırladır.

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

AZƏRBAYCAN-QIRĞIZ ƏDƏBİ ƏLAQƏLƏRİNDƏ YENİ SƏHİFƏ MİLLƏT VƏKİLİNİN DƏVƏTİ İLƏ RESPUBLİKAMIZA GƏLƏN QIRĞIZ YAZARLARI BAKIDAN MƏMNUN AYRILMIŞLAR

https://b.radikal.ru/b12/1907/3a/562a28d06a26.jpg

https://a.radikal.ru/a29/1907/c7/6779d068488d.jpg

https://d.radikal.ru/d13/1907/bc/28f7df94f4ed.jpg

https://d.radikal.ru/d10/1907/3b/903f5ed4ed4e.jpg

https://a.radikal.ru/a15/1907/cc/e4b03e3091f9.jpg

https://a.radikal.ru/a43/1907/11/73ff9795270d.jpg

https://d.radikal.ru/d05/1907/79/6b1da2b85d89.jpg

https://a.radikal.ru/a42/1907/09/0b08311e433e.jpg

https://a.radikal.ru/a11/1907/f1/9381bd8e0652.jpg

https://a.radikal.ru/a10/1907/dc/7145e42f1306.jpg

https://c.radikal.ru/c15/1907/65/7889496a8597.jpg

https://a.radikal.ru/a12/1907/06/8f0c9e80f94a.jpg

https://b.radikal.ru/b24/1907/b3/74c27e2104d9.jpg

Milli Məclisin üzvü, dr.Cavanşir Feyziyevin rəhbəri olduğu layihə çərçivəsində nəşr olun­muş “Gənc Qırğız şeiri antologiyası”, 14 qırğız yazarının iştirakı ilə Bakıda ictimaiyyətə təqdim edilib. Bir sıra başqa tədbir və görüşlərin daxil olduğu maraqlı proqram əsasında respublikamıza səfər etmiş Qırğız nümayəndə heyəti Azərbaycandan zəngin təəssüratlarla ayrılıb. Qardaş ölkə yazarları Qırğız Mili Yazıçılar Birliyinin və özlərinin sosial media hesablarında Azərbaycan təəssüratlarını paylaşmaqda, burada keçirdikləri günləri həyatlarının ən yaddaqalan günləri kimi dəyərləndirməkdədirlər.
Qırğız Milli Yazıçılar Birliyinin (QMYB) başqanı Nurlan Kalıbekovun başçılıq etdiyi, qardaş ölkənin istedadlı yeni nəsil yazarlarının daxil olduğu heyət, Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi mənsublarının müşayiəti ilə Fəxri Xiyaban, Şəhidlər Xiyabanı və Türk Şəhidliyini ziyarət edib, muzeylərə baş çəkib, Bakı və Sumqayıtın görməli yerləri ilə tanış olublar.
Beynəlxalq Mətbuat Mərkəzində “üç əsrin qəzeti” fəxri ünvanını daşıyan tarixi “Kaspi” qəzetinin kollektivi ilə Azərbaycan Milli Mətbuat Günündə görüşən qardaş ölkə yazarları, Azərbaycanlı həmkarları ilə Azərbaycan-Qırğız ədəbi əlaqələrinin dünəni, bugünü və sabahı, habelə “Gənc Qırğız şeiri antologiyası” üzərinə fikir mübadiləsi aparıblar.
Tədbiri giriş sözü ilə açan Atatürk Mərkəzinin şöbə müdiri, sözügedən antologiyanın baş redaktoru Əkbər Qoşalı antologiya, ümumən Azərbaycan-Qırğız ədəbi əlaqələri barədə danışıb. “Bu antologiyada müstəqillik dövrü Qırğız şeirinin 35 gənc nümayəndəsinin şeirləri toplanıb. Bir neçə aydınımız bu kitaba rəy, məsləhətçi və “ön söz” müəllifi kimi öz töhfələrini verib. Həmçinin Azərbaycanın Qırğız Respublikasındakı səfiri Hidayət Orucovun, Millət vəkili Cavanşir Feyziyevin və Qırğız Respublikasının Mədəniyyət, İnformasiya və Turizm naziri Azamat Jamankulovun ürək sözləri antologiyanın girişində yer alıb.
Bu görüş həm də Qırğız-Azərbaycan ədəbi əlaqələri ilə yanaşı, ədəbi qurumlar arasında da yeni bir əməkdaşlıq yaradacaq. Qardaş ölkə ilə Azərbaycan arasında olan əlaqələrin köklü keçmişi var; biz eyni kökdən gəlirik. Sovet dövründə bir-birimizə daha yaxın olmuşuq, müstəqilliyin ilk illərində əlaqələrimiz bir qədər zəiflədi, amma son illərdə bu əlaqələr ortaq türk qurumları, eyni zamanda, “Kaspi” qəzetinin nüfuzlu nəşrləri sayəsində yeni bir mərhələyə keçdi”.
Tədbirdə çıxış edən “Kaspi” qəzetinin təsisçisi, filologiya elmləri doktoru Sona Vəliyeva qeyd etib ki, hər bir türksoylu xalqın nümayəndəsi üçün Azərbaycan həm də onun ikinci vətənidir: “Biz eyni ruhun daşıyıcılarıyıq, eyni kökdən gələn xalqlarıq. Bununla da qürur duyuruq ki, biz kök etibarı ilə türkük, eyni zamanda, Yer üzündə ilk dəfə Tanrının səsini eşidən türkün övladlarıyıq. Bu gün qarşımızda çox qiymətli kitab var. Bu şeir antologiyasında gənc qırğız şairlərinin şeirləri toplanıb. Şeirləri oxuduqca mənə çox təsir etdi”.
Xanım Vəliyeva kitabın ərsəyə gəlməsində əməyi olan hər kəsə təşəkkürünü bildirib.
Antologiyanın çox mühüm bir nəşr olduğunu bildirən Qırğız Milli Yazıçılar Birliyinin başqanı Nurlan Kalıbekov əlavə edib ki, qırğız ədəbiyyatı dünyaya Çingiz Aytmatov kimi ədib bəxş edib. Azərbaycanın da görkəmli yazıçılarının, şairlərinin olduğunu söyləyən qonaq, ədiblərimizin əsərlərinin qırğız dilinə daha çox çevrilməsinin vacibliyini söyləyib.
O, Qırğız şairlərinin Azərbaycanda təbliğ olunmasının yaxşı və artıq gerçəkləşmiş bir ideya olduğunu diqqətə çatdırıb. Bildirib ki, yaşadığımız qloballaşma dövründə bir-birimizlə dost olmağımız çox vacibdir.
Daha sonra QMYB başqanı Nurlan Kalıbekov Birliyin nüfuzlu “Qızıl qələm” ali media mükafatını Sona Vəliyevaya təqdim edib. S.Vəliyeva “öz yaradıcılığımla bu qələmə layiq olmağa çalışacağam” – deyə bildirib. O, “Kaspi” qəzeti adından iki ölkənin müştərək duyğularını əks etdirən ornamentlərlə süslənmiş xalçanı Nurlan Kalıbekova təqdim edib.
***
Azərbaycan Yazıçılar Birliyində (AYB) keçirilən görüşdə AYB sədrinin katibi, Xalq yazıçısı Çingiz Abdullayev qardaş ölkə yazarları ilə görüşdən məmnunluğunu ifadə edərək, qırğız ədibləri ilə bağlı xatirələrini danışıb, qırğız gənc yazarlarını maraqlandıran suallara cavab verib.
QMYB başqanı Nurlan Kalıbekov isə AYB və DGTYB ilə memorandum imzalamaq istəyini ifadə edərək, qardaşlıq duyğularının ədəbi qurumlar arasında həm də hüquqi sənədlərlə möhkəmlənməsinin ümumi işin xeyrinə olacağına inamını ifadə edib.
Sonra qarşılıqlı hədiyyə mübadiləsi olub, Xalq yazıçısı qırğız və rus dillərində çıxmış kitablarını qardaş ölkə yazarlarına hədiyyə edib.
***
Qırğız yazarları Azərbaycana səfərin növbəti işçi günü Millət vəkili Cavanşir Feyziyevin təşkilatçılığı ilə Milli Məclisdə olublar. Azərbaycan parlamentinin tarixi, iş prinsipi barədə qonaqlara ətraflı bilgi verilib, onları maraqlandıran suallar cavablandırılib, xatirə şəkilləri çəkilib. Ardınca qloballaşan dünyada Azərbaycan-Qırğız mədəni əlaqələri ətrafında müzakirə aparılıb. Millət vəkili dr.Cavanşir Feyziyevin moderatoru və məruzəçisi olduğu “Dəyirmi masa”da TürkPA baş katibi Altınbek Mamayusupov, QMYB başqanı Nurlan Kalıbekov, Atatürk Mərkəzinin şöbə ümdiri Əkbər Qoşalı, DGTYB Qırğız təmsilçisi Altınbek İsmail, Sumqayıt Poeziya Evinin direktoru, şair-tərcüməçi İbrahim İlyaslı, müvəqqəti olaraq Mingəçevirdə yerləşən, Milli Qəhrəman Şahlar Şükürov adına Kəlbəcər 35 saylı tam orta məktəbin direktoru, şair-publisist Elşən Əzim və başqaları çıxış ediblər.
Nurlan Kalıbekov Azərbaycan-Qırğız ədəbi-mədəni əlaqələrinin inkişafında xidmətlərinə görə Millət vəkili Cavanşir Feyziyevə QMYB-nin “Xidmətlərə görə” medalını təqdim edib.
Millət vəkili də öz növbəsində qırğız heyətinin hər bir üzvünə adlı “Təşəkkür plaketi” və Azərbaycan ornamentləri ilə süslənmiş qiymətli hədiyyələr təqdim edib.
Sonra Qırğız Respublikasının Azərbaycandakı müvəqqəti işlər vəkili Bakıt Yusupovun, TürkPA baş katibi Altınbek Mamayusupovun iştirakı ilə qonaqların şərəfinə Milli Məclisdə nahar təşkil edilib.
***
“Gənc Qırğız şeiri antologiyası”nın geniş təqdimatı 23 iyulda, rəsmi şəxslərin, türko­loq­ların, şair və yazıçıların, QHT və KİV təmsilçilərinin iştirakı ilə Azər­baycanda ATATÜRK Mərkəzində baş tutub.
Mərkəzin şöbə müdiri Əkbər Qoşalı, təqdimatı keçirilən antologiyanın layihə rəhbəri Mil­lət vəkili dr.Cavanşir Feyziyev, QMYB başqanı Nurlan Kalıbekov, Mərkəzi qərargahı Nur­sultan şəhərində yerləşən Xalqlararası Türk Akademiyasının (TVESKO) nümayəndəsi Füzuli Məcidli, AYB-nin katibi Rəşad Məcid, Yunus Əmrə İnstitutu Bakı Türk Kültür Mərkəzinin təhsil koordinatoru Əli İhsan Çevik, Saxa (Yakutiya) Respublikasındakı Azər­baycan diaspor təşkilatının icraçı katibi Rahib Süleyman, dos.dr.Təranə Turan Rəhimli, dos.dr.Pərvanə Məmmədli, yazıçı-publisist Varis, Qırğız əsilli Azərbaycan vətəndaşı Elza Piri, eləcə də, Qırğız yazarları– Altınbek İsmail (Qırğız-Türkiyə MANAS Universiteti Qırğızca Koor­di­natoru, DGTYB Qırğız təmsilçisi), Jıldızbek Tursunbay (MANAS Radiosu Mədəniyyət proqramı redaktoru, “Nurborbor” Yaradıcı Gənclər Akademiyasının üzvü), Maksat Canqazi (“5-ci Kanal” Dövlət Televizyasının aparıcısı, “Nurborbor”un üzvü), Altınay Ormotay (“Kaganat” və “MezgilNews” saytlarının redaktoru, QMYB-nin üzvü), Venera Akmat (QMYB-nin üzvü), Kıyal Taci (Baken Kıdıkeyeva ad. Gənclər Teatrı Mədəniyyət bölümü başqanı, “Nurborbor”un üzvü), Bekbolot Saribay (“Super.Kg” bilgi portalının redaktoru, “Nurborbor”un üzvü), Bekmurat Keldibay (“Oş şamı” qəzetinin əməkdaşı, “Ciger” Ədə­biyyat Klubunun üzvü), Rıskül İzat (“Min Türkün” dərgisinin redaktoru, Canı Tolkun Ədə­biyyat Klubunun üzvü), Çolpon Orozali (QMYB başqan assistenti, “Nurborbor”un üzvü), Narsulu Qurqubay (QMYB-nin üzvü), Nuriza Ömürbay (QMYB-nin üzvü), Kamçıbek Uzakbayoğlu (“Ciger” Ədəbiyyat Klubunun üzvü) və b. çıxış ediblər.
Təqdimatda qardaş ölkələrin ədəbiyyat təsərrüfatları arasında yaxınlaşma üçün görülməli işlər, mövcud durum, problemlər və perspektivlər barədə danışılıb, təqdim olunan antologiyanın bu bağlamda oynadığı rol vurğulanıb, Bişkekdə Azərbaycanla bağlı yeni nəşrlərin planlaşdırılması təklif olunub.
Sonra QMYB başqanı Nurlan Kalıbekov “Gənc Qırğız şeiri antologiyası”nın hazırlan­masında iştirak edən Azərbaycanlı yazarlara Birliyin mükafatlarını, “Fəxri fərman”larını təq­dim edib.
Həmin gün Sumqayıta gələn qırğız nümayəndə heyəti ilə Əli Kərim adına Poeziya Evində görüş olub; qardaş ölkələr arasında ədəbi əməkdaşlığın yeni üfüqləri barəsində fikir mübadiləsi aparılıb.
***
İyulun 24-də Azərbaycanın Mədəniyyət naziri Əbülfəs Qarayev QMYB başqanı Nurlan Kalıbekovun başçılıq etdiyi nümayəndə heyətinin bir qrup üzvü ilə görüşüb. Görüşdə qardaş ölkələr arasındakı mədəni əlaqələrdən söz açılıb.
Azərbaycanda mədəniyyətə və ədəbiyyata dövlət tərəfindən göstərilən diqqət və qayğıdan danışan Əbülfəs Qarayev bu dəstəyin yaradıcı insanlara böyük stimul verdiyini qeyd edib. Bildirilib ki, dövlətin dəstəyi ilə Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrinin əsər­ləri ölkədə və xaricdə nəşr olunaraq, geniş təbliğ edilir.
Nazir vurğulayıb ki, Azərbaycanda təşkil edilən xalqlararası kitab sərgiləri, xarici yazı­çıların əsərlərinin tərcüməsi, eləcə də TÜRKSOY-la birgə bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələr türksoylu xalqların ümumi ədəbi-mədəni inkişafına töhfələr verir.
QMYB başqanı Nurlan Kalıbekov öz növbəsində səmimi qəbula görə təşəkkür edərək bildirib ki, Azərbaycanda olduqları müddətdə Azərbaycanın mədəniyyəti ilə yaxından tanışlıq imkanı qazanıblar. Xalqlarımız arasındakı dil və mədəniyyət yaxınlığından danışan Nurlan Kalıbekov ölkəmizə səfərinin məhsuldar keçdiyini diqqətə çatdırıb.
QMYB başqanı vurğulayıb ki, eyni kökdən olan xalqlar daha sıx əməkdaşlıq etməli, qloballaşma dövründə bir-birini daha çox dəstəkləməlidir.
Görüşdə MANAS Universitetinin əməkdaşı, DGTYB-nin Qırğız təmsilçisi Altınbek İsmail, “MANAS” Radiosu mədəniyyət proqramının redaktoru, şair Jıldızbek Tursunbay, şair-tərcüməçilər Nuriza Ömürbay, Narsulu Qurqubay, Millət vəkili dr.Cavanşir Feyziyev və Azərbaycanda Atatürk Mərkəzinin şöbə müdiri Əkbər Qoşalı iştirak ediblər.
***
Qırğız yazarları ilə AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutundakı görüşü Akademiyanın vitse-prezidenti, Ədəbiyyat İnstitutunun direktoru, akademik, Millət vəkili İsa Həbib­bəyli açaraq, qardaş ölkədən gəlmiş qonaqları məhəbbətlə salamlayıb. Akademik çıxışı zamanı qeyd edib ki, Qırğız Respublikası Azərbaycana qardaş ölkədir, bu iki ölkə arasında böyük əlaqələr var. Qardaş ölkələr arasında ən böyük ədəbi körpü Çingiz Aytmatovdur. Biz onu həm də Azərbaycan yazıçısı hesab edirik. Eyni zamanda “Manas” eposu da Azərbaycanda öyrənilir.
Akademik həmçinin bildirib ki, keçən il İssı-Kulda keçirilən konfransda institutun elmi katibi Mehman Həsənli ilə birgə iştirak ediblər. Mehman Həsənlinin qırğız ədəbiyyatı ilə bağlı dissertasiya müdafiə etdiyini, Çingiz Aytmatovun əsərlərini Azərbaycan türkcəsinə uyğunlaşdırdığını nəzərə çatdırıb. Akademik İsa Həbibbəyli DGTYB-nin və Birliyin qurucusu Əkbər Qoşalının bu istiqamətdə gördüyü işləri də yüksək qiymətləndirib.
Sonra QMYB-nin başqanı Nurlan Kalıbekov çıxış edərək Elmlər Akademiyasında belə bir görüşdən məmnun qaldıqlarını bildirib.
Əkbər Qoşalı da Ədəbiyyat İnstitutunda bu cür görüşlərin keçirilməsinə şərait yaratdığı üçün institut rəhbərliyinə təşəkkürlərini bildirib. Həmçinin DGTYB tərəfindən həyata keçirilmiş layihələr haqqında ətraflı bilgi verib. Ə.Qoşalı xatırladıb ki, 2017-ci ildə Qazaxıstan gənc yazarlarının əsərləri dilimizə çevrilərək çap olunmuşdu, bu il isə “Gənc qırğız şeiri antologiyası” işıq üzü görüb.
Tədbirdə iştirak edən Qırğız yeni nəsil yazarlarından Altınbek İsmail, Nuriza Ömürbay, Narsulu Qurqubay, Bekbolat Sarıbay və b. da çıxış edərək, öz şeirlərini səsləndiriblər.
Eyni zamanda, Ədəbiyyat İnstitutunun Türk xalqları ədəbiyyatı şöbəsinin əməkdaşlarından İsmixan Osmanlı və Mehman Həsənli də çıxış edərək Azərbaycanda ümumtürk ədəbiyyatının öyrənilməsi istiqamətində görülən işlərdən danışıblar.
Tədbirin sonunda qarşılıqlı şəkildə hədiyyələr təqdim olunub.
***
Növbəti işçi gün yenidən Yazıçılar Birliyinə gələn QMYB başqanı burada AYB başqanı, Xalq yazıçısı ANARla görüşüb. Hər iki qurumun başçısı, qarşılıqlı əlaqələri gücləndirməyi ehtiva edən birgə çalışmalar üçün müvafiq “Memorandium”a qol çəkib.
Xalq yazıçısı ANAR qardaş ölkələr arasındakı ədəbi-mədəni əlaqələrin keçmişindən, eləcə də, Azərbaycan həqiqətlərindən, Qarabağda yaşanan insanlıq dramlarından söz açıb, Qırğız yazarlarını Azərbaycanlı qardaşlarının yaşadıqları ilə yaxından tanış olmağa çağırıb.
Nurlan Kalıbekov ANARın çağırışına olumlu cavab verərək, “Ala Tauu” dərgisinin bir sayını bütünlüklə Qarabağ hekayələri əsaslı Azərbaycan nəsrinə ayrımağa, qırğızcaya çevriləcək ədəbi örnəkləri çap etmək, yaymaqçün əllərindən gələni əsirgəməyəcəklərinə söz verib.
Sonra “NATAVAN Klubu”nda DGTYB ilə QMYB arasında da birgə əməkdaşlığa dair “Memorandium” imzalanıb.
Sənədi DGTYB Yönətim Kurulu başqanı İntiqam Yaşar, QMYB başqanı Nurlan Kalıbekov imzalayıb.
İmzalanma törənlərində AYB-nin Gənclərlə iş üzrə katibi Rəşad Məcid, DGTYB Məs­ləhət Şurasının başqanı Əkbər Qoşalı, Qırğız yazarlarından Altınbek İsmayıl, Jıldızbek Tur­sunbay, Azərbaycan Müəlliflər Birliyinin başqanı İsmayıl Məmmdkərimov, AYB Mətbuat Xidmətinin başçısı Xəyal Rza iştirak ediblər.
***
Qırğız yazarları Bakıdan ayrılmamışdan öncə “Avrasiya Beynəlxalq Araşdırmalar İnstitutu” İctimai Birliyi və “Regional Hüquqi və İqtisadi Maarifləndirmə” İctimai Birliyi rəhbərliyi ilə görüşüb.
Millət vəkili, ABAİB başqanı Qənirə Paşayeva QMYB-nin başqanı Nurlan Kalıbekovu və bərabərindəki heyəti salamlayaraq, onları Azərbaycanda görməkdən çox məmnun oldu­ğunu bildirib. Xanım Millət vəkili, yazarlar arasında sıx əlaqələrin, işbirliyinin ölkələrarası əlaqələrdə xüsusi mövqe və mənaya malik olduğunu bildirib.
Qardaş ölkə yazarlarına Azərbaycan həqiqətlərindən, yazarlarımızın ömürlərinə çökmüş, əsərlərinə köçmüş Qarabağ üzüntüsündən, qaçqın-məcburi köçkün yazarlarımızın mənəvi-psxioloji qayğı­larından danışan Qənirə Paşayeva, Qarabağda yaşanan erməni zülmünü, Xocalı soyqırımını türk dünyasının ortaq problemi kimi şərh edib, qardaş ölkədə “Qarabağ hekayələri” antologiyasının çıxması fikrinə dəstəyini ifadə edib.
Xanım Paşayeva qırğız yazarlarına Azərbaycan mədəniyyətini, milli rəmzlərimizi əks etdirən hədiyyələr təqdim edib; qırğız yazarları da öz növbəsində millət vəkilinə qırğız əl sənəti nümunəsi olan mili ornamentlərlə süslənmiş saat hədiyyə ediblər.
Qarşılıqlı fikir mübadiləsi ortamında keçən görüşdə kitablar da mübadilə edilib. Xanım millət vəkili Azərbaycana səfərə gələn qırğız yazarlarına, səfərin təşkilatçılarına minnətdarlıq edib, belə səfərlərin davamlı olmasını təmənna edib.
Görüşdə Regional Hüquqi və İqtisadi Maarifləndirmə İctimai Birliyinin başqanı Arzu Bağırova, Azərbaycanda Atatürk Mərkəzinin şöbə müdiri Əkbər Qoşalı, Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi başqanı İntiqam Yaşar, adıkeçən ictimai qurumların üzvləri iştirak ediblər.
***
Qırğız yazarları Azərbaycana səfər müddətində “EkoAvrasiya”nın Bakı nüma­yən­dəsi Yılmaz Okuklu, ATXƏM başqanı, Mətbuat Şurası İdarə Heyətinin üzvü İlham İsmayılov, Milli QHT Forumunun prezidenti Rauf Zeyni, Forumun Sumqayıt regional koordinatoru Mübariz Hacıoğlu və digər ziyalılarla da türk dünyasında mədəni işbirliyinin gücləndirilməsi yönündə fikir mübadiləsi aparıblar.
***
Onu da bildirək ki, “Gənc Qırğız şeiri antologiyası”nın bu ilin sentyabr ayında Azər­baycanın Qırğız Respublikasındakı Səfiri Hidayət Orucovun, Qırğız Respublikası Mə­dəniyyət, İnfor­masiya və Turizm naziri Azamat Jamankulovun, Qırğız ədəbi, elmi ictimaiy­yə­tinin iştirakı ilə Bişkekdə də təqdimatı nəzərdə tutulub.
Xatırladaq ki, “Gənc Qırğız şeiri antologiyası”nda müstəqillik dövrü Qırğız şei­rinin 35 gənc nümayəndəsinin şeirləri toplanıb.
Antologiyanın layihə rəhbəri – Millət vəkili Cavanşir Feyziyev, baş redaktoru Əkbər Qoşalıdır. Antologiyaya AYB katibi Rəşad Məcid və yazıçı-publisist Yunus Oğuz rəy verib.
Nəşrin məsləhətçiləri akademik Nizami Cəfərov və fəlsəfə üzrə elmlər doktoru Sona Vəliyevadır.
Antologiyanı Qırğızıstanın istedadlı gənc yazarları – DGTYB üzvləri Altınbek İsmail, Kaliça Yaqub və Bekbolat Sarıbay tərtib edib.

