“Azərbaycan Yazıçılar Birliyi (AYB) 2027-ci ilə qədər quruma üzv olmaq üçün edilən müraciətlərə baxılmayacaq”.
Bu barədə “Qaynarinfo”ya AYB-nin əməkdaşı Xəyal Rza məlumat verib.
Onun sözlərinə görə, bu qərar birliyin qəbul komissiyası tərəfindən verilib.
“5 il ərzində üzvlük haqqını ödəməyən şair və yazıçıların Yazıçılar Birliyindən xaric edilməsi ilə bağlı qərardan sonra üzvlük haqlarının ödənilməsində canlanma müşahidə olunur. Üzvlük haqqı ildə bir dəfə ödənilir. Biz üzvlərdən gecikdirilmiş ödənişlərin edilməsini tələb edirdik”, – deyə Xəyal Rza bildirib.
AYB təmsilçisi onu da əlavə edib ki, birliyə üzvlük üçün edilən müraciətlərə yalnız qurultaydan sonra baxılacaq:
“Qurultayın 2027-ci ilin payızında keçirilməsi nəzərdə tutulur”.
Xatırladaq ki, bir müddət əvvəl AYB üzvlük haqqını ödəməyən bir qrup şair və yazıçını qurumdan xaric edib. İllik üzvlük haqqı 15 manat təşkil edir.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyində “Zərif qadınlar” Ədəbi Məclisinin sədri Xatirə Fərəclinin Azərbaycan və ingilis dillərində nəşr olunan “Multikulturalizm: nəzəriyyə, beynəlxalq təcrübə, Azərbaycan modeli” kitabı işıq üzü görüb.
Mədəniyyət Nazirliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap edilmiş kitabda multikulturalizmin nəzəri əsasları, müxtəlif ölkələrin bu sahədəki təcrübələri, eləcə də Azərbaycanın dünyaya nümunə göstərilən multikultural dəyərlər sistemi geniş təhlil olunur. Müəllifin uzunmüddətli araşdırmalarının nəticəsi olan bu nəşrdə ölkəmiz tarixən müxtəlif xalqların, dinlərin və mədəniyyətlərin dinc və qarşılıqlı hörmət şəraitində birgə yaşadığı məkan kimi təqdim edilir, bu zəngin irs elmi əsaslarla araşdırılır. Araşdırma nəşri geniş oxucu auditoriyası üçün faydalı vəsaitdir.
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASI Bürosunun Rəhbəri.
Nargis,
“Ədəbiyyat və incəsənət”
-Fa’nın insanlaşması məni niyə qorxudurdu?
Bir dəfə yenə kitabxanalara sığındığım günlərdə əlimə keçən köhnə əlyazmada insanın insana duya biləcəyi eşq qavramı ilə tanış oldum. Hələ də məni özümə gətirə bilməyən bu eşq qavramını yaşayanlar neçə dəfə ölürlərmiş ilahi? İnsan insanı tanrısayağı sevə bilərdimi?
Eşqi bir neçə yerə bölmüşdüm o zamanlar. Ancaq həmin əlyazmada təsvir olunan tamam başqa şey idi. Burada insanın insana duyduğu tanrısal bağ haqqındakı fikirlər var idi. Fikrimcə bu cür sevmək bacarığını Tanrı çox adamın qəlbinə qoymur. Bunu yaşayan şəxs kitabda bu hisləri dərinliyinə qədər təsvir etmişdi.
-Mən onu bir qəpiksizkən də, dünyanın maddi zənginliyinin içində boğularkən də eyni hislərlə sevirdim. Mən onu görən kimi tanımışdım. Gözləntim sadəcə məni anlaması və sevməsi idi. Sevdiyini deyirdi də. Beləliklə, illərə yayılan böyük bir sevgi, tutqu ikimizi də qırılmaz bağlarla bir-birimizə bağlamışdı. Həm də necə bağlamışdı. Mən bir-birini tanrısal eşqlə sevən iki nəfəri necə anladım axı sizə? Dodaqlarımı ona toxunduranda Tanrıya toxunur kimi soyunurdum fiziki mənliyimi… Ruhum uçurdu tanımadığım məkanlara…
Hər zaman deyilən o idi ki, insan ki, bir-birinə toxunur, sevişir, artıq bu eşq davam etmir. Hər şey adiləşir… Bəlkə də, insani sevgilərdə elə bu cür də olur. Ancaq bizdə elə deyildi. Bir-birimizə toxunmağımız bu hissi daha da gücləndirirdi. Ey insan oğlu, istəyirsən gül, istəyirsən başla, hazıram, yenə danış öz doğruluq nəzəriyyələrini… Çək silahı vur ürəyimdən, zəhərlə məntiqimi uydurma konsepsiyalarınla. Ruhum, ruhumla bacara bilməyəcəksən. Mən onu ruhumla sevirəm. Bu sadəcə bədənlərin görüşməsi deyil, ruhların rəqsidir. Tanrısayağı eşqdir.
Mənə heç kim o cür toxunmağı bacarmadı. Heç kimin baxışları ağlımı başımdan o cür almadı. Heç kimin gülümsəməsi ruhumu o cür sığallamadı, ağrılarıma antidepresant olmadı.
Bəlkə də mən demiseksual idim… Ammma yox bu başqa bir şey idi. Bu haqda düşüncələrimi yazanda belə təkrar-təkrar yaşayıram hər şeyi, küllərindən yenidən doğulur yaşadıqlarım. Bu çox ağrılı prosesdir. Dözmək mümkün deyil… Yaşamaq da olmur, ölmək də… Başqası ilə deyib gülmək də…Ona duyduğum eşq digər bu tərz münasibətlərə qarşı həm məntiqimi, həm ruhumu, həm qəlbimi, həm də vücudumu bloklayırdı. Mən onun ovuclarına buraxmaq istəyirdim bütün aqibətimi…
Nəfəsim kəsilirdi ona doğru atdığım hər addımda. Əlləri saçlarımı hər sığallayanda, ruhumu könüllü təslim etmək keçirdi içimdən… Saatlarca susurduq. Susaraq sevirdik. Susmaq böyüklükdür deyirlər… Qızıldır deyirlər… Fikrimcə susmaq həm də labüd sonu gecikdirməkdir, susmaq həm də itirmək qorxusudur, incitmək qorxusudur…
Susmaq həm də boğulmaqdır, səssizcə hıçqıraraq ağlamaqdır. Susmaq onun adını qeyri-iradi bağırmaqdır, boşluğa baxıb onu səsləməkdir. Susmaq ağlını getdikcə qaçırmaqdır… dəli olmaqdır…Boşluğa təslimiyyətdir…
-Mənə görə eşq də, ədəbiyyat da tabutdakı ölüdür o ölünü tabutda daşımaq ürküdücü deyil. Nə qədər ki o, tabutdadır mühafizə olunur, qorunur… Düzü də budur bəlkə də…Ancaq bunu hədəflənən nöqtəyə çatdırmaq üçün güvənilən çiyinlər, qeyri-toksik münasibətlər gərəkdir.Çiynin biri xəfif büdrərsə tabut yerə dəyib parçalanar bu isə ürküdücü olar… Bütün hislər muncuq ədası ilə laqeyidcə çıxmazlara səpələnər…
-Hər dəfə çiynin büdürəyir sənin. Bilirsən axı, mən hər dəfə yaralanıram. Hər şeyi hərkəslə rahatlıqla müzakirə etməyə adət etmiş mən, səni heç bir şəkildə paylaşa, danışa bilmirəm. Tanrısal eşqi bir-birini insan sevgisi ilə sevən cəmiyyətdəki fərdlər anlayarmı? Anlamaz, əlbəttə anlamaz. Məni əxlaq, din, doğru, yanlış konsepsiyaları ilə zincirləyəcəkdilər əzizim… Bundan qorxmuram əlbəttə, sənə olan eşqim mənim ruhuma, məntiqimə, iradəmə, duruşuma hər gün sıxılan qurşundur. Ancaq o zincirlər ya sənə gəliş yollarıma əngəl olarsa? Bizi nakam bir sona məhkum edərsə? Bəlkə də elə istədiyin budur. Susmaq bax qorxmaqdır, reallığı öyrənməkdənsə bir uydurmaya təslimiyyətdir… Susmaq əzizim, imitasiya olunmuş cəmiyyətin nəzəriyyəsinə əlimdən axıb gedərkən əllərin danışmamaqdır…Qürurundan ürəyini, mənliyini mühafizə edərək ruhunu deşik-deşik etmək, lezvalamaqdır… Hiss edirəm axan qanın istiliyini… Tükəndiyimi…
Tanrısal eşqdə belə bir tərəf daha məntiqli olurmuş. O bir tərəf digər tərəfdə unutmurmuş bütün mənliyini. Ara-ara yox, elə tez-tez oyanırmış bu “qəflət” uyqusundan. Sorğulamırmış belə bu oyanışını… Fiziki dünyaya daha çox aludəçiliklə də əlaqələndirmirmiş…
Digər yarısını yuxulu-yuxulu uçurum kənarında unudub gedirmiş öz düzlər nəzəriyyəsinin ardınca.
-Bəli, əlbəttə haqlısan əziz oxucum… Yuxulu olan, oyanmaq istəməyən, mənim kimi yuxularında qalmağı seçən düşürmüş uçurumun dibinə… Yaralanırmış, məhv olurmuş, qan itirirmiş, hər gün ölüb dirilirmiş… Bir müddət sonra qartalların zirvələri sevdiyi kimi sevirmiş uçurumun ən dibini… Qorxulu gəlmirmiş artıq ona bu dərinliklər. O ruhunu bu dərinlikdə sakitləşdirir, ovunbdururmuş. Qayıtmaq istəmirmiş insani sevginin hegemaniyasına, qeyri-səmimiliyinə… Onu artıq maraqlandırmırmış zirvələr, o uçurumun dərinliklərinə məhkum edirmiş könlünü…İnanırmış ki, bu əslində ikisini də qorumağın ən gözəl yoludur.
Çoxları eşqi daddığını iddia edir. Ancaq uçurumun dibini görmək, fiziki bədəni soyunub birini ruhunla sevə bilmək hər insana nəsib olmur. Çoxları sevir, bəli, ancaq onlar uçurumun kənarlarından baxır diblərə…dərinliklərə… Tanrısal sevgidə hər şey başqa cür olur…Fiziki dünyada qazanılan bütün kimliklərindən soyunur insan, ruhu səmalaşır. İnsanı Tanrıya duyulan eşqlə sevir…Tanrı da Liliti elə sevməmişdimi? Tanrısal eşq həm də yaşayarkən ölmək deyilmi?
Bəli tanrısal eşqdə belə bir tərəf daha məntiqli olur… Öncəlikləri fərqli olur…Gedir, gəlir, gəlir, gedir, gəlmir, gəlmir, gəlmir və gəlmir…Gəlsə belə, gəlmir… Gəldiyini düşünsə belə gəlmir…
Gəlmirsən əzizim, çoxdandır gəlmirsən…Hiss edə bilmirəm səni… Harda qoymusan ruhunu… Bu fani vücud mənə gərək deyil…Soyuqsan… Ölüm soyuqluğu sığınıb barmaqlarına,..
Tanrısal eşqdə belə bir tərəf daha qəddar olurmuş…
Düşünməzmiş bəs o nə haldadır? Necədir?
– Axı bütün yollarımı əzbər bilirsən…Məni ən çox sən tanıyırsan. Özüm kimi olduğum yeganə yer də, ev də, insan da, dünya da, vətən də sənsən deyilmiydin?
Sənə duyduğum hislər məni aşıb, okeanlaşıb…səmalaşıb…
-Mənim qədər sevir inancı ilə hər gün yemləyirəm məntiqimi. Bağlasam da yollarımı sənə…Bilirsən bütün gizli keçidlərimi… Mən o keçidlərdə hər gün gözləyirəm səni…Ruhunun zindanlarına qapatmışam ruhumu…
Ölüm də diləmək olmur.
-Ölüm ruhun gedişi deyilmi? Getmək istəməyən ruhu Tanrı aparmaq iqtidarındamı?
-Bağlasam da yollarımı sənə… Bilirsən bütün gizli keçidlərimi…
AMEA Ədəbiyyat İnstitutunun XX-ƏSR şöbəinin əməkdaşı
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Tələbəlik ömrümüz başlayırdı. Xoş xəyallarla, qanadlı arzularla açmışdın o səhəri! Azərbaycanın müxtəlif yerlərindən gələn uşaqlar ilk dərsin başlanmasını gözləyirdi. Hamı bir-birinə yad nəzərlərlə baxırdı.
Doğma kəndindən ayrıldığım, ilk dəfə şəhərə gəldiyim üçün qərib bir adam kimi sıxılsam da, qəlbim böyük arzularla qanadlanırdı. Zənn edirdim ki, bu az yaşımda üzləşdiyim acılardan, itkilərdən sonra taleyim yəqin ki, bir daha məni ağır sınaqlara çəkməz…
Qəbul imtahanlarına səylə hazırlaşmış, artıq üç imtahandan əla qiymət almışdım. Axırıncı imtahanı da yaxşı versəydim, universitetə qəbul olunacaqdım. Lakin həmin gün imtahan vərəqini itirdim. İmtahan komissiyasının sədri mənə yeni vərəq vermədi. Əvvəl prorektora, sonra rektora müraciət etsəm də, onlardan müsbət cavab almadım.
Zənnimdə yanıldığımı düşünə-düşünə naəlac halda pillələri enirdim. Ayaqlarım keyimişdi elə bil, ürəyim sıxılırdı. Birdən Həmid müəllimi gördüm. Gözlərimdə ümid işıqlandı, dodaqlarıma təbəssüm qondu. Ədəbiyyatdan imtahanı məndən professor Həmid Araslı götürmüşdü. Mənim cavabım onun çox xoşuna gəlmiş, biliyimi “əla” qiymətləndirmişdi. Ürəklənib salam verdim. Bəxtimdən Həmid müəllim məni tanıdı. “Nə olub, bala?” – deyə mənim qəmli olduğumu hiss etdiyindən həlim səslə soruşdu. Mən başıma gələnləri danışdım. Həmid Araslı mənimlə birlikdə imtahan komissiyası sədrinin yanına gəldik: “Mirzə, bir imtahan vərəqi ver, uşaq imtahana getsin”. Bayaqdan ağzından “yox” sözündən başqa qeyri kəlmə çıxmayan komissiya sədri imtahan vərəqini mənə uzatdı. Sevincək imtahan otağına girib bilet çəkdim. “Yaxşı” qiymət alıb universitetə qəbul olundum.
Özümə söz verdim ki, ilk dərs günündəcə Həmid Araslıya təşəkkürümü bildirim.
“İlk dərs günü böyük sevinc içində auditoriyaya daxil oldum. Hamı həyəcanla müəllimi gözləyirdi. Fikirləşdim ki, tənəffüs vaxtı nurani simalı Həmid müəllimi tapıb ona təşəkkürümü edəcəyəm. Müəllim auditoriyaya daxil olanda bir anlıq özümü itirdim. Gələn Həmid Araslı idi. İnsanlığına pərəstiş etdiyim Həmid müəllim indi mənə dərs deyəcəkdi. Lakin bir tərəfdən də çox məyus oldum. Çünki təşəkkürümü ona bildirə bilməyəcəkdim. Fikirləşdim ki, əgər mən Həmid müəllimə təşəkkür etsəm, o elə bilər, bu yetim uşaq beş il qiymət almaq üçün ondan kömək istəyəcək. Qərara aldım ki, ali məktəbi bitirməyi gözləyim, o zaman ona minnətdarlığımı bildirim”.
Tələbəlik illərimin əvvəllərində çətinliklərlə üzləşdim. Yataqxanada mənə yer vermədikləri üçün, kirayə ev tapıb orada qalmağa məcbur oldum. Maddi sıxıntı içində yaşadım, düz üç il qış aylarını paltosuz, tək pencəkdə keçirtdim. Lakin özümü sındırmadım. Qarşıma qoyduğum məqsəd üçün çalışdım. Zamanının ünlü alimlərindən, görkəmli sənətkarlarından, nəcib insanlarından dərs alırdım: Əli Sultanlı, Həmid Araslı, Mir Cəlal Paşayev, Abbas Zamanov, Mübariz Əlizadə, Yusif Şirvan, Bəxtiyar Vahabzadə…
Mən dərslərimi səylə oxuyur, həvəslə yazırdım: şeirlər, kiçik hekayələr, novellalar. Bir gün təzəcə yazdığım “Ağ saçlı qızın hekayəsi”ni oxuyub fikrini bilmək üçün Bəxtiyar müəllimə verdim. Bəxtiyar Vahabzadə mənim qələmə aldığım hekayəmi bəyənib kiçik bir dəyişiklik edərək bundan sonra yazacağım yazılarımı “Əlibala Hacızadə” imzası ilə təqdim etməyimi mənə tövsiyyə etdi.
Beləliklə, sevimli sənət müəllimimin məsləhətilə yazılarıma Əlibala Hacızadə imzasını qoydum. Universitet qəzetində “Mənim ilk məhəbbətim”, “Ömrüm təzələndi”, “Yada düşdü”, “Bir dəstə nərgiz” kimi lirik hekayələrim çap edildi.
Aşağı kurs tələbələri olan bizlər, eləcə də həmyaşıdlarım bu ortaboy, arıq, xoşsifət, istedadlı oğlana rəğbət bəsləyirdilər. Müəllimlər xətrimi istəyirdilər. Mən həmçinin Bəxtiyar Vahabzadənin sevimli tələbəsi, həmyaşıdım Nahid Hacızadə ilə yaxın dostluq edirdim. Səmimi, təmənnasız dostluğumuz ömür boyu davam etdi.
Qəlb ağrısı, yüksək hissiyyat və böyük sevgiylə yazılmış “Yada düşdü” adlı hekayəm şairin romantik çağlarına həsr olunmuşdu. – ilk məhəbbət, onun ülviyyəti haqqında zərif, poetik bir nəğmə idi…”
Tələbələr divara vurulmuş qəzet lövhəsinin qabağından ayrılmırdılar. Dəhlizdə onu görəndə bir-birlərinə deyirdilər: “Yada düşdü” hekayəsini bax, bu oğlan yazıb”.
Hamı ona qibtə ilə baxırdı.
O, beləcə hələ tələbə ikən nəsrin keşməkeşli yollarına çıxıb, taleyini ömürlük sözə bağladı, sözə arxalandı, sözlə qanadlandı. İllər keçdi, Əlibala Hacızadə müasir Azərbaycanın poetik nəsrinin ustadları Seyid Hüseyn, Ənvər Məmmədxanlı, İlyas Əfəndiyev ənənələri üstündə köklənmiş nəğməkar bir yazıçı oldu.
Müdriklər deyiblər: “İstedadı Allah verir, insan tanrısının bu əvəzsiz nemətinə öz zəhmətilə sahib olur”.
Müharibə illərində ata-anasını itirib qoca nənəsinin ümidinə qalan Əlibala kiçik yaşlarından zəhmətə qatlaşıb, həm işləyib, həm də oxuyub. Bəxtinə yaxşı insanlar, xüsusilə ömrü boyu unutmayacağı gözəl müəllimlər çıxıb. O, qayğılar, nəcib insani keyfiyyətlər, xeyirxahlıqlar qarşısında həmişə özünü borclu sayıb. Zəhməti, səyi, biliyi ilə müəllimlərinin etimadını doğruldub. Çalışıb ki, sənət müəllimləri Həmid Araslıdan, Mir Cəlal Paşayevdən, Bəxtiyar Vahabzadədən öyrəndiklərinin bəhrəsi kimi öz qələminin məhsulu olan əsərləri ilə ustadlarını sevindirə bilsin. Və buna hər zaman nail olub.
Gəl özünə “yetim” demə, amandı,
“Yurdu sevmək bir ayrıca imandı”.
Hər addımda hökm eyləyən zamandı,
“Var ehtiyac tək zamana”, ay ustad!
Universiteti bitirəndən sonra respublika Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunda işə başlayır və burada “Fərruxi Yəzdinin poeziyası” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edir. Akademik Həmid Araslı öz sevimli tələbəsinin hərtərəfli elmi işini bəyənir və bunu dünya şərqşünaslığında XX əsr böyük İran şairi F.Yəzdiyə həsr olunmuş ilk geniş tədqiqat əsəri kimi yüksək qiymətləndirir.
Böyük alimin 10 səhifəlik müsbət rəyi və xoş sözlərini əvəzsiz mükafat hesab edən Əlibala Hacızadə gündəliyində yazmışdı: “Başa düşdüm ki, illərdən bəri qəlbimdə gizlətdiyim o sözləri artıq ona deyə bilərəm. İlk dəfə Həmid müəllimin məndən imtahan götürdüyü, sonra itmiş imtahan vərəqinin yerinə yenisini alıb mənə verdiyini ona dedim: “O vaxt siz mənə kömək etməsəydiniz, indi mən bu səviyyəyə çata bilməzdim”. Həmid Araslı bir qədər duruxdu, məndəki dözümə təəccübləndi. Hansı səbəbdən bu sirri saxladığımı dedikdə isə gözləri doldu”.