Şerif Yılmaz – ATATÜRKÜN İSTEDİĞİ MİLLET VEKİLİ

Atatürk 1931 yılında İzmir Aydın Denizli seyahatini yaptıktan sonra dönüşte Konya’ya geliyor oradan da Ankara’ya dönerken İkinci Ordu müfettişi Birinci ferik Fahrettin paşa hazretleri ne bir telgraf gelir Atatürk’ten telgrafın mahiyeti şudur,
“ Konya’dan bir çiftçi mebus yapma kararındayız arzu edilen vasıflara uygun bir adayı bulunuz, bulduğunuz adayda arzu edilen vasiflar ve özellikler sırasıyla’
1. Adayımız mütegallibe olmamalıdır, kimsenin adamı olmamalıdır az çok arazi ve çift Çubuk sahibi olmalıdır, mutlaka köylü olmalı, mutlaka çiftçilikle iştigal eden olmalı ve mutlaka askerliğini yapmış olmalı…
2.Adayımız milletvekili seçildikten sonra Çifçiliği bırakmayacaktır. Çiftçilik hayatını devam ettirecektir. Meclisin dışında çiftçilikten başka hiçbir iş yapmayacaktır ve tatillerini bile köyünde köylüleri ile birlikte geçirecektir.
3. Adayımız behemahal milliyetçi olacaktır. Türk milliyetçiliğinden hiçbir şekilde taviz vermeyecektir. Beynelmilel her harekete ve her türlü fikir akımına karşı olacaktır. Söz ve faaliyetlerinde gerekse de meslektaşları ile ilişkilerinde milliyetçi çizgisini değiştirmeyecektir. Kendisi milliyetçi savunacağı çiftçilik ve ziraatcilik de milli olacaktır.
4. Cumhuriyet halk fırkasına ve onun bütün prensiplerine akidelerine hareketlerine tam sadakat sahibi olarak ve mebusluğu müddetince bu vaziyetini muhafaza edecek müteassıp olmayacaktır.
5. Meclisteki hayatında hal ve vaziyeti ve kıyafeti esas memleketindeki gibi olacak meclis içtimalarına ve her yere kasketi ve kıyafetleri ile gelecek, gündelik hayat ve yaşama tarzını değiştirmeyecek yalnız, merasim günlerinde herkes gibi frak, Jaket ve redingot yiyecektir.
6. Adayımız yeni harflerle az çok okur yazar olacak bu hususta eksikliği varsa, Meclisteki hizmeti esnasında çalışıp tamamlayacak, konuşurken zeki aklı selim sahibi olacak çok yaşlı ve mütegallibe olmayacak.
7. Adayımızın milli mücadele sırasında yani kurtuluş Savaşı sırasında hiçbir lekesi olmamalıdır. Milli mücadele yani kurtuluş Savaşı sırasında mutlaka cephede savaşmış olanlardan olmalıdır. “
Mustafa Kemal ATATÜRK
Şimdi Allah aşkına yaslanın arkanıza ve bir şimdiki mebusları yani milletvekillerini düşünün bir de Atatürk’ün istediği köylü milletvekili ne düşündün.
Umarım düşündüğünüz zaman büyük Atatürk’ün ne kadar gerçekçi ne kadar mükemmel ve ne kadar milli olduğunu anlayacaksınızdır…

İradə AYTEL.”Arzularını söyləyəcək birisi varsa, yaşayırsan…”

Son günlər içimdə bir cümlə dolaşır: “arzularını söyləyəcək birisi varsa, yaşayırsan”. Arzularım var, söyləyəcək kimsəm yoxdur və bu yoxluğun ətrafında neçə gündür var-gəl edirdim ki, kitablarımın arasından bir kitab (ən əziz, uca yerdə saxladığım kitab) məni “çağırdı”. Bu, Akif Səmədin – ululardan ulu, alilərdən ali, sözü qanad götürüb yallı gedən, cəngə səsləyən, ağrıdan, ağrıyan, sevdirən, sevən Akif Səmədin seçilmiş əsərlərindən ibarət şeirlər kitabı idi. Və dönə-dönə oxuduğum, oxuduqca oxunduğum (sanki özüməm bu kitab, vərəqlədikcə vərəqlədir, güldükcə güldürür, hönkürdükcə hönkürdür), dərdimi, sevincimi, arzularımı – diqqət edin, arzularımı söylədiyim bir kitab.

“Kitab insanın ən yaxın dostudur” kəlamının doğruluğuna bir daha tapınaraq, Akif Səməd diliylə özümü oxumağa başladım:

Daha torpaqdı atan,

Torpaqdan al ətrini,

…Atan balandı daha…

Başımın tacı, qürurum, dayağım, ümidim, pənahım atamın ətrini “torpaqdan al”, -dedi dostum mənə və bir də dedi ki, “Atan Vətəndi daha”. Soru sordum dostuma, sordum ki, “bəs ata yoxluğundan sonra bu yoxluq ilə mənim aramda sipər olan, çəpər olan, o dərdi evimə yaxın buraxmayan anam necə, o da torpağa üz tutdu axı? Dostum dedi:

Hara gəldin, sözünə dön,

Çayır bitən izinə dön,

Dost istəsən özünə dön,

“Dost istəsən Allah yetər”.

Özümə dönüncə anamı gördüm, anamın səsini eşitdim, anamın laylasında uyudum və Allahı “gördüm”. Gördüm ki, Allah atama olan qürurumda, anama olan ərkimdə, balama olan sevgimdə, körpələrə olan mərhəmətimdə, güldə, çiçəkdə, küləkdə… hər yerdədi. Gördüm ki, bütün sevgilərin, gözəlliklərin, vicdanın, namusun və s. ən ali hisslərin məcmusudur Allah! Dosta tapındım, Allaha tapındım. Və bir də gözümdən içimdəki mənə – içimdəki Allahıma, içimdəki nura tapındım, güzgüdən hər kim baxır-baxsın, tapındığım Allahdırsa, gözlərimin güzgü olacağına inandım:

Gözüm güzgüyə güzgüdü,

Güzgünün güzgüsü baxır.

Güzgüdəki mən deyiləm,

Güzgüdən özgəsi baxır.

İnandım ki, bu ömür də atam kimi, anam kimi, uşaqlığım, gəncliyim kimi mənim deyil.

Namərdinsən, mərdinsən,

Mənim deyilsən, ömrüm.

Ya quşunsan, qurdunsan,

Mənim deyilsən, ömrüm.

İnandım ki, mənim olmayanı mənim etmək üçün ömürdən sonrakı həyatı qazanmalıyam (“Ömrün ən böyük qazancı ömürdən sonrakı həyatın qazanılmasıdır. Əbu Turxan). Bu qazanc isə hər insan oğluna qismət olmur. Ömürdən sonrakı həyatı yaşamaq üçün akifsəmədlərin ömrünə qarışmalıdı ömrün. Elə qarışmalıdır ki, ruhən əbədi olasan (“Ruh olan yerə ölüm girə bilməz”. Ə.T.), dirilər sənin ölümünə həsəd apara…

22 iyul ruh şairimizin, mövlanımız, irfanımız Akif Səmədin bu fani dünyamızla təmasının 60 ili tamam olacaq. Onu sevənlər, onun yoluyla addımlayanlar, dostları, yaxınları hamısı bir ağızdan altmış yaşını təbrik edəcək şairin. Kimsə deməyəcək ki, altmışın dörddəüçünü bizimlə oldu, daha yoxdu Akif Səməd! Kimsə onun yoxluğundan söz açmayacaq. Hamı bir ağızdan onun əbədi həyatını alqışlayacaq, ona əbədi həyat arzulayacaq! Hamı həvəslə dostlarının onun ad gününə hədiyyə etdiyi “Ölüm nə mənədir ki…” adlı filmindən, (“ARBAran Media şirkətinin “Aranfilm” yaradıcılıq mərkəzi tərəfindən çəkilib. Direktor İqbal Məmmədəliyev, filmin ssenari müəllifi və rejissoru Yeganə Əbdülrəhmanova, prodüser Nicat Məmmədov, bədii rəhbər Tahir Tahiroviç), “60 inci” adlı altmış şeiri toplanmış yeni kitabından (nəşriyyatın direktorları Nayma Qaramanlı, Fərman Qəhrəmanov, kitabın redaktoru İbrahim İlyaslı, önsöz müəllifi Rüstəm Kamal), şairin fəxarət dolu adını yaşadan küçədən (Bakı şəhəri “Qurtuluş” qəsəbəsində) söz açacaq, Akif Səməd adını uca tutan, Akif Səmədin dostu, sirdaşı və bu dostluğa sadiq qalan Uluslararası Aktivist Sanatçılar Birliyinin Azərbaycan təmsilçisi və Rəsm Komitəsi başkanı Nəvai Metinə minnətdar olacaq, bütün bu uğurlu işlərə təşəbbüs göstərdiyinə görə “çox sağ ol deyəcəklər”.

Bax, budur ölümün zirvəsi! Bax budur ölməzlik!

***

Gözəllər bəxtəvər deyil,

bəxtəvərlər gözəldir!

Akif Səməd yaradıcılığı barədə yazdığım birinci yazıda fanidən əbədiyə, alidən uluya, zərrədən günəşə doğru yol gedən və bu yolun keşməkeşlərini adlayıb nur tapdıqca ətrafını da o nura çağıran irfan şeirlərindən daha çox söz açmağa çalışmışdım. Bu yazımda isə Akif Səmədlə öz dünyam boyda bir məkanda, yaşadıqlarım, yaşayacaqlarım (məchula doğru olsa belə) və bəxtəvər olmayan gözəlliklər barədə söhbət etmək, o gözəl olmayan bəxtəvərlərə gendən baxıb gözəl olan, lakin bəxtəvərliyə gennən baxan gözəlliklərdən danışmaq istədim. Elə buradaca şairin “Əylən” adlı gəraylısı məni yoldan əylədi:

Bu nə yeriş, bu nə nazdı,

Amandı, ay gedən, əylən.

Bu günlər, yoxsa sabahlar

Gümandı, ay gedən, əylən.

Gülə can verən arıyıq,

Yönü sevdaya sarıyıq,

Ölüm heç nədi, ayrılıq

Yamandı, ay gedən, əylən.

Açıb yasəmən kolları,

Açılıb bizə qolları,

Tanı getdiyin yolları,

Dumandı, ay gedən, əylən.

Və bu məqamda qürbətdə vətənləşən, ruhu mövlan olan böyük şairimiz Məmməd İsmayılın Akif Səməd – Akif Səməd poeziyasının özü olan bu gəraylı barədə fikirləri yadıma düşdü: “…Akif Adəmdən üzü bəri sürüb gələn şeirin elə qatına düşdü ki, o qat irfani ruhun yenidən şahlanmasına gətirib çıxaracaqdı. Çıxardı da!… “Əylən!” desə də, yaşadığı zaman kəsimində əbədiyyətə qovuşmağa tələsən də hamıdan çox özü idi”. Elə buradaca bir nəticəyə gəlirəm: irfan özü əbədiyyətə qovuşmaq deyilmi, əbədiyyətə qovuşmaq özü ölməzlik deyilmi? Ölməzlik özü Akif Səməd deyilmi?!

“Ölmədən öncə ölmək lazımdır”

Məhəmməd Peyğəmbər

Oxuculara məlumdur ki, Akif Səməd yaradıcılığının ana xəttini ölümlə söhbət təşkil edir.

Yanana ölüm də kefdi,

Qanana qəbir də evdi.

Sağlığımda sevəmmədim,

Öləndə ölümü sevdim.

“Öləndə ölümü sevdim” fikri ilə şair nə demək istəyir? Burada məchula ilişib qalsaq da, belə bir nəticə hasil olur: ölüm Akif Səməd üçün cismin bu dünyanı tərk etməsi deyil, ölüm “qələmdə sözü qocaltmadan” ətri, qanı, gözəlliyi üstündə vərəqlərə düzməkdi: “Adım Akifdi, özüm söz, özgə deyiləm, “sən”əm, gəl”! (ölüm, gəl! İradə A.).

Yananda ölür, şeir yazır və o ölümü (yazdıqlarını) sevir. Hər yazandan sonra yenidən dirilir, ömür alır ölümdən və əbədiləşir.

Qış ölürəm, yaz ölürəm,

Yaz adam ölməz, ölürəm,

Ürəyimdə söz ölürəm,

Ağır səfərdən gəlirəm.

Və yaxud:

Guya ölüm haqq işidi,

Ölməmək qorxaq işidi.

Və burada yatmağa gedən (şeir yaza bilməyən, cismi torpağa qarışan) Akif Səməd ölümə (şeirə) son pıçıltılarını söyləyir:

Görsəniz yoxam, deyin

Aytək batmağa getdi.