Düz bir il sonra Əlibala Hacızadənin Fərruxi Yəzdi haqqında yazdığı monoqrafiya çapdan çıxdı. O, gündəliyinə bu sözləri yazdı: “Ömrümün beş ilini sərf etdiyim kitab! Qoy bu, ömrü boyu əzab çəkmiş, dodaqları tikilmiş, damarlarına hava verilərək vəhşicəsinə öldürülmüş cəfakeş şairin xatirəsinə məndən kiçik bir əklil olsun!”
Şərqşünas alim kimi Əlibala Hacızadə ömrü boyu yalnız bir yerdə, AMEA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunda çalışmış, elmi araşdırmalar aparmış, bir sıra orta əsr mənbələrini dilimizə tərcümə etmiş, eyni zamanda yazıb, yaratmışdır.
Yaradıcılığının ilk illərində sınaq dövrünü uğurla keçən yazıçı öz üzərində səylə çalışaraq getdikcə püxtələşmiş, axtarışlarının bəhrəsi özünün ötən əsrin 60-cı illərində qələmə aldığı hekayə və povestlərdə büruzə vermişdir.
Filologiya elmləri doktoru, tənqidçi Vaqif Yusiflinin təbirincə, yazıçının yaradıcılığında sıçrayış “İnam” povestindən başlayıb. Bu əsərində Ə.Hacızadə adi həyat əhvalatını mənəvi-əxlaqi problem səviyyəsinə qaldıra bilib. Povest çap olunduqdan sonra akademik, görkəmli tənqidçi Məmməd Arif Dadaşzadə əsər haqqında maraqlı bir məqalə ilə çıxış etmiş, onun bədii dəyərini və məziyyətlərini göstərməklə yanaşı, gənc müəllifə tövsiyələrini də vermişdi.
Əlibala Hacızadəyə böyük şöhrət qazandıran, tənqidçi Əsəd Cahangirin “Milli belletrist nəsrin zirvəsi” hesab etdiyi, “oxucu auditoriyası toplamaq baxımından bütün Azərbaycan nəsri tarixində görünməmiş rekord müəyyənləşdirən” “Əfqanıstan trilogiyası” (“İtkin gəlin”, “Əfsanəsiz illər” “Ayrılığın sonu yoxmuş”) əsərləri oldu. Mərhum tənqidçi Aydın Məmmədovun fikrincə, trilogiyanın ilk əsəri – iki gəncin uğursuz məhəbbətini iddiasız bir dillə nəql edən “İtkin gəlin”lə doğurduğu ümumxalq rezonansı baxımından qarşılaşdırılacaq yeganə roman Anarın “Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi” idi. Trilogiyaya daxil olan romanların ümumi tirajı yarım milyon nüsxədən çox idi və bu, Azərbaycan yazıçısı üçün böyük göstərici sayılırdı. Təsadüfi deyil ki, görkəmli ədəbiyyatşünas alim Abbas Zamanov istedadlı tələbəsinə özünün təzəcə çapdan çıxan “Sabir gülür” kitabını hədiyyə edərkən belə bir avtoqraf yazmışdı: “Azərbaycanın milyonçu yazıçısı Əlibala Hacızadəyə müəllimindən yadigar”.
Beləliklə, Əlibala Hacızadə çoxsaylı oxucuların sevimlisinə çevrilmişdi. O, “Mən sözlərimin içində yaşayıram” xatirə-məqaləsində bu haqda yazırdı: “İtkin gəlin” roman-trilogiyasının belə geniş şöhrət tapmasında dahi şəxsiyyət, ədəbiyyatımızın və mədəniyyətimizin dostu və təbliğatçısı Heydər Əlirza oğlu Əliyevin böyük köməyi olmuşdur. Yaşlı nəslin yadındadır ki, Heydər Əliyev o zaman pambıq yığımı mövsümlərində böyük bir qrupla rayonlara gedir, zona müşavirələri keçirirdi. 1980-ci ildə yayın qızmar günlərindən birində Saatlı rayonunda hansısa kolxozun briqadasına gedir, qızları başına yığır, onlara bu ağır zəhmətləri üçün təşəkkür edir və sonra soruşur:
– Bəlkə sizin də bir şeyə ehtiyacınız var, maşına, mebelə! Utanmayın, deyin:- mən canla-başla yerinə yetirərəm.
Pambıqçı qızlardan biri utana-utana qabağa çıxıb: – Heydər müəllim, çox sağ olun. Bizim heç nəyə ehtiyacımız yoxdur, hər şeyimiz var, – deyir, – ancaq bir xahiş eləmək istəyirik: Bu yaxınlarda “İtkin gəlin” kitabı çap olunub. Ondan bizim kəndə bircə nüsxə gəlib çıxıb. Qızlarımız onu oxumaq üçün növbəyə durublar. Əgər mümkünsə, deyin, o kitabdan bir az çox buraxsınlar, biz də oxuya bilək.
Deyirlər, şahların sözü sözlərin şahıdır. O söhbətdən sonra “İtkin gəlin” iki dəfə də hərəsi yüz min tirajla çap olundu və satıldı”.
Romanın təkrar nəşr olunan çoxsaylı nüsxələrindən Cəlilabada da göndərildi. Oxucuları müəllifi rayona dəvət etdilər. O, kəndlərdə, təsərrüfatlarda, tarla düşərgələrində oldu, hər yerdə səmimi qarşılandı, oxucuları ilə görüşlərdən çox razı qaldı.
“Qələm əhli gərək heç vaxt məsuliyyət hissini itirməsin, vicdanının, qəlbinin əksinə getməsin, yalan yazmasın”.
“Təyyarə kölgəsi” romanının qəhrəmanı Nadirənin gündəliyindəki bu sözlər, şübhəsiz ki, yazıçının öz sözləridir, onun ədəbi mövqeyini əks etdirir. Bu, Əlibala Hacızadənin yaradıcılığı üçün səciyyəvi olan keyfiyyətdir. O, həmişə həyata və insanlara yaxın olub, görüb müşahidə etdiklərini ümumiləşdirərək qələmə alıb, yazdıqlarını özündən uydurmayıb, həyat həqiqətini, gerçəkliyi bədii boyalarla, olduqca təbii, təsirli lövhələrlə təsvir edib. Bütün bunlar yazıçının gözləmədiyi halda, nadanların, qərəzli adamların dedi-qodusuna, müəllifin haqsız hücumlara, böhtanlara, təqiblərə, təzyiqlərə məruz qalmasına səbəb olub. Müsahibələrinin birində o bu barədə ürək ağrısı ilə danışıb:
– “Təyyarə kölgəsi”nin ardı olan “Vəfalım mənim” romanı kitab halında çıxmışdı. Yüksək tirajla çapdan çıxan kitab tez bir zamanda satılıb qurtardı. Roman haqqında qəzetlər yazdı, tənqidçilər xoş sözlər söylədilər. Lakin sevincim uzun sürmədi. Yersiz hücumlara, böhtanlara məruz qaldım. Guya romanda həmin adamların obrazlarını yaratmışam. Hətta o zaman respublikanın baş prokuroru İlyas İsmayılova da şikayət ərizəsi ilə müraciət etdilər. Yaxşı ki, İlyas müəllim romanı oxuyubmuş. Və şikayətçilərə bildirib ki, romanda onlardan heç birinin adı yoxdur. Əgər özlərini orada görürlərsə, bu, müəllifin günahı deyil. Odur ki, müəllifə şər, böhtan atan şəxs kimi məsuliyyətə cəlb olunmalıdırlar.
Onlar qorxub prokurorluqdan əl çəksələr də, yazıçıdan əl çəkmirlər. Onun baş elmi işçi vəzifəsindən çıxarılmasına nail olurlar. Əlibala müəllim çalışıb öz iş yerinə qayıtsa da, qeyri-rəsmi qadağalara, süni maneələrə, mənəvi təqiblərə, hədələrə məruz qalır, əsərlərini nəşr etdirə bilmir. Ona elə gəlir ki, əsəblərini tarıma çəkən, səhhətini korlayan, ailəsinin rahatlığını pozan bu anonim qurama olaylar bitib-tükənməyəcək.
Keçdi günlər aylar ötdu dalbadal,
Qismətinə hər an düşdü qalmaqal,
Zaman səni çox eylədi halbahal,
Çəkdi çətin imtahana ay ustad!
Amma sən saydığını say, mütləq hakim zaman sözünü deyir, zəmanə – dövran dəyişir və çox şeyləri dəyişdirir. Uzun müddət əsərlərinin nəşrinə həsrət qalan yazıçının gözlərində elə bil ümid çırağı yanır və tez də sönür. Bəlli olur ki, indi kitab nəşr etdirmək üçün pul verməlisən, olmasa sponsor tapmalısan, yəni imkanlı adamlara ağız açıb, xahiş-minnət eləməlisən. Onun isə o qədər pulu yox idi, indiyədək heç kimə, heç zaman, ağız açıb minnət eləməmişdi, bundan sonra da eləməyəcəkdi, xasiyyəti belə idi. Odur ki, müsahibələrinin birində – “Mənim kitabımın kitabı bağlanıb”, – dedi. Ancaq dünya xali deyil. Kitablarını sevə-sevə oxuyub, istedadına, şəxsiyyətinə ehtiram bəsləyən imkanlı, xeyirxah, ziyalı insanlar özləri onu tapıb əsərlərini çap etdirmək istədiklərini bildirdilər, özü də minnətsiz, təmənnasız.
“Əvvəlcə Saatlıdan xeyriyyəçi Gülhüseyn Əhmədov bir kitabımın çap xərcini öz üzərinə götürdü. Qardaş-qardaşa kömək eləmədiyi indiki zamanda o, mənim 1-ci cildimi çap elətdirdi. Onun əli yüngül oldu. Daha sonra həmyerlimiz, Moskvada yaşayan iş adamı, xeyriyyəçi Gülağa Qənbərov əsərlərimin 10 cildliyinin nəşrinə başladı”.
Xeyriyyəçi Gülağa Qənbərov söz verdiyi kimi yazıçının 70 illiyi ərəfəsində əsərlərinin 10 cildliyinin nəşrini başa çatdırdı və kitabların təqdimatını yüksək səviyyədə təşkil etdi.
Əlibala Hacızadə haqqında respublikanın tanınmış ədiblərinin dediklərindən:
– “O, ömrü boyu gözütox yaşayıb, çox təvazökar insan olub, özünü həmişə sakit, təmkinli, ləyaqətlə aparıb” (Anar), “Öz xalqını platonik məhəbbətlə sevib, xalqının Məcnunu olub” (Bəxtiyar Vahabzadə), “Ədəbiyyat xəzinəsinin sahibi olub” (akademik Akif Əlizadə), “Zahirən sakit, səssiz-səmirsiz, daxilən təlatümlü bir həyat yaşayıb” (Ayaz Vəfalı), “Yaradıcılığı Azərbaycan torpağına bənzəyib: yazda əkib, payızda əkib, ildə neçə dəfə çevirib.” (Sabir Rüstəmxanlı), “Ən çox oxunan yazıçı olmaq xoşbəxtliyi ona nəsib olub” (Fikrət Sadıq), “Yazıçı kimi onun dəyərini xalq verib” (Qabil).
Əlibala Hacızadə “Əsərləri”nin 1-ci cildinə ön sözündə yazıb: “Dünya malı, sərvəti, fəxri adlar, mükafatlar həsrəti ilə yaşamamışam. Mənim üçün ən böyük fəxri ad – yazıçı, ən böyük mükafat – oxucularımın mənə bəslədiyi məhəbbətdir və bununla həmişə fəxr etmişəm. Ayağımın altında kəsilən qurbanlar, “Qoy o kitabları yazan əlindən öpüm!” – deyən insanlar görmüşəm. Azərbaycanımızın demək olar ki, hər yerində, elində, obasında onlarla, yüzlərlə Əfsanə və Elməddin! – bunlar mənim qəhrəmanlarımdır – adını daşıyan qızlarımız, oğlanlarımız var. Və mən özümü onların mənəvi atası sayıram. Hətta bir neçəsinin nişanında, elçiliyində, toyunda bir ağsaqqal kimi iştirak etmişəm. Bu, məhəbbət deyil, mükafat deyil, bəs nədir?”
Axır vaxtlar Prezident təqaüdü alanda yaxın dostu Nahid Hacızadəyə demişdi: “Yaxşı oldu, lap yerinə düşdü, müalicəyə, dava-dərmana çatdıra bilmirdim”.
Müalicəsi uzun sürdü… Gündəliyində yazmışdı: “İnsanların bir yolu var: bu yol anamızın isti beşiyindən başlayıb torpağın soyuq beşiyinə qədər uzanır…
Bir qara tabutda gətirəcəklər,
Üstümə dünyanın gülü gələcək”.
O, bu günü görmüşdü. Gül-çiçəyə bürüdülər məzarını. Kimlər? Gözləri nəmli oxucuları, etibarlı yazıçı dostları, həmkarları, yaxınları, sadə insanlar.
“Mən bu dünyaya sakit, səssiz-səmirsiz gəlmişəm, beləcə səssiz-səmirsiz də gedəcəyəm,” – demişdi. Elə də oldu. Ancaq dünyaya gələndə ailəsi, yaxın qohumları sevinmişdilər. Son mənzilə yola salanda isə Azərbaycanın bütün guşələrində yaşayan qəhrəmanları – Əfsanələr, Elməddinlər, Nadirələr, təkrar-təkrar kitablarının çapını istəyən oxucular, sənətsevərlər yasa batdılar.
Gül-çiçəyə bürünən məzarını dövrəyə alanlar sözlərini xatırlayıb, elə bil səsini eşitdilər: “Ayrı bir ölməzlik olur – öləndən sonra yaşamaq. Mən öləndən sonra da əsərlərimlə yaşayacağam”.
… Günlər aylara, aylar illərə sığındıqca zaman-dövran dəyişdi. Və vaxtilə söylədikləri, yazdıqları çin oldu.
Əlibala Hacızadə sənətsevər insanların qəlbində yaşayır. İndi baba-nəvə olmuş Əfsanələrin, Nadirələrin, Elməddinlərin boya-başa çatmış övladları, əsərlərinin qəhrəmanları 90-nında “Üstünə dünyanın gülü” nü, təzə-tər çiçəklərini gətirirlər, unudulmaz, işıqlı xatirəsini əziz tutan qələm dostları, həmkarları, yaxınları, çoxsaylı oxucuları ziyarətinə gəlirlər, ürəklərinə təsəlli olan sözlərini xatırlayır, sanki həlim, həzin, həm də inam dolu səsini eşidirlər: “Ayrı bir ölməzlik olur – öləndən sonra yaşamaq. Mən öləndən sonra da əsərlərimlə yaşayacağam”.
Naxçıvan Muxtar Respublikasında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəliyi, Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi, Naxçıvan Dövlət Universiteti və Qərbi Azərbaycan İcmasının birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən III “Qərbi Azərbaycana qayıdış” konqres-festivalında Azərbaycan Aşıqlar Birliyi də layiqincə təmsil olunub. Tədbir çərçivəsində Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin sədri, Dövlət Mükafatı laureatı, Əməkdar elm xadimi, professor Məhərrəm Qasımlının müəllifi olduğu “Ozan-aşıq sənəti və ədəbiyyatı”, “Aşıq Ələsgərlə bağlı dastan-rəvayətlər” və “Qərbi Azərbaycan aşıqlarının dastan repertuarı” kitablarının təqdimatı keçirilib.
Naxçıvan Dövlət Universitetinin Elmi kitabxanasında keçirilən tədbiri giriş sözü ilə NDU-nun rektoru Elbrus İsayev açdıqdan sonra, müəllif – Əməkdar elm xadimi, professor Məhərrəm Qasımlı təqdim olunan kitablar haqqında ətaflı məlumat verib. Sonra Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun professoru, filologiya elmləri doktoru Yusif Səfərov, Naxçıvan Dövlət Universitetinin Azərbaycan Ədəbiyyatı kafedrasının dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Xanəli Kərimli və Naxçıvan Dövlət Universitetinin Azərbaycan Ədəbiyyatı kafedrasının dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Aypara Behbudova çıxış edərək M.Qasımlının Azərbaycan folklorşünaslığına verdiyi töhfələrdən söz açıb, təqdim olunan kitabların elmi ictimaiyyət üçün əhəmiyyətini vurğulayıblar.
Tədbirin sonunda bədii hissə olub, aşıqların ifasında müxtəlif saz havaları səsləndirilib.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Şeir saatı rubrikasında bu gün sizlərə Rəsmiyyə Sabirin şeirləri təqdim edilir.
BU MƏHƏBBƏT
İçindən yıxılır adam (Ramiz Rövşən)
Bu məhəbbət bir az göydən, Bir az da yerdən sıxılır. Dünya ruhumuz boydadır, Fərq etməz hardan baxılır.
Sən getdin, yox oldu izin, Mən süründüm dizin-dizin, Baxmadığımız dənizin Suyu gözümə yığılır.
Yoxdur səndən xəbər-ətər, Həsrətin hər vaxt təzə-tər, Üst-üstə toplanan dərdlər Hamısı ömürdən çıxılır.
Hicran ağır, ürək kövrək, Gəl bu dərdin yükünü çək, Bir gün qurumuş ağactək, Hər kəs içindən yıxılır.
QADIN
Səni tanıyıram, qadın… Üzündəki minillik kədər tanışdır mənə. Nə etsən də, fələk gəlməz ki, imana-dinə.
Səni tanıyıram, qadın… Daşıdığın zibil torbaları ürəyinə ağır gələr. Bu arsız dərd də gəlib sənin könlündə dincələr.
Səni tanıyıram, qadın… Nə istəyir fələk səndən? Əli ətəyindən uzun bəxtin utanıb keçər gendən.
Səni tanıyıram, qadın… Dünya ruhuna dar olar. Al-əlvan yaz çiçəkləri payız əllərində solar.
Səni tanıyıram, qadın… Fəqət, unutdum. Görən, nəydi sənin adın?..
MƏN VƏ SƏN
Mən həqiqət arayırdım, Sən yalan kimi çıxdın qarşıma. Mən ümid arayırdım, Sən güman kimi çıxdın qarşıma. Mən xoşbəxtlik arayırdım, Sən təsəlli kimi çıxdın qarşıma. Mən əbədiyyət arayırdım, Sən ömür kimi çıxdın qarşıma. Mən Yer üzündə Nə vaxtsa itirdiyim Özümü axtarırdım, Sən çıxdın qarşıma…
SƏN YOXSAN
Sən yoxsan, Bayırda bahar fəslidir. Amma bənövşələrin boynu bükükdür hələ də…
Sən yoxsan, Bayırda yay fəslidir. Günəş həsrətindən alışıb-yanır.
Sən yoxsan, Bayırda payız fəslidir. Sarı yarpaqlar təbiətin qırmızı xəyanəti üzündən intihar edir.
Sən yoxsan, Bayırda qış fəslidr. Küçələrin buzunu ayrılığın alovu yandırıb-yaxır…
Sən yoxsan, Bütün fəsillərdə, bütün aylarda, bütün günlərdə içimdə sənsizlik havası var…
İLĞIM
Mən – kökündən qoparılmış bir ağacam. Kötüyüm belə qalmamış…
Mən – sındırılmış bir şüşəyəm. Toxunsan, qırıntılarım doğrayar əllərini…
Mən – saralmış bir yarpağam. Daha baharlar belə dəyişə bilməz rəngimi…
Mən – bir boşluğam ucsuz-bucaqsız… Yaxın gəlmə, yıxılarsan…
DÜNYANIN İÇ ÜZÜ
Ömrümüzün yollarına, Duman, yağış, sis bürünür. Çıxır astarı üzünə, Hərdən iç üzü görünür.
Fələk də bizə zülm edir, Bəxtimizin gözün didir, Gedənlər uçaraq gedir, Yerdə qalanlar sürünür…
Hüznlü payız axşamı, Kədərə qərq olub hamı, Küləklər üfürür şamı, Dünyanın işığı sönür…
BÖYÜK İNSANLAR (Müəllimlərimə ithaf)
Bu kiçik dünyamızda böyük insanlar da var. Onların ürəyindən cücərərək boy atar böyük-böyük amallar.
Böyük insanların kölgəsi düşər kimsəsizlərin ahının odunun yandırdığı küçələrə.
Böyük insanların varlığı nur saçar işığı azalan dünyaya, qaranlıq gecələrə…
Böyük insanlar dərdlərin bizi küncə sıxdığı həyatda qəlbimizdə böyüyər, qəlbimizi böyüdər…
Həmin böyük insanlar bu kiçik dünyamızda böyük iz qoyub gedər…
QAYITDIM
Əvvəl bu dünyada bir yuxu gördüm, Sonra da röyamı yozub qayıtdım. Bu həyatda hər gün gördüklərimi Ömür kitabına yazıb qayıtdım.
Bu dünya mənlə yağımı, Axtarıram dayağımı, Of, söndürüb çırağımı Canımı yandırdın, zalım.
AZƏRBAYCAN ƏSGƏRİ
Sən Vətən torpağında silinməyən bir izsən, Bu günsən, gələcəksən, şanlı tariximizsən, Sənin şücaətini necə vəsf eləyim mən, Ey Odlar diyarının igid, qəhrəman əri, Azərbaycan əsgəri!
Bu torpaq and yerimiz, sən qürur mənbəyisən, Yolunu kəsə bilməz nə duman, nə də ki çən, Vətənə sipər olan şəhidsən, qazisən sən, Biz müqəddəs bilirik məzarın olan yeri, Azərbaycan əsgəri!