Öldü deməyin, dostlar,

Akif yatmağa getdi.

Ölüm müqəddəsləşmirmi, ölüm ucalmırmı, ölüm şeirləşmirmi burada?..

Ölümlə söhbət edən, sevgi boyda uca Akif Səməd yaradıcılığında sevgi şeirləri az yer tutur. Otuzunda əlliyə baxıb sevginin sözə çevrilmək məqamını itirmişdimi deyə:

Pərvanə oduma gəlmir,

İlham da dadıma gəlmir.

Deyirlər, cavan olmuşam,

Bə niyə yadıma gəlmir.

Yaxud, əllərin, tellərin bəxtəvər olan çağında ölümlə (sözlə, şeirlə) söhbətin bir ahu telində qarıyacağındanmı qorxurdu:

Əl-ələ qovuşub titrəyir, əsir,

Əllərin bəxtəvər olan çağıdı.

Bir ahu telinə olmuşam əsir,

Tellərin bəxtəvər olan çağıdı.

Bəlkə də, ürəyində qımıldayan o hiss içini tel-tel etdi deyə, şair bu mövzudan söz salmağa çəkindi:

Yaz gəlib, hər tərəf iydə iyidir,

Yel əsdi, yamacda gül qımıldadı,

Sənin gözlərində bənövşə açdı,

Mənim ürəyimdə tel qımıldadı.

Bütün bunlara rəğmən, söz adamlarına söz “öyrədən” redaktorlara yazdığı şeirdə “Mənim misralarım ilahi səsdi, Qumru nəğməsidi, Qu nəğməsidi”, deyir və bu qumru nəğmələrinin, qu nəğmələrinin dünya durduqca könülləri riqqətə gətirəcəyinə əminliyini bildirir.

***

“Keçmişini unudan onu təzədən yaşamağa məhkumdur”

Akif Səməd poeziyanın özüdür, o, sözü zirvələrdə tutan, sözə can atanların çoxunu yarı yolda qoyanlardandı. Eyni zamanda, Akif Səməd publisistik yazıları, araşdırmaları ilə də qələmi uca tutanlardan olub. O, Qaçaq Nəbidən yazdığı araşdırmasında Nəbinin arvadı Həcər xanım haqqında oxucuların düşündüklərinə tam zidd (Akif Səməd başdan-ayağa ziddiyyət adamı, təzadlar şairi idi) bir fikir səsləndirir. Bu yazıdan sonra oxucu şairə zəng edərək: “Laçını, Qubadlını alsaq, nənəm Həcərə böhtan atdığına görə səni ora qoymaram”, – deyir. Şair telefondakı adama heç nə demədən dəstəyi asır və şeir yazır:

Sazım gedər, sözüm gedər,

Odum gedər, közüm gedər,

Oğlum gedər, qızım gedər,

Orda olmasam da olar.

Və qırx yaşın şeirindən sonra “orda olmasam da olar” misraları özünüdərkin dərinliyinə o qədər varır ki, inkarı da aşaraq “Hər kola təzə ağladım, hər ağacı təzə gördüm” deyir, asılan adamlarçün vicdan çəkən dar ağacına (“elə adamlar asılır, dar ağacı utanır!”. Rüstəm Behrudiyə yazdığı şeirdən) acıyacaq qədər, Yaradanın fəxarəti, cəsarəti, qüdrəti olan Yer üzünü qınayacaq qədər… (“eh Yerin başı batmasın, havayı, boşa fırlanır…” Yaradanın yaratdığına (əbədiyə – Yerə, faniyə – bizə (insanlara) ironiyasına qədər…

Aldanma, bağları sulu,

Yer nədi, göylərin qulu…

…özü fırlansa cəhənnəm,

Bizimlə qoşa fırlanır.

Akif Səməd yaradıcılığı zamansız, məkansız olsa da,

(Çox da ki, şımşəklər haqqa şığıdı,

Bu qanlar-qadalar haqq işığıdı,

Akifə oxşayıb, haqq aşığıdı…)

kiçik bir duraqda ləngiməyə də imkan tapır. Bu duraq zamanın durağıdır. Bu duraqda zamana boyun əyən boynu əyrilər dara çəkilsə də, gərdiş qınanır:

Fələyin qarğışıdı,

Kişi kimi arvadlar,

Arvad kimi kişilər.

Və Akif Səməd yaradıcılığının əsrarəngiz səmasından yerə enirsən bir anlıq. Misralardakı həqiqəti göz önündə canlandırır fələyi sən də qarğıyırsan, “Fələk, qadını kişisiz, dayaqsız qoyub qadınlıqdan, kişini heysiyyətsiz, huysuz qoyub kişilikdən etmə” deyirsən.

***

Akif Səməd yaradıcılığında Vətən mövzusu üst qatda olsa da, o qata hər oxucu çıxammır. O, mübaliğəyə, pafosa yol vermədən vətənin ağrısında ağrıyır, adamları – şeir yazan (nağıl yazan, qanun yazan) adamları oyatmağa çalışır:

Zaman ötür, sular axır,

Qazanımız köhnə, paxır,

Düşmən dağa bayraq taxır,

Düzdə şeir yazırıq.

Və şeirləri ilə gələcəyə bir ismarış da edir, – Vətənə Vətəndaş olun, deyir! Burada bir məqam da diqqətdən qaçmır, Akif Səməd Vətən deyəndə Elçibəy deyir, Elçibəy deyəndə Vətən deyir:

Tünd-qara rənglər içində,

Bir göy qurşağı adamdı…

(Vətəndi! İradə A.)

Buluddan yuxarı duran,

Tozdan aşağı adamdı.

(Vətəndi! İradə A.)

Və bu vətənləşmə elə müqəddəs sevgilər sırasındadır ki, “Sarvan köçəndən sonra karvanı qalan…” Elçibəylə bütövləşir…

Burdan o yana söz qalmadı…

Yaşasın Vətən!

Yaşasın Vətəni Vətən edən oğullar!

Yaşasın Akif Səməd.

http://edebiyyatqazeti.az

Əsir Ağdam məscidi


Viktor Hüqo sevimli yazıçılarımdan olub!
“Səfillər”i bir neçə dəfə, hər dəfə də heyranlıqla oxumuşam!

“Doxsan üçüncü il”, “Gülən adam” romanları da qeyri-adi əsərlərdəndir!

“Paris Notr-Dam kilsəsi” isə bir neçə dəfə ekranlaşdırılıb!

Qəhrəmanları – Qvazimoda, Quinplin qəribədirlər: zahirən çirkin, qəribə, daxilən pak, yüksək mənəviyyat daşıyıcıları!

Başqa cür ola da bilməzdi!

Allaha məxsus dini məbəddə ancaq belələri sığınacaq tapa bilərdilər!

***

Paris Notr-Dam kilsəsinin yanmasına dərin təəssüflə baxdım…

Əsrlərin sınağından çıxan möhtəşəm dini məbəd, bəşəriyyətə məxsus olan qeyri-adi memarlıq abidəsi…

Ancaq heç kəs məni qınamasın: Ağdam məscidi dağıdılanda, onun qırılmış daşlarından kiçik parçanı ATƏT-in Minsk qrupunun sədrlərindən biri Bakıya gətirərək Ulu Öndər Heydər Əliyevə təqdim edəndə daha çox ağrımışdım!

Bəlkə də içərimdə Notr-Dam kimi yanmışdım!

Bəli, mənə Ağdam məscidi Notr-Damdan daha doğmadır, daha əzizdir!

Nə olsun ki, həcmcə kiçikdir!

Nə olsun ki, dünya mədəniyyəti incilərindən sayılmır!

Axı hər ikisi bir nöqtədə birləşir: çünki hər ikisi Allahın evi sayılır!

***

Məscid kimsəsizlərə pənah yeri, sığınma yeri olub.

Esmiralda da, Kvazimoda da orada gizlənərək özlərini ağır cəzadan qoruyurdular!

Hər ikisi ədalətsizliyin qurbanı idi!

Hər ikisinə qarşı haqsızlıq edib, cəza vermək istəyirdilər!

Amma dini məbəd onları qoruyub saxlayırdı!

Qanunun cəza əli isə bu müqəddəs məkana çata, girə bilməzdi!

Çünki o yer Allaha məxsusdur!

Allah evi hesab olunur!

Bu gün isə erməni vəhşiləri həmin müqəddəs məkanları, pirləri, tarixi abidələri yandırıb dağıdırlar, heyvan saxlanan tövləyə çevirirlər!

İşğaldakı ərazilərdə 13 dünya (6 memarlıq və 7 arxeoloji), 292 ölkə əhəmiyyətli abidə və muzey, 13 mindən artıq nadir eksponat məhv edilib!

Xislətləri budur!

Faşist Njdeyə heykəl qoyanlardan, Xocalı soyqırımını törədənlərdən daha nə gözləmək olar?!

Dəniz sahilinə bir balina atılanda “humanist duyğuları” dilə gələn dünya isə bütün bunları sanki nə görür, nə də eşidir!

İraqda bombardman nəticəsində yaralanan 6 yaşlı ərəb uşağının bu vəhşilikləri və qırğınları törədənləri ölüm ayağında hədələməsi məni həm sarsıtmışdı, həm də kövrəltmişdi: “Bunların hamısını Allaha danışacam!” demişdi həmin oğlan uşağı!

… Və artıq danışıb da!

Bəs görəsən Allah bizə niyə kömək etmir ki, öz məscidimizə qayıdaq?!

***

Vaxtilə dünya iki qütbə bölünmüşdü: kommunizmə və kapitalizmə!

Müxtəlif əqidəyə və dünyagörüşünə malik insanların yaşadığı dövlətlər arasındakı müharibələrdə milyonlarla adam qırıldı, əlil oldu, əzab və məşəqqətlərə məruz qaldı.

Bu gün dünya birqütblüdür, qloballaşır!

Yeni prosesin fəsadları artıq təkcə ərəb dünyasını və müsəlmanları deyil, Avropanı, habelə dağılan ölkələrdə yaşayan müxtəlif dinlərə sitayiş edənləri də kənarda qoymur, küçə və dini məbədlərdə törədilən partlayışlar hesabına vaxtsız ölümlər, dağıntı və “miqrant” (əslində qaçqın) axını ilə “mükafatlandırır”.

Hələ də bu faciələr davam edir!

İkiqütblü dünyada baş verən müharibələrdə dövlət sərhədləri bəlli idi!

Sivilizasiyalararası çarpışmalarda isə proseslər əsasən dövlətlərin daxilində gedir!

Dövlətlərin daxilində sərhədlər çəkərək insanları dininə görə ayırmaq mümkün deyil!

Bu cür qarşıdurmaların və “terror aktları mübadiləsinin” sonunda qalib gələn də olmur!

Dünyanı bu təlatümlərdən və qırğınlardan yalnız sülh və multikulturalizm xilas edə bilər!

Azərbaycanın dünyaya təklif etdiyi multikulturalizm!

Azərbaycanın öz təcrübəsinə və Azərbaycan xalqının həyat tərzinə əsaslanan multikulturalizm!

Belə halda nə məscid, nə kilsə, nə sinaqoq və digər dini məbədlər də partlayışlar və terror aktlarına hədəf olmaz!

Günahsız insanlar qurbana çevrilməz!

Heç bir dini məbəd Ağdam məscidi kimi xaraba qalmaz!

***

Allah Allah evlərini yandıranları və dağıdanları, xaraba qoyanları heç vaxt bağışlamayacaq!

Hər əməlin cəzasının zamana ehtiyacı var!

Bu gün kriminal və qaniçən erməni siyasətçiləri və dövlət başçıları bir-birlərini həbsxanaya atdıraraq cəzalandırırlar!

Allahın cəzası isə hələ sonra olacaq!

NƏ QƏDƏR Kİ:

* Dünyada ikili standartlar hökm sürür;

* Terrorun səbəbi yalnız islam dinində və müsəlmanlarda axtarılır;

* Terrorçu qrup və birləşmələri gizli şəkildə silahlandırılıb maliyyələşdirilərək məkrli niyyətlərin icrasına yönəldilir;

BU MÜDDƏTDƏ:

Məscidlər və başqa dini məbədlər partladılacaq, ibadətə gələnlər qətlə yetiriləcək, ölkələr daxilində sabitlik pozulacaq, günahsız insanlar dinindən və milliyyətindən asılı olmayaraq sağlam təfəkkürə deyil, zora əsaslanan siyasətin qurbanına çevriləcəklər!

ADƏTƏN:

* İnsanlar dünyanın o başındakı əzizlərinin yanına gedə bilir…

* Xəstəxanada yatanlara baş çəkə bilir…

* Həbsxanadakılarla görüşə bilir…

Bircə əsir və girovların yanına getmək, onlara baş çəkmək, onlarla görüşmək mümkün olmur!

Artıq 26 ildir əsir Ağdam məscidinə gedə, orda Allaha dua edə, arzularımızı gerçəkləşdirmək üçün ondan kömək istəyə bilmirik!

Çünki bu müqəddəs məkan özü əsirlikdədir!

Özünün köməyə ehtiyacı var!

Özü Quran və əzan səsinə həsrətdir!

Bu həsrət nə qədər çəkəcək, bircə Allah bilir!

O da bunu nə bizə deyir, nə də hələlik kömək göstərir!

Allah hamımıza yalnız bol-bol səbir verir!

***

Sovet hakimiyyəti yaşadığı 73 il ərzində bizi ateist kimi tərbiyə etməyə, Allahın yoxluğuna inandırmağa çalışdı. Amma bütün təqiblərə, qorxu və qadağalara baxmayaraq heç kəs Allahından üz döndərmədi, onu danmadı!

Hətta elmi ateizm fənnindən imtahan verib qiymət alandan sonra Tanrıdan üzrxahlıq dilədik, bizi bağışlamasını xahiş etdik: “Dediklərimiz ürəkdən gəlmirdi, qiymət almağa xidmət edirdi” söylədik.

Yəqin ki, uca Tanrı da bizi anlayıb, günahımızdan keçdi.

Sovetin bütün illərində Ağdam məscidi fəaliyyətini dayandırmadı, “vicdan azadlığı” nümunəsi kimi daim işlədi, qapıları açıq oldu.

Məhərrəm ayında, aşura günlərində qonşu rayonlardan da buraya gəlirdilər…

Allaha dualar edən kim, nəzir-niyaz verən kim, ağlayaraq dərdinə əlac istəyən kim…

Dərs qurtaran kimi məscidə qaçar, müəllimlərimiz bizi görməsinlər deyə küncdə-bucaqda gizlənər, sonra dəstə tutub “şaxsey-vaxsey” deyənlərə qoşulardıq…

Şapalaqla sinəmizi vurub qızardar, səsimiz batana qədər qışqırardıq…

Allahın böyüklüyünə, ədalətinə, bizi eşidəcəyinə, istəklərimizi yerinə yetirəcəyinə inanardıq!

Bu gün də həmin inamdayıq!

Əlimiz hər yerdən üzüləndə belə Allahın ətəyini buraxmırıq!

“Allah Kərimdir!” deyirik!

Bəxtiyar SADIQOV

Bu da 60

Jurnalistlik təkcə təhlükəli yox, həm də bir az qəribə, bir az bənzərsiz, bir az da bəxtsiz və içi özünü, çölü özgəni yandıran peşədir. Hətta bir qədər dərinə gedib müasir tələblər baxımından yanaşdıqda, perspektiv peşə sayılan jurnalistliyi bu geniş dünyada, bu milyonlar arasında “tənha” peşə də saymaq mümkündür. Bəlkə də ona görədir ki, jurnalistin səmimi, qəlb dostları əksər vaxt həmkarları olur. Başqaları isə jurnalisti yalnız işi düşəndə, əli qapı arasında qalanda yada salır. Çünki bu təmənnalı zamanada jurnalistin qələmdən savayı sərvəti, yazmaqdan başqa səlahiyyəti yoxdur.

Amma bütün bunların fonunda jurnalistlik həm də bir peşə xəstəliyidir, yoluxdunmu, müalicə edilə bilməyəcəksən, ömrünün sonunacan onun daşıyıcısı olacaqsan. Və nə yaxşı ki, bu gün Azərbaycanda sayı az olsa da, peşəsinin, sözün yaxşı mənasında, xəstəsi olan jurnalistlər var. Onlardan biri də ömür zirvəsinin 60-cı pilləsinə qədəm qoyan, köhnə dillə desək, 37 il əlindən qələm düşməyən Amil Novruzovdur.

Orta yaşlı həmkarlarımız arasında Amil Novruzovu tanımayan az adam olar. Hamı da onu istedadlı jurnalist, etibarlı dost, sabit və prinsipial mövqeyi olan insan kimi qəbul edir. Tam doğru sözümüzdür: Amil Novruzovun birbaşa şəxsiyyəti ilə bağlı olan bu keyfiyyətlər yubiley tərifi deyil, həqiqətdir, daha artığına layiq olduğu həqiqət.

A.Novruzov qarabağlıdır, Ağdamda doğulub boya-başa çatıb, orta məktəbi qurtarıb. Amma onun xarakterində, davranışında əksər həmyerlilərində olduğu kimi dəliqanlılıq, çılğınlıq yoxdur. O, olduqca təmkinli, səbirli, sakit adamdır. Özü də Amili tələbəlik, gənclik illərindən tanıyanlar deyirlər ki, o, həmişə belə olub. Bununla belə, A.Novruzovun həyatında elə anlar, elə hadisələr olub ki, hətta möhkəm xarakteri ona özü kimi qalmağa imkan verməyib, məhvərindən çıxarıb, əsəblərini tarıma, sağlamlığını sınağa çəkib. Söhbət Qarabağın, doğma Ağdamın işğalından gedir.

Ərazilərimiz işğal olunanda Amil Bakıya təzəcə gəlmiş, bugünəcən işlədiyi “Azərbaycan” qəzetində yeni işə düzəlmişdi. Lakin ata-anası, bacı-qardaşı, qohum-əqrəbasının çoxu Ağdamda yaşayırdı. Əksər ağdamlılar kimi, onların da rayonda geniş ev-eşikləri, yaxşı iş-gücləri var idi. İndi isə işğal onların hamısını məhv etmişdi. Cavanlar bu faciənin fəsadlarının öhdəsindən yenə birtəhər gəlirdilər. Amilin valideynləri – atası Şəmsəddin kişi və anası Əminə müəllimə isə ömürlərinin sonunacan köçkünlük həyatı, Ağdamsız ağdamlı olmaları ilə barışa bilmədilər. Onlar keçmiş partiya məktəbinin yataqxanasında məskunlaşmışdılar. İş yerimiz həmin binaya yaxın olduğu üçün Amil hər gün onlara baş çəkirdi. Deyir ki, hər dəfə yataqxanaya onların nisgilini azaltmağa, könüllərini almağa getsə də, özünün qanı qaralıb gəlirdi… Allah heç kimə yurd həsrəti yaşatmasın, xüsusən də qoca yaşında.

Amma gənc Amilin Ermənistanın işğalçılıq siyasətindən çəkdiyi təkcə bu deyildi. Çünki o, Ağdamdan əvvəl Kəlbəcərin işğalının ağrısını yaşamışdı. Bunun isə birbaşa jurnalist taleyi ilə bağlı olan maraqlı tarixçəsi var.

1982-ci ildə indiki BDU-nun Jurnalistika fakültəsini bitirəndən sonra Amil Azərbaycan KP MK-nın bölgüsü ilə Kəlbəcərdə çıxan “Yenilik” qəzetinə göndərilmişdi. Onu da qeyd edək ki, Kəlbəcəri Amilin özü seçmişdi. Tələbə kimi təcrübədə olduğu Kəlbəcərin təbiəti, camaatı, yerli qəzetin kollektivi xoşuna gəlmişdi. Elə həmin vaxt qərar vermişdi ki, jurnalistlik fəaliyyətinə Azərbaycanın bu bənzərsiz yurdunda başlayacaq. Elə də etdi. Hələ üstəlik tələbə yoldaşları Malik Zeynalovun və Validə İsmayılovanın da “saqqızını oğurlayıb” Kəlbəcərə gətirdi və düz 6 il bu romantik gənc jurnalistlər “Yenilik”də yenilik etməklə məşğul oldular. Həmin dövr üçünsə bu vacib keyfiyyət sayılırdı. O üzdən qəzetdə müxbir kimi çalışan Amil çox keçməmişdi ki, redaktor müavini vəzifəsinə irəli çəkilmişdi. Hətta sonralar rayon partiya komitəsi onu redaktor təyin etmək istəmiş, lakin Mərkəzi Komitə 24 yaşlı gənc üçün bu vəzifənin tez olduğunu bildirmişdi.

Bunlar işgüzarlığı, məsuliyyəti, istedadı ilə seçilən A.Novruzov haqqında partiya kabinetlərində verilən qərarlar idi. Bayırda isə 1988-ci il idi. Artıq uzaqlarda Qarabağ və ətraf rayonların işğalı düyməsi basılmışdı. Amil deyir ki, o zaman Kəlbəcərdən Ağdama ailəsinin, valideynlərinin yanına gedib-gəlmək çətinləşmişdi, müəyyən risk tələb edirdi: “Ona görə də Ağdama qayıtmaq qərarı verdim. Rayonda məni Turizm və Səyahətlər Bürosuna direktor təyin etdilər. Bir müddətdən sonra gördüm ki, bu iş mənlik deyil. Əvvəl “Ağdam” qəzetində, sonra isə rayon icra hakimiyyətində işlədim”.

Amma dostları, həmkarları Amili mərkəzi qəzetlərdə görmək istəyirdilər. Bildirdilər ki, onun bu həyatda mükəmməl bacardığı bir iş varsa, o da jurnalistlik, qəzetçilikdir.

Amil Novruzov 27 ildir ki, tək fəaliyyətini yox, həmçinin ömrünü “Azərbaycan” qəzetinə bağlayıb. Bağlayıb deyirik ona görə ki, Amil redaksiyamızın divarları arasında ahıl yaşına çatan, gözünün nurunu, canının sağlamlığını qəzetimizə verən əməkdaşlarındandır. 1992-ci ildən bu yana “Azərbaycan”ın elə nömrəsi yoxdur ki, üzərində həm müxbir və şöbə redaktoru, həm də 1998-ci ildən baş redaktorun birinci müavini kimi Amilin zəhməti, əməyi olmasın. O, bu gün baş redaktorun sağ əli kimi əsasən redaktə ilə məşğul olur. Lakin yenilikçiliyi mühafizəkarlığını, ciddiliyi yumşaqlığını, məsuliyyətliliyi liberallığını tamamlayan A.Novruzov bu zaman da verdiyi məsləhətlər və etdiyi redaktələrlə redaksiyamızın gənc jurnalistlərinə peşə dərsi keçir.

Redaksiyamızın yerləşdiyi “Azərbaycan” nəşriyyatının binasında gecələr işığı ən gec sönən bir otaq var. Bu, Əməkdar mədəniyyət işçisi Amil Novruzovun otağıdır. Bəzən gecə saat 12-də, bəzən də daha gec həmin işıq sönür və Amil Prezidentin jurnalistlərə hədiyyə etdiyi binadakı mənzilinə yollanır. Artıq neçə vaxtdır A.Novruzovun bu vaxtsız-vədəsiz iş rejiminə özü kimi ailə üzvləri də öyrəşiblər. O, bu rejimlə 3 övlad böyüdüb, oxutdurub, əllərini çörəyə çatdırıb. İndi şükür, elə bir dərdi, problemi yoxdur. Sözsüz ki, Qarabağdan, Ağdamdan savayı. Amma Amil bu arzusuna da qovuşacağına inanır. İnanır ki, valideynlərinin nisgilli taleyini yaşamayacaq, hətta yaşı 60-ı haqlasa da…

“Azərbaycan”lılar adından

Raqif MƏMMƏDLİ

Təhminə VƏLİYEVA.”ŞƏXSİYYƏTİ VƏ ELMİ İLƏ YADDAŞLARA YAZILAN AD – ƏZİZXAN TANRIVERDİ”

“Artıq bir il ötdü Azərbaycan filologiyasında Əzizxan Tanrıverdinin yoxluğundan” – yazmaq istəyirəm. Amma əlim gəlmir. Adını eşitcək boğazımda düyünlənir sözlər… Nə? Əzizxan Tanrıverdi yoxluğu? Əgər insan qoyub getdiyi irsi ilə yadda qalırsa, xatirələrdə yaşayırsa, hansı yoxluqdan söhbət gedə bilər!? Əzizxan Tanrıverdi 23 kitab, 180 sayda elmi məqalə irs qoyub və mərd insan xarakteri ilə yaddaşlarda yer edib.
Filologiya elmləri doktoru, professor Əzizxan Tanrıverdi türk mənşəli Azərbaycan şəxs adlarını ilk dəfə olaraq tarixi-linqvistik müstəvidə tədqiq etmişdir. “Kitabi-Dədə Qorqud” abidəsində işlənən şəxs adları, dağ kultu, at kultu, obrazlar sistemi, assonans və alliterasiya kimi məsələləri ilk dəfə olaraq dilçilik və ədəbiyyat müstəvisində kompleks şəkildə araşdırmışdır. Alimin Azərbaycan və ümumtürk elmi üçün göstərdiyi fədakarlıq yüksək qiymətləndirilir. O, 2014-cü ildə “Türk dünyasının ulu atası Korkut” mükafatına layiq görülür.
Əzizxan Tanrıverdi imzası ilə ilk tanışlığım Bakı Dövlət Universitetinin III kursunda oxuyan dövrə – 2015-ci ilə təsadüf edir. Yadımdadır, həmin vaxt “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası” adlı fənn keçirdik. Bizə seminarlara hazırlaşmaq üçün Hadi Mirzəzadənin kitabından oxumaq tövsiyə olunmuşdu. Bir dəfə məşğələ müəllimi Səmayə xanım dərsə əlində başqa bir kitabla gəldi. Əlavə vəsait kimi gətirmişdi onu. Bu, Əzizxan Tanrıverdinin “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası” adlı dərsliyi idi. Kitabı gözdən keçirirəm. Bəli, bu, mənim illərdir axtardığım kitabdır. Yox, mən illərdir tarixi qrammatika ilə məşğul deyildim. Mənim axtardığım kitab elmi mübahisə, elmi fikir doğuracaq, tədqiqata yönəldəcək bir kitab idi. Dərslik müəllimə hədiyyə olunduğundan onu ala bilmirəm, amma üzünü çıxardıram. Qrupa da hay salıram “Bu, çox yaxşı kitabdır. Kserokopiya edin”. Bax, həmin kitabla da başladı Əzizxan Tanrıverdi ilə mübahisələrim. Oxuduqca qeydlər edir, araşdırırdım.
İl yarımdan sonra ADPU-nun magistraturasına qəbul olur və dissertasiya mövzumu Əzizxan Tanrıverdinin rəhbərlik etdiyi “Azərbaycan dili və onun tədrisi metodikası” kafedrasından götürürəm. Nə ADPU-nu seçəndə, nə də dildən dissertasiya yazmağa qərar verəndə Əzizxan Tanrıverdinin orada mənim tələbəsi olacağım kafedrada işlədiyindən xəbərim yox idi. Bu zamana qədər onu qiyabi tanıyırdım. Əyani tanışlığımın isə maraqlı bir tarixçəsi var… Bir imtahan sonrası tanımışdım onu. Belə ki, imtahan öncəsi bizə verilən suallarla imtahandakı sualların uyğun gəlmədiyini kafedraya bildirdik və imtahanın vaxtı dəyişdirildi. Koridorda rastlaşırıq. Tanımıram nə mən onu, nə o məni. Ancaq üzündən oxunurdu gərginliyi. Rəfiqəm böyrümü dümsükləyərək Əzizxan müəllimi nişan verdi. Uzun-uzun baxdım və görsəm bunu soruşaram dediyim fikirlər gəldi keçdi ağlımdan. Deyəsən o da duymuşdu bunu. Baxır, təbii ki tanıya bilmir. Mən də tez üzümü çevirirəm.
Növbəti, Əzizxan müəllimin də dediyi o “unudulmaz görüş” yenə bir imtahan sonrasına təsadüf etdi. Bu dəfə mən də gərgin və əsəbi idim, imtahanda haqsız surətdə balım kəsildiyinə görə. Bir kafedra müdiri kimi gəlmişdi onda – məsələni həll etmək, müəllimlə mənim aramı düzəltmək və mənim nə dərəcədə haqlı olduğumu aydınlaşdırmaq üçün. O kafedra müdiri idi və kafedrasını sona qədər qorumağı borc bilirdi özünə. Yaxşı xatırlayıram, apelyasiya otağında onu görəndə dərhal “mənə həmin müəllimi çağırın” dedim. O isə “qəsdin nədi? Bilirsən ki, o özü bu suallara cavab verə bilməyəcək, yenə onu istəyirsən?” demiş və əgər mənim balım qaldırılsa, müəllimin ağır töhmət alacağını bildirmişdi. “Mənim də bu bala görə təqaüdüm kəsilir” demişdim. O, yalnız “yəqin ki bilirsən mən yoxlasam səhv tapacağam və balın bir az da kəsiləcək” deyəndə razılaşdım onun yoxlamağına. Vərəqi o yana-bu yana çevirib bir səhv tapmayanda mənim imtahan biletinin birinci sualını rum rəqəmləri verib yanına nöqtə qoymağıma gözü sataşdı. Bəli, bu, texniki səhv idi. Doğrunu yanlış yerində qoyub texniki səhvə görə bal kəsmək vicdan məsələsidir. O, bu səhvi bal kəsməyə görə və mənim haqsız olub geri çəkilməyim üçün etməmişdi. Bir müəllim qayğısı ilə “niyə bundan sonra nöqtə qoymusan?” sualını verdi və mən “olmamalıdır?” deyə təəccüblə soruşanda rum rəqəmlərinin yaranma tarixçəsindən danışdı. O, sözünü bitirmədən mən balın haqlı yazıldığına dair qol çəkdim. İlk dəfə “nə olursa-olsun dönməyəcəyəm” vədimə xilaf çıxırdım. Bu, mənim heç vaxt etmədiyim bir hərəkət və ilk dəfə atdığım bir addım idi. Mən yenə ondan öyrəndim. Bəli, o, mənə öz pedaqoqluğu ilə qalib gəldi.
Praktika dönəmində Əzizxan Tanrıverdinin kitabları ilə daha yaxından tanış oldum. Kafedradakı kitab şkafının bir rəfində Əzizxan müəllimin kitabları yer alırdı: “Koroğlu”nun şeir dili”, “Dəli Kür” romanının poetik dili”, “Anarın nəsri”, “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası”, “Kitabi-Dədə Qorqud”da şəxs adları”, “Kitabi-Dədə Qorqud”un obrazlı dili”, “Dilimiz, mənəviyyatımız”, “Poeziyanın dili, dilin poeziyası”, “Dədə Qorqud kitabı”nda at kultu”, “Dədə-Qorqud kitabı”nda dağ kultu”, “XVI əsr qıpçaq (poloves) dilinin qrammatikası”,“Kitabi-Dədə Qorqud” və qərb ləhcəsi”. Onları oxuduqca suallarım artırdı. Hələ ilk oxuduğum kitabından başlanan mübahisələrimiz apelyasiya boyunca, praktika boyunca sürdü. Hətta “Kitabi-Dədə Qorqud”un söz dünyası” kitabından ilhamlanıb bir elmi məqalə – “Baybörə oğlu Bamsı Beyrək boyu”nun dilində işlənən nitq etiketləri” yazdım. Bu dövrdə onun iki kitabı da – “Dilimiz, düşüncəmiz” və “Türkologiyamızın Afad Qurbanovu” yeni çapdan çıxmışdı. Yadımdadır, elmi-tədqiqat təcrübəmizin bir günü sonuncu Çərşənbəyə düşmüşdü. Həmin gün onun göstərişi ilə hərəmiz bir şeir səsləndirdik və üç nəfər birinci kitabdan resenziya və rəy nümunəsi oxumuşdu. Mən də “XI-XII əsrlər türk dillərinin etnoqrafik leksikası” adlı rəy məqaləsini oxumuşdum və oxuduqca söylənən mətləblərə öz rəyimi bildirmişdim. O gün də unudulmaz oldu bizim üçün. Bəllidir ki, şeirlə, ədəbiyyatla keçən hər gün unudulmazlıq qazanır.
Əzizxan Tanrıverdini ya koridorda tələbələrin suallarını cavablandırarkən, ya kafedrada tələbələri sorğu-suala tutarkən, ya da öz müəllim yoldaşları və tələbələri ilə hansısa bir məsələ ətrafında müzakirə edərkən görərdin. Danışa-danışa bitməzdi onun Dədə Qorqud barədə söhbətləri… Əzizxan Tanrıverdi bir müəllim kimi hər zaman hamının işi ilə maraqlanır, ona verilən sualları həvəslə cavablandırırdı. Bir alim kimi elmi mübahisə doğuran, yaxud tələbələr üçün qaranlıq qalan məsələləri qabardır, onlara aydınlıq gətirirdi. Bir kafedra müdiri kimi “əsas tələbələrin işləridir. Arzu xanım, Sənubər xanım, müəllimlər diqqətiniz onların üzərində olsun. Nə əyər-əskikləri varsa başa salın düzəltsinlər” deyə tapşırıq verirdi. Bax, budur Əzizxan Tanrıverdinin örnək olası şəxsiyyəti!
Əzizxan müəllim tələbənin könlünü xoş tutan müəllimlərdən deyildi. Onun hər zaman yanında olan, haqqını kəsməyən, onu ruhlandıran, tənbəlliyinə görə danlayan böyük bir pedaqoq idi. O, daim tələbələri zəhmətkeş olmağa səsləyirdi. Onun “pis yazsanız da özünüz yazın. Təcrübəsizlikdən buraxdığınız səhvləri zamanla, yazdıqca, püxtələşdikcə düzəldəcəksiniz” sözlərindən neçə tələbə ilham alıb tez bir zamanda qorxmadan, özünə inanaraq özü yazıb tamamladı, “bütün elmi mənbələri yoxladıqdan sonra bir yekun qərara gəlin” şəklində verdiyi tövsiyə, əminəm ki, neçə tədqiqatçının ana prinsipinə çevrildi.
Praktika dövründə öyrəndik xəstə düşməyini… Sarsıldıq. Heç kim gözləmirdi bu xəbəri, heç kim inana bilmirdi. Bir neçə ay sonra da itirdik onu. Sonuncu dəfə mayda ADPU-ya gedişimdə gözüm hər yerdə Əzizxan müəllimi axtardı. Bircə kitabları qalmışdı kafedrada. Nə özü, nə səsi vardı. O zaman anladım Əzizxan Tanrıverdi yoxluğunu. Yasında xanımının dediyi “o həmişə deyirdi məni tələbələrim yaşadacaq” sözləri unuda bilməyəcəyəm. Heç kimdən nəsə ummadan ancaq Azərbaycan elmi üçün çalışan, 28 illik pedaqoji fəaliyyətini tələbələrini əsl müəllim, əsl alim kimi yetişdirməyə adamış Əzizxan Tanrıverdi adını tələblərin uğurları yaşadacaq və onun elm qarşısında çəkdiyi fədakar zəhmətə minnətdarlıq hissi ilə xatırlanacaq.

Təhminə VƏLİYEVA.“Xatirələr” aynasında görünən Əhməd bəy Ağaoğlu şəxsiyyəti!