Addımların titrədir dağı, dərəni, daşı, Zəfərlə başa vurdun sən bu çətin savaşı, Hünərini unutmaz bu tarixin yaddaşı, Cəngavər ruhlusan sən uzaq keçmişdən bəri, Azərbaycan əsgəri!
Qutsal qanın qarışdı, torpağı Vətən etdin, Şanlı zəfər yolunu rəşadətinlə getdin, Qayaların buzunu nəfəsinlə əritdin, Göytürk xaqanlarının xələfidir hər biri, Azərbaycan əsgəri!
Şanlı qələbə çaldın, sənə zəfər yaraşır, Şöhrətinin sədası indi sərhədlər aşır, Sənə xalqın qəlbində məhəbbət aşıb-daşır, Qisasımızı alıb ovutdun dərdi-səri, Azərbaycan əsgəri!
Əsla dayanma, igid, yürü ancaq irəli, Döyüşlərdə hayqırtın dağı, daşları dəlir, Uzaqdan Bozqurdların ayaq səsləri gəlir… Silinir Yer üzünün bütün pisliyi, şəri, Azərbaycan əsgəri! Azərbaycan əsgəri!
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Şeir saatı rubrikasında bu gün sizlərə İltimas Səmiminin şeirləri təqdim edilir.
İltimas SƏMİMİ
YOX OLAR
Səni xatırlayanlardan Biri belə Kövrəlmədi.
Yoxluğuna nə göy qaraldı, Nə yer üşüdü. Sənsizlik belə başladı, Belə də ötəcək… Doğmaların yaddaşında Yaxasını cıran acı xatirələrin Köz-köz sönər. Əlləri qoynunda Xəyallara qərq olmuş Neçə söz Payız yarpağı kimi soldu. Yoxluğuna Nə zaman dayanar, Nə də göy üzündə günəş Yox olar.
OYANA
Arzular məzarlığına dönən Bu yarımçıq ömür Kimindir? Bir az göz yaşı,
Bir az da hicran qoxuyur. Üstündən ayrılıqlar Yol salıb, Ölümə üz tutanlar Ağır-ağır yeriyir. Yaşamaq kəlməsi Göz yaşı sıxmaqdadır. Şirin bir yuxuya sarılıb Ömrü bitirməyənlər Mümkün deyil oyana.
SİLİNƏR
Ovcunu bərk sıx, Yollar qaçar əlindən. Ayağın altında torpaq Diksinər, İçində yuxusu qarışmış Arzuların Yarpaq-yarpaq saralar. Təsəllin bir qarış yol, Bir qaşıq ümiddir. Nə yol bitir, Nə ümid. Bu sükut alın yazındır, Bütün cığırlar ayrılığa aparır. Yer üzünə kölgə tökən Bu qaranlıq gecə Taleyini oxuyur. Kiri, qoy küləklər əsməsin, Yer üzündə bütün xatirələr silinər…
ADA KİMİ
Sığalmı istədin? Küləklər əsdi. Qəfil bir yaz yağışı Yollara süzülən Bütün göz yaşlarını yudu. İndi Yer üzündə Bir “Əlvida” kəlməsi Göyərməkdədir. Kölgəsində tənha bir qoca Xatirələrə qərq olub. Qayğılardan sıxılan ürəyi Dənizdə, Üstündə qara ruhlar dolaşan Kiçik bir ada kimi…
BİRCƏ XATİRƏ QALIR
O gözlərdən uzaq düşmək Qəfil ölümlə Üz-üzə gəlməkdir. Hər şey bitmiş kimi… Evin bir küncünə Qısılıb ağlamaqdan başqa Sevənlərin əlindən Nə gəlir ki? Ona da vaxt olsa. İntizar bir yandan, Həsrət bir yandan. Səhər nə vaxt doğuldu, Gün nə tez ötüşdü, Axşam nə tez düşdü?.. Sevənlərə yeltək ötən zamandan Bircə xatirə qalır…
YAVAŞ-YAVAŞ İTƏCƏKSƏN
Sevdiyin insanlar da Çıxıb gedəcək, Yorğun baxışlarından Heç nə duya bilməz sən. Qaranlıq gecədə Başının üstündən Qara ruhlar dolaşar. Qorxulu yuxular, Qulağına axan səslər Səni bir an da rahat qoymaz. Ürəyini didən Ölüm xofu, Yaddaşından silinməyən Bir nakam sevgi saçlarını yolacaq. Sən o sevginin kölgəsində Yavaş-yavaş itəcəksən…
AXTARMAQDADIR
Yorulub əldən düşdü: Kim hansı qapıda, Hansı tində, Hansı küçədə? Şəhər sükut içində, Hava da göz yaşı Qoxuyur. Balıqsız dəniz kimi, Bu şəhərin küçələrində Bir kimsə yox. Qara ruhlar dolaşır. Yollar yorulub, Bir yarpaq pıçıltısına Həsrət qalıb elə bil.
Əllərim qaranlığa Qərq olmuş küçələrdə İtirdiyim günləri axtarmaqdadır…
QARA EDİB
Üz tutub qarşıdakı O divara da Bir kəlmə söz de. Daşqəlbli insanlartək Soyuqanlı… Önündə qan tökülsə də, Yenə susar. Kilidləmiş o ağ qapı Heç kimin üzünə açılmaz. O ağ qapıya üz tutanlar Ümidinin hər şeydən Üzüldüyünü bilib Hönkür-hönkür ağlayarlar. Elə bil dar ağacıdır, Cəllad kötüyüdür, Qəfil çaxan bir güllədir. O ağ qapı ağ olsa da, Çox insanın taleyini qara edib…
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Hekayə saatı” rubrikasında bu gün sizlərə Azərbaycan Yazıçlar Birliyinin üzvü Coşqun Xəliloğlunun “Sükan arxasında” adlı qısa hekayəsi təqdim edilir.
COŞQUN XƏLİLOĞLU
SÜKAN ARXASINDA
QISA HEKAYƏ
Ceyhun babanın altmış beş illik ömründə heç vaxt maşını olmamışdı. Gəncliyində kasıbçılıq, sonralar isə ailə qayğıları ona bu barədə düşünməyə belə imkan verməmişdi. Düzdür, təqaüdə çıxmağa az qalmış bir az vəsaiti var idi. Amma fikirləşirdi ki, artıq gecdir. Maşın sürməyi öyrənmək üçün xeyli vaxt, təcrübə və bacarıq lazımdır. Onun üçün maşın sürmək həmişə əlçatmaz, məsuliyyət tələb edən və həyəcanlı bir məşğuliyyət idi. Amma hər şey beşyaşlı nəvəsi Muradın onlara qonaq gəlməsi ilə dəyişdi.
Həmin gün parkda gəzərkən Murad rəngbərəng attraksion maşınlarının olduğu meydançanı gördü. Balaca əlləri ilə babasının pencəyindən dartıb, “Baba, mən də sürüm!” – yalvarışa bənzər səslə dedi. Meydançada uşaqlar maşınları bir-birinə çırpır, gülüş səsləri, şən qışqırıqlar ətrafa yayılırdı. Murad hələ çox balaca idi, maşını tək idarə edə bilməzdi. Nəzarətçi gülümsəyərək dedi: “Əmi, Siz də minməlisiniz, uşaq hələ kiçikdir.”
Ceyhun baba birdən duruxdu. Ətrafa boylandı. O, yaşlı bir adamın oyuncaq maşına minməsini ayıb, bir az da gülünc hesab etdi. “Yox, a bala, mən hara, maşın hara? Ayıbdır, camaat baxır,” deyə tərəddüd etdi. Amma Muradın nəmlənmiş gözlərini görəndə tab gətirə bilmədi. Utana-utana, əynindəki təzə, səliqəli kostyumla balaca, qırmızı maşına tərəf addımladı və güclə də olsa, Muradın yanında əyləşdi.
Siqnal səsi eşidildi və maşınlar işə düşdü. Murad sevinclə sükandan yapışdı, amma maşını döndərə bilmədi. Ceyhun baba böyük əlləri ilə balaca sükanı bərk-bərk tutdu, ayağını isə ehtiyatla qaz pedalına basdı. İlk toqquşmada maşın titrədi və onlar silkələndilər. Baba diksinən kimi oldu, amma Muradın bərkdən gülməsi onun ürəyinə sərinlik gətirdi. Digər maşın gəlib onlara dəyəndə, baba artıq özü də bilmədən sükanı sola burdu, cəld manevr etdi. Üç-dörd dəqiqə ərzində o, illərdir unutduğu, bəlkə də heç yaşamadığı bir hissi – uşaqlıq sevincini dadırdı. Çöhrəsindəki o ciddi, qaraqabaq ifadə yox olmuşdu – uşaq kimi gülümsəyirdi.
Növbəti gündən başlayaraq hər gün axşamçağı baba nəvəsi ilə parka gəlir, bilet alıb maşına minirdilər. Bu zaman təkcə balaca Murad yox, həm də baba sevinirdi. Ceyhun baba artıq qazı vaxtında verməyi, toqquşmalardan yayınmağı öyrənmişdi. O, sanki itirilmiş uşaqlığını bu balaca meydançada tapmışdı.
Amma hər gözəl nağılın bir sonu olur. Bir neçə gündən sonra Muradın valideynləri gəlib uşağı öz evlərinə apardılar. Muradsız ev birdən-birə sanki boşaldı, səssizləşdi.
Ertəsi gün Ceyhun baba yenə parka gəldi. Ayaqları onu ixtiyarsız maşın meydançasının yanına gətirdi. Kənarda dayanıb rezin altlıqlı maşınların səsinə, uşaqların hay-küyünə qulaq asdı. İçindən qəribə bir istək keçdi: “Gedim bir bilet alım, yenə sürüm”.
Amma yanında nəvəsi yox idi. Təkbaşına o maşına minsə, kənardakılar nə düşünərdilər? “Ağsaqqal kişidir, deyəsən, başı çatmır”, deyərdilər.
Cibindəki pulu yoxladı. Pulu var idi. Amma özündə cəsarət tapıb nəzarətçidən xahiş edə bilmədi. İndi o, meydançanın dəmir barmaqlıqlarından yapışıb içəridəki maşınlara baxan kasıb və oyuncaqsız qalmış uşaqdan fərqlənmirdi. Uşaqlığında kasıbçılıqdan oyuncaq maşınlarla oynaya bilmədiyi günlərin həsrəti, qocalığın gətirdiyi “ayıbdır” qorxusu ilə birləşmişdi.
Ceyhun baba dərindən ah çəkdi, əllərini pencəyinin cibinə qoyub, sakitcə evlərinə tərəf addımladı. Amma əllərində o balaca sükanın istisini hiss edir, Muradın dünən maşından düşərkən çöhrəsini bəzəyən gülüşünü xatırlayırdı.
Nigar Rəfibəyli 1913-cü il iyunun 23-dəGəncə şəhərində anadan olmuşdur. Bakı Pedaqoji Texnikumunu bitirmişdir (1930). Moskvada Pedaqoji İnstitutda təhsilini davam etdirmişdir (1932–1936). Bakı kinostudiyasında ssenari şöbəsində, eyni zamanda fəhlə-gənclər məktəbində (1930–1932), “Azərnəşr”də bədii-ədəbiyyat şöbəsində tərcüməçi və redaktor (1931)[1], “Uşaqgəncnəşr”də bədii ədəbiyyat şöbəsində redaktor (1937–1939) vəzifələrində işləmişdir. Xidmətlərinə görə “Şərəf” nişanı, orden və medallarla təltif olunmuşdur.
“Çadra” adlı ilk şeri 1928-ci ildə “Dan ulduzu” jurnalında dərc edilmişdir.[2] 1934-cü ildə nəşr olunmuş ilk “Şerlər” kitabı Azərbaycan qadınlarının yeni həyat quruculuğunda iştirakından bəhs edir. “Dolores İbarruri” (1936) şeri ispan xalqının faşizmə qarşı qəhrəmanlıq mübarizəsinə həsr olunmuşdur. “Cəmilə” şeri Əlcəzair xalqının milli azadlıq mübarizəsinə həsr olunmuş qüvvətli lirik əsərlərdəndir.
Şair-publisist, araşdırmaçı İlham Qəhrəmanın tərtib etdiyi Sarı Aşığın “Gül dəftəri” kitabı dördüncü dəfə nəşr olunub. Yeni çap bundan əvvəlki üçüncü nəşrin təkrarıdır.
Tərtibçinin AZƏRTAC-a verdiyi məlumata görə, AMEA Folklor İnstitutu Elmi şurasının qərarı ilə işıq üzü görən təkmilləşdirilmiş nəşrdə Sarı Aşığa məxsus müxtəlif mənbələrdən götürülmüş bayatılar, qoşmalar, təcnislər, bayatı-tapmacalar və bağlamalar yer alıb.
Kitabın sonunda tərtibçi çətin sözlər üçün “Sözlük”, coğrafi adlar üçün izah vermişdir. Topludakı bayatılar köhnə ənənə üzrə birinci misranın son hərfinə uyğun olaraq əlifba sırası ilə düzülmüşdür. Cinas bayatı ustadının 288 səhifədə 500 (beş yüz) sayda dərc olunan nəşri İlham Qəhrəmanın “Ürək qoyulan kitab” adlı geniş “Ön söz”ü ilə açılır. Eyni zamanda “Salman Mümtazın xatirəsinə” xüsusi qeydi də tərtibçinin sələf olaraq xələflərə ehtiramının ifadəsi kimi diqqət çəkir.
Tərtibçi ümumi tirajın bir hissəsinin Şərqi və Qərbi Zəngəzur icmaları arasında paylanacağını qeyd edib.
Nəşrin redaktoru filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Məsiağa Məhəmmədi, korrektoru filoloq Nigar İlhamqızıdır.
Qeyd edək ki, İlham Qəhrəman istifadə etdiyi qaynaqlara tənqidi yanaşmış, çoxsaylı deyim və sözlərə, dini-mifoloji məfhumlara, xüsusi adlara aydınlıq gətirmiş, cinasları düzgün və anlaşıqlı şəkildə təqdim etmişdir. Sarı Aşığın irsi bu kitabla oxuculara tam şəkildə çatdırılır.
Geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulan bu nəşr Moldovada yaşayan hüquq elmləri doktoru, tanınmış ictimai xadim və iş adamı Vüqar Novruzovun maliyyə dəstəyi ilə işıq üzü görüb.
Dibçəklərə əsir edilən güllərin, Azadlığı yoluxa ürəklərə. Sevgi hissiylə bəslənən, əzizlənən. Qanadlanıb uçmadan Ruh vücuda sarılaraq yaşaya azadlığı. Bu dünyanı cənnət edə O dünyada cənnətə qovuşmaq istəyənlərin saflığı.
HƏYATA YARI YAMAĞAM
Elə tutubdur tərsliyim, Ağlamağa ərinirəm. Mən yetimin fağır qızı, Bəxti yavər görünürəm.
Ruhumda bir yorğunluq var, Yükü ürəyimi əzib. Deyingənəm bu aralar, Öz anam da məndən bezib.
Dua etdim, duyulmadı, Əlim ətəyimə düşdü. Günahlarım yuyulmadı, Ölüm gəlib, son görüşdü.
Ümidimin üstü yırtıq, Həyata yarı yamağam. Hamı ev sahibi olmuş, Bu dünyaya mən qonağam.
İctimai fikrin başqa sahələri kimi, ədəbiyyatın da öz bəşəri qayəsi insan mənəviyyatını gözəlləşdirmək, Qorkinin sözlərilə desək, “insana özünü dərk etməkdə kömək etməkdir”. Müasir qadın nəsrinin mərkəzində qadın durur. Onun problemləri, yaşadığı çətinliklər, fəlakətlərlə üzləşən zaman həyata yenidən adaptasiyası kimi mövzular bu nəsri formalaşdıran, ona yön verən əsas amillərdir.
Zemfira Məhərrəmlinin mövzusu daha çox qadının cəmiyyətdəki vəziyyəti məsələsi üzərində qurulan əsərlərində müəllif insanı bütün zəif və güclü tərəflərilə təsvir etmişdir. Yazıçının qadınların həyatına dair qələmə aldığı həm bədii, həm də publisistik əsərlər onların təkcə məişətdəki rolunu deyil, həm də bir çox ictimai mövzulardakı mövqeyini əks etdirir. Müəllifin yaradıcılıq refleksi bədii ədəbiyyat və publisistikada sosial inflyasiyanın zonalarını görməyə də imkan yaradır.
Yazıçının hekayələri nəqletmə dili sadə olmaqla bərabər, eyni zamanda qadınların həyatına dair bir çox problemləri özündə ehtiva edir. Bu əsərlərdə qadın obrazlarını daha çox ağıllı, cəsur qadın, öz ərlərinə sadiq həyat yoldaşı, saf duyğularla sevən gənc qız, qayğıkeş ana olmaqla bərabər, bəzən də başqasının xoşbəxtliyinə göz dikən, ona qənim olmağa çalışan mənfi qadın obrazı olaraq da görə bilirik. Yazıçının hekayələri müasir dünyanın rəngli qadın palitrasını ən müxtəlif rakurslardan oxucuya təqdim edir, hər dəqiqənin əhval-ruhiyyəsini özündə əks etdirir.
S.Vasilenko qadın nəsrində obyekt seçimini izah edərkən qeyd edir ki, müasir dünyanın bütün ağrı-acısını özündən keçirən tragik fiqur qadını hesab edir. Bir qadın nasir kimi Zemfira Məhərrəmlinin də hekayələrində məkan olaraq xəstəxananın seçilməsi də təsadüfi deyildir. Özünü dünyanın sərt reallığında görərkən, xəstəxana elə bir yer olur ki, orada qadın özü kimiləri ilə ağrılı dərdlərini müzakirə edə bilir. Bu, bəzən də şüuraltı hisslərin təkidi ilə də baş verə bilir. “Anam niyə gəlmədi?” hekayəsində hadisələrə məkan olaraq məhz xəstəxana seçilmişdir. Əsər dünyanı çulğamış virusdan dolayı həkimlərin həyatının necə məşəqqətli yollardan keçməli olduğunu təsvir edir. Xüsusən də, bu həkim ailəsinə, övladına da vaxt ayırmaq, maraqlanmaq, qayğısına qalıb nəvaziş göstərməli olan anadırsa, vəziyyət daha da dramatikləşir. Hər gün virus yoluxması nəticəsində dünyasını dəyişən insanları görmək qadını mənəvi cəhətdən daha da zəiflətmişdi. Azyaşlı qızına məktub yazıb işinin çətinliyini, ancaq bu məşəqqətli günlərin geridə qalması üçün həkimlərin səylə çalışdığını anladaraq az da olsa, vicdan əzabından xilas olmağa çalışırdı. Bir müddət sonra o özü də bu amansız virusun cənginə düşsə də, qəlbindəki inam və övladına duyduğu sonsuz sevgi, qızının ona olan ehtiyacını hiss etməsinin verdiyi güclə xəstəlikdən yaxa qurtarıb yenidən ailəsinə qovuşur.
Müəllifin “Analıq haqqı” hekayəsində həyat yoldaşı vəfat etdiyi üçün iki övladı ilə tənha qalmış kişinin sonrakı evliliyindən bəhs edilir. Bu əsərdə də əsas motivi qadın və onun taleyi məsələsi təşkil edir. Başqasının uşaqlarına onların anası kimi davranmaq, qayğı və şəfqətlə böyütmək elə də asan deyil. “Bu savab işi görəcək, sığala, tumara möhtac nisgilli balaların qəlbini ovunduracaq qadın, görəsən, kim olacaqdı? Belə məsuliyyətli, çətin işə qol qoyan, razılıq verən kəs dünyanın ən əməlisaleh, nəcib bir insanı ola bilərdi.” Xoşbəxtlikdən uşaqlar onları anaları qədər sevəcək qayğıkeş və mehriban qadına rast gəlirlər. Ailədə əmin-amanlıq yaranır və yenidən sevgi dolu yuvaya çevrilir. Bununla belə, qadının yenə də “- Görəsən, analıq haqqını qazana bilmişəm?” – düşüncəsi ilə özünü sorğulaması onun nəcib xarakterinin əsərdəki inikasıdır.
Xüsusən, qadınlar özlərini təhlükədən uzaq hiss etdikləri evdə xoşbəxt olduqlarını düşünürlər. Lakin rahat və dinc hiss etdikləri bu məkan bəzən də onlar üçün ən ağır işgəncələrə məruz qaldıqları yerə də çevrilə bilir. Hər insan sevdiyi şəxsdən sədaqət gözləyir. Qadınların ən böyük qorxularından biri də onların ailəni təmsil edən bu evdəki xoşbəxtliyinə xələl gətirə biləcək başqa bir qadının ortaya çıxmasıdır. “Qisas qiyamətə qalmaz” hekayəsində ömrünü həyat yoldaşına və övladlarına həsr etmiş qadının ailəsi başqa bir qadın tərəfindən dağılma təhlükəsi qarşısında qalır. O, yaşadığı emosional vəziyyət, keçirdiyi stress və ağrılı düşüncələrə görə digər qadına fiziki xəsarət yetirərək həbsə düşsə də, sonradan həyatı öz axarına düşür və ailəsi yenidən xoşbəxt günlərinə geri dönür. Müəllifin bu hekayədə məkan olaraq müraciət etdiyi əsas yer evdir ki, buradan qadının əbədi və sarsılmaz varlığının zaman və məkan koordinatları keçir. Hekayədə qadının ailəyə bağlılığı, onu qorumaq üçün hər şeyi edə biləcəyinə inam güclüdür.