Müstəqillik sözlərə, fikirlərə ədəbiyyata da yeni can, yeni ruh gətirdi. Xalqımızın mədəni-mənəvi irsinin öyrənmək, özünü tanımaq fürsəti ələ düşdü. Bizdən gizli saxlanılan həqiqətləri, bizə yanlış tanıdılan şəxsiyyətləri! Sovet ədəbiyyatında mürtəce romantizmin nümayəndəsi kimi verilən, “pantürkist”, “panislamist”, “paniranist” damğaları vurulan Əhməd bəy Ağaoğlu da bu şəxslər sırasında idi. Əlbəttə, partiya ideologiyası elmi ədəbiyyata da sirayət etmişdi. Bu dönəmdə partiyaçılığa müxaliflik təşkil edən fikirləri Əhməd bəy Ağaoğlu şəxsiyyəti və yaradıcılığını tədqiqlərdən uzaq salmışdı. Ancaq həqiqət əlbət bir gün zühur edir. Elmi həqiqətə susayan tədqiqatçılarda Əhməd bəy Ağaoğlu şəxsiyyəti və yaradıcılığını öyrənmək istəyi baş qaldırdı. Onların sırasında ədibin irsinin öyrənilməsi istiqamətində görkəmli ədəbiyyatşünas Əziz Mirəhmədovun apardığı tədqiqatları uğurla davam etdirən Vilayət Quliyevin adı xüsusilə çəkilməlidir. O, “Əhməd bəy Ağaoğlu kimdir?” sualına hələ 1997-ci ildə nəşr etdirdiyi “Ağaoğlular” adlı monoqrafiyasında elmi şərh vermişdir. Monoqrafiya ilə Türkiyənin ictimai-siyasi həyatında yüksək mövqe tutan Ağaoğlular – Əhməd bəy Ağaoğlu, Sürəyya Ağaoğlu, Səməd Ağaoğlu barədə məlumat alırıq. O, Əziz Mirəhmədovla birgə tərtib etdiyi Əhməd bəy Ağaoğlunun “Seçilmiş Əsərləri”ni çap etdirməklə bu suala cavab tapmağı geniş oxucu kütləsinin öhdəsinə buraxdı. Əhməd bəy Ağaoğlu kimi ensiklopedik şəxsiyyəti tanımaq isə neçə-neçə vətən övladında milli qeyrət hissi oyandırdı. Həm də utandırdı. Bu qədər zaman içərisində həqiqətə göz yumub o yalanlara uyduğumuza görə… Əhməd bəy Ağaoğlu ilə bizi tanış etdiyinə görə Vilayət Quliyevə minnətdarlıq etməmək olmur. Daim dövri mətbuatda Ə.Ağaoğlu irsinin tədqiqinə dair sanballı məqalələrlə çıxış edən V.Quliyev ədibin 150 illik yubileyi ərəfəsində də fəallıq göstərir. O, bu münasibətlə “Atatürk və Əhməd Ağaoğlu” və “Əhməd bəy Ağaoğlu: Xatirələr” kitablarını nəşr etdirdi.
Ədibin çoxşaxəli həyat və fəaliyyətini öyrənmək baxımından zəngin material verən “Əhməd bəy Ağaoğlu: Xatirələr” kitabında “Altmış yeddi il sonra” və “Sərbəst firqə xatirələri” adlı memuarları yer alır. “Sərbəst firqə xatirələri” daha öncə ixtisarla Ağaoğlunun “Seçilmiş Əsərləri”nə daxil edilmişdir. Burada isə memuar tam variantda Azərbaycan oxucusuna təqdim edilir. Həmçinin kitab vasitəsilə ədibin ilk dəfə “Altmış yeddi il sonra” adlı xatiratı ilə tanış oluruq. Kitabın tərtibçisi, ön söz, izah və şərhlərin müəllifi Vilayət Quliyev həm də xatiratları Türkiyə türkcəsindən Azərbaycan dilinə uğurlu şəkildə uyğunlaşdırma aparmışdır. Memuarların bədii dil xüsusiyyətləri elə qorunmuş, Ə.Ağaoğlunun yazı üslubu, deyim tərzi elə gözlənilmişdir ki, əsərin tərcümə olunduğu hiss edilmir. Bunu V.Quliyevin uzun illər Əhməd bəy Ağaoğlunun yaradıcılığı üzərində tədqiqat aparması və tərcümə sahəsində yetərincə təcrübəsi olması ilə əlaqələndirmək olar. Əhməd bəy Ağaoğlunu “əsrin əvvəllərində Bakıdakı “müsəlman mühiti”nin daim oyaq olan vicdanı” adlandıran V.Quliyev onun həyati mübarizəsindən səmimi bir dillə bəhs açır. Ədəbiyyatşünas alimin kitaba yazdığı “Əhməd bəy Ağaoğlu: hadisələrlə zəngin ömürdən iki xatirə” adlı ön sözdə də ədibə olan ehtiramı, sevgini duymamaq olmur. V.Quliyevin “Əhməd bəy Ağaoğlunun cild-cild kitablara, böyük seriallara material verən həyat yolunu göz önündə canlandıranda istər-istəməz insanın qəlbində bir istək baş qaldırır – kaş ki ümumtürk mədəniyyətinin və ictimai fikrinin inkişafına əvəzsiz xidmətlər göstərmiş bu böyük şəxsiyyət öz ömür salnaməsini özü qələmə almış olaydı!” qeydi isə qələmə alınmamış ssenarinin yazılmasına rəvac verə bilər.
“Əhməd bəy Ağaoğlu: Xatirələr” kitabı oxucunun “Əhməd bəy Ağaoğlu kimdir?” sualına cavab tapmasına əyani köməklik göstərir. XX əsrin əvvəllərində Türkiyənin ictimai-siyasi həyatında baş verənlərin bədii əksi Ə.Ağaoğlu xatirələrində yer alır. O, həmin dövrdə Türkiyədə baş verənlərin izləyicisi yox, fəal iştirakçısı olduğundan onun qələmə aldığı xatirələri birbaşa qaynaq rolunu oynayır.
Ömrünün 67-ci ilində qələmə aldığı ədibin “Altmış yeddi il sonra” memuarı həyatının Şuşa, Tiflis, Peterburq və Paris dönəmini ayna kimi əks etdirir. Təəssüflər olsun ki, xatirat yarımçıq saxlanmışdır. Əsərdə o, özünün doğulub boya-başa çatdığı patriarxal ailəsindən – Şərq düşüncəli mömin atası Həsən ağadan, oğlunun yalançı mollalardan olmasını istəməyən anası Tazə xanımdan, Şərq dilləri və ədəbiyyatına yaxşı bələd olan böyük əmisi Hacı Mirzə Məhəmməddən və anadangəlmə filosof adlandırdığı əmisi Əli bəydən bəhs açır. Sarıcalı obasıından olan anası Əhməd bəyin dünyəvi təhsil görməsi üçün əlindən gələni edir. Ona rus dilini öyrətmək üçün gizlicə müəllim tutur, oğlunun rus məktəbində təhsil almasına nail olur. Əhməd bəyin “nədən bu fəlakətlə dolu yolu oğluna rəva gördün?” sözlərində həyati mübarizədə yorğun düşmüş bir qəhrəmanın üsyanı duyulur. Bəzən sakit ömür sürmüş əmilərini, atasını xatırlayıb öz həyatından gileylənir də – “Ah, nə olardı mən də onlar kimi ola biləydim!”.
Oxuduğu məktəb mühiti, müəllimləri onun dünyagörüşünün formalaşmasında, düşüncələrinin təzələnməsində misilsiz rol oynayır. Ənənəvi mollaxana məktəbi ilə rus məktəbini müqayisə edərkən 54 il sonra da cavabını tapa bilmədiyi “niyə? bu fərqliliyin səbəbi nədir?” sualı doğur. O, onsinifli lisey timsalında XIX əsrin sonlarında “hər məktəb bir inqilab təlimi yuvası idi” qeydini verməklə təhsil ocaqlarının inqilabi fikrin formalaşdırılmasında roluna işarə edir. Çarizmin apardığı siyasətə rəğmən məktəblərdə müəllimlərin uşaqları inqilab ruhunda tərbiyə etməsi məsələsinə toxunulur. Bu məktəblərdə Əhməd bəyə də aşılanan inqilabi ruh onun bütün həyatı onunla bərabər irəliləmiş, ən sərt mübarizələrdən geri döndərməmişdir.
Əhməd bəy Nəsir bəy Tahirovun təşviqi ilə məktəbin yeddinci sinfini Tiflisdə oxumağa qərar verir. Ailəsindən razılıq ala bilməyən gənc Tiflisə gizlicə qaçmağa məcbur olur. O dövrdə fikri və siyasi cərəyanların mərkəzi olan Tiflisdə türklər, ləzgilər, osetinlər, çərkəzlər kimi “çarın sadiq bəndələri”ndən fərqli olaraq, erməni, gürcü və ruslar hər biri ayrı-ayrı gizli təşkilatda fəaliyyət göstərirdi. Ə.Ağaoğlunun şeyxülislamı ziyarətə gedərkən mülkün giriş qapısı üzərində yazılan “Əli təriqəti”, “Ömər təriqəti” ifadələri o zaman onda necə təəccüb doğurmuş və düşündürmüşdüsə sonradan təriqətləşmə İslamın birliyi uğrunda apardığı mübarizəsində yeni problem təşkil edəcəkdir. Memuarda Tiflisə əyləncə məqsədi ilə gəlib müflis vəziyyətdə qayıdan müsəlmanlara da toxunulur. Tiflisdən aldığı üç yüz manat pul mükafatı ilə qayıdan ədib Sarıcalı elinə – dayılarının yanına yollanır. Əhməd bəy kişilərlə bir tutulan, at belinə minən, heyvanları sürüyə aparan, heç yaylıqlarını burnunun ucuna qədər qaldırmağı belə lüzumsuz görən köçəri qadınlarla bağlı “köçəri həyatında nə təsəttür vardı, nə də bütünlükdə qadın məsələsi!” qeydini verir.
Əhməd bəy oxuduğu kitabların təsirilə Peterburq sevdasına düşür. Ailəsi, qohum-əqrəbası ilə vidalaşarkən ana oğluna “de ki, ana, əgər bir xaçpərəst qızı ilə evlənsəm, bu döşlərimdən əmdiyim süd mənə haram olsun” – deyə and içdirir. O, bunu o zaman mahiyyətinə varmadan etsə də, andını heç vaxt pozmur. Şuşadan uzaqlaşdıqca mənən də ondan ayrıldığını bildirən ədib Peterburqdakı həyatı barədə – “qafqazlılıq duyğusu”ndan bəhs açır, tələbələr arasında türklərdən təhsil almağa gələnlərin olmadığının heyrət doğurduğunu qeyd edirdi. Buna görə bir yandan təəssüflənir, bir yandan da özü ilə qürur duyurdu. Onun Peterburqdakı mühitlə bağlı bildirdiyi “on minlərlə tələbədən tək bir nəfər tapılmazdı ki, bu təşkilatlardan hansınasa mənsub olmasın” sözləri isə şəhərin inqilabi təşkilatlanmasından xəbər verirdi. Burada o, Əlimərdan bəy Topçubaşov və Əli bəy Hüseynzadə ilə tanış olur.
Peterburq mühitindən sıxılan Əhməd bəy hələ gimnaziyanın dördüncü sinfində oxuyarkən xəyalını qurduğu Parisə yollanır. Atasının “yüz əlli rubl göndərirəm. Ürəyin hara istəyir, get” yazılmış teleqramı ailəsinin bu səfərə razılıq vermədiyinin açıq-aşkar işarəti idi. Yüz əlli rublla Parisə getmək və təhsil almaq! Vaqonda təsadüfən rastlaşdığı köhnə tanışlardan biri – bir fransız qızı ilə Parisə gedir. Paris dövrünü Ə.Ağaoğlunun ilk ən çətin sınaqlar dövrü adlandırmaq olar. Fransız dilini yetərincə bilməməsi və az pulla burada yaşamağa çalışması kimi maddi sıxıntılarla yanaşı, doğma yurddan ayrı düşməsi, atasından, ailəsindən gördüyü laqeyd münasibət onda mənəvi böhran doğururdu. Ancaq bu çətin dönəmdə ev sahibinin, baqqalda işləyən qadının anlayışlı davranışı, ev yoldaşlarının əllərindən gəlsə köməklik edərcəsinə səmimiyyəti ona mənəvi güc verirdi. O, hətta pulu olmadığına görə iki gün ac-susuz qalır, kirayəni ödəyə bilmədiyinə görə bir müddət damın altındakı boş yerdə gecələməyə məcbur olur. Həyatının Paris dövrü onun iradəsinin möhkəmlənməsində, bir insan kimi yetişməsində misilsiz rol oynayır. Ə.Ağaoğlu bunu özü də etiraf edir: “indi anlayıram ki, insanın yetişməsi, möhkəmlənməsi üçün qara günlər ağ günlərdən daha mühüm imiş. Amma bir şərtlə: boş dayanmamalısan, başını aşağı salıb zülm və zillətə qatlaşmamalısan!”
Əhməd bəy təhsil aldığı “College de France” məktəbini “insanı yüksəltmək, irəli aparmaq xüsusiyyətləri sanki zahirindən özünü bəlli edirdi” sözləri ilə xatırlayır, burada Ernest Renan, Ceyms Darmsteterdən dinlədiyi məruzələri yada salır. Əsərin əlyazması isə elə burada qırılır…
“Sərbəst firqə xatirələri” aynasında isə Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk müxalif partiyası “Sərbəst Cümhuriyyət Firqəsi”nin fəaliyyətinin bütün cəhətləri əks olunmuşdur. Siyasi memuar Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk onilliyinin xronikasını vermək baxımından əhəmiyyətlidir. 1930-cu il avqustun 10-dan noyabrın 16-na qədər fəaliyyət göstərən “Sərbəst firqə”nin heyətində Əhməd bəy Ağaoğlu da yer almışdır. Ə.Ağaoğlu həyatının “Sərbəst firqə” dövrünü fikir böhranları ilə dolu bir dövr kimi səciyyələndirmək olar. “Sərbəst firqə” M.K.Atatürkün Türkiyədə həyata keçirdiyi demokratikləşmə siyasətinin bir parçası idi. Firqənin yaradılmasını zəruri edən səbəblər içərisində Avropanın çoxpartiyalı sistem təcrübəsinin sınaqdan keçirilməsini, M.K.Atatürkün fərqli fikirlərin ortaya qoyulması və ölkədə hansı proseslərin getdiyini izlənilməsi istəyini göstərmək olar. Bu partiya Cümhuriyyət Xalq Firqəsinin bir qolu olacaq, Qazinin (M.K.Atatürk) maliyyə dəstəyi ilə yaradılacaqdı. “Sərbəst firqə”nin üzvləri, idarə heyəti də Qazi tərəfindən seçiləcəkdi. Əhməd bəy Ağaoğlu öncə bu işə – razılaşdırılaraq firqə yaradılmasına inamsızlıqla yanaşır. Lakin sonradan partiyanın iti qələm sahiblərindən, kəskin çıxış yiyələrindən birinə çevrilir. O da, Qazi də fərqli fikirlərin, mövqelərin inkişafa aparacağına inanırdı.
“Sərbəst firqə”nin tərkibində “İttihad və Tərəqqi”nin üzvlərindən – Əli Fəthi bəy (sədr), Əhməd bəy Ağaoğlu (sədr müavini) və Mehmet Nuri Conkerlə Həsən Təhsin Üzer, M.K.Atatürkün bacısı Məqbulə xanım, ümumilikdə isə sayı 13-ü keçməyən millət vəkili yer alırdı. Mustafa Kamal Atatürk “Sərbəst firqə”yə ən inandığı və ən güvəndiyi adamları gətirmişdi. Xatiratdan məlum olur ki, firqənin adı da Əhməd bəyin “sərbəstlik” ideyasından qaynaq götürmüşdür. Hələ partiyanın quruluş şəklini müzakirə edərkən Ə.Ağaoğlunun sərbəstlik barədə səsləndirdiyi fikirlər oradakı hər kəsi mütəəssir etmişdi: “… sərbəstlik elə bir şeydir ki, sizi əhatə edən havaya bənzəyir, o hava ortalıqdan qaldırılsa, kimsədə, əlbəttə, nə söz istəmək, nə də söyləmək həvəsi qalar”. Əhməd bəyin “sərbəst düşüncə, sərbəst söz, sərbəst hərəkət” tezisi onun “Sərbəst insanlar ölkəsində” adlı fəlsəfi traktatında şərh olunmuşdur. Bu əsərin meydana çıxmasında, sözsüz ki, “Sərbəst firqə”nin öz payı vardır.
Xatirat ədibin xarakterini ortaya qoymaqda misilsiz rol oynayır. “Xalqa pul lazımdır, pul!” deyiləndə onun “türk kəndlisinin ətindən-dırnağından kəsib vəkillərə, məbuslara, komandanlara, böyük məmurlara pul verməyə heç kimin haqqı yoxdur” sözləri təmiz vicdanının bariz göstəricisidir. Əhməd bəy Ağaoğlu hər zaman cəsarəti ilə seçilən, dürüst söz adamlarından biri olub. O, Qaziyə yazdığı məktubunda onun CXF üzvlərinin əməlləri üzündən get-gedə nüfuzunu itirdiyini yazırdı. Memuarda xalqla CXF arasında mənəvi bağların tamamilə qırıldığını bildirərək “qorxu” və “Qaziyə bəslənən minnətdarlıq hissi”nin bu partiyanın hələ də yaşama səbəbi olduğunu göstərirdi. Əhməd bəy Ağaoğlunun vicdanlı, namuslu insan xarakterini açan digər bir fakt – İsmayıl Haqqı bəyin öz məktubunda bildirdiyi “mən Cümhuriyyət Xalq Firqəsi rəisi Qazini deyil, məmləkətin xilaskarı Mustafa Kamalı sevirəm” – fikirlərə qarşılıq olaraq Qazi tərəfindən Ə.Ağaoğluya yazdırılan küfr dolu məktubdan ötrü utanc duyur. İsmayıl Haqqı kimi “təmiz, hörmətəlayiq şəxsiyyət” kimi tanıdığı insana qarşı bu cür hərəkət etdiyinə görə peşmanlıq çəkir. Sonradan bu yazının “gecə ədəbiyyatı” seriyasından olduğunu, məktubun və Fəthi bəyə ünvanlanan teleqramın göndərilmədiyini öyrənəndə daxili rahatlıq tapır.
Firqə yaranar-yaranmaz xalq arasında böyük əks-sədaya səbəb oldu. Xalqın mənafeyini müdafiə edən yazıları, dövlətin malından sui-istifadə edənləri sərt tənqid edən məqalələri ilə kütlənin qəlbinə yol tapır. CXF üzvləri yeni firqə qurulan gündən düşmən mövqeyə keçdilər. Firqə az müddətdə özünə çoxlu tərəfdar toplayır. “Sərbəst firqə”yə xalq arasında rəğbət günü-gündən artır. Mitinqləri insan axını ilə baş tuturdu. Əhməd bəy bələdiyyə seçkilərində “Sərbəst firqə”nin iştirakının əleyhinə çıxmasını da bununla bağlayırdı. Yeni firqə iştirak edərsə, CXF məğlub olacaqdı. Qazinin bu cür vəziyyətlə barışmayacağını bildirərək yazır: “Qazi keçmiş firqəni tərk etməmişdi. Yenə onun öz təşkilatı idi. digəri isə yalnız ögey övlad səviyyəsində kombinasiya aləti idi”. Əhməd bəy burada həm də iki partiyaya M.K.Atatürkün münasibətini göstərirdi. Mətbuat bu iki firqə arasında gedən mübarizəni xüsusi maraqla izləyir, bəzən küfr dərəcəsinə çatan məqalələr çap olunurdu. Yaqub Qədrinin küfr dolu məqaləsinə verdiyi cavabda Əhməd bəy “mən inancımın cəzasını çəkirəm, sən də küfrünün mükafatını alırsan” deyə öz inancının sarsıldığını da bildirirdi. “Küfrünün mükafatını alırsan” deməklə Yaqub Qədri Qaraosmanoğlunun səfirlik məqamına yüksəlməsinə işarə edirdi.
Firqənin qısa müddətdə qazandığı mövqe Qazini mənən narahat edirdi. Axı o, türk xalqının qurtuluşu üçün nələr fəda vermiş, nələrdən keçmişdi. Necə ola bilər ki, yeni firqə yaranar-yaranmaz xalq onun partiyasından üz çevirir. Əhməd bəy bu münasibətlə yazırdı: “Qazi bu firqəni, həqiqətən, səmimi şəkildə yaratmaq istəmişdisə, o zaman öz hesablarında aldandığını qəbul etmək lazım gəlir. Çünki o, xalqın yeni firqəyə belə gur axın edəcəyini əvvəlcədən ağlına gətirməmişdi”. Qazinin CXF barədə söylədiyi “rəsmi vəzifəm başa çatdıqdan sonra Cümhuriyyət Xalq Firqəsinin rəhbərliyində feilən çalışacağam” – sözləri partiyaya qarşı tutduğu mövqenin ifadəsi idi. İzmir hadisələrindən sonra Fəthi bəy, Nuri bəy və Əhməd bəylə görüşən Qazinin “Sizin daha yardıma ehtiyacınız yoxdur. Yardıma o biri firqə möhtacdır” səciyyəli sözləri Ə.Ağaoğlunun Qazinin iki firqə barəsində hansı fikirdə olmasına dair qənaətinin doğru olduğunu isbatlayır. Əhməd bəy “o, mübarizəni sevir və qarşı tərəfin məğlub vəziyyətindən zövq alaraq qarşıdurmanı aradan qaldırmağı deyil, qızışdıraraq ən son həddə çatdırandan sonra üzərinə atılıb bir anda yox etməyi düşünürdü” – fikirlərini bildirərək Sərbəst firqənin yaradılmasını və hər iki tərəfi mübarizəyə təhrik etməsini M.K.Atatürkün mübariz xarakteri ilə bağlayır.
Əhməd bəy “Sərbəst firqə”nin böyük əks-səda doğurmasından Qazinin bərk qorxduğunu yazırdı. Sözsüz ki, bu qorxunu yaradanlar arasında İsmət paşanın rolu az deyildi. CXF sədri İsmət İnönünün Qaziyə müraciətlə söylədiyi “bələdiyyə seçkilərini gördük. Xalq yalnız o tərəfə axışır… Seçiləcək millət vəkillərinin əksəriyyəti, təbii ki, Fəthi bəyin adamları olacaq. Onun günlərin birində həmin əksəriyyətin gücünə arxalanıb hər şeyi öz əlinə almayacağına əminsiniz?” sözlər “Sərbəst firqə”nin iflasa uğramasına və bağlanmasına birbaşa təsir göstərdi. Qazinin “Sərbəst firqə”yə qarşı çıxmağa və sizinlə mücadilə etməyə məcburam… Mübaizə meydanına atılaq, qarşı-qarşıya gələk. Kim bilir, bəlkə, siz müvəffəq oldunuz” – sözləri ilə “Sərbəst firqə”yə yardım etməkdən və dəstək olmaqdan imtina etdiyini bildirdi. Bu isə “Sərbəst firqə”nin süqutunu sürətləndirdi. Ağır ittihamlar, sərt tənqidlərlə üzləşən “Sərbəst firqə”çilərin hətta “vətən xaini ittihamı ilə mühakimə altına alınmağı” təklif edilirdi. Əhməd bəy “Sərbəst firqə” oyununun belə bitəcəyini gözləmədiyini bildirirdi: “Biz Qazinin təklif və israrı əsasında qurulmuş firqənin belə macəralı sonluğa uğrayacağını ağlımıza da gətirməzdik”. Firqə dağılandan sonra İsmət paşanın xalqa ümidlər vermək üçün ortaya çıxarılan xülya olduğunu deməsi və bu oyunu özü təşkil etdiyini etiraf etməsi Ə.Ağaoğlunun məyusluğunu artıran səbəblərdən idi. Bu, həm də “Sərbəst firqə” komediyası nə üçün oynanıldı? sualına ən tutarlı cavab idi.
Əhməd bəy Ağaoğlu “Sərbəst firqə” timsalında ümumiləşdirdiyi qənaətlər əsasında bir zamanlar dinin unudulmasından şikayət edən xocaları, hürriyyətdən, azadlıqdan ağızdolusu danışanların sonradan hürriyyəti zərərli hesab edənləri, liberallıqdan faşizmə keçid alıb onun ideallığından dəm vuran ədibləri ifşa edir. O, xalqın maariflənməyini vacibliyini vurğulayır və ədalət hissi olmayan bir millətdə hürriyyət, firqə kimi anlayışların heç bir məna ifadə etmədiyini bildirirdi: Belə mühitlərdə hər şey oyuna, hiyləyə, qarşılıqlı ittihamlara, iftiralara əsaslanır, nəhayət, bir tərəfin əl-qolunu bağlanır, o biri tərəfə isə istədiyi kimi hərəkət etmək imkanı verilir.
Kitabın “İzah və şərhlər” bölməsi isə “Altmış yeddi il sonra” və “Sərbəst firqə xatirələri” memuarlarında sözü gedən şəxslər və bəhs açılan hadisələr barədə geniş məlumat almaqda yardımçı rol oynayır, hadisələrin daha aydın qavranılmasını təmin edir. Həmçinin bu bölmədə ədibin oğlu Səməd Ağaoğlunun xatirələrindən qeydlərin verilməsi də həmin şəxsiyyətlər barədə ətraflı məlumat almaq imkanı yaradır.
“Əhməd bəy Ağaoğlu: Xatirələr” kitabı ədibin qələmə aldığı xatirələr aynasında görünən kimliyinə – Əhməd bəy Ağaoğlu şəxsiyyətinə, mücadilə dolu bir ömrə nəzər salmaq fürsəti verir. İnanırıq ki, Vilayət Quliyevin tərtibçisi olduğu “Əhməd bəy Ağaoğlu: Xatirələr” kitabı ağaoğluşünaslığa böyük töhfə verməklə yanaşı, Əhməd bəy Ağaoğlu şəxsiyyətinin kütləyə tanıdılmasında misilsiz rol oynayacaq. Onun vətən, türk milləti uğrunda üzləşdiyi çətinliklərə sinə gərməsi, xalqının inkişafa, yeniliyə nail olması üçün sərf etdiyi əməyi neçə-neçə qəlbləri riqqətə gətirəcək, onun cəsarətindən neçə gənc mənəvi güc alacaq, haqq, ədalət naminə apardığı mübarizədən heç vaxt yan qaçmayacaq, qarşısına çıxdığı əngəlləri əzmlə aşacaqdır. Neçə-neçə gənc tədqiqatçıda onun irsini öyrənməyə sövq edəcəkdir.