Tamamilə qadına xas fiziki xüsusiyyətlərdən biri də hamilə olmaq və dünyaya uşaq gətirməkdir. Bu baxımdan ana ilə övlad arasında olan mənəvi duyğusal bağ daha güclü olur və analar çox vaxt öz övladının başına gəlmiş, ya da gələcək olan pis hadisələri də fəhmlə duyma qabiliyyətinə malik olurlar. “Yuxunu suya danış” hekayəsində Mədinənin qəlbindəki analıq duyğusunun gücündən və övladını gözləyən fəlakəti hiss etməsindən söz açılır. Ana hər şeydən əvvəl, instinkt olaraq öz balasını qorumalı olduğunu hiss edir və onun başına gəlmiş hər hansı təhlükə yuxuda da vaqe ola bilir. Bu motivə şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində də rast gəlmək mümkündür.
Müəllifin “Bir qaranlıq gecədə” hekayəsi də əri vəfat etdikdən sonra başsız qalmış ailədəki qadının övladlarına həm ata, həm də ana olma yolundakı çətinliklərdən bəhs edir. Əsərdə Güldəstə balalarını bütün təhlükələrdən uzaq, yalnız öz himayəsində böyütməyə çalışan fədakar ana obrazıdır.
Mənfi qadın obrazları hər nə qədər müəllifin yaradıcılığı üçün səciyyəvi olmasa da, “Heç kimi qınama” hekayəsində hadisələrin mərkəzində məhz bu tip qadın dayanır. Belə ki, başqasının başına gəlmiş bədbəxt hadisəyə görə onu xor görən, həmin ailə ilə qohum olmağa razı olmayıb gənclərin qəlbini qıran ana obrazı təsvir olunmuşdur: “Qardaşı “türemşik” olan qızı ala bilmərik. Anası alverçi olan qız da bizə heç gərək deyil” deyən “Anasının çılğın hərəkətindən qəlbi qırılmış, qarşısıalınmaz arzunun üstündən qara xətt çəkilmişdi.” Fəqət, nə yazıq ki, o, yaşadığı həyatın bəzi mübhəm qanunlarından bixəbərdir. Müəllif bu kiçik hekayə ilə insanların qınadığı, yuxarıdan aşağı baxdığı, empatiya qurmağa çalışmadığı hadisələri oxucunun diqqətinə çatdırır. Sonda isə qadının qınadığı hadisənin öz başına gəlməsi ilə nəticələnir.
Yazıçının “Nöqtə boyda həyat işığı” hekayəsi Türkiyədəki dəhşətli zəlzələ qurbanlarının xatirəsinə həsr olunmuşdur. Yenicə övlad sahibi olmuş gənc ailənin sevinci çox davam etmir. Bir sübh çağı onlar amansız fəlakətə düçar olaraq, digər bütün qurbanlar kimi zəlzələ nəticəsində meydana gəlmiş dağıntıların altında qalırlar. Bu hekayədə də iradəli, öz canından daha çox, balasını qorumaq üçün sağ qalmağa çalışan ana obrazı təsvir olunmuşdur.
Müəllifin “Dünya gör necə dardır…” hekayəsində qayğıkeş və mehriban qadın olan Ağgülün Moskvada yaşayan ailəsi, onların vətən həsrəti, evlərinə usta kimi gəlmiş adamın da təsadüfən vətənlərində böyüməsi və xatirələrinin olduğunu biləndə səmimi bir qəlblə onu dinləmələrindən söz açılır.
Yazıçının “Oyuncaq” adlı povestində isə iki gəncin saf məhəbbətindən, onların bir-birinə qovuşma yolunda qarşılarına çıxan maneələrdən, sosial və ictimai problemlərin fonunda insanların bir-birinə olan hisslərinin necə dəyişilib korlana biləcəyindən bəhs edilir.
Povestdə əsas obrazlardan biri də qayğıkeş anadır. O, ərinin vəfat etməsinə baxmayaraq yenidən ailə qurmamış, ömrünü övladlarını böyüdüb “bir tərəfə çıxartmaq” üçün sərf etmişdi: “Adına güldən ağır söz deyilməyən, ağır oturub batman gələn Simuzərin evdarlığına, səliqə-sahmanına, necə deyərlər, bir göz lazım idi ki, tamaşa eləsin. Biş-düşünə, ev-eşiyi təmiz saxlamasına, yır-yığışına söz ola bilməzdi. Uşaqlarını da erkən yaşlarından zəhmətə, işə-gücə alışdırmışdı.”
Əsərdə Nərgiz adlı saf qəlbli, sevdiyi oğlana bütün məhəbbəti ilə bağlı olan qızın əksinə, Səmayə deyə nalayiq, əxlaqi cəhətdən mənfi xüsusiyyətlərə sahib qızın da obrazı yaradılmışdır.
Nəticə olaraq qeyd etməliyəm ki, Zemfira Məhərrəmlinin əsərləri insan psixologiyasını, gündəlik həyatın incəliklərini və ictimai-sosial problemləri dərin müşahidə qabiliyyəti ilə əks etdirir və müasir Azərbaycan nəsrinin inkişafına töhfə verir.
Qavroş tənhalığında səfilliyi yaşayıram, Fil heykəlində isinməyə çalışan ümidləri Fantinanin doğum ağrılarına daşıyıram… Özümdən böyük ömür yükü ilə qorxulu gecələrin vahiməli tənhalığından keçirəm. Yuxularım katorqalı bir məhkumun arzuları qədər az və ağrılı, insanlıq “Yepiskopdan” bagışlanmaq istəmək qədər qayğılı… Oyanıb qoynuma buraxılan gəlincik sevinci yaşamaq həsrətiylə yeni üfüqlərə can atmaq istəkliyəm, Talesiz misralarda küskün bir ruham, həsrəti cildlənmiş sabaham… Ömür, göz qapaqlarım arasında intihara yol gedir…. Arzular zədə alanda yalnızlıq da qoşun çəkir, savaşır düşüncələr də hətta, Görən səfilliyin nə olduğunu mənim kimi bilirmi Kozetta???
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Baş redaktoru.
Məhəbbətin dərin, xəyalın dərin, Nə çıxar sözlərə könlümü versəm?! Əslinə varmaqçın bu söhbətlərin, Nolur gözlərini telefonda görsəm?!
Mikayıl Müşfiq
Nə Leylilər bitib bu dünyada, nə Məcnunlar. Nə Əslilər yox olub, nə Kərəmlər. Nə də Şirinlə Fərhadın hekayəsi zamanın yaddaşından silinib. Sadəcə dövr dəyişib.
Bir vaxtlar sevənlər uzun yollar aşır, aylarla, bəzən illərlə xəbər gözləyirdilər. Həsrətlər məktublara köçür, gecələr şeirlərə çevrilirdi. İndi isə məsafələr əvvəlki qədər uzaq deyil. İnsanlar istədikləri an bir-birinin səsini eşidə, üzünü görə bilirlər. Amma eşq dəyişməyib. O hələ də insanı gözlətməyi, darıxdırmağı, ümidlə yaşatmağı bacarır. Bəzən bir baxış üçün, bəzən bir söz üçün, bəzən də heç kimin anlamadığı bir telefon söhbəti üçün…
***
Axşam yenicə düşürdü. Göy üzünü örtən boz buludlar şəhərin üstünə ağır-ağır enir, xırda yağış damcıları tələsik addımlayan insanlar kimi bir-birini ötərək yerə düşürdü. Küçədən keçənlər addımlarını sürətləndirir, dükanların kölgəliyinə, avtobus dayanacaqlarına sığınmağa çalışırdılar. Nigardan başqa…
Nazik ev paltarı çoxdan islanmışdı. Çiyinlərinə tökülən saçları suyun ağırlığından daha da tündləşmiş, yanaqlarına yapışmışdı. Amma o, sanki bunların heç birini hiss etmirdi. Üzündə qəribə bir işıq vardı. İnsan yalnız çox sevdiyi birinə doğru gedəndə belə baxardı həyata.
Addımlarını gah sürətləndirir, gah da yavaşıdırdı. Elə bil görüşə tələsirdi. Ürəyi bədənindən qabaq qaçır, ayaqları ona çatmağa çalışırdı.
Küçə boyu düzülmüş işıqlar yağışın altında bulanıqlaşmış, hər tərəf xəyal kimi görünürdü. Nigar isə gözlərini qarşıdakı telefon köşkündən ayırmırdı. Onun üçün həmin an bu şəhərdə başqa heç nə yox idi. Bir azdan səsini eşidəcəkdi, bir azdan yenə onunla danışacaqdı, bir azdan ürəyində günlərlə yığılan sözləri bir-bir ona deyəcəkdi.
Dodaqlarına qeyri-ixtiyari təbəssüm qondu. Başını qaldırıb yağışa baxdı. Damcılar üzünə düşür, kirpiklərində inci kimi yığılırdı. Xoşbəxt idi. Uzun ayrılıqdan sonra sevdiyinə qovuşmağa gedən insanlar kimi…
Telefon köşkünün yaxınlığındakı dükanda iki gənc oğlandan biri oturmuşdu, digəri isə gələn müştərilərə xidmət göstərirdi. Elə həmin an dükandan çıxan son müştərini yola salan Elnurun gözü Nigara sataşdı. Onu görən kimi üzündəki ifadə dəyişdi, baxışlarına narahatlıq çökdü.
– Elnur, nə olub? – dostu təəccüblə soruşdu. – Kimdi o?
Nigar artıq telefon köşkünə çatmışdı. Dəstəyi götürüb qulağına apardı və üzü işıqlandı.
– Sevgilim… Nəhayət səsini duydum. Çox darıxmışdım sənin üçün.
Yağış dəstəyin üstünə döyür, külək yaş saçlarını üzünə vururdu.
– Bilirsən, evdən qaçmışam. Telefonumu yenə alıblar. Ona görə buradan zəng edirəm. Heç istəmirlər danışaq. Bilmirəm nə baş verir…
Uşaq kimi güldü.
– Amma mən yenə də sənə yol tapıram.
Bir neçə saniyə susdu.
– Bəs sən? Sən də darıxmısan?
Dodaqlarındakı təbəssüm bir az da böyüdü.
– Bilirəm…
Sonra uzaqlara baxaraq davam etdi:
– Bizim yerdə artıq başqa sevgililər gəzir. Hərdən onlara baxıb paxıllığım tutur. Bəyaz paxıllıq… Yadındadır? İlk dəfə əlimi tutanda bizi Cavid görmüşdü. İlahi, o nə gün idi…
Bərkdən gülərək əlini ağzına apardı.
– Yelləncəyə də minərik sən gələndə? Ən son səninlə minmişəm. O gündən sonra heç minməmişəm.
Səsi asta-asta titrədi.
– Darıxmışam, Murad. Çox darıxmışam. Ən çox sənin üçün. Səsin üçün, gözlərin üçün, adımı çağırmağın üçün…
Bir damcı yanağından aşağı süzüldü. Yağış damcısı idi, yoxsa göz yaşı – ayırd etmək mümkün deyildi.
– Sənin sevdiyin peçenyelərdən də bişirmirəm. Deyirəm sən gələndə bişirərəm, birlikdə yeyərik. Anama da qoymuram bişirməyə.
Qardaşı ona yaxınlaşdı. Baxışlarında yorğun və dərin bir kədər vardı.
– Danışdın?
– Danışdım…
– Gedək evimizə, quzum. Soyuqlayacaqsan.
Nigar bir neçə saniyə dəstəyi əlində saxladı. Baxdı, baxdı… Sonra asta-asta yerinə asdı. Qaşları düyünləndi, gözləri doldu, küsən uşaq kimi dodaqlarını büzdü.
– Cavid…
– Hə?
– Murad gələcək, elə deyil?
Cavid gözlərini yayındırdı. Cavab vermədi. Sadəcə gödəkcəsini çıxarıb bacısının çiyinlərinə örtdü. Yağış altında yanaşı addımlayaraq uzaqlaşdılar. Bir az aralıdan onları izləyən Elnur isə uzun müddət arxalarınca baxdı. Yanındakı dostu nəhayət marağını gizlədə bilməyib soruşdu:
– Kimdir bu qız? Niyə onu görcək zəng vurub xəbər verdin?
Elnur uzaqlaşan iki kölgəyə baxaraq dərindən ah çəkdi. Yağışın altında getdikcə kiçilən həmin kölgələr sanki bütün dünyanın kədərini daşıyırdı.
– Murad mənim sinif yoldaşım idi. İkinci Qarabağ müharibəsində şəhid oldu. Nigar isə onun sevdiyi qız idi. Nişanlanacaqdılar, evlənəcəkdilər… Telefonla isə Muradla danışır…
Yağışın altında uzaqlaşan Nigar dönüb son dəfə telefon köşkünə baxdı. Sanki orada yarımçıq qalmış bir görüş, deyilməmiş bir söz, yaşana bilməmiş bir ömür vardı. Bəlkə də o da bütün ömrünü heç vaxt tamamlanmayacaq bir telefon söhbətinin davamını gözləməklə keçirəcəkdi.
Xəlil Rza Ulutürk (tam adı: Xəlil Rza oğlu Xəlilov, 21 oktyabr1932, Pirəbbə, Salyan rayonu – 22 iyun1994, Bakı) — şair, tənqidçi, ədəbiyyatşünas, tərcüməçi, 1954-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, filologiya elmləri doktoru (1969), Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1986), M. F. Axundov adına ədəbi mükafat laureatı (1991), Azərbaycan Respublikasının xalq şairi (1992).[1] Ölümündən sonra “İstiqlal” ordeni ilə təltif olunub.
1954-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Filologiya fakültəsini bitirmişdir. Ədəbi fəaliyyətə tələbəlik illərində başlamış və ilk şeirləri mətbuatda dərc edilmişdir. Uzun müddət Azərbaycan Yazıçılar Birliyində, habelə müxtəlif mətbuat orqanlarında çalışmışdır. O, həm də ədəbiyyatşünaslıq sahəsində araşdırmalar aparmış, Azərbaycan ədəbi irsinin öyrənilməsinə töhfə vermişdir.
1980-ci illərin sonlarında Azərbaycanın milli azadlıq hərəkatında fəal iştirak etmişdir. 1990-cı ilin 20 Yanvar hadisələrindən sonra həbs edilərək bir müddət Moskvanın Lefortovo həbsxanasında saxlanılmış, 1991-ci ildə həbsdən azad edilmişdir. Həbsdən sonra fəaliyyəti davam etdirmiş və müstəqillik dövründə Azərbaycanın nüfuzlu şairlərindən biri kimi tanınmışdır. 1992-ci ildə ona “Azərbaycanın Xalq Şairi” fəxri adı verilib.
Xəlil Rza Ulutürk 1994-cü ildə Bakıda vəfat etmiş və Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir. Xəlil Rza Ulutürkün yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında milli dəyərlərin qorunması və siyasi-ictimai ideyaların poeziyada ifadəsi baxımından xüsusi yer tutur.
Xəlil Rza Ulutürk 1932-ci il oktyabrın 21-də Azərbaycanın Salyan rayonununPirəbbə kəndində dünyaya gəlmişdir. Bəzi qaynaqlarda onun doğum tarixi 1933-cü il olaraq qeyd edilib. Belə ki, onun pasportu və hərbi biletində təvəllüdü 1933-cü il yazılıb. Lakin X. Rzanın özü doğum tarixinin 1932-ci il olduğunu bildirib və özünün “Təşviqatçı” jurnalı ilə yaşıd olduğunu söyləyib.[2][3]
Xəlil Rzanın atasının adı Rza Nağıyev, anasının adı isə Xanım Nağıyevadır. Xəlil Rzanın babalarından Rüstəm bəy 1918-ci ildə erməni daşnaklarının Azərbaycanda həyata keçirdiyi etnik təmizləmə zamanı şəhid edilmişdir. Xəlil Rzaya adını verən digər babası Xəlil bəydir. Xəlil bəyin “bir az torpağı, bir cüt öküzü və bir kotanı” olduğu üçün 1933-cü ildə Sovet hökuməti tərəfindən əmlakı müsadirə edilib. Daha sonra isə millətçi fikirlərinə görə Sovet hökuməti tərəfindən 1937-ci ildə həbs edilərək Sibirə sürgün edilmişdir. Ailə əmlakını itirdikdən sonra 1939-cu ildə Salyana köçmək məcburiyyətində qalıb.[4]
Bundan sonra ailənin bütün yükü artıq 30 yaşlarında olan Xəlil Rzanın atası Rza bəyin üzərində olur. Mühasiblik və müfəttişliklə məşğul olan Rza bəy İkinci Dünya müharibəsi başlayar-başlamaz orduya çağırılmış, 1941–1942-ci illərdə Moskva yaxınlığında gedən döyüşlərdə fəal iştiral etmişdir. Salyana qayıtdıqda onun bədənində mərmi və bombalardan yaranmış 17 yara var idi. Rza bəy 1957-ci il oktyabrın 17-də bu yaralar səbəbindən vəfat etmişdir.[4][5] Xəlil Rza Ulutürkün hələ uşaq yaşlarında şahidi olduğu bu pis hadisələrin onda buraxdığı izlər sonrakı dövrlərdə onun ədəbi əsərlərində, elmi işlərində və geniş kütlələr qarşısında etdiyi çıxışlarında özünü göstərmişdir.[6]
Xəlil Rza xatirələrində atasından sevgi və həsrətlə bəhs edir, ona milli şüuru aşılamaqla yanaşı, milli ədəbiyyata və fikir dünyasına maraq oyadan şəxsin də məhz atası olduğunu qeyd edir. Belə ki, Xəlil Rza Ulutürk Füzuli, Raci, Sabir, Əli bəy Hüseynzadə, Ziya Göyalp, Tofiq Fikrət kimi şairlərin şeirlərini ilk dəfə atasının – Rza bəyin səsindən dinləmişdir.[7] O bu barədə xatirələrində yazır:
Müstəqil Azərbaycanın birliyinin və mədəni irsin nəsildən-nəsilə ötürülməsinin yalnız ana dilinin qorunması ilə mümkün olduğunu vurğulayan Xəlil Rza Ulutürk, şeirlərində və elmi işlərində ana dili mövzusuna xüsusi həssaslıq göstərmişdir. O, xatirələrində Azərbaycan dilinin bütün incəliklərini və ahəngini məhz anasından öyrəndiyini xüsusilə vurğulayır. O həmçinin anasının evdar xanım olduğunu, 5 oğlan, 3 qız övlad böyütdüyünü bildirir.[7] Xəlil Rza Ulutürk kimi bacı və qardaşları Rüstəm, Tofiq, Məmməd, Böyükxanım, Ulduz, Arifə və Fərhad da poeziyaya olan meyilləri ilə tanınıblar.[8]
Xəlil Rza Ulutürk 1939-cu ildə Salyan rayonu 2 nömrəli orta məktəbdə təhsil həyatına başlamış və 1949-cu ildə orta məktəbi bitirmişdir. Ulutürkün düşüncə dünyasını şeirlə ifadə etmə meyli orta məktəb illərində formalaşıb. Onun orta məktəb illəri ədəbi yaradıcılığının hazırlıq dövrü sayılır. Müasir və klassik yazarların, eləcə də şifahi xalq ədəbiyyatının əsərləri ilə tanış olan Xəlil Rza bu illərdə özünü şeir vasitəsilə ifadə etməyə başlayır.[9]
Xəlil Rza Ulutürk 1949-cu ildə Azərbaycan Dövlət UniversitetininFilologiya fakültəsinə daxil olur. O, universitetdə oxuduğu dövrdə Cəfər Xəndan və Bəxtiyar Vahabzadənin rəhbərlik etdiyi ədəbi dərnəyə qoşulur. Daha sonra Xəlil Rza Ulutürk “Azərbaycan Yazıçılar Birliyi”nin sədri Mirzə İbrahimovun rəhbərliyi ilə təşkil olunan “Gənclər Günü” tədbirlərində iştirak edir. Ulutürkün daxil olduğu bu ədəbi mühit onun şair kimi yetişməsində və ədəbi biliklər qazanmasında mühüm rol oynayıb.[9]
Xəlil Rza Ulutürkün şeirləri 1949–1954-cü illərdə tez-tez çap olunur. Beləliklə o, ədəbi mühitdə tanınmağa başlayır. Ulutürk 1954-cü ildə universitetdən məzun olur və həmin il Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzv seçilir.[10] Universitet təhsilini başa vurduqdan sonra “Azərbaycan Qadını” jurnalında işləməyə başlayır və iki il bu jurnalda fəaliyyət göstərir.[11]
1957–1958-ci dərs ilində Xəlil Rza Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının tövsiyəsi ilə Moskvaya, M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutu nəzdində fəaliyyət göstərən Ali Ədəbiyyat kurslarına göndərilir.[12] N. Xəzri, Ə. Kürçaylı, Qabil, M. Araz, S. Tahir, Ə. Əylisli, Fikrət Qoca, A. Mustafazadə, S. Məmmədzadə və başqaları da həmin təhsil ocağında təhsil alıblar. Bu kurslarda müxtəlif illərdə Çingiz Aytmatov, Rəsul Həmzətov, Yevgeni Yevtuşenko, David Kuqultinov və başqaları da təhsil almış, görkəmli yazıçılar Pablo Neruda, Romen Rollan, Nazim Hikmət və başqaları ilə kursun müdavimlərinin maraqlı görüşləri keçirilmişdir. X. Rza Pavel Antokolskinin sinfində oxuyub.[11]
1959–1962-ci illərdə “Göyərçin” jurnalının redaksiyasında çalışır. 1959-cu ildə Moskva şəhərindəki təhsilini tamamladıqdan sonra Bakıya qayıdaraq Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda bir müddət assistent kimi fəaliyyət göstərir. 1963-cü ildə o, “Müharibədən Sonrakı Azərbaycan Sovet Ədəbiyyatında Poema Janrı” mövzusunda dissertasiyasını müdafiə edərək “Filologiya elmləri namizədi” elmi dərəcəsini qazanır.[11]
Xəlil Rza Ulutürkün həyat yoldaşı Firəngiz xanım xatirələrində şairin dərslərinin, digər dərslərdən qaçaraq gələn tələbələrlə dolu olduğundan söz açır. Ulutürk dərs prosesində yaşadığı həyəcanı və tələbələrlə olan münasibətini 1964-cü ildə qələmə aldığı “Mənim tələbələrim” adlı şeirində ifadə etmişdir.[14]
Xəlil Rza Ulutürkün imzası
Ulutürk, digər həmkarlarından fərqli olaraq, dərslərində saf Azərbaycan dilinin qorunması üçün mübarizə aparmış və tələbələrinə Azərbaycan dili və vətən sevgisi aşılamağa çalışmışdır. O uzun illər Azərbaycan dilini gücləndirmək, ərəb, fars, rus dillərində söz və ifadələrdən təmizləmək üçün səy göstərib. Azərbaycan dilində “çimərlik” sözü ilk dəfə onun tərəfindən istifadə edilib. O, “doğma” sözünü “biçim”, “televizor”u “telegüzgü”, “fortoçka”nı “nəfəslik”, “istiqaməti” isə “yön” sözü ilə əvəzləmişdi.[15] Həyat yoldaşı Xəlil Rzanın bu həssalığını belə ifadə edir:[16]
Lakin onun ana dil mövzusundakı bu mövqeyi rəhbərlik tərəfindən narazılıqla qarşılanmış və nəticədə Ulutürk vəzifəsindən uzaqlaşdırılmışdır. Bu hadisədən sonra Xəlil Rza bir müddət işsiz qalır.[17]
Ulutürkün ana dilə olan həssaslığı Sovet rəhbərliyini də narahat etmişdir. Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Axundov, Mərkəzi Komitənin 1962-ci il avqust iclasında təqdim etdiyi raportda Xəlil Rzanın “Ana dili” başda olmaqda şeirlərini tənqid edərək milli qürur hisslərinin zəbunu olmaqla günahlandırmışdır.[18]
Böyük Azərbaycan şairi Vaqifin 250 illik yubileyi münasibətilə Azərbaycana gələn Türkiyə heyəti ilə Ulutürkün görüşməsinə icazə verilməmişdir. Yubiley müddətində Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi tərəfindən izlənilən şair, bütün bu təzyiqlərə məhəl qoymadan Türkiyədən gələn qonaqları ilə hoteldə görüşərək onlara öz əl yazmalarını təqdim etmişdir. Ulutürk Türkiyədə dərc olunan “Ana dili” şeirinə görə, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi tərəfindən təzyiqlərə məruz qalır. Birliyin sədri Mehdi Hüseyn 8 sentyabr 1962-ci il tarixli “Ədəbiyyat və İncəsənət” qəzetində çap olunan məqaləsində Xəlil Rzanın “zərərli milli qürur”unu tənqid edir. Ulutürk “Ana dili” şeirinin yayımlanmasından sonra 1967-ci ildə Azərbaycanlı yazıçıları təmsil edərək Türkiyəyə səfər edir. Bu vacib səfər şairin türkçülük ideyalarının əsasını qoymuşdur.[19]
Bu hadisələrdən sonra Xəlil Rza uzun müddətli təqiblərə məruz qalır. Onun telefonları izlənilir, rəsmi dairələrdə “günahkar şəxs” elan olunur. Xəlil Rza işsiz qaldığı bu müddət barədə 1990-cı il 20 yanvar hadisələrindən bir neçə gün sonra verdiyi müsahibədə danışır:[20]
Ulutürk, Sovet rejiminin maneələrinə baxmayaraq, nəhayət 1969-cu ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nizami Ədəbiyyat İnstitutuna dəvət edilmiş və ədəbi fəaliyyətini baş elmi işçi kimi burada davam etdirmişdir. Ulutürk, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nizami Ədəbiyyat İnstitutunda Mirzəağa Quluzadə, Əziz Mirəhmədov kimi şəxslərlə birgə çalışmış, tərcümə işləri görərək doktorluq dissertasiyasını hazırlamışdır.[17][21][22]
1970-ci ildə xüsusilə təqdim olunacaq doktorluq dissertasiyası üçün Məqsud Şeyxzadə haqqında material toplamaq məqsədilə Daşkəndə gedir. 1974-cü ildə Firəngiz xanım Daşkənddəki Təkmilləşdirmə İnstitutuna göndərilir. Oğlu Rza ilə birlikdə Xəlil Rzanın yanına yollanırlar.[23]
1983-cü ildə Əziz Mirəhmədovun rəhbərliyi ilə Akademiyada Xəlil Rzanın 50 illik yubiley tədbiri keçirilir. 1984-cü ildə M. F. Axundov Kitabxanasında Xəlil Rzaya “Uzun ömürlü gecələr” və “Qardaşlıq çələngi” kitablarına görə Dövlət Mükafatı təqdim olunması qərara alınır. Lakin edilən bu məsələ yuxarı orqanlar tərəfindən əngəllənir.[24] Uzun müddət keçmədən, bu dəfə Qorki Mərkəzi Səyyar Kitabxanası, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Şeir bölməsi tərəfindən “Gənclik” və “Maarif” nəşrlərinə görə Xəlil Rzaya dövlət mükafatı təqdim olunması üçün tədbir təşkil edilir. Bu tədbirlərə qatılanlar və dəstək verənlər dərhal işdən uzaqlaşdırılırlar. Xəlil Rza isə onların yenidən işlərinə bərpa olunması üçün əlindən gələn bütün səyləri göstərir və az da olsa, buna nail olur. Hətta bu insanlar öz əvvəlki işlərindən daha aşağı vəzifələrdə işləmək məcburiyyətində qalırlar.[25]
1985-ci ildə “Məxsud Şeyxzadənin Bədii Yaradıcılığı və Azərbaycan-Özbək Ədəbi Əlaqələrinin Aktual Problemləri” mövzulu doktorluq dissertasiyasını müdafiə edir. Filologiya elmləri doktoru adını alır. Bir il sonra Xəlil Rzanın maaşı artır, ona “Əməkdar incəsənət xadimi” adı verilir. Daha sonra isə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasına professor kimi təyin edilir.[26][27]
1950-ci illərdən etibarən şeirləri və ədəbi yazıları ilə tanınan Xəlil Rza Ulutürkün, 1980-ci illərdən sonra Azərbaycanın müstəqillik mübarizəsində yaxından iştirak edən və istiqlal hərəkatını alovlandıran bir ziyalı kimi siyasi fəaliyyətlərdə adı çəkilməyə başlayır.[28]
Sovet İttifaqının son illərində Xəlil Rza xəstə olmasına baxmayaraq, rəhbər vəzifələrdə çalışan ermənilərin işdən azad edilməsi üçün kampaniyaya rəhbərlik edirdi. O demək olar ki, bütün gününü meydanlarda keçirirdi. Oğlu Təbriz isə atasının şeirləri və çıxışları səbəbindən öldürüləcəyindən qorxduğu üçün həmişə onun yanında idi.[28]
1990-cı ilin yanvar ayının 20-də Sovet ordusu Bakıya daxil olur və 20 Yanvar faciəsi baş verir. Bu, Qorbaçovun əmri idi. Ordu, cinayətin izlərini gizlətmək üçün ölənləri dənizə atırdı. Xəlil Rza, bir gün sonra həmin cinayətin baş verdiyi yerdə idi. Bu hadisədən sonra, 1990-cı il yanvarın 26-da Şəhidlər xiyabanına gedərək Sovet İmperiyasının dövlət adamlarına qarşı çıxış edir. O, “Qanlı cəllad Mixail Sergeyeviç Qorbaçova” adlı şeirini səsləndirdikdən sonra bir şəxs yaxınlaşıb həbs ediləcəyini və qaçmasını söyləyir. Xəlil Rza bu sözlərə məhəl qoymur.[29] Evə dönərkən aktyor Mikayıl Mirzənin avtomobilinə minir. RAF markalı bir avtomobil onları izləyir və Gənclik Meydanına çıxar-çıxmaz yollarını kəsir. Saat 17:15-də silah gücü ilə dörd nəfər onları DTK-nə aparır. Gecə 12:00-də Mikayıl Mirzəni buraxırlar. Xəlil Rza həmin gecə təyyarə ilə Moskva Lefortovo Həbsxanasına göndərilir. Xanımı Firəngiz xanım, Xəlil Rzadan xəbər ala bilmək üçün günlərlə ərizələr yazıb Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinə müraciət edir, amma xəbər ala bilmir. Təzyiqlərdən qorumaq üçün Xəlil Rzanın bütün gündəliklərini Xırdalan şəhərində yaşayan Lülufər xanımın evinə aparırlar. Fevral ayının ortalarında Xəlil Rzanın dəvət etdiyi bir televiziya müxbirinin etdiyi müsahibə televiziya kanallarında yayımlandıqdan sonra yaxınları ondan xəbər tutur.[30] Xəlilin söhbətindən belə məlum olur ki, o, içində ancaq bir insanın yerləşə biləcəyi kamerada bir vaqon dolusu məhbusla saxlanılır. Xəlil bu barədə yazır:[31]
Həbsxanada olduğu müddətdə maaşı kəsilir. Onun azad edilməsi məqsədilə imza kampaniyası başlanılır. Bu kampaniya üçün Xəlil Rzanın evinin qarşısında çadır qurulur. İnsanlar “Xalq şairinə azadlıq” yazıları ilə küçə yürüşlərinə başlayırlar. Azadlıq radiosu Xəlil Rzanın neçə müddətdi həbs edilməsi barədə veriliş yayımlayır.[32]
O, “Milli nifrəti alovlandırmaq” ittihamı ilə Azərbaycan SSR Cinayət Məcəlləsinin 67-ci maddəsinə əsasən həbs edilmişdi. Ulutürk, 3 aydan 10 ilə qədər həbs cəzasına məhkum edilə bilərdi. O, Lefortovo həbsxanasına göndərilən yeganə azərbaycanlı şair idi. Şair Lefortovo həbsxanasında 8 ay 13 gün keçirmiş və burada 200-dən çox şeir, məktub və məqalədən ibarət olan “Lefortovo Gündəliyi”ni qələmə almışdır.[33]
Bakı, Moskva, Voronej, Rostov həbsxanalarında təxminən doqquz ay saxlandıqdan sonra məhkəmə keçirilir və Bakı Şəhər Məhkəməsi ictimaiyyətin və Xəlil Rza Müdafiə Komitəsinin tələbi ilə tam bəraət qərarı çıxarır.[34]
Xəlil Rza Lefortovadan qayıtdıqdan sonra Rafiq Zəka və Əhməd Elbrus ilə birlikdə “Qorqud” nəşriyyatını qurur. Onun “Addımlayan ensiklopediyamız” adlı məqalələr toplusu burada nəşr edilmişdir. 1990-cı ildə “Davam Edir-37” şeiri ilə M. F. Axundov Mükafatına layiq görülür:[35][36]
Parlament seçkiləri başlayanda, 10 yanvar 1990-cı ildə Bakı-Kirov rayonundan, S. Lazo 18 saylı seçki dairəsindən millət vəkilliyinə namizəd göstərilir. Ərizəsindəki bioqrafiyasından sonra təqdim etdiyi siyasi proqramı aşağıdakı kimidir:[37]
Seçkilərdən əvvəl 79, sonra 87 səs fərqi ilə ümumilikdə 3314 səs toplamasına baxmayaraq, hökumət kifayət qədər səs çoxluğu təmin edilmədiyini əsas gətirərək onu bu vəzifədən məhrum etmişdir.[38]
1991-ci ilin yazında Əbülfəz Elçibəy Xəlil Rza və həyat yoldaşını nümayəndələrlə birlikdə Ankaraya göndərir. Oradan da İstanbula gedirlər. 6 may 1991-ci ildə Xəlil Rza Türk Kültür Dərnəyində çıxış edir. Eyni tarixlərdə Xəlil Rzaya Qərbi Trakya jurnalı tərəfindən “Qərbi Trakya və Dünya Türkləri adına “Türk milləti mükafatı laureatı” fəxri adına layiq görülür. Bir ildən sonra, 1992-ci ildə ona “Azərbaycan Respublikasının Xalq şairi” fəxri adı verilir.[39][40][36]
Xəstəliklərinə görə 1992-ci ildə Süleyman Dəmirəlin göstərişi ilə Cərrahpaşa xəstəxanasında şəkər və göz müayinəsindən keçir. Mayın 19-da isə Haseki Ürək Xəstəxanasında ürəyindən əməliyyat olunur. 1993-cü il fevralın 11-də Bakıya qayıdır lakin, ayağındakı yara sağalmadığı üçün 23 avqust 1993-cü ildə Almaniyaya göndərilir. Burada Zolenger şəhər klinikasında müalicə olunur. Onun müalicəsi Bakıda Kardiologiya İnstitutunda davam edir.[41]
Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin Fransaya səfəri zamanı nümayəndə heyətinin tərkibinə Xəlil Rza və xanımı da var idi. Şəkərli diabet şairə orada da rahatlıq vermir və ayaq barmaqlarında yaralar əmələ gəlir. Bakıya qayıtdıqdan sonra onun ayaq barmağını amputasiya etməli olurlar. Bu səfər Xəlil Rzanın son səfəri olur.[12][9] Fransadan qayıdarkən cəbhə bölgələrində, məktəblərdə və birliklərdə tez-tez çıxışları onun səhhətini pisləşdirir və bədəni müalicələrə cavab vermir. Bu illərdə Xəlil Rza həm də yeni işıq üzü görən Günay qəzetində də baş redaktor kimi çalışmağa başlayır.[42]
Xəlil Rza Ulutürk 22 iyun 1994-cü ildə vəfat edir. Ulutürkün cənazəsi Azərbaycan Dövlət Filarmoniya Orkestrinin müşayiəti ilə çiyinlərdə aparılaraq Fəxri Xiyabanda torpağa tapşırılmışdır.[43] Şairin heykəlini məşhur heykəltəraş Azad Əliyev hazırlamışdır.[44]
Firəngiz xanım 31 dekabr 1932-ci ildə Bakıda dünyaya gəlmişdir. Ziyalı bir ailədə böyüyən və sosial elmlərə maraq göstərən Firəngiz xanım, Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsində təhsil almışdır. O, 26 saylı Bakı Dövlət Mətbuat Komitəsinin mətbəəsində kadrlar şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 1969-cu ildən, hazırda Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti adlanan M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Neft-Kimya İnstitutunda baş laborant kimi fəaliyyətə başlayıb. 1970-ci ildən etibarən Fəlsəfə və Siyasi Elmlər fənlərini tədris etmiş və uzun illər müəllimlik fəaliyyətini davam etdirmişdir.[45] Firəngiz xanım və bacısı Sima xanım Xəlil Rza ilə eyni universitetdə təhsil alırdılar. O Xəlil Rza Ulutürk ilə tanışlığı barədə televiziya verilişinə verdiyi müsahibədə danışır:[12]
Firəngiz xanımın anası Aşurbəyov nəslinə mənsub olub və qızının öz ailəsindən biri ilə evlənməsini istəyirdi. Bu, Xəlil Rza Ulutürk və Firəngiz xanımın münasibətləri üçün müəyyən çətinliklər yaratmışdır. Onlar universitet illərində məhdud şəkildə görüşmüş və əsasən məktub yolu ilə əlaqə saxlayıblar. Bu çətinliklərə baxmayaraq, Firəngiz xanımın atasının razılığı ilə 7 dekabr 1956-cı ildə onların nikahı baş tutur.[12][46]
Firəngiz xanım təkcə Xəlil Rza Ulutürkün həyat yoldaşı kimi deyil, həm də onun irsinin qorunması və təbliği istiqamətində mühüm fəaliyyət göstərib. Şairin vəfatından sonra onun nəşr olunmamış məktublarını, şeirlərini və tərcümələrini toplamaq və nəşr etdirmək üçün böyük səylər göstərir. Bu fəaliyyətlər Azərbaycan ədəbiyyatına mühüm töhfələr verib. Firəngiz xanım Xəlil Rzanın ölümündən sonra 56 kitabını çap etdirib.[12][47] O, Azərbaycan ədəbiyyatının tanıdılmasında göstərdiyi xidmətlərə görə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin qərarı ilə Prezident təqaüdünə layiq görülmüşdür.[48][49]
Xəlil Rza və Firəngiz xanımın bu evlilikdən Təbriz Xəlilbəyli və Rza Xəlilbəyli adında iki övladı dünyaya gəlib.
Şair, 12 fevral 1964-cü ildə oğlu Təbriz Xəlilbəylini qucağına almışdır. 1981-ci ildə Bakıdakı M. Müşfiq adına 18 nömrəli məktəbi bitirən Təbriz, Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun Kütləvi tamaşalar üzrə rejissor fakültəsində təhsil almışdır. Sovet Ordusunda xidmət etməyi rədd edən Ulutürkün oğlu Təbriz Murmanskda hərbi xidmətdən yayınaraq Azərbaycan Radio və Televiziya Şirkətində işləməyə başlamışdır. 28 avqust 1986-cı ildə Təbriz Xəlilbəyli Sevinc xanımla ailə həyatı qurur. Onların Türkay və Gültac adında iki qız övladı var.[50]
Xəlilbəyli Təbriz 1991-ci ilin sonunda könüllü olaraq cəbhəyə yollanıb. Xromord və Naxçıvanik kəndləri uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edib. Döyüş şücaətinə görə DİN-nin “Boz qurd” mükafatına layiq görülüb.[51] 1992-ci il 31 yanvar Təbriz Xəlilbəylinin son döyüşü olub. O, Şuşanın mühasirədən çıxarılması üçün təşkil edilən Daşaltı əməliyyatı zamanı şəhid olmuşdur.[52] Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 8 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 nömrəli Fərmanı ilə Təbriz Xəlilbəyliyə ölümündən sonra “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” fəxri adı verilmişdir. O, Bakı şəhərindəki Şəhidlər Xiyabanında torpağa tapşırılıb. Bakıda və Salyan rayonunda küçələrdən birinə onun adı verilib. Eyni zamanda, xüsusi məqsədlər üçün istifadə olunan bir gəmi də onun şərəfinə adlandırılıb. Yaşadığı evin qarşısında isə onun xatirəsinə həsr olunmuş lövhə yerləşdirilmişdir. 13 fevral 2024-cü ildə Təbriz Xəlilbəylinin 60 illik yubileyinə həsr olunmuş — anım tədbiri keçirilib.[53]
Xəlil Rza bədii yaradıcılığa XX əsrin 40-cı illərinin sonlarından başlamışdır. 1939–1949-cu illər Xəlil Rza Ulutürkün ilk romantik-yaradıcılıq şeir təcrübələrini etdiyi və onun bədii dünyasının formalaşma dövrü hesab olunur. Ulutürkün kommunizmi tənqid edən ilk şeiri olan “Kitab” 1948-ci ildə “Azərbaycan pioneri” qəzetində dərc edilmişdir. Bu şeir şairin arxiv sənədlərində də ilk mətbu əsəri kimi göstərilsə də, həmin ildə Pioner qəzetində şairin “Abşeron” şeiri də dərc edilmişdi.[54][55] Hələ 16 yaşında çap olunan bu şeir, şairin daha geniş bir ədəbi mühitlə tanış olmasına, müxtəlif dərnək və jurnallarda şeirləri ilə iştirak etməsinə şərait yaratmışdır.