Təhminə VƏLİYEVA.“Rus ədəbiyyatının ümumi səciyyələri”nə xüsusi nəzər

Dünya ədəbi prosesinə əsaslı təsir göstərən rus ədəbiyyatı, xüsusilə də XIX əsr rus ədəbiyyatı Avropa və dünyanın görkəmli fikir adamlarının diqqətini necə özünə çəkmişdisə, eləcə dəƏhməd bəy Ağaoğlu və xalqımızın digər mütəffəkirlərində bu ədəbi inkişaf prosesini izləməyə dair bir maraq oyanmışdı. Ə.Ağaoğlu rus ədəbiyyatının tənqidi problemlərinə xüsusi həssaslıqla yanaşmış, onun görkəmli nümayəndələrinin həyat və fəaliyyətinin geniş şərhini vermiş və əsərlərini təhlilə cəlb etmişdir. O, rus ədiblərinin yaradıcılığı ilə yaxından maraqlanmış və yeri gəldikcə rus ədəbi fikrindən yararlanmışdır. Ə.Ağaoğlunun rus ədəbiyyatının tədqiqi məsələlərinə dair ərsəyə gətirdiyi məqalə və yazıları dövri mətbuatda – “Kafkaz”, “Kaspi”, “Həyat”, “İrşad”, “Tərəqqi” kimi qəzetlərdə və sonradan Türkiyə mətbuatında dərc olunmuşdur.
Ədib 1908-ci ildə Türkiyəyə mühacirət etdikdən sonra İstanbul Darülfünununda rus dili və ədəbiyyatı professoru kimi fəaliyyət göstərmiş, “Rus ədəbiyyatı tarixi” kursundan dərs demişdir. Ə.Ağaoğlunun “Rus ədəbiyyatının ümumi səciyyələri” adı ilə “Seçilmiş Əsərləri”nə (Tərtib edənlər: Əziz Mirəhmədov, Vilayət Quliyev). Bakı, Şərq-Qərb, 2007, 392 s.) daxil edilən bu əsəri ilk dəfə 1932-ci ildə beş məqalə şəklində “Cümhuriyyət” qəzetində dərc edilmişdir. Ağaoğluşünas alim Vilayət Quliyev Əhməd bəy Ağaoğlunun “Seçilmiş Əsərləri”nə yazdığı “izah və şərhlər” bölməsində bu məqalələr əsasında Əhməd bəyin İstanbul Universitetində oxuduğu mühazirə materiallarının dayandığını və nəşrə hazırlanma prosesində məqalələrin dil və üslubunda müəyyən qədər dəyişikliklər aparıldığını bildirir.
Əhməd bəy Ağaoğlunun “Rus ədəbiyyatının ümumi səciyyələri” əsərində rus ədəbiyyatının keçdiyi inkişaf yoluna eksurs edilir və onun başlıca xüsusiyyətlərinə diqqət yetirilir. Rus blınaları və “İqor Polkun dastanı”nı çıxmaq şərtilə XVII əsrə qədər zəngin ədəbiyyat nümunələrinə malik olmayan rus ədəbiyyatı Puşkin və XIX əsr rus ədiblərinin timsalında ədəbi zirvəyə qalxır. O, dünya ədəbi irsinə əsaslı təsir göstərəcək qədər inkişaf tapır. Bəs bu işıq sürətli tərəqqi necə meydana çıxdı? Ola bilərmi ki, uzun müddət sakit axan rus ədəbiyyatında fırtına necə qopdu? Onlar bu inkişafa necə nail oldular? sualları insanı düşündürməyə bilmir. Bəli, rus ədəbiyyatının az zamanda qazandığı böyük nailiyyətlərdən Ə.Ağaoğlu da mütəəssir olur. O, bu ədəbiyyatın mövzu, ideya və məzmun keyfiyyətlərini rus ədiblərinin yaradıcılığı əsasında səciyyələndirir. Belə ki, ədib “heç bir millətdə ədəbiyyat ruslarda olduğu qədər həyatla müvazi bir surətdə yürüməmişdir” deməklə rus ədəbiyyatının ən ümdə xüsusiyyəti kimi onun həyatla birbaşa bağlı olmasını göstərirdi. Bəli, ədəbiyyat həyatın, xalqın və cəmiyyətin güzgüsü olmalı, həyatda baş verən hadisələr bütün obyektivliyi ilə ədəbiyyatda öz əksini tapmalıdır. Belə ədəbiyyat əbədiyaşarlıq qazanmaqla bərabər onu oxuyan hər kəs üçün əvəzsiz fayda kəsb edir. Rus və dünya ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələri bu prinsipi əldə əsas meyar tutmaqla yanaşı ədəbiyyatın tərbiyəvi və idraki funksiyasını da gözdən uzaq qoymamışlar. A.S.Puşkin, M.Qorki, L.Tolstoy, F.M.Dostoyevski, A.P.Çexov, N.İ.Qoqol və başqa rus ədəbiyyatının seçkin imzaları “insan və həyat” kontekstində rus xalqını narahat edən problemlərə toxunur, bu həyatın qüsurlu cəhətlərini rus həyatından aldığı inandırıcı hadisə və əhvalatlarla, canlı obrazlarla açıb göstərir. Bu səbəbdəndir ki, rus ədəbiyyatı rus milli ruhunun, düşüncəsinin və yaşam tərzinin ən bariz göstəricisidir. Ə.Ağaoğlu bu münasibətlə yazırdı: “Rus ədəbiyyatının tarixi rus mədəniyyətinin tarixidir. Zamanın bütün cərəyanları, mühitin bütün lövhələri ədəbiyyatda əks eyləmişdir”. Bax, budur XVII əsrdə formalaşan, az müddətdə dünya ədəbi-bədii fikrinə təsir göstərən rus ədəbiyyatının uğuru!
Ədib rus ədəbiyyatının səciyyəvi xüsusiyyətləri olaraq rus milli vicdanının bədii əksini, “ictimai və mühiti ünsür” amilini, təqlidçilikdən uzaq mövqe tutmağı və məfkurəçiliyi göstərirdi. Ə.Ağaoğlu rus ədəbiyyatının rus zehniyyətinin və rus milli vicdanının təcəssüm etdirməsini bu ədəbiyyat üçün başlıca keyfiyyət hesab edirdi. O, “İctimai və mühiti ünsür” konstekstində isə rus ədəbiyyatının həyati (realist) və təsviri (deskriptiv) mahiyyət daşıması məsələsini qoyaraq rus həyatının bütün cəhətləri və real lövhələrlə təsvir edildiyini bildirirdi. Əhməd bəy Ağoğlu “ta Puşkindən başlayaraq rus ədibləri rusları və Rusiyanı olduğu kimi təsvir etməkdədir” fikirləri ilə faydalı ənənənin davam etdirilməsini diqqətə çatdırır. O, “mühiti ünsür” məsələsində bəzən rus ədiblərinin ifrata vararaq naturalist mövqe sərgiləməsini tənqid edir. Ədib naturalizmi rus ədəbiyyatının “seçmə”, “fərqləndirici sifəti” adlandırır. Bəli, rus ədiblərindən nadir tapılar ki, hansısa öz əsərində vətəni Rusiya təbiəti təsvir etməsin. İstər kiçik şeir parçasında, istər poema, istərsə roman, istərsə də dram olsun, fərq etməz, biz bu peyzaj təsvirləri ilə rastlaşırıq. Həmçinin Ə. Ağaoğlu kənd həyatı mövzusunun rus ədəbiyyatı üçün ən işlək mövzu olduğunu xüsusilə diqqətə çatdırırdı. A.S.Puşkin, M.Qorki, L.Tolstoy, F.M.Dostoyevski rus kəndlisinin saflığını, yüksək mənəvi aləmini kübar həyatın saxta səmimiyyətlərinə qarşı qoyur. Uzun müddət dünya ədəbiyyatında, eləcə də rus ədəbiyyatında ingilis romantizminin ən məşhur nümayəndəsi C.Q.Bayronun təsirinə uyaraq təqlidi əsərlər ərsəyə gətirilirdi. Təqlidçilik probleminə dair Əhməd bəy məşhur rus tənqidçisi Savodnikin “hər hankı bir millətin ədəbiyyatı yalnız müstəqil və şəxsi olduğu halda digər ədəbiyyatdakı əsərlər kimi qiymətli və əhəmiyyətli əsərlər vücuda gətirə bilər” fikirlərini əsas gətirərək orijinal, xalqın özünəməxsus cəhətlərini əks etdirən ədəbiyyatın tərəfdarı kimi çıxış edirdi. Həyatın ən qaranlıq tərəflərinə işıq salan rus ədəbiyyatı üçün məfkurəçilik başlıca keyfiyyətdir. Ə.Ağaoğlu rus ədiblərinin yaradıcılığında xüsusi yer tutan məfkurəçiliklə bağlı fikirlərini əsərdə belə bildirirdi: “Məfkurəçiliyi, nikbinliyi həyatın ən qəmli cəhətləri ilə birləşdirmək, cılız bir mövzuya məfkurəvi mahiyyət vermək iqtidarı etibarı ilə heç bir ədəbiyyat rus ədəbiyyatı dərəcəsinə varmamışdır”. “Hər insanda bir işıq var” deyən Lev Tolstoyun bu mövqeyi də məhz məfkurəçiliklə bağlıdır. Ən qəddar insanda belə “insan işığı” tapmaq istəyi rus ədibləri üçün ümumi bir amal olmuşdur. Həyatın ən çıxılmaz vəziyyətlərində onlar insan üçün hər zaman bir ümid işığı, bir təsəlli yeri qoyurlar.
Bütün bu deyilənlərlə yanaşı, Əhməd bəy Ağaoğlu rus ədəbiyyatının xəlqi mahiyyətini qabardaraq bu ədəbiyyatın xalqın milli düşüncəsini, onun ideal və arzularını ifadə etdiyini bildirir. Rus ədəbiyyatının ən böyük uğurlarından biri də rus ədiblərinin yaradıcılığında qadının yüksək hüquq qazanmasıdır. Puşkinin eyş-işrət vurğunu Yevgeni Onegini saf məhəbbətlə sevən, lakin qarşılığında sevgilisindən aldığı “tövsiyələr”dən zamanla dərs çıxarıb Onegini kor-peşman edən Tatyanası (“Yevgeni Onegin”),Qriboyedovun şan-şöhrətli, var-dövlətli, yumşaq xasiyyətli ər axtaran, ancaq bir yalançıya aldanan Sofiyası (“Ağıldan bəla”), Tolstoyun azad sevgi qadınını timsalı olan “Anna Karenina”sı, Dmitri Nexlyudovu gənclik səhvlərindən ötrü peşman etməyi bacaran, ona mənəvi “dərs” verənMaslovası (“Dirilmə”), Dostoyevskinin cinayət törətmiş Raskolnikovu mənəvi “cəza”dan xilas edən Sonyası (“Cinayət və cəza”) rus ədəbiyyatındakı qadın fenomenini təcəssüm etdirən obrazlardır. Beləliklə,Ə. Ağaoğlu rus ədəbiyyatının ümumi səciyyələrini məfkurəçi (idealist), “şəniyəçi” (realist), təbiətçi (naturalist), feminist və “mücahidəçi” keyfiyyətlərində qruplaşdırırdı.
Əsərdə Əhməd bəy Ağaoğlu rus ədəbi tənqidçiləri tərəfindən rus ədəbiyyatının üç tarixi dövrə: “birinci dövr rusların xristianlığı və xristianlıqla bərabər ilk yazını qəbul etdikləri zamana qədər, yəni X əsri – miladiyyəyə qədər davam edər; ikinci dövr X əsrdən XIX əsrin ibtidalarına, yəni Puşkinin zühuruna qədər davam edər; üçüncü dövr də Puşkindən zamanımıza qədər davam eləyir” ayrıldığını göstərir və rus ədəbiyyatının yaranma və inkişafı mərhələlərini bu aspektdə izləyirdi. Rus ədəbiyyatının birinci dövrünü XVIII əsrdə müxtəlif tədqiqatçılar tərəfindən toplanan blinalar təşkil edir. Onlarda qədim dastan və əfsanələr ehtiva olunur. Blinaların meydana gəlməsində türk tatarların güclü təsir göstərdiyini Stasov, Miller, Potanin kimi tədqiqatçılarla yanaşı Əhməd bəy Ağaoğlu da təsdiqləyir. Bu məqsədlə ədib rus dastanlarında qəhrəmana Boqatır (bahadır) ləqəbinin verilməsini nümunə göstərir. Həmçinin o, “İqorun alayı haqqında söz” (“İqor polkun dastanı” – T.V) dastanına dair bir kitabxanalıq tədqiqat aparıldığını bildirir. Bununla yanaşı, dastanda rus ədəbiyyatının bütün keyfiyyətlərinin ibtida halında ehtiva olunduğunu da qeyd edir. Məşhur qazax şairi Oljas Süleymenov “Az-ya” əsərində “İqor polkun dastanı”nın türklərin birbaşa təsiri əsasında yazıldığını dastanın mətnini ədəbi təhlilə və dil-üslub keyfiyyətlərini tədqiqə cəlb etməklə müəyyənləşdirmişdir.
Əhməd bəy rus ədəbiyyatının ikinci dövründə tədricən yazılı ədəbiyyat nümunələrinin yarandığını bildirir. Rus tənqidçilərinin bölgüsünə əsaslanaraq o da bu dövrü üç fəslə – “Kiyev” (XIII əsrə qədər), “Moskva” (XIV əsrdən XVII əsrə qədər), “yeniləşmə və intibah” (XVII əsrdən Puşkinə qədər) dövrlərinə ayırmışdır. “Kiyev fəsli” rusların Bizansdan xristianlığı qəbul etməsi və bu dinin təsiri ilə Kiyev knyazlığına daxil olması ilə başlanır. Rus xalqının ictimai-siyasi, ədəbi-mədəni həyatında xristian dinin hakim mövqe tutduğu rus ədəbiyyatının bu dövründə dini mətnlər – ilahilər, xütbələr, moizələr əsas təşkil edirdi. Ə.Ağaoğlu həm də kilsə papalarının şəninə yazılan, onların tərcümeyi-hallarının əks olunduğu əsərlərin – salnamələrin yarandığını bildirirdi. “Kiyev fəsli” salnamələrdən savayı səyahətnamələri də məşhurdur. Onların da ərsəyə gəlməsində, sözsüz ki, xristianlığın müstəsna rolu var idi. Beytül-müqəddəsi – Konstantinopolu (İstanbul – T.V) ziyarət etməyə gedənlər səyahət zamanı etdiyi qeydləri səyahətnamələrində yazardılar.
Rus ədəbiyyatının “Moskva fəsli”ni Əhməd bəy Ağaoğlu durğunluq dövrü olaraq səciyyələndirir. Qızıl Ordunun istilasına məruz qalan ruslar kilsəyə sığınır. Qısa müddətdə din xadimlərini və xalqı ram edən Moskva knyazlığı istibdad və mərkəzləşdirmə siyasəti yürüdürdü. Ədəbiyyat çarizm və İvan Qroznı istibdadına qarşı tənzimlə kilsə xadimləri tərəfindən yazılmış “Prosvetitel”, “Minei”, “Stepaniya kniqa” kimi əsərlərdən ibarət idi. Bu dövrdə nəinki mütərəqqi ədəbiyyatdan söhbət gedə bilməz. Hətta “şəxsi fikir” pərvərdə etmək cəsarətində bulunan hər kəs edam kötüyünün üzərinə çıxardı”. Ə.Ağaoğlunun bu qeydi verməklə həmin dövrdə zülm və istibdadın hansı dərəcədə olduğunu göstərirdi.
Üçüncü dövrün – “Yeniləşmə və intibah”ın əsas səciyyəvi cəhəti Avropa ədəbiyyatını, xüsusilə də bayronizmi təqlid və onlardan tədricən təsirləmədir. Bu dövrü Ə.Ağaoğlu üç kiçik qismə – “yeni Kiyev”, “Lomonosov”, “Karamzin” dövrlərinə ayırır. Ədib mərkəzi hakimiyyətin Moskvaya keçməsinə baxmayaraq Kiyev şəhərinin hələ də mədəni mərkəz olduğunu qeyd edir və rus ədəbiyyatının “Yeni Kiyev” dövründə bir-birinə zidd iki qüvvənin mübarizə apardığını nəzərə çatdırırdı. Bu dövrdə katolik təbliğatı ilə yanaşı ona qarşı mübarizə hərəkatının başlanmışdı. Ə.Ağaoğlu bildirirdi ki, katolizmə qarşı mübarizə hərəkatının əsasını Tövrat və İncilin tərcüməsində buraxılmış xətaların, cahil katiblərin köçürmə zamanı etdiyi səhvlərin aşkarlanması və onların təshihi işi təşkil edirdi. O, həmçinin həmin dövrün ictimai fəallarını – Slavinetskini, Simeon Polotskini, Silvestri, Yurki Krijanskini, Stefan Yavorskini və Feofan Prokopoviçi Qərb mədəniyyətindən alınan ünsürlərin daxil edilərək yeni intibah cığırı açan simalar kimi səciyyələndirir. Bu hərəkat Kiyev mühacirlərinin sayəsində Şimali Rusiya ilə Cənubi Rusiya arasında ədəbi-mədəni körpü rolunu oynadı.
Əhməd bəy Ağaoğlu rus ədəbiyyatının “Lomonosov” və “Karamzin” dövründə baş verən ədəbi-mədəni hadisələrin Böyük Petro (I Pyotr – T.V) və onun varisləri ətrafında getdiyi barədə məlumat verir. I Pyotr dövründə Peterburq akademiyasının əsası qoyulması Rusiyada yeni bir hadisə idi. Akademiya rus ədəbi və ictimai fikrinin yeni şəkil almasında misilsiz rol oynamışdır. Əhməd bəy Ağaoğlu bu dövrün akademik M.V.Lomonosovun adı ilə verilməsinə də əsərdə aydınlıq gətirir: “Bu dövrün başında, dövrün adının da dəlalət etdiyi kimi, Lomonosov durur. Lomonosovun ətrafında Qantemir, Trediakovski, Sumorokov, akademiya üzvlərindən alman Şlosser və Miller və s. ikinci dərəcədə çoxlu mühərrir və ədiblər toplaşırlar”. I Pyotrun yenilikçi siyasəti varisləri – Yelizaveta və Katerin (Yekaterina – T.V) tərəfindən davam etdirilmişdir. Belə ki, ikinci Yekaterina Leybnits, Volter kimi ictimai xadimlərlə məktublaşır, onlardan Rusiyanı hərtərəfli inkişaf etdirmək üçün fikirlər alırdı. Onun dövründə yeni tipli məktəblər açılır, rus əsilzadələrinə mənsub olan gəncləra təhsil almaq üçün Avropaya göndərilirdi. Yeniliklər bir-birini davamlı olaraq izləyir və tədricən rus ictimai və ədəbi fikri yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyurdu. Əhməd bəy D.İ.Fonvizinin “Hedorosl” əsəri istisna olmaqla, 1726-ci ildən 1791-ci ilə qədərki “Lomonosov” dövrünü Avropanı təqlid dövrü kimi xarakterizə edirdi. “Lomonosov” dövründə ədəbi prosesində yunan və latın dillərində olan Avropa və dünya ədəbiyyatından rus dilinə çevrilən tərcümələr xüsusilə diqqəti cəlb edirdi. Ə.Ağaoğlu rus ədəbiyyatının yeni dövrə keçid almasını təfəkkür və fəaliyyətdəki inqilabi hərəkatla bağlayaraq bildirirdi: “Təfəkkür və hissiyyat tərzi, iş üsulları uzun, mühüm bir inqilab dövrü keçirir və Puşkinlə başlayan müstəqil və orijinal rus ədəbiyyatının zühuru üçün mətin bir zəmin hazırlanır”.Qərb-Avropa ədəbiyyatından səmərəli şəkildə faydalanma rus ədəbiyyatı üçün zamanla öz bəhrəsini verdi.