X. Rzanın 50-ci illərdə “Qatar gedər” (1951), “Budapeştdə heykəl” (1951), “Müqəddəs yol” (1952), “Böyük günlər bayramı” (1953), “Radionu dinlərkən” (1954), “Həyat düşüncələri” (1954) şeirlərində poetik intonasiya azlıq edib, “Şərqin gözləri” (1956), “Şairin cavabı” (1956), “Bəzənin, a qızlar” (1961) kimi sosial-siyasi şeirlərində ənənəvi motivlər, epik-lirik təhkiyə görünən xüsusiyyət olub.[55] 1957-ci ildə şairin ilk şeir kitabı “Bahar gəlir”[3] işıq üzü görür. Bundan iki il sonra isə “Sevən gözlər” adlı şeir kitabı çapdan çıxır.[56][22]
1950-ci ildə yazılan şeirlər şairin yaradıcılığında məhəbbət, qəhrəmanlıq və azadlıq mövzularının qaynağı hesab olunur. Məsələn: “Mənim ata yurdum, ata məskənim” (1957–58), “Ata işdən gələndə” (1958), “Zəfər çələngi” (1958), “Ata əlləri” (1959), “Sırıqlı” (1959), “Miras” (1959), “Ay ana, yanımda olaydın mənim” (1959).[57]
Bu dövrdə yazılan şeirlərdə şairin müharibəyə olan münasibəti də özünü büruzə verir. “Nə gözəl yerləri qorumuşdur o” (1958), “Sizin mavzoleyiniz” (1958), “Hayıf, ata, sən görmədin” (1958), “Mən dava görməmişəm” (1967), “Atanın şer dəftərindən” (1968), “Ən qiymətli əklil” (1969) əsərləri döyüşçü ataya xatirat kimi yazılmışdır.[58]
1960-cı illərdə dünyada baş verən ictimai-siyasi hadisələr və azadlıq hərəkatları milli ədəbiyyatlarda xalq və bəşəri dəyərlərin inkişafına səbəb olmuş, poeziyada bədii keyfiyyət dəyişikliklərinə yol açmışdır. Bu dövrdə şairlərin əsərlərində ictimai-siyasi ideyalar daha qabarıq şəkildə öz əksini tapmışdır. 60-cı illərin poetik axtarışları Xəlil Rzanın yaradıcılıq idealının mənbələrini aydınlaşdırmış, türkçülük, vətənpərvərlik, azadlıq və istiqlalçılıq ideyalarını ön plana çıxarmışdır.[59][60] Xəlil Rzanın poetik manifesti sayılan Azadlıq şeiri ilk dəfə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin 24 dekabr 1960-cı il tarixli nömrəsində Afrikanın səsi adı ilə dərc edilmişdir. “Afrikanın səsi” (sonradan “Şairin səsi”, “Azərbaycanın səsi”, “Xalqımın səsi”, “Mənim səsim”) şeirində azadlıq ideyasının məna çalarları, poetik intonasiyası, ifadə vasitələri və bəşəri “Mən” anlayışı güclü şəkildə ifadə olunmuşdur:[61]
Ümumiyyətlə Xəlil Rza Ulutürkün azadlıq ideyası 1950–1960-cı illərdə daha çox mücərrəd məna daşıyırdı və romantik təxəyyülün məhsulu kimi özünü göstərirdi. Lakin 1970-ci illərdə yazdığı beynəlxalq mövzulardakı şeirlərində milli ruhu canlandıraraq bəşəri dəyərləri milli baxış prizmasından təhlil etmiş, millidə bəşəri və bəşəridə milli ideyalar axtarmağa başlamışdır. 1960–1970-ci illərdə onun istiqlal düşüncələri şeirlərində “sızmalar” şəklində, dolayısı ilə ifadə edilirdi. Amma 1970-ci illərin sonlarından və 1980-ci illərdən etibarən bu ideyalar daha güclü və açıq şəkildə özünü göstərərək, şairin milli məqsədini və azadlıq məfkurəsini aydın şəkildə ifadə etmişdir.[62]
Bu illərdə şairin 3 kitabı çap edilir. Bunlar: “Məhəbbət dastanı” (1961)[63], “Mənim günəşim”(1963) və “Qollarını geniş aç” (1965) kitablarıdır. 1960-cı illərdə qələmə alınan bəzi şeir nümunələri bunlardır: Nifrətim var” (1960), “And içirəm” (1962), “Şəlalə kimi” (1962), “Ermitaj və Avrora” (1962), “Ürək qızıl gülə bənzər” (1962), “Əyilmə” (1962), “Qonaq çağırıram bəşəriyyəti” (1963), “Vəzifə” (1967), “Mən Şərqəm” (1968).[64] Şairin bu illərdə çap olunan “Vətən, ya ölüm” (1960–1962) şeirinin mövzusu Kuba xalqının azadlıq mübarizəsindən, “Kürd şairinə məktub” (1963) şeirinin movzusu isə kürd xalqının həyatından alınmışdır. Kuba rəhbəri F. Kastronun eyniadlı fikrini (Vətən, ya ölüm!) şeirə başlıq verən şair beynəlxalq mövzu və motivlərə keçid etmiş, həyat və bədii təzadı əsas götürərək, azadlıq ideyasını, əslində milli olanı — öz inam və idealını fərdiləşdirmişdir.[65]
Xalq taleyi və xalq birliyi ideyasının ilk toxumları və kökləri Xəlil Rzanın 1960-cı illərin əsərlərində görünür. Şairin “Oğlum Təbrizə” (1964)[66][67] və “Anam layla çalır” (1966) şeirlərində real həyat lövhələri və detallara yer verilir. Xalq bayatılarına yaxın müdrik və yığcam ifadə tərzi ilə o, öz idealını və xalq taleyini mətnarası və sətiraltı mənalarda uğurla əks etdirir.[68]
Bu şeirlərdə şairin məhəbbət, qəhrəmanlıq və azadlıq ruhunun qaynağı da ata yurdu, ata ocağıdır. “Doğma ev” (1960), “Analar” (1960–61), “Mənim övladlarım” (1962), “Anam ocaq qalayır” (1965), “Oğullar gərəkdir Azərbaycana” (1966), “Oyatmağa qıymaram” (1967), “Oğullarıma” (1967), “Atanın şer dəftərindən” (1968), “Yatır gül balalarım” (1968), “Üzü nurlu anam mənim” (1969), “Qollarım üstündə” (1969), “Sərvətim” (1969) “Balalarım” (1970), “Gizli iftixar”, “Səadətim” (1970), “Rzam üçün”, “Ata ev tikir”, “Biz gəldi-gedərik, Vətən əbədi” və başqaları həmin mövzudadır.[69]
60-cı illərin poetik nümunələrinə nəzər saldıqda, belə bir nəticəyə gəlmək mümkündür: Xəlil Rza Ulutürk təbiətə dərin sevgi və bağlılığı ilə seçilən şairdir. Onun təbiətə həsr olunmuş şeirləri həm obyektiv, həm də analitik məzmunla zəngin olub, təbiətin estetik gözəlliyini təsvir edir. 1950-ci illərin şeirlərində X. Rzanın təbiətə münasibəti onun arzu və duyğularını qidalandırıbsa, 1960-cı illərin şeirlərində (1960–1964) poetik obrazlarda, əsasən, təşbeh və metaforalarda təzahür edib:[70]
Şairin “Bahar” (1960), “Yeni pəncərələr” (1960), “Göygöldə sübh açılır” (1961), “Mən Dneprə vurulmuşam” (1961), “Riqa körfəzində günəşin qürubu”, “Günəşin yarısı görünür ancaq” (1961), “Bir dəstə çiçək” (1961), “Bakı bağları” (1961), “Bahar kimi” (1962), “Qızıl balıq və şəlalə” (1962), “Sonsuz qüvvət” (1962), “Ömrümdə Kür çayını bu rəngdə görməmişdim” (1962), “Göyçayda payız səhəri” (1963), “Dəlidağ” (1963), “Uşaq bağçası dənizdə” (1964), “Quba bağları” (1960–1968), “Güldəstə toplayıram” (1965), “Aç qoynunu, ana torpaq” (1965), “Gül bağında düşüncələr” (1966), “Qobustan qayaları” (1966), “Bütün fəsillərdə bahar yaşayır” (1967), “Gəncənin çinarları” (1967), “Dəniz səni çağırır” (1967), “Dəniz kimi yaşamaq” (1967), “Xəzərdən ayrıla bilmirəm” (1967), “Qar altında bahar” (1968), “Çağırır Göyçay məni”, “Daşın ətri” (1968), “Sən mənə bənzəyirsən” (1969), “Babalar yatan yerdə” (1969), “Baharda” (1969) və “Həftədə bir kərə, ayda bir kərə” (1969) şeirlərində təbiət idillyası, bədii obrazlar və dərin düşüncə qatları bir arada ifadə olunmuşdur.[71][72]
Xəlil Rzanın şeirlərində milli elementlərin ön plana çıxdığı 1970–1980-ci illər onun “İstiqlal Şairi” kimi tanındığı dövr hesab olunur. 1970-ci illərin poeziyasında o, mənəvi-psixoloji olaraq milli həyata və dünyaya nüfuz edib. Şairin bu illərdə daha bir neçə şeir kitabı çapdan çıxır: “Yeni zirvələrə” (1971), “Ucalıq” (1973), “Doğmalıq” (1977).[73][19]
Xəlil Rza Ulutürk lirik-epik üslubunda tarixin və dövrün hadisələrinə diqqət yetirərək, onları lirik-psixoloji və analitik aspektlərdə dəyərləndirmişdir. Xüsusilə 1970-ci illərdəki əsərlərində ictimai etirazlar mühitin və şəraitin yaratdığı mənəvi-psixoloji və ictimai-siyasi haqsızlıqlara, beynəlxalq şovinizmə, istismara, müstəmləkəçiliyə və imperiya ambisiyalarına yönəlmişdir. Şairin ictimai etirazları öncə öz daxili dünyasından, özünü sorğulamaqdan başlayır. Bu özünüifadə nümunələrinə “İlham”, “Səməndər quşu kimi” kimi əsərləri daxil edilə bilər.[70] Daha sonra isə özünütanıma və özünüetiraf mövzuları genişlənərək “And içirəm” (1974), “Silkələnmə” (1975), “Qarşıdadır” (1979) kimi əsərlərində aydın ifadə olunur.[73]
Xəlil Rza cəmiyyətdəki etinasızlıq, ətalət və biganəliyə qarşı çıxış edərkən, bəzən satira və tənqid vasitəsilə öz mövqeyini ifadə etmişdir. Bu əsərlərdə o, M. Ə. Sabir ənənələrinə müraciət edərək, kəskin satirik yanaşmalarla dövrünün sosial problemlərini işıqlandırmışdır. “Heç olmaz ki…”, “İşsiz kişilər”, “Düşüncələr” kimi şeirlərində o, bu problemlərə qarşı poetik həssaslıq və vətəndaş mövqeyi nümayiş etdirir.[74]
Xəlil Rza Ulutürk 1980-ci illərə qədərki əsərlərində sosial-siyasi quruluşa lirik-epik üslubda yanaşmışdır. Bu dövrdə onun yaradıcılığı, bədii ifadə və emosional dərinlik baxımından diqqət çəkir. Ancaq 1980-ci illərin əsərlərində şairin cəmiyyətə qarşı üsyankar və inkarçı mövqeyi açıq şəkildə görünməyə başlayır.[74] Bu dəyişiklik, onun bədii yaradıcılığının güclü publisistika xüsusiyyətləri və patetik intonasiyaya malik olduğunu ortaya qoyur. Xəlil Rza Ulutürk, 1980-ci illərdəki poeziyasında ictimai etirazlarını əsasən rus sovet imperiyasına və beynəlxalq imperializmə qarşı yönləndirmişdir. Bu, onun ədəbiyyatında siyasi və sosial problemlərə qarşı mübarizə ruhunu əks etdirir. Bu illərdə şairin “Taparam səni” (1980), “Ömürdən uzun gecələr” (1982), “Hara gedir bu dünya” (1983), “Daşdan çıxan bulaq” (1986), “Məndən başlanır Vətən” (1988) kitabları nəşr olunur.[75]
Şairin 80-ci illərdəki əsərlərində mövzu adətən Vətən taleyi və milli idealdır. Bu şüarlar onun “Səngər azuqəsi” (1980), “Şəhriyarım” (1980), “Çətin yol” (1981), “Mənə bənzə” (1981) şeirlərində özünü daha aydın büruzə verir.[76]
Xəlil Rza Ulutürkün şeirlərində lirik qəhrəman milli ideallara xidmət edən, güclü və tərəddüdsüz bir obraz kimi təqdim olunur. 1980-ci illərin poeziyasında bu qəhrəman həm milli-mənəvi dəyərləri, həm də xalqın taleyini əks etdirən bir simvola çevrilir. Şair, milli xarakterin real obrazını yaratmaqla, həm də insanlara mərdlik, qətiyyət və mübarizə ruhu aşılamağa çalışır. Onun əsərlərində “mərd olma” ideyası mühüm yer tutur və bu, lirik qəhrəman vasitəsilə ifadə edilir:[76]
Lirik qəhrəmanın mübarizə mövqeyi yalnız sovet antipodları ilə qarşıdurmada, antihumanizmlə mübarizədə görünür. Şair humanizminin də, vətənpərvərliyində təkcə milliliyə söykənmir, onun humanizmi başqa, beynəlxalq humanizmdir:[74][77]
Ulutürk, eyni zamanda, şəxsiyyətin mənəvi dəyərlərinə – mərdliyə, iradəyə və cəsarətə xüsusi diqqət yetirir. Onun fikrincə, bu keyfiyyətlərin qaynağı Vətəndir. Şeirlərində insanlara fəal, şərəfli və mənəvi dolğun bir həyat sürməyi tövsiyə edir. “Şairin özülü” (1980), “Mən uçuram” (1980), “Sükan dalındayam” (1980), “Təbrizli Şəhriyar yazır” (1980), “Dəmirləşən dözüm” (1980), “Qorx, qorxma” (1982), “Min bir dərdin dərmanı” (1982), “Müşfiqdənmi artığam, ya Şandor Petefidən?” (1982), “Mayakovski ilə söhbət” (1982), “Sən inanma məddahlara” (1986) şeirləri bu səpkidə yazılan şeirlərdəndir.[78]
Xəlil Rza Ulutürk 1988–1990-cı illərdə milli azadlıq hərəkatının öncül şairlərindən biri kimi siyasi çağırışçı və təbliğatçı bir sənətkar olmuşdur. Bu dövrdə onun əsərləri milli mübarizənin və azadlıq ideallarının güclü ifadəsinə çevrilmişdir. Şairin bu illərdə yazdığı əsərlər arasında “Azərbaycan-türk salamı”, “Azadlığım”, “Sarsılmazdır qüdrətimiz” (1988), “Sumqayıt dastanı” (1988), “Silahlan” (1988), “Tonqallar meydanı”, “Azərbaycan”, “Qalx ayağa, Azərbaycan”, “Azadlıq meydanı”, “Tanklar Bakıya girən gecə”, “Şuşam” (1989), “Qara tabutlar gəlir” (1989), “Yaşasın Xalq Cəbhəsi” (1989), “Müstəqillik” (1989), “Qanlı cəllada” (M. S. Qorbaçova) (1990), “Qovacağız” (1990) və başqaları yer alır. Bu şeirlər onun azadlıq mücadiləsindəki fəal mövqeyini və siyasi-ictimai çağırışlarını əks etdirir.[79][80]
Xəlil Rza Ulutürkün yaradıcılığında türkçülük ideyaları mühüm yer tutur. 1980-ci illərdə Azərbaycanda milli-demokratik hərəkatın başlanması və 1991-ci ildə müstəqilliyin bərpası ilə türkçülük ideyaları həm ideoloji, həm də mədəni baxımdan daha böyük əhəmiyyət qazandı. Bu dövrdə Xəlil Rzanın yaradıcılığı bu ideyaların poetik gücü ilə zənginləşdi. Şairin “Qalx ayağa, Azərbaycan”, “Yalnız pasportunda”, “Boz qurda öygü” və “Mən günəş ürəkli Xəlil Rzayam” kimi əsərlərində türkçülük milli kimliyin əsas göstəricisi kimi ön plana çəkilir.[80][81]
Şairin 1992-ci ildə çap etdirdiyi “Davam edir 37…” kitabı yaradıcılığının ən əhəmiyyətli nümunələrindən biridir. Kitabda şairin siyasi lirika janrında yazdığı əsərlər toplanıb. Kitabın adını daşıyan “Davam edir 37…” şeiri Xəlil Rza Ulutürkün əsas proqram xarakterli şeirlərindən biridir:[82]
Xəlil Rza 1990-cı ildə həbsdə olarkən Lefortovo zindanında 2000 səhifədən artıq əsər qələmə alıb. Həmin əsərlər arasında A. S. Puşkin, M. Y. Lermontov və A. Blokdan etdiyi tərcümələr, eləcə də həyat yoldaşı Firəngiz xanıma həsr etdiyi şeirlər xüsusi yer tutur.[83]
Xəlil Rzanın zindanda yazdığı əsərlər Azərbaycan ədəbiyyatında Xaqani Şirvani və Fələki Şirvaninin “Həbsiyyə” adı ilə tanınan şeir ənənələrinin XX əsrə daşınmış davamı hesab olunur. Şairin həbsdən sonra yazdığı siyasi şeirləri isə hələ də şəxsi arxivində saxlanılır. Xəlil Rzanın həbsiyyə şeirləri 28 yanvar 1990-cı ildə yazdığı “Xüsusi təyyarədə” əsəri ilə başlayır və sentyabr 1990-cı ildə tamamladığı “Poeziya hökmdarı” şeiri ilə yekunlaşır. Şair bu əsərləri “Qıfılı o üzdən qapılar” başlığı altında “Davam edir 37…” kitabında dərc etdirib. Həbsiyyə şeirlərindəki fikirlərin ilkin formalarına Xəlil Rzanın həbsxana gündəliklərində rast gəlinir. “Yox, mən qaça bilməzdim”, “Dustaq”, “Təbrik, Nelson Mandela”, “Salam, Boris Pasternak!”, “Bakıdan gələn bağlama” və digər əsərlər göstərir ki, şair onu təsirləndirən hadisələri, faktları, görüşləri və xatirələri dərhal gündəliyində qeyd etmiş və sonradan bu qeydlər əsasında şeirlərini qələmə almışdır.[84]
Xəlil Rza Ulutürk əsərlərində müxtəlif təxəllüslərdən istifadə etmişdir. “X. Xəlilbəyli”, “Xəlil Rza”, “Odsevər” və “Xəlil Xəlilzadə” kimi adlarla qarşımıza çıxan Ulutürk, 1965-ci illərdə bəzi şeirlərini “Od” və “Odsevər” imzası ilə nəşr etdirmişdir. Lakin sonralar Ulutürkə “Od-Odsevər” təxəllüsündən istifadə etmək qadağan olunmuşdu. Şair əsərlərində öz əsl adından yalnız ölmədən təxminən beş il əvvəl istifadə etməyə başlamışdır. Ulutürkün ölümündən sonra isə onun əsərləri, şeirləri və tərcümələri həyat yoldaşı Firəngiz xanım tərəfindən “Xəlil Rza Ulutürk” adı ilə nəşr edilməyə davam etmişdir. Ulutürkün ölümünə dörd il, beş ay və 22 gün qalmış istifadə etməyə başladığı “Xəlil Rza Ulutürk” adı, onun bütün həyatı boyu apardığı mübarizənin nəticəsi və əsl kimliyi kimi qəbul edilir.[85]
Xəlil Rza Ulutürk Sovet dövrü Azərbaycan poeziyasının yeni ədəbi forması olan poema janrında onlarca əsər yazmışdır. Şairin fikrincə, poema mütləq ləyaqət, vətənpərvərlik, şərəfli bir həyat, qəhrəmanlıq və fədakarlıq duyğuları ilə zəngin olmalıdır. O, poemada təsvir olunan qəhrəman müsbət bir obraz olmasa belə, əsərin mütləq pozitiv bir idealı əks etdirməsinin vacibliyini vurğulamışdır. Xəlil Rza Ulutürkün poemaları epik xarakter daşıyır. Onun “Məhəbbət Dastanı”, “Atalar-Oğullar”, “Az ömürlü ağ günlər”, “Tufandan güclülər” poemaları epik təsvirlərin geniş yer aldığı ədəbi əsərlər sırasındadır.[86]
“Məhəbbət dastanı” poemasında Xəlil Rza bəşəri düşüncələrini lirik şəkildə təqdim edir. O, Çin, Polşa, Almaniya, Afrika, Macarıstan, Misir, Koreya və Cənubi Azərbaycanın inqilab hərəkatlarını xatırlayır, Xirosima dəhşətlərinə etirazını bildirir.[87][88]“Atalar-oğullar” poeması müharibə mövzusundadır və milli-bəşəri ideyaları, taleləri ifadə edir. Lirik poema olan “Bayatı-Şiraz” (1964–1972) isə şairin insanı və dünyanı milli-bəşəri dəyərlərlə mənalandırdığı bir əsərdir. Əsər torpaqşünas alim Barat Cəfərliyə, Zaqatalanın təbii gözəlliklərinə həsr edilmişdir. “Qanadlılar” poemasının mövzusu təbiətdən, Qızılağac qoruğundan bəhs edir. “Əfsanəli bir ölkə” (1977) də təbiət mövzusundadır. Əsər X. Rzanın akademik Həsən Əliyevin “Həyəcan təbili” kitabını oxuyarkən aldığı təəssürat əsasında yazılmışdır.[89]
70-ci illərdə yazılmış “Həsrət” (1971) poemasının mövzusu Güneydir.[79] Poemada Təbrizə, onun tarixi keçmişinə lirik münasibət ifadə olunmuşdur.[90] Poemada həmçinin Təbrizi özünəqayıdış, özünüdərk çağırışına qoşmaq ideyası əsas olaraq qalır. Həmin qayə “Təbrizli şairin düşüncələri” (1970) poemasında da vardır.[91]
80-ci illərdə X. R. Ulutürk “Hara gedir bu dünya”, “İki qardaşın söhbəti”, “Ağ günlərin qaraldımı”, “Çinar sınar, əyilməz”, “Məni bir dərd yandırır”, “Qalx ayağa, Vətənim”, “Məktublar gedərgələr”, “O gün gələcək”, “Vətən oğlu” və başqa poemalarını yazmışdır.[92]
Xəlil Rza Ulutürkün 1980-ci illərdə çap etdirdiyi poemalarından biri olan “Hara gedir bu dünya?” poeması Azərbaycanın milli qurtuluşu və demokratik hökumət qurulması ideallarını əks etdirir.[87] Şair bu əsərində epik-lirik üslubda Azərbaycanın milli dəyərlərini və tarixini məhv etməyə çalışan Sovet rejiminə qarşı Azərbaycan türklərinin apardığı mübarizəni təsvir etmişdir. Bu illərdə nəşr olunan “İki qardaşın söhbəti” poeması Güney mövzusunu əhatə edən lirik bir əsərdir. “İki qardaşın söhbəti”, “Qalx ayağa, Vətənim” və “Məni bir dərd yandırır” poemaları xalq şairi Söhrab Tahirə müraciətlə yazılmışdır. “Ağ günlərin qaraldımı?” — rus tanklarının Təbrizdən çıxması münasibətilə yazılmış lirik poemadır.[93][94]
Xəlil Rza Ulutürkün Lefortovo zindanında qələmə aldığı “Əlvida Azərbaycan” poeması xüsusi bir əhəmiyyətə malikdir. Bu əsərdə şair 1988-ci ildə baş vermiş hadisələri, 20 Yanvar faciəsini və Azərbaycandakı millətçilik hərəkatlarını təsvir edir. Ulutürkün bu poeması kədər və hüzn dolu duyğularla zəngin olsa da, nikbin bir sonluqla tamamlanır.[95]
“Dənə gələn toyuqlar” (1983) poemasında şair Yer kürəsini nəhəng bir tora bənzədərək “təyyarələr, qatarlar harasa dən daşıyır” ifadəsini işlədib. Dünyanın müxtəlif ölkələrində bəşərin qanı göllənir. Bu poemada dünyəvi əminamanlıq və azadlıq ideyası şairin idealı, bəşərin taleyi kimi dəyərləndirilir.[96]
X. R. Ulutürk azadlıq hərəkatına qoşulduqdan sonra, 1990-cı illərin sosial-siyasi hadisələri fonunda “Məftillə sarınmış yaralar” poemasını yazmışdır. “Qanım bayrağımdadır” poeması isə milli azadlıq mövzusundadır və 20 Yanvar şəhidlərinə həsr olunmuşdur. Bu poema 1991–1994-cü illərdə yazılmış lirik parçalar toplusundan ibarətdir. Şair çağdaş şəhidliyi 1918-ci ilin azadlıq şəhidliyinin davamı kimi qiymətləndirir.[96] “Məftillə sarınmış yaralar” poeması hipostasalar şəklində yazılmış, yoldaşı Firəngiz xanımın tərtibatında ümumiləşdirilmişdir.[97]
Xəlil Rzanın poemalarından bəziləri aşağıdakılardır:[98]
“Məktublar gedər-gələr”
“O gün gələcək…”
“Şuşa səfəri” — Şairin Şuşaya 70-ci illərdəki səfərinin təəssüratları əsasında yazılmış poema
“Adımız, soyadımız” (1965) — poeması şairin — lirik qəhrəmanın ad və soyadının mənasını aramaqla başlayır, sonra türkçülüyün təbliğində Cabbarlının xidməti xatırlanır.