Akademiya üzvlərinin həm tərcümələr etdiyi, həm də əsasən, qəsidə (oda), tragediya və dastan janrlarında müstəqil əsərlər yazdığı barədə məlumat verən ədib bu əsərləri ədəbi-bədii cəhətdən naqis hesab edirdi. Bu əsərlərin mövzularının klassik ədəbiyyatdan alınmasını və vaxtilə fransız nəzəriyyəçisi Nikola Bualonun müəyyənləşdirdiyi “dörd vəhdət” prinsipinə əsaslanaraq yazılmasını qüsurlu cəhət olaraq göstərirdi. Klassizmin “dörd vəhdət” prinsipi yazıçıya hadisələri geniş zaman daxilində, müxtəlif məkanlarda və dinamik hərəkət halında, çoxşaxəli süjet xəttində təsvir etməyə imkan vermirdi. Ə.Ağaoğlunun bu dövrün yazıçılarını klassik ədəbiyyatdan mövzu aldığına görə tənqid etməsi onun müasirlik konsepsiyası ilə bağlıdır. Onun bədii əsərlərində real hadisələrin romantik zəmində əks etdirilməsini görürüksə, publisistik məqalə və yazılarında isə realizm əsas ünsür səciyyəsini alır. Müasirlikdən uzaqlaşmamaq, ədəbiyyatın müasir həyatın bədii əksi olması fikri Ə.Ağaoğlunun ədəbi-tənqidi görüşlərinin təməlində dayanır. Ədib həmçinin rus tənqidçilərinin bu ədəbiyyatın “Lomonosov” və “Karamzin” dövrünü milli ədəbiyyat sırasına daxil etmədiklərini də bildirir. Ancaq bu iki mərhələ rus ədəbiyyatının yeni əsaslarla, yeni zəmində qurulmasında keçid dövrü hesab olunmalıdır. Ə.Ağaoğlunun “Lomonosov” dövrü ilə bağlı verdiyi ümumi səciyyəni aşağıdakı şəkildə yekunlaşdırmaq olar:
1. Ədəbiyyatın dinin təsirindən xilas olaraq müstəqil istiqamət alması.
2. Nəsr və nəzmdə inqilabın baş verməsi. Nəzmdə ənənəvi sillabik vəzn əvəzinə rus dilinə daha uyğun gələn tonik vəznin işlədilməsi, nəsrə isə dini kitabların yazıldığı əski slavyan dilinin yerinə xalqın danışdığı canlı dilin gətirilməsi idi.
3. Köhnə mövzuları ədəbiyyata gətirməkdən əl götürən rus ədiblərinin müasir həyatdan mövzu alması.
Əhməd bəy Ağaoğlu məşhur rus yazıçısı N.M.Karamzinin adını daşıyan bu dövrün 1791-ci ildən – Karamzinin “Bir rus səyyahının məktubları”nın çap olunması ilə başlayıb 1821-ci ilə – A.S.Puşkinin “Ruslan və Lyudmilla” əsərinə qədər davam etdiyini bildirir. Ədib Karamzinin rus ədəbiyyatdakı mövqeyinin üç mühüm inqilabla müəyyən olunduğunu göstərərək yazır: “Bu inqilablardan birisi Karamzin sayəsində sentimentalizm tərzinin Rusiyada o zaman psevdoklassizmi tamamən modadan çıxarmasından ibarətdir… Karamzinin etdiyi ikinci mühüm inqilab dilə aiddir. Karamzin məktublarında bütün əski slavyan kəlmələrini, latın-alman tərkiblərini, arxaizmləri tərk edir. Bu məktublar yazı dilini canlı dilə yaxınlaşdırmaq xüsusunda mükəmməl bir örnəkdir. Karamzinin icra etmiş olduğu üçüncü inqilab tarixə aiddir. İlk əvvəl tarixi bir elm kimi alıb mənalandıran və bu münasibəti başqalarına da qəbul etdirən Karamzindir”. Karamzin tarixçi üçün elm və həqiqət qayğısını çəkməkdən başqa vətənpərvərlik, moralistiklik, müəllimlik və sənətkarlıq xüsusiyyətlərinə də malik olmağı vacib sayır.
Əsərdə həmçinin Karamzinin nəzəriyyələrinin nöqsanlı cəhətlərindən də söz açılır. Belə ki, onun Rusiya üçün qurtuluşu keçmişə bağlılıqda axtarması, İvan Qroznı nəzəriyyələrini elmi əsasda verməsi, fikirlərində mühafizəkar mövqedə olması və hər cür ani inqilablara qarşı olması bu səciyyəyə aid edilir. Karamzini “panslavizmin müjdəçisi” hesab edən Ə.Ağaoğlu İ.A.Krılov və A.S.Qriboyedovun yaradıcılığının dövrün digər yazıçılarından xüsusilə seçildiyini bildirir. Bu iki yazıçının yaradıcılığı Puşkin dövrünə təsadüf etdiyindən Ə.Ağaoğlu əsərin “Puşkin dövrünün müqəddiməsi” hissəsində onların fəaliyyətindən geniş bəhs açmışdır.
Əsərin “Puşkin dövrünün müqəddiməsi” hissəsində ədib əvvəldə qeyd olunan məsələlərə qısa ekskurs edir və onlara qarşı münasibətini yekun icmal şəklində verir. Burada rus ədəbiyyatında gedən “yıxılış” və “oluş” prosesləri zəminində ənənə və müasirlik probleminə də toxunur: “Həqiqət halda yıxılış və oluş eyni əməliyyədir, eyni qüvvətin müxtəlif təzahürləridir. Xərabələrdən çoxları daşıdıqları canlı ruh sayəsində yeni amil və ünsürlərlə birləşərək yenidən həyatın əsaslarını təşkil edəcəklər… Böhranlar əsnasında müasirlər əksəriyyət etibarilə o iki əməliyyəni ayrı-ayrı zənn edərək iki böyük qismə ayrılırlar. Bir qismi keçmişə saplanıb qalır və müvazinətini, ahəngi, xilası o keçmişdə görür, digər qismi isə nicat və xilası yıxmaqda arar və ona görə də mövcudu, keçmişi yıxan amillərə sarılıb qalırlar. Avropadan gələn ruzigarlar yıxıcıdır, keçmişdən yüksələn sədalar isə mühafizəkardır. Odur ki, yenilikçilər üçün Avropadan əsən hər hansı cərəyan hörmətə layiq və müqəddəs olduğu kimi, mühafizəkarlar üçün də keçmişdən gələn sədalar mübarəkdir. Hər iki tərəf də içində bulunduğu müvazinət və ahəng amillərini tapa bilmədiklərindən o ahəng və müvazinəti təqlidçilikdə arayırlar. İstər Avropanı, istər keçmişi təqlid olsun! …. Yenilik və əskilik yoxdur. Müasirləşmək isə keçmişin bu günlə sintezindən ibarətdir”.
Məşhur rus yazıçıları İ.A.Krılov və Qriboyedovun yaradıcılıq fəaliyyəti əsərin bu bölməsində geniş təhlilə cəlb edilmişdir. Öncə ədib bu iki yazıçının rus ədəbi tənqidi fikrində “milli istiqamətin rəhbəri” şəklində adlandırılmasından bəhs açaraq rus məfkurəsinin onların yaradıcılığında istiqlaliyyət qazandığını, əsərlərinin sadə dildə yazıldığını qeyd edir. O, məşhur rus təmsil və komediya ustası İ.A.Krılovun Jan de Lafontendən “Palamut və çub” təmsilini sadə rus şivəsində tərcümə etməsi ilə şöhrət əldə etdiyinə diqqəti yönəltməklə əsərlərin kütləyə siraət etməsi üçün onların canlı, danışılan dildə yazılmasının vacibliyini vurğulayır. Əhməd bəy İvan Krılovun təmsillərini mahiyyətinə görə iki qrupa ayırır: tərbiyəvi (didaktik), həcvi (satirik). İ.Krılov həcv xarakterli təmsillərə daha çox üstünlük verir. O, sərt tənqidlərdən mümkün qədər uzaq duraraq fikirlərini bir istehza, bir ironiya vasitəsilə çatdırır. Yazıçı həcvlərini üç qisimdə qruplaşdırır: ümumbəşəri nöqsanlara, yerli rus nöqsanlarına və tarixi hadisələrə həsr olunanlar. Ümumbəşəri nöqsanlara xudbinlik, xudpəsəndlik, yelbeyinlik, aldatmaq, özünü mədh etmək; yerli rus nöqsanlarına pis əməl, rüşvətxorluq, kağızbazlıq, ədalətsizlik, təqlidçilik və tərbiyə nöqsanları daxil edilir. Tarixi hadisələrə həsr olunan təmsillərdə isə tarixi şəxsiyyətlərin bədii obrazı yaradılmış, onların qüsurlu cəhətləri satirik dillə tənqid olunmuşdur. Krılovu “rusların Xoca Nəsrəddini” adlandıran Ə.Ağaoğlu onun yerli xalq arasında məşhurluq qazanmasını üç amillə – xalqçılıq, həqiqətçilik və sənətkarlıqla bağlayır. İ.A.Krılovun sənətkarlıq məharətinin yalnız Jan de Lafontenilə müqayisə edilə biləcəyi qənaətindədir.
A.S.Qriboyedov yazdığı yalnız bir əsərlə – “Ağıldan bəla” (“Горе от ума”) mənzum komediyası ilə rus ədəbiyyatında xüsusi yer tutmuşdur. Əsər Azərbaycan dilinə Ələkbər Ziyatay tərəfindən tərcümə olunmuş, “Ağıldan bəla” adı ilə 2006-cı ildə çap edilmişdir. Lakin Əhməd bəy Ağaoğlu əsəri “Ağlın bəlası” adı ilə təqdim etmişdir. O, əsəri “psevdoklassizm məktəbi tərəfindən qəbul edilmiş qaydalara riayət olunmayaraq sərbəst yazılmış mənzum komediya” adlandırır. Mövzusunu canlı həyatdan alaraq yazan və doğulub böyüdüyü, boya-başa çatdığı Moskva cəmiyyətini real lövhələrlə təsvir edən Qriboyedov rus ədəbi sənətinə sərbəstlik meyarını gətirdiyinə görə ədib tərəfindən təqdir edilir. A.S.Qriboyedov sənətkarlığının üstün cəhətlərindən biri də “Ağıldan bəla”da həqiqi tiplər – vəzifə, rütbə üçün hər cür alçaqlığa əl atan, “yarınmağı” özlərinə peşə seçən “qulluq” adamlarının Famusov vəSkalozubun, “kiçik rütbə”dən ucalmaq üçün katibin qızı ilə sevgi münasibəti quranların Molçalinin və öz cəmiyyəti tərəfindən “dəli” adlandırılan mütərəqqi fikirli gənclərin isə Çatskinin timsalında obraz səciyyəsini almasıdır. Krılov dilini komediyaya gətirmək və sadə rus dilində yazmaq A.S.Qriboyedovun böyük uğuru hesab edilməlidir. Komediya barədə məşhur rus tənqidçisi V.Q.Belinski də olduqca yüksək fikirlər bildirmişdi: “Qriboyedovun komediyası … qüvvətli istedadın, dərin ağlın məhsulu olmaq etibarilə heç bir təqlidçilik, yalançı motivlər və süni boyalara malik olmayan, həm ümumiyyətlə və həm də ayrı-ayrı hissələrində, həm süjeti, həm xarakterləri, həm ehtirasları, həm hərəkəti, həm fikirləri, həm də dili başdan-ayağa rus həyatının dərin həqiqətini daşıyan birinci rus komediyası idi”. Professor Məmməd Cəfər isə əsərin təsiredici qüvvəsinə xüsusilə diqqəti cəlb edir və onu “20-ci illərdə ağıllara çox qüvvətli təsir göstərən, gənc nəslin mövcud siyasi-ictimai quruluşa qarşı müxalifət ruhunda mühüm rol oynayan yüksək sənət əsəri” hesab edirdi.
Rus ədəbiyyatının “Puşkin dövrü” rus tənqidçilərinin də qeyd etdiyi kimi, “rus milli ədəbiyyatının banisi” hesab olunan A.S.Puşkin və sələflərinin yaradıcılıq fəaliyyətini əks etdirir. Əhməd bəy A.S.Puşkinin ədəbi fəaliyyətini iki dövrdə: təqlidçilik və intibah dövrlərində qruplaşdırır. İngilis romantik ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən və dünya ədəbi prosesinə əsaslı təsir göstərən C.Q.Bayronun yaradıcılığı Puşkinə də təsirsiz ötüşmədi. Ə.Ağaoğlu Onun “Ruslan və Lyudmilla”, “Qafqaz əsiri”, “Baxçasaray çeşməsi”, “Qaraçılar” poemalarını təqlidçilik dövrünün əsərləri olaraq səciyyələndirir və onların Bayron və Şatobrianın təsiri ilə yazıldığını bildirir. Nəzərə alsaq ki, dörd poema Puşkinin ilkin dövr yaradıcılığını əhatə edir, onların təsirlənmə və təqlidə məruz qalması təbii qarşılanmalıdır. O, vaxtilə rus tənqidi fikrində böyük əks-sədaya səbəb olan Puşkinin “Ruslan və Lyudmilla” əsərinin italyan şairi Aristonun “Aşiq Roland” və “Qudurmuş Roland”, alman şairi Vilandın “Obaron”, Volterin “Orlean bakirəsi” kimi əsərlərdən təsirlənmə və onları təqlid yolu ilə ərsəyə gəldiyini yazır. Ə.Ağaoğlu ədibin “Ruslan və Lyudmilla” poemasının dilini uğurlu hesab edir, sadə və gözəl üslubda yazıldığını, təsvirlərin canlı və parlaq surətdə əks etdirildiyini bildirir. O, “Ruslan və Lyudmilla” Puşkinin ən zəif əsərlərindən birisidir. Əsərin bir çox yerləri süni və qeyri-təbiidir” sözləri ilə isə əsərin zəif cəhətlərini də göstərir.
Əsərdə “yəs, küskünlük” və “şəxsiyyətə qarşı pərəstiş” bayronizmin iki əsas səciyyəvi xüsusiyyəti göstərilir: “… Mədəni həyatın süniliyindən hüsulə gəlmiş yorğunluq, fərdiyyətlərin əzilməsi, mənən və əxlaqən düşkünlüyün yüksək həddə çatması nəticəsində Bayron ümumən mədəni bəşəriyyətə qarşı bir nifrət hissi təlqin edir, mədəni bəşəriyyəti miskinlik və acizliyə, əsarət və zəlilliyə məhkum görür. İkinci xüsusiyyət şəxsiyyətə qarşı pərəstişdir. Mədəniyyətin süni qaydalarını tanımayan, mədəni həyatın fərdlər üzərinə qoyduğu maddi və mənəvi zəncirləri qıran şəxsiyyətlər Bayronun qəhrəmanlarıdır. Bunlar qüvvətli iradəyə malik, önlərinə çıxan hər maneəni yıxıb atan, öz fərdi hürriyyətlərini müqəddəsləşdirərək ictimai şərt və hüdudların fövqünə çıxan insanlardır. Bunlar özlərinə pərəstiş etdiklərindəm, təbii ki, ətraflarında olanlara həqarət və nifrətlə baxırlar”.
Ə.Ağaoğlu “Bayronizm Moskvada rus mujiki üzərinə atılmış bir ingilis toqqasına, üst geyiminə bənzəyirdi” deyərək onu xəyali, süni bir təzahür adlandırırdı. Puşkin əsərlərində bayronizmin təsiri hətta onun məşhur “Yevgeni Onegin” mənzum romanında dueldə öldürülən Vladimir Lenskinin məzarının təsvirində də duyulur. C.Q.Bayronun “Abidos gəlini”ndə Səlim və Züleyxanın qəbri arasında bitən qara tikan Cəfərin simvolik obrazı olaraq verilirsə, Vladimir Lenskinin məzarı üstünə əyilən, sanki başını aşağı sallamış budaq günahkar Onegini səciyyələndirir. Doğrudur, Ə.Ağaoğlunun bu əsərində Puşkinin intibah dövrü yaradıcılığı ayrıca təhlil və təsvir olunmasa da, “Qaraçılar” poemasının sonunda verilən parça vasitəsilə əsərin təqlidçi ruhdan tamamilə azad olaraq rus ədəbiyyatı üçün yeni mahiyyət daşıması göstərilir. A.S.Puşkinin bayronizm xəstəliyindən yaxa qurtarıb intibah dövrünə qədəm qoyması rus ədəbiyyatının yeni axın və yeni istiqamətli inkişaf tapmasına səbəb oldu. Puşkin yaradıcılığında rus dili sadəlik və poetiklik sintezində özünü göstərir. Rus ədəbiyyatına yeni motivlər, canlı obrazlar, təbii duyğular daxil olur.Görkəmli ədəbiyyatşünas alim Məmməd Cəfər A.S.Puşkinin yenilikçi mövqeyinə diqqəti yönəldərək yazırdı: “Puşkin böyük novator şair idi və öz əsərləri ilə rus ədəbiyyatına bir yenilik, təzəlik, təravət gətirmişdir; yeni tipli realist və romantik şeirin, realist nəsrin, yüksək məzmunlu siyasi lirikanın, mənzum romanın, tarixi povestin, mənzum dramın və hekayənin gözəl nümunələrini yaratmışdır”.
Əhməd bəy Ağaoğlunun rus ədəbiyyatının tədqiqinə həsr olunan “Rus ədəbiyyatının ümumi səciyyələri” adlı ayrı-ayrı məqalələrdən ibarət əsəri rus ədəbiyyatının yaranma və inkişaf tarixini izləmək, onun məxsusi keyfiyyətlərinə bələd olmaq baxımından əhəmiyyət daşımaqla bərabər milli ədəbiyyatda rus ədəbi ənənələrindən səmərəli istifadə üçün əsaslı material verir.

Nizami CƏFƏROV.”Dilçi missiyası…Və dilçilikdə “elm poeziyası””

Oljas Süleymenovun dilçilik marağının köklərinin nə qədər dərin olduğunu, yəqin ki, böyük şairin yaradıcılığı ilə az-çox tanış olanların hamısı bu və ya digər dərəcədə bilir. Neçə illərdir “1001 söz” universal etimologiya sözlüyü üzərində çalışdığı da məlumdur. Lakin “Sözün kodu” kitabçasının nəşri əsərin tərtib prinsipləri barədə müəyyən təsəvvür yaratmaqla güman etmirəm ki, dilin mexanizminə peşəkar səviyyədə bələd olanların sözlüyə nədəsə diqqətini cəlb etdi; bəlkə, əksinə, daha çox belə bir təəssürat doğurdu ki, şair etimoloji araşdırmalarında artıq dil haqqındakı elmlə hesablaşmağın hüdudlarına gəlib çıxdığından son labüd uğursuz döyüşünü müasir dilçiliyin banisi Ferdinand de Sössürlə aparmaq istəyir… “Qədim işarələrin axtarışına çıxıb” müxtəlif “Günəş” simvollarını aşkarlayandan sonra “cəngavərlik qanunları”na açıq-aşkar məhəl qoymadan (və döyüş qaydalarını öz bildiyi şəkildə müəyyən edərək) dahi dilçiyə hücum edir.
“Əgər linqvistlər və ya yazı tarixçiləri birdən nə üçünsə bütün bu simvolları bir vərəq kağızda toplasalar, belə uyuşmazlıq yalnız F.Sössürün “işarə sərbəstdir” (1916) fərziyyəsinin doğruluğunun təsdiqinə yarayar”.
Hər hansı künc-bucaqda itib-batmış, yaxud müəllifindən başqa heç kimə lazım olmayan bir nəzəriyyə ilə bu cür davranmaq olardı (hərçənd elmi etika buna da yol vermir), ancaq dahi dilçi ilə belə zarafat eləmək təhlükəlidir. Ferdinand de Sössür simvolları işarə hesab edir, ancaq onları dil işarəsi qədər sərbəst saymır. Və dil işarəsinin sərbəstliyi barədə onun nəzəriyyəsinin “Günəş” simvollarına, ya müxtəlifliyində, ya da mənşəcə əlaqəsində heç bir dəxli yoxdur… “Elmi işlərindən göründüyü kimi, Cenevrə Universitetinin professoru yazının bütün növləri içərisindən ancaq hərfli yazıyla tanış olmuşdur” deməkdə isə şair, heç şübhəsiz, haqsızdır. “Ümumi dilçilik kursu”nun müəllifi ideoqrafik və fonetik olmaqla iki yazı sistemindən bəhs edir. Və “yeri gəlmişkən” göstərir ki, “ideoqrafik yazı sistemləri qarışıq tipli sistemlərə asan keçir: bəzi ideoqramlar öz ilkin mənasını itirərək ayrı-ayrı səslərin təsvirinə çevrilir”.
Lakin bu başqa məsələdir ki, Ferdinand de Sössür dil işarəsinin təbiətini aşkarlayarkən yazıya o qədər də əhəmiyyət verməyin tərəfdarı kimi çıxış etmir:
“Yazı öz-özlüyündə dilin daxili sisteminə yad olsa da, ondan bütünlüklə uzaqlaşmaq olmaz: axı bu elə bir texnikadır ki, dil onun köməyi ilə fasiləsiz ifadə edilir. Dilçi onun üstünlüklərini də, çatışmazlıqlarını da, eyni zamanda ona müraciət edərkən ortaya çıxan təhlükələri də bilməlidir.
…Yazı dili nəzərdən qoruyur: yazı onu geyindirmir, onun üst-başını qaydaya salır”.
Oljas Süleymenovun belə bir mülahizəsi absurd səslənir ki, Ferdinand de Sössür “yalnız işarə yaradanların sərbəstliyi ilə izah olunan forma müxtəlifliyini öndən görmüşdür”.
“Kurs” müəllifi, əlbəttə, qədim simvollar üzrə mütəxəssis deyildi, lakin yaratdığı təlimdən belə məlum olur ki, həmin simvollarla yaxından tanış olsaydı belə, onlara elə bir əhəmiyyət verməzdi. Hər şeydən əvvəl ona görə ki, o, dilçi idi.
Şair daha bir absurd mühakimə yürüdür:
“Sössür öz kəşfi ilə etimoloqların və yazı tarixçilərinin işini də əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşdirmişdir ki, onlardan artıq sözün və yazı işarələrinin səbəbiyyətini axtarıb tapmaq tələb olunmur”.
Fikrimcə, ironiya tamamilə yersizdir… Birincisi, Ferdinand de Sössür heç kimin nə düzgün, nə də yanlış istiqamətdə axtarışlarının qarşısını almaq iddiasında olmamışdır. Və burada da hər kəs “sərbəst”dir… İkincisi isə, sözün “tərcümeyi-hal”ı bir, yazı işarəsinin “tərcümeyi-hal”ı isə başqa bir məsələdir.
Oljas Süleymenovun Ferdinand de Sössür təliminə verdiyi “tarixi şərh” də əvvəlki mülahizələrindən az absurd deyil:
“Qohum dillərdə oxşar mənalı leksemin yayılması mənzərəsini təsəvvür etmək və bunun əsasında ilkin formanı bərpa etmək etimoloqa kifayət edir. Ancaq ilkin formanın necə əmələ gəldiyini fikirləşmək lazım deyil: bu, məlumdur, çünki qədimdə kiminsə tərəfindən heç bir şeyə əsaslanmadan müxtəlif fikirlər uydurulmuşdur. Sössürün sözləri “inqilablara hamilə olan” XX əsrin lap başlanğıcında səslənmişdi. Bu sözlər rəssamlıq, ədəbiyyat, qrafika və heykəltəraşlıqda özbaşınalıq ənənələri yaradan mədəni inqilab şüarı oldu, sünini sənət kimi qəbul etməyi çoxlarına öyrətdi”.
Sözün yaranma mexanizmini “işarə + işarənin adı + işarənin izahı = söz-məfhum” formulu ilə “izah” edən şair gerçək elmi məntiqdən tamamilə uzaqlaşmaqla yanaşı, işarədən anlayış icad etmək vəzifəsini bütünlüklə “kahin”lərin öhdəsinə buraxdıqdan sonra belə bir “qanunauyğunluq” da aşkarlayır:
“Həqiqi etimologiya qrafik işarənin mənası və təfsirçinin assosiativ təxəyyülü sözün genezisində dərk ediləndə başlayır”.
“Sözün kodu” müəllifi bir-birindən impulsiv “qaydalar” müəyyən etdikdən sonra (və həmin “qaydalar”ın emosiyası altında) elan edir:
“İşarə sərbəstdir?.. Yox, sərbəst deyil”.
Və “yalnız işarə etimologiyası sözün tarixi haqqında əsl həqiqəti bilməyə kömək edir” qənaətinə gələn müəllif yazır ki, “kahinlər öz qəbilələrinin müqəddəs işarələrini izah etdikcə söz yaratmağın qaydaları özünü göstərməyə başlayır və aktiv istifadə olunurdu. Əslində, bu işarələr gerb qoruyucuları idi, nəslin – qəbilənin taleyi onlardan asılı olurdu və onları uzun müddət qoruyub saxlayırdılar. Hətta ilkin mənaları itirilmiş olsa belə, onların məzmunları izah edilirdi”.
Şair “Kurs”u diqqətlə təhlil etmiş olsaydı orada hər cəhətdən işinə yarıyacaq belə bir fikrə rast gələrdi ki, “geologiya bəzən mövcud vəziyyəti – zaman etibarilə əvvəllər nələr olduğuna fikir vermədən, artıq qərarlaşmış vəziyyəti (məsələn, Cenevrə gölü hövzəsinin indiki vəziyyətini) təsvir edir. Lakin başlıca olaraq o, ardıcıllığı diaxron cərgələr yaradan hadisələrlə, transformasiyalarla məşğul olur. Doğrudur, nəzəri olaraq, prospektiv geologiya barədə düşünmək mümkündür, ancaq faktiki olaraq onun baxışı, hər şeydən əvvəl, retrospektivdir”.
Bu isə o deməkdir ki, geologiyada olduğu kimi, dilçilikdə də etimoloji təhlil dünəndən bugünə deyil, bugündən dünənə dogru aparılır. O qədim “Günəş” işarələrinin ki, bugünkü anlayışların və ya sözlərin mənşəyində dayanması güman edilir, onların reliktləri heç zaman itməməli, bugündən dünənə baxanda görünməli idi.
Əgər böyük şair öz etimoloji maraqlarını “Az i Ya”dakı səviyyədə saxlamış olsaydı, elmi baxımdan daha mükəmməl görünərdi. İlk növbədə ona görə ki, hər sahədə olduğu kimi, elmdə də yeni iddialar, tamamilə təbiidir ki, yeni imkanlar tələb edir. Və güman etmirəm ki, hər hansı elmin əsas prinsiplərinə “poetik etinasızlıq” göstərməklə həmin elmdə hansı mənada isə canlanma yaratmaq mümkün ola.
Təəssüf ki, şair bu yola üstünlük verir:
“Linqvistikanın sübutu olmayan müddəalarını tədris etməklə çörəkpulu qazananlar məni öz işimlə məşğul olmamaqda davam etdiyimə bir daha inanmaq üçün broşürü vərəqləyirlər. İndiki dilçiliyin ağacı ağac deyil, kökləri olmayan quru dirəkdir. Ondan səsgücləndiricilər və işıqlar asmaq olar, ancaq onlar gerçək canlı məhsulları əvəz etməzlər. Dilin kök sistemi bərpa edilərsə, mahiyyətcə, Homo Sapiens qəbiləsinin həyat ağacı olan qurumuş bitki də canlanar”.
Müəllif özünün “qaydalar toplusu”nu mükəmməl “təlimat” kimi özünəməxsus şəkildə təbliğ etməkdən də çəkinmir:
“…İstənilən oxucu nümunə göstərilən qaydalar toplusunu (yaxud onlardan bəzilərini) ana dilindəki sözün genezisinin təyin olunması üçün sınaqdan çıxara bilər. Əgər belə təcrübələr baş tutarsa, mən onlardan xəbər tutmağa, alınan nəticələrlə razılaşmağa və ya mübahisə etməyə şad olaram. Onların ən yaxşıları “1001 söz”ə daxil ediləcəkdir”.
Görünür, dildən bəhs edəndə, həmişə olmasa da, hərdənbir dilçilərin nə dediyinə qulaq asmaq lazımdır… Heç olmasa, Ferdinand de Sössürün… O dahi Ferdinand de Sössürün ki, deyirdi:
Dillə “az və ya çox dərəcədə hamı məşğul olur, lakin nitq fəaliyyəti məsələlərinə bu cür kütləvi maraq paradoksal nəticələrə gətirib cıxarır: elə bir sahə yoxdur ki, bu qədər cəfəng ideya, xurafat, xam xəyal və fiksiya törətsin. Bütün bu yanlışlıqlar psixoloji maraq doğurur və dilçiliyin ən mühüm vəzifəsi də onları üzə çıxarmaq, imkan dairəsində tamamilə aradan qaldırmaqdır”.
Əlbəttə, böyük şairlə razılaşmaq olar ki, poeziya (ədəbiyyat) da eynilə musiqi, rəssamlıq kimi müxtəlif elmlərə nüfuz edə, enerji, can, ruh verə bilər, ancaq onu əvəz etmək fikrinə düşsə, xam xəyallar qaçılmazdır…

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az