“Sən mənə bir silah verdin” (1986) — lirik poeması İ. Hüseynovun “İdeal” romanını oxuyan şairin təəssüratları nəticəsində yazılmışdır.
“Ürəyimdə qalan tikan” (1985)
“Yadındamı, Səmirə” (1986)
“Eldənizə cavabım” — poemasında sənətkar baş vermiş ictimai-siyasi hadisələrə istinadən mühakimələr irəli sürür.
Xəlil Rza Ulutürk şeirləri ilə yanaşı, dünya ədəbiyyatından bədii tərcümələr həyata keçirmişdir. Ulutürkün dünya ədəbiyyatından və klassik Türk ədəbiyyatından tərcümə etdiyi əsərlərə baxıldıqda, onun tərcümə bacarığı və ədəbi dilinin zənginliyi nəzərə çarpır. Ədəbiyyatşünas, tənqidçi Əlizadə Əsgərli X. R. Ulutürkün arxivi ilə tanış olarkən 1955–1965-ci illərə aid olan seçilmiş tərcümələrdən ibarət olan qovluğa rast gəlmişdir. O, güman edir ki, Xəlil Rza tərcüməçilik fəaliyyətinə 1955-ci ildən başlamış və ömrünün sonunadək davam etdirmişdir. Şairin ilk tərcüməsi Laptevin “Balacalar” əsəridir.[99][100]
XX əsrin 70-ci illərindən başlayaraq Xəlil Rza Ulutürkün respublika mətbuatında dərc olunan tərcümələri oxucuların daim diqqətində olmuşdur. Onun poeziya tərcümələrinə göstərdiyi davamlı, ardıcıl yanaşma, sonradan bir sıra kitabların nəşri ilə nəticələnmişdir. Bunlara 1982-ci ildə “Qardaşlıq çələngi”, 1984-cü ildə “Dünyaya pəncərə”, 1992-ci ildə “Turan çələngi”, 1994-cü ildə “Qutadqu bilik”, ölümündən sonra 2000-ci ildə “Yeddi gözəl”, 2002-ci ildə “İsgəndərnamə” və 2010-cu ildə yenidən nəşr olunan “Dünyaya pəncərə” daxildir.[101]
1982-ci ildə nəşr etdirdiyi “Qardaşlıq çələngi” Xəlil Rza Ulutürkün uğurlu və yüksək ədəbi dəyərə malik tərcümə əsərlərindən biridir. Əsərdə Ulutürk 111 şairin şeirini rus dilindən Azərbaycan türkcəsinə tərcümə etmişdir. “Dünyaya pəncərə” kitabının 2010-cu il nəşri 72 çap vərəqindən və ya 1151 səhifədən ibarətdir. Kitabda yunan, macar, bolqar, çex, alman, yapon, fransız, ingilis, italyan, əfqan, hind-ümumilikdə 28 xalqın poeziya nümunələrinin tərcümələrinə yer verilmişdir.[102]
Xəlil Rza Ulutürk “Dünyanın ədəbi xəritəsi” kitabında müxtəlif dünya xalqlarının ədəbi nümunələrini təqdim etməklə yanaşı, tərcüməyə cəlb etdiyi müəlliflərin yaradıcılıq xüsusiyyətləri haqqında qısa və dolğun məlumatlar da vermişdir. Məsələn, özbək poeziyası ilə bağlı Əlişir Nəvai, M. Şeyxzadə, A. Arif, Səidə Eyni, Zülfiyyə, C. Kamal, Qafur Qulam, Abdulla Qəhhar; kalmık poeziyasında David Kuqultinov; türkmən poeziyasında Məhdimqulu; qazax ədəbiyyatında Abay Kunanbayev və M. Əvəzov; Türkiyə ədəbiyyatında Tofiq Fikrət və Cəlaləddin Rumi; fars poeziyasında Sədi və Ömər Xəyyamın adlarını çəkmişdir.[103]Slavyan xalqları ədəbiyyatından rus yazıçılar – Konstantin Simonov,Aleksandr Blok, Andrey Voznesenski, Yevgeni Yevtuşenko, Nikolay Tixonov, V. Luqovskoy, İlya Selvinski və Nikolay Nekrasov; ukraynalı T. Şevçenko; belarus yazıçıları – Y. Kolas və Yanka Kupala; Pribaltika xalqlarından isə eston ədəbiyyatında R. Rummo, U. Lant, L. Seppel və L. Koidula; latviya ədəbiyyatında İ. Auzin, V. Belşevitsa, M. Çayla və A. Skalbe; litva ədəbiyyatında Ş. Vladas, K. Donelaitis, E. Mejelaytis, J. Marcinkevičius, A. Maldonis, A. Baltakis və V. Kalinauskasın yaradıcılığına yer vermişdir.[104] Bundan əlavə, Xəlil Rza Ulutürk Avropa və Amerika xalqlarının ədəbiyyatına (Alman poeziyasından — V. Gete, H. Heyne, L. Frank, fransız poesiyasından — Pol Elyuar, Lui Araqon, italyan poeziyasından — F. Petrarka, ingilis ədəbiyyatından- Vilyam Şekspir, Bayron) cümlədən Henri Lonqfellonun “Hayavata haqqında nəğmə” əsərinə də toxunaraq, tərcümə etdiyi ədəbi şəxsiyyətlərin yaradıcılığına nəzər salmış və oxucular üçün dəyərli məlumatlar təqdim etmişdir.[101][105]
Xəlil Rza Ulutürk yalnız dünya dillərindən deyil, həm də özbək, tatar, türkmən, Türkiyə türkcəsi və qazax dillərindən etdiyi tərcümə əsərləri ilə Türk dünyasının müqayisəli ədəbiyyatlarına ədəbi və elmi baxımdan töhfələr vermişdir. Xəlil Rza özbək ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi M. Şeyxzadənin iki əsərini — “Cəlaləddin Manquberdi” və “Mirzə Uluqbəy” pyeslərini azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir.[106] Xəlil Rza Ulutürkün “Turan çələngi” (1992; 2005) kitabında Turan dünyasının bütün şair və yazarlarını vahid bir məcrada birləşdirilmişdir. X. Rza 53 türk sənətkarından: Yusif xas Hacibin “Qutadqubiliy”indən, Səkkakinin “Uluqbəyin mədhi” əsərindən, Ə. Nəvai, Babarəhim Məşrəb, Həmzə Həkimzadə Niyazi, Çolpan, Osman Nasir, Qafur Qulam, Aybək, Həmid Alımcan, Zülfiyyə, Mirmöhsün, Həmid Qulam, Əsqəd Muxtar, Şükrulla, Cüməniyaz Cabarlı, Erkin Vahid, Abdulla Arif, Yusif Şahmənsur, Həlimə Xudayberdi, Gülçöhrə Curayeva, Abdulla Şir, Rəzzaq Əbdürrəşid, Feyzi Şahismayıl, Hadirə Abdulla qızı, Rəhim Bəyniyaz, Xıdır Murad, Məqsud Şeyxzadə, Cəmal Kəmal, Tahir Qəhhar, Dilək Cürə, Əbdülkərim Əhməd, Oljas Süleyman, Ramiz Riskul, Aşıq Ömər, Bəkir Çobanzadə, Abdulla Tukay, Musa Cəlil, Həsən Tufan, Yəhya Kəmal Bəyatlı Arif Nihat Asya, Faruq Nafiz Camlıbel, Məhməd Akif Ərsoy, Dəvdək, Qətran Təbrizi, Nizami, Xaqani, Nəsirəddin Tusi, Saib Təbrizi, M. Ş. Vazeh, Şəhriyar, Q. Bəydili, Rudəkidən qəzəllər, qəsidələr, rübailər, qitələr, müxtəlif formalı şeirlər, radiopyes, faciə və s. vermişdir. Xəlil Rza Ulutürk bu poeziya nümunələrini və əsərləri ən böyük milli sərvət kimi dəyərləndirmişdir.[107][108]
Musa Cəlilin “Moabit dəftəri” adlı şeirlər silsiləsi də Xəlil Rza tərəfindən tatarcadan Azərbaycan dilinə tərcümə edilmişdir.[109]
X. R. Ulutürkün ən uğurlu tərcümələrindən biri də Yusuf Balasaqunlunun “Qutadqu bilik” (1998; 2003) poemasıdır. Türkdilli xalqların ortaq sərvəti hesab edilən bu poema, elmin və dövlətçiliyin təbliği baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Poemanın siyasi-ideoloji məzmunu Xəlil Rza Ulutürkün diqqətini xüsusilə cəlb etmişdir.[109][110]
Xəlil Rza Ulutürk fars dilini müstəqil şəkildə öyrənmişdi. Ulutürkün fars və rus dillərindən etdiyi tərcümə işlərinə tərif dolu sözlər söyləyən Hökümə Billuri, fars dilini ən yaxşı bilən qadın şairlərdən biri olmasına baxmayaraq, Xəlil Rza Ulutürkün fars dilini özündən daha yaxşı bildiyini vurğulamışdır. Hökümə Billuri, Xəlil Rza Ulutürkün tərcümələrinin ədəbi cəhətdən əhəmiyyətini bu sözlərlə ifadə etmişdir:[109]
“Xəlil Rza əsərin yalnız dilini deyil, müəllifin üslubunu, mənliyini, şairini və mədəniyyətini öyrənməyə və yenidən canlandırmağa xüsusi diqqət göstərən kamil və təcrübəli bir tərcüməçidir.”
Xəlil Rza Nizami Gəncəvinin irsinə maraqla yanaşmış, Nizami haqqında bir sıra məqalələr yazmaqla bərabər, “Sirlər xəzinəsi”, “Yeddi gözəl” və “İsgəndərnamə”ni dilimizə çevirmişdir. Xəlil Rza Ulutürk “Sirlər xəzinəsi” poemasını orijinaldan, farscadan tərcümə etmişdir, bununla belə M. Nuri Gencosmanın “Sirlər xəzinəsi”nin türkcə sətri tərcüməsindən də faydalanmışdır. Sənətkar 80-ci illərdən başlayaraq “İsgəndərnamə”nin tərcüməsi ilə məşğul olmuş, 20 min misradan artıq olan poemanı dilimizdə səsləndirmişdir.[111] Nizami Gəncəvi ilə yanaşı, Xaqani Şirvaninin Töhfətül- İraqeyn əsərinin bir hissəsini, Saib Təbrizinin qəzəllərini, Şəhriyarın bəzi şeirlərini azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir.[105]
Xəlil Rza Ulutürk publisistik fəaliyyətinə ötən əsrin 50-ci illərində başlamışdır. 1960-cı illərdən etibarən Xəlil Rza Ulutürk Azərbaycanın milli-mənəvi dəyərlərini daha geniş şəkildə təbliğ etməyə başlamışdır. Bu dövrdə onun “Sumqayıtın günəşi”, “Rüstəmin dilindən”, “Nəğmə kimi ötən günlər”, “Gözəlliyin keşiyində”, “Bahar-bahar” və “Qızıl gül kimi” kimi məqalələri Sumqayıt, Lənkəran, Astara və Ordubad bölgələrinə həsr edilmişdir.[112]
Xəlil Rza Ulutürkün 1960-cı illərdə yazdığı məqalələrin mövzusu müxtəlifdir. Şair, insan mənəviyyatını əks etdirən yazılar qələmə almış, konkret insanları oçerkləşdirmiş, həmçinin təbiət və tarixi şəxsiyyətlərlə bağlı mövzulara toxunmuşdur. Məsələn, “Göygöl kimi saf, gözəl”, “Kəklik çolpaları”, “Bir salxım üzüm”, “Qoşqarçay axan yerdə”, “Oğurlanmış dahi” və “Qayalar kimi qüdrətli” adlı məqalələrdə təbiət və insan münasibətləri geniş şəkildə təsvir edilmişdir.[112] X. Rza 60-cı illərin qaynar əmək həyatını romantik, şairanə bir dillə təsvir etmişdir. Onun “Qeyrət vaxtıdır”, “Qızıl gül kimi” məqalələri əmək mövzusundadır.[113] Xəlil Rza Ulutürkün “Qeyrət vaxtıdır” (oktyabr 1965) adlı məqaləsi Salyan rayonunda kolxoz təsərrüfatının fəaliyyəti və əmək proseslərinin xüsusiyyətlərini əks etdirir. Məqalədə həmin dövrdə bölgənin əmək həyatı ilə bağlı məlumatlar təqdim edilmişdir. “Qızıl gül kimi” (23 may 1965-ci il) adlı məqaləsində Ordubad konserv zavodunun istehsal fəaliyyəti, işçilərin gündəlik iş rejimi və zavodun iş prinsipləri təsvir edilmişdir. “Fərhad kimi oğullar” (17 may 1965-ci il) adlı oçerkdə Naxçıvanın duz mədənlərində çalışan işçilərin ağır şəraiti və mədənçilik fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlar verilmişdir.[114]
Xəlil Rza Ulutürkün 1960-cı illərin ikinci yarısında yazdığı ədəbi-publisistik məqalələr, əsasən, tanınmış insanlar və tarixi şəxsiyyətlərlə bağlıdır. Məsələn, “Professor Əkrəm Cəfər danışır” (1969), “Qızıl gül düşür yada” (1969) (prof. Abbas Zamanov haqqında), “Yusif Ziya Şirvanlı” (1969), “Səidə-xoşbəxt deməkdir” (1969) (M. Şeyxzadənin bacısı Səidə Şeyxzadə haqqında), “Saz və tüfəng ilə” (1967) (Laçınlı şair Səyyah Məhəmməd), “Səngərdə doğulmuş sətirlər” (1967) (müharibə veteranı, Qafqaz, Ukrayna, Belarusiya və Polşada döyüşən Əhməd Əhmədov), “Unudulmaz saatlar” (1968) (Hökümə Billuri), “Ənənə qol-budaq atır” (1968), “Vaqif sənətinə yaraşan fırça” (1968) (Əli Mina Təbrizli haqqında), “Əyyub Şirinzadə” (1969), “Öləndən sonra da yaşayır insan” (1969) və “Şairin sevgilisi” (1969) adlı məqalələrdə Əkrəm Cəfər, Abbas Zamanov, Yusif Ziya Şirvanlı, Səidə Şeyxzadə, Səyyah Məhəmməd, Əhməd Əhmədov, İlyas İbrahim, Hökumə Billuri, Söhrab Tahir, Əyyub Şəfizadə, Səkinə Şeyxzadə, Mirzə İbrahimov və Əli Mina Təbrizi kimi şəxslərin həyatı, fəaliyyəti və yaradıcılığı haqqında məlumatlar verilir.[115]
Xəlil Rza Ulutürkün elmi məqalələrində milli şeirinin fəlsəfi dərinliyi, dövrün siyasi mənzərəsi, humanizm, türkçülük, vətənpərvərlik və müstəqillik ideologiyaları araşdırılmışdır. Onun 1960-cı illərdə qələmə aldığı “Qüdrətli sənətkar”, “Fikir və məna şairi” (1962), “Dəli Kür romanı – Azərbaycan nəsrinin nailiyyəti kimi” (1962), “Səssiz güllələr” (1965), “Vətəndaş poeziyası uğrunda” (1967) adlı məqalələr Azərbaycan ədəbiyyatının ədəbi-elmi tədqiqatlarıdır. Bu yazılarda Azərbaycan ədəbiyyatının nəzəri məsələləri və dövrün ədəbi inkişaf meylləri təhlil edilmişdir.[116]
X. R. Ulutürk 6 noyabr 1968-ci ildə “Niyazi düz deyir” adlı məqalə yazmış və həmin məqaləyə görə uzun müddət təzyiqlərə məruz qalmışdır. O, məqalədə “xanım”, “bəy” sözlərinə mənəvi dəyər verir və işlədilməsini təklif edirdi. Bütün başqa soyad şəkilçilərimizə qarşı “lı, li, lu, lü” şəkilçilərini qoyurdu. Məqalədə yazır:[117]
Xəlil Rza Ulutürkün 1970-ci illərdə yazdığı bədii-publisistik məqalələrdə memuar üslubu diqqətəlayiqdir. Bu dövrün yazıları milli və ümumbəşəri dəyərlərin vəhdətini əks etdirir. Məsələn, “Millilik sənətkarın şüurlu fəaliyyətindən doğmalıdır” (1971) və “Milli özəlliklər” (1971), “Böyük Axuminin sorağında” (21 fevral 1973-cü il), “Əziz, sevimli Suyimə xanım!” (8 fev-ral 1975-ci il), “Qardaşım Əli Mahmud” (23 iyun 1971-ci il), “Türkana doğru” (26 iyun 1971-ci il), “Alimin qayğıları” (18 fevral 1973-cü il tarixli) kimi məqalələri qeyd etmək olar.[118][119]“Zaqatala muzeyində” (4 iyun 1972-ci il) adlı məqalə, filologiya elmləri doktoru Qəzənfər Beqdelinin eyniadlı yazısı əsasında hazırlanmışdır. Məqalə arxivdə “X. R.” imzası ilə qeyd edilmişdir.[120]
Xəlil Rza Ulutürk, 1970–1980-ci illərdə əsasən Azərbaycanlı ziyalılar və yazıçılar haqqında elmi məqalələr qələmə almışdır. Ulutürk, Nizami, Nəsimi, Söhrab Tahir, Məmməd Araz, Sabir Rüstəmxanlı, Hüseyn Arif, Hüseyn Cavid, T. Bayram, F. Sadıq, Əli Kərim və Z. Vəfa kimi şairlərin şeirlərində vətəndaşlıq mövzularına və milli motivlərə diqqət yetirərək öz fikirlərini bildirmişdir. Ulutürkün milli və tarixi məsələlərə, Azərbaycanın müstəqillik ideallarına və bəşəri azadlıq mövzularına toxunduğu məqalələri isə bunlardır:[100]
“Cəsurluqdur, bir də…” (1988)
“Həyata məhəbbət” (1988)
“Vaxtdan uca dayanmağı bacaranlar”
“Musiqidən keçən ömür” (1988)
“Şairliyin mahiyyəti” (1976)
“Şairlik və bədii tərcümə” (1976)
“Qardaş xalqın sərvəti” (1979)
“Səadət və döyüş poeziyası” (1981)
“Ümid və məhəbbət poeziyası”
“Yaddaşa inam” (1988)
“Sanki bir dağ yıxıldı” (1988).
1980-ci illərin publisistikası ədəbi portretlər — oçerklər baxımından seçiləndir. “Qardaşlıq görüşü” (30 iyul 1980-ci il) Abbas Abdulla, “Misilsiz milli xəzinə” (16 dekabr 1984-cü il) Firudin Şuşalı, “Zeynalımızla ilk görüş” (10 ocaq 1985-ci il) Zeynal Məmmədov, “Yeganə təsəllimiz” (12 mart 1985-ci il) Əlfi Qasımov, “Kürlə Xəzər qovuşamda” (21 nisan 1986-cı il) Zabil Pərviz, “Qardaşım, qardaşım Azər İmam” (12 may 1985-ci il) Azər Turan, “Zindanda poeziya günəşi” (14 fevral 1986-cı il) Musa Cəlil, “Möcüzələr diyarında” (5 oktyabr 1986-cı il) Məstan Günər, “Poeziyaya çevrilmiş dostluq” (4 aralıq 1987-ci il) rus şairi Viadislav Şoşin, “Günəş heç bir kəsdən mükafat ummaz” (23 dekabr 1987-ci il) Firudin Şuşalı haqqındadır.[121]
Ulutürk, Nizami Gəncəvinin əsərlərini tərcümə etməklə yanaşı, onun fikir dünyasını və poeziya estetikasını öz milli və ədəbi anlayışı ilə birləşdirərək elmi məqalələr yazmışdır. Ulutürkün Nizami Gəncəvi haqqında apardığı tədqiqatlar və yazdığı elmi məqalələr aşağıdakılardır:[122]
Xəlil Rza Ulutürkün publisistikasında müsahibə janrı xüsusi yer tutur. 1970-ci illərdə onunla bir neçə müsahibə aparılmışdır. Həmin müsahibələrin məzmunu milli-mənəvi dəyərlərin təbliği baxımından əhəmiyyətlidir:[123]
“Sevimli şairimiz, ustad Bəndəroğlu həzrətlərinin sorğularına cavabım” (5 fevral 1976-cı il) adlı müsahibədə xalqlar arasında mədəni əlaqələr və qarşıda duran vəzifələr müzakirə olunmuşdur.[123]
“Əməkdaşımızın şair Xəlil Rza ilə müsahibəsini dinləyin” (1977-ci il) müsahibəsində isə ana dilinin təmizliyi, M. Ş. Vazeh, Əcəmi Naxçıvani, Nəsirəddin Tusi, M. Füzuli, Aşıq Ələsgər, Əliağa Vahid kimi klassik irsin gəncliyə təsiri və milli geyimlərə münasibət mövzuları əhatə edilmişdir.[123]
“Telegüzgü əməkdaşları Nazim bəy və Tariyel bəyin sorğularına cavab” (8 aprel 1980-ci il) adlı müsahibədə valideyn və övlad məsuliyyəti, poeziyanın mahiyyəti, “Sirlər xəzinəsi”nin tərcüməsi, azərbaycanlıların soy tərkibi, “Krasnodon qartalları” əsərinin yazılması, tatar dilinin öyrənilməsi, “Babək” əsərinin səhnədə göstərilməməsi və tərcümə işlərinə məhdud diqqət ayrılmasının səbəbləri müzakirə olunmuşdur.[124]
Bu müsahibələrdə Xəlil Rza milli dəyərlərin qorunması və inkişafı ilə bağlı aktual mövzulara toxunmuşdur.
Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, “Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzetinin və “Ali Ziya” ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının təsisçisi və baş redaktoru
Eh…bu gün əsməyən külək, Bəlkə də yağmayan qaram. Gözlərini döyən bulud, Başıma tökülən qoram.
Həsərətimin pəncərəsi, Kəndin toz basmış evidi. Ağlamaqdan doyan gözüm, Gör səni kimlər kiridir.
Sözlərimin yaxasından, Asılıb yuxu bayquşlar. Dənizun balıq gözündə, Bir ümid də belə qışlar.
Qocalığın qırışıları, Ləpələnib sahil döyür. Bu dünyanın əyrisindən, Kimlər keçib, özün öyür.
Bölünürük döngə-dönğə, Dilənirik küçə-küçə. Gündə yüz yol yalvarırıq, Allah günahmızdan keçə.
Bu dünyanın qurd dişini, Sinəmizə batırmışıq. Boş ümidli arzuları Özümüzlə yatırtmışıq.
Dənizə gülən üzümün Qasırğası tutur məni. İki əlimlə sıxdığım, Boş ürək də atır məni…
Bu gün dərdim çiçək açıb, Bu gün şehlənib qucağım. Mənə göz yaşı göndərin, Bəlkə kiriyə ocağım.
“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti təqaüd fondunun təqaüdçüsü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının GƏNCƏ Bürosunun Rəhbəri.
Birdən darıxdım- qəfil, Birdən gördüm səninçün Lap ürəyim tökülür. Bilmədim hara qoyum Bu dağınıq, bu tifil Ayrılığın yükünü? Niyə getdin ki, niyə? Uzaqlarda nə vardı? Üç-beş günlük dünyaydı də, Yaşasaydıq, nolardı?! Bir sadə məhəbbəti Mürəkkəbə çevirdin. Səni nə vaxt xatırlasam- Məyusluq! Məni nə vaxt xatırlasan, Deyəcəksən: “Sevirdi”.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət içisi, görkəmli şair, ədəbiyyatşünas, publisist, nasir, tərcüməçi, filoiogiya elmləri doktoru, professor
TƏMİZ ƏLLƏR
Qəlbdən keçənləri əzrayıl duyub, Virusla qorxudur ellərimizi… Hər gün neçə dəfə sabunla yuyub, Spirtlə silirik əllərimizi…
Düşmənin əmrinə olub müntəzir, Çox daşlar atmışıq biz dost dağına… İndi küçələrdə viruslar gəzir, Hamımız dönmüşük ev dustağına…
Çıxmağa qorxuruq el arasına, Elə bil dönübdür ölkə yumağa, Gedə də bilmirik dostun yasına, Hər əl qadirdimi ləkə yumağa?
Təmiz arzuları apardı sellər, Təbəssüm itəndə, qəm üzə çıxar… Rüşvət virusuna yoluxan əllər Çətin ki, sabunla təmizə çıxa…
Özümüz salmışıq borca dünyanı, Daha insanlara hava, su çatmır. Yarası qan verir qoca dünyanın, Elə bil onun da havası çatmır…
Yağış əlac etmir solan güllərə, Qəlbimdə nə qədər ağrı, acı var. Bu çirkli dünyanın təmiz əllərə Bilirsən nə qədər ehtiyacı var?! 25.03.2020
EL YADDAN ÇIXARMAZ ŞAİR OĞLUNU
“Dünyada ən bahalı xalça Təbriz xalçalarıdır. Bu xalçada rənglərin al-əlvanlığı ilə yanaşı, ilmələrin zərifliyi və həddindən artıq çoxluğu adamı heyrətləndirir. Mən Sizin hər şeirinizi oxuyanda eynən zərif ilməli al-əlvan Təbriz xalçaları gözüm önünə gəlir, bir də ingilis şərqşünası Gibbin böyük Füzuli haqqında dediyi: “Füzuli Şərqin ən səmimi və ən həssas şairidir” sözlərini xatırlayıram. Bu hiss məndə Sizin hər şeirinizi oxuyanda yaranır. “
Ali Hakim
Sənət meydanında bəhsabəhs düşüb, Hamının yazmağa gəlib həvəsi. İlham pərisinə könül bağlayıb, Bunun nəticəsi, onun nəvəsi…
Şeir göylərini tutub duman, çən, Bir müdrik sənətkar baxıb güzgüdən, Deyir: – Pay ummasın gərək özgədən, Şair qəlbindəki nura güvənsin!
Alma ağacında heyva, nar olmaz, Söyüd budağında əsla bar olmaz, Hər şeir yazandan sənətkar olmaz, İlahi sevgidi sözün nüvəsi…
Vecinə də almır dünya malını, O, ağrıdan çəkib şeir balını, Sözdən toxuduğu əlvan xalını, Didikləyə bilməz xəbis güvəsi…
Hələ köksündədir namərd qurşunu, Keçib ürəyindən sevgi qoşunu, Hikmət zirvəsinə hər söz qoşanın, Onunla qalxmağa çatmaz nəfəsi…
Verib körpələrə sözün noğulunu, Sevdalı qızların alıb ağlını, El yaddan çıxartmaz şair oğlunu, Dünyaya tək gəlib, yoxdu əvəzi…
25 iyun 2026-cı iı tarixində saat 11:00-da Sumqayıt şəhər Poeziya Evində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin əməkdaşı, filologiya elmləri doktoru, professor Lütviyyə Əsgərzadənin “Cəlal Bərgüşad” adlı yeni kitabının təqdimat mərasimi keçiriləcək.
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Mətbuat xidməti və İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsi.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin əməkdaşı, filologiya elmləri doktoru, professor Lütviyyə Əsgərzadənin “Cəlal Bərgüşad” adlı yeni kitabı işıq üzü görüb.
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Mətbuat xidməti və İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsi.
Bu gün görkəmli ədib Abbasqulu ağa Bakıxanovun doğum günüdür
Azərbaycan elmi-fəlsəfi fikir tarixinə, bədii-estetik təfəkkürünə bir sıra əsaslı yenilikləri, mütərəqqi addımları, çoxistiqamətli maarifçilik fəaliyyəti ilə daxil olan Abbasqulu ağa Bakıxanovun elmi-ədəbi irsi dövrünün qabaqcıl ziyalılarının – tarixçilərin, mütəfəkkirlərin, ədiblərin diqqətini çəkmiş, dəyərləndirilmiş və onların fəaliyyətinə öz müsbət təsirini göstərmişdir. Abbasqulu ağa Bakıxanov öz dövründə hərbi xadim, tədqiqatçı-alim kimi tanınmaqla yanaşı, bədii yaradıcılığına görə də sevilmişdi.
AZƏRTAC xəbər verir ki, bu gün görkəmli ədibin anadan olmasından 232 il ötür.
Azərbaycan elmi tarixində özünəməxsus yer tutan Abbasqulu ağa Bakıxanov “Qanuni-Qüdsi”, “Əsrarül-mələküt”, “Təhzibül-əxlaq”, “Eynül-mizan”, “Gülüstani-İrəm” kimi əsərləri ilə böyük şöhrət qazanıb. Dil, coğrafiya, tarix, astronomiya, məntiq, psixologiya və digər elmlərə aid əsərləri onun hərtərəfli bir alim olduğunu göstərir. Həmçinin Amerikanın kəşfindən və bu qitədən bəhs edən “Kəşfül-qəraib” və dövrümüzə gəlib çatmayan “Ümumi coğrafiya” əsərlərinin müəllifidir. Bakıxanov pedaqoji məsələlərlə də məşğul olub, uşaqların və gənclərin tərbiyəsi ilə əlaqədar mülahizələrini “Təhzibül-əxlaq” əsərində qələmə alıb. O, dərin əxlaqi-fəlsəfi məzmuna malik olan bu əsərində cəmiyyət haqqındakı fikirlərini bir sistem şəklində şərh edərək, gənclər arasında nəcib əxlaq normalarını təbliğ edib.
Alimin ən dəyərli əsəri isə, heç şübhəsiz uzun illər boyu apardığı ciddi tədqiqatlar nəticəsində ərsəyə gəlmiş “Gülüstani-İrəm” əsəridir. Bu əsərlə o eyni zamanda, Azərbaycan tarixşünaslığının əsasını qoyub. Azərbaycan və Dağıstan xalqlarının tarixindən bəhs edən “Gülüstani-İrəm” faktlarla olduqca zəngindir. Müəllif əsəri yazarkən bir sıra arxeoloji tədqiqatlar aparmış, tarixi abidələrdən, köhnə binaların qalıqlarından, sikkələrdən, padşahların və xanların fərmanlarından, milli əfsanələrdən, dini kitablardan, “Avesta”dan, yaşlı nəslin nağıl və rəvayətlərindən, səyyahların yol qeydlərindən, gürcü və ləzgi salnamələrindən, çoxlu şərq mənbələrindən, qədim yunan, qədim Roma, Azərbaycan, rus alimlərinin əsərlərindən istifadə edib.
Əsərin müqəddiməsində Azərbaycanın və Dağıstanın qısa coğrafi təsviri verilir, qədim yunan, ərəb və rus mənbələrinə istinad edilərək bu ölkələrin xalqlarının mənşəyi, dili və dinləri haqqında maraqlı məlumatlar yer alır. “Gülüstani-İrəm” əsəri özündə Nuhun tufanı, Yəcuc və Məcuc, skiflər, massagetlər, xəzərlər, Sasani hökmdarlarının Azərbaycandakı hakimiyyəti, İslam dövlətinin yaranması, ərəb qoşunlarının Azərbaycana gəlməsi, həmin dövrlərdə Şirvan və Dağıstanda baş verən hadisələr, monqol istilası, hülakilərin və teymurilərin hakimiyyəti, Səfəvi dövlətinin yaranması, Şirvanşahlar sülaləsi, “Gülüstan” adlı yerdə Rusiya və İran arasında sülh müqaviləsinin bağlanmasına qədər olan geniş bir tarixi dövrü əhatə edib. Bakıxanov 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsinin imzalanması mərasimində tərcüməçi kimi iştirak edib. Qüdsi təxəllüsü ilə şeirlər yazıb.
Görkəmli ədib 1847-ci ildə Məkkədən Mədinəyə gedərkən vəba xəstəliyindən vəfat edib və Vadiyi-Fatimə adlanan yerdə dəfn olunub.
Moldova paytaxtındakı Mariya Bieşu adına Milli Opera və Balet Teatrında dünyanın musiqi əfsanəsi Müslüm Maqomayevin xatirəsinə həsr olunmuş “Sevgi və dəniz” adlı musiqi axşamı keçirilib.
AZƏRTAC xəbər verir ki, tədbir Moldova Azərbaycanlıları Konqresinin himayəsi altında keçirilib və 1000-dən çox tamaşaçını, o cümlədən dövlət qurumlarının, diplomatik korpusun, mədəni ictimaiyyətin və Moldova diasporunun nümayəndələrini cəlb edib.
Musiqi axşamını açan Moldova Azərbaycanlıları Konqresinin sədri Elçin Bayramov Müslüm Maqomayevin xalqımız və iki ölkə arasındakı mədəni əlaqələr üçün xüsusi əhəmiyyətini vurğulayıb.
O qeyd edib: “Müslüm Maqomayevin adı uzun müddətdir yüksək mədəniyyətin, qüsursuz bədii zövqün və sənətə həqiqi sədaqətin rəmzi olub. Onun özünəməxsus səsi, səhnədəki varlığı və müxtəlif nəsillərin nümayəndələrinin qəlbinə eyni dərəcədə dərindən nüfuz etmək bacarığı onu təkcə Azərbaycan deyil, həm də dünya musiqi mədəniyyəti üçün xəzinəyə çevirib. Onilliklər keçsə də, onun əsərləri insanları birləşdirməyə davam edir, dövrlər, ölkələr və mədəniyyətlər arasında canlı körpü olaraq qalır”.
Musiqi axşamında Moldova opera məktəbinin nümayəndələri Aleksey Botnarçuk (bas) və Gülnarə Raylyanu (soprano) maestronun repertuarından əsərlər ifa ediblər.
“Sevgi və dəniz” musiqi axşamı böyük sənətkara ehtiram əlaməti olaraq Azərbaycanla Moldova arasında qarşılıqlı hörmət, dostluq və milli mədəniyyətin ən yaxşı nümunələrini qorumaq və təbliğ etmək üçün ortaq istək üzərində qurulmuş güclü mədəni əlaqələrin daha bir təzahürü olub.
Bu günlərdə “Elm və təhsil” nəşriyyatında Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Poeziya bölməsinin rəhbəri, Sumqayıtdakı Ə. Kərim adına Poeziya evinin direktoru, tanınmış şair İbrahim İlyaslının “Biz yolsuzlar deyilik” adlı yeni kitabı nəşr edilib.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, kitab Mahmud Kaşqari adına Beynəlxalq Fondun layihəsi əsasında işıq üzü görüb. Layihənin rəhbəri millət vəkili, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, Mahmud Kaşqari adına Beynəlxalq Fondun prezidenti Cavanşir Feyziyevdir. Nəşrin rəyçiləri Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, prof. dr. Aktotı Raimkulova və TÜRKSOY-un baş katibi, Qırğızıstanın xalq yazıçısı Sultan Rayevdir.Kitaba Mingəçevir Dövlət Universitetinin rektoru, prof. dr. Anar Eminov tərəfindən müfəssəl “Ön söz” yazılıb.Redaktor isə M.Kaşqari adına Beynəlxalq Fondun icraçı direktoru Xəyalə Əfəndiyevadır.450 səhifəlik kitaba görkəmli söz ustası İbrahim İlyaslının seçilmiş şeirləri, ədəbi publisistik məqalələri və tərcümələrindən nümunələr daxil edilib.Qeyd edək ki, kitabın ilk təqdimatı 21 iyun saat 13:00-da Səməd Vurğunun 120 illik yubileyinə həsr olunmuş I Qazax Kitab Festivalı çərçivəsində baş tutacaq. ANAİB-in təşkilatçılığı ilə keçirilən tədbir Qazax şəhərindəki Mədəniyyət Mərkəzinin qarşısındakı meydanda düzənlənəcək.
AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun XX əsr (sovet dövrü) Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin müdiri, professor Asif Rüstəmlinin transfoneliterasiya etdiyi “Milli nəğmələr” kitabı nəşr olunub.
“Milli nəğmələr”in (poeziya toplusu) elmi redaktoru professor Solmaz Rüstəmova-Tohidi, transfoneliterasiya redaktoru Səhra Rzalıdır. Zaur Hüseynovun lahiyə rəhbərliyi ilə işıq üzü görən toplu ilk dəfə 1919-cu ildə Mirzəzadə tərəfindən tərtib edilərək nəşr edilib.
Kitabı nəşrə hazırlayan, ərəb qrafikasından çevirən, lüğət, qeydlər və “Cümhuriyyət ərməğanı” adlı ətraflı ön sözün müəllifi filologiya elmləri doktoru Asif Rüstəmlidir.
208 səhifədən ibarət almanaxda Azərbaycan və Türk ədəbiyyatının seçilmiş şeir nümunələri toplanıb. Hazırkı dövlət himnimizin ilk çap mətni olan Cəmo bəyin “Vətən marşı” da almanaxın ön sözündə incələnmiş, müəlliflə bağlı mübhəm məsələlərə aydınlıq gətirilmişdir. “Zərdabi-Nəşr” nəşriyyatında çap olunan kitabda anonim verilmiş 22 şeirin müəllifi müəyyən edilib, eyni zamanda kitabın ərəb qrafikasındakı əsli də yeni nəşrə əlavə olunub.
Səməninin yaşıl nəfəsində gizlənir zaman, torpaq yaddaş kimi — nəyi unutmursa, onu cücərdir. Mənim içimdə də bir ad var, sükutun altında boy atan bir kök kimi, dərinlərdə, amma canlı…
Bu gecə şamlar yanır, işıq yalnız qaranlığı deyil, insanın içində gizlənən tərəddüdü də göstərir. Hər alov bir dil kimidir — amma mənim dilim sənin adında susur.
Uşaqların yumurta döyüşü dünyanın ən sadə həqiqətini xatırladır: qabıq sınmadan iç görünməz. Mən isə öz içimdə sınmaqla bütöv qalmaq arasında qalmışam.
Sənin baxışların — donmuş gölün üzərindəki nazik buz kimi, altında hərəkət var, üstündə sükut. Bir addım atsan,qırılacaq, amma o addım sənin qürurunun sərhədində dayanır.
Torba atılan qapılar unudulmuş arzuların döyüntüsüdür bu gecə. Kaş mən də bir qapı olaydım — sən tərəddüdünü qoyub gedərdin kandarıma, və heç demədən anlayardıq: bəzən hisslər sözlərdən əvvəl yetişir.
Tonqal qalxır göyə doğru — od həmişə yuxarı qalxır, insan isə içində yananla ağırlaşır. Mən səni atmadım o oda, çünki bəzi adlar yanmır, yalnız daha dərinə yazılır külün içində.
Səməni kimi başlamaq — bu, sadəcə yenilənmək deyil, özünü torpağa etibar etməkdir. Qürur — daş kimidir, ürək isə su: daş susur, su isə yol tapır…
Mən sözə çevrilməmiş bir cümləyəm sənin içində, yarımçıq qalmış bir fikir kimi. Sən isə deyilməyən hər şeyin ağırlığını daşıyan sükutsan.
Gəl… tonqalın üzərindən keçəndə kölgəni arxada qoyduğun kimi, içindəki sərtliyi də burax.
Gəl… bu gecə zamanın özü yumşalır, torpaq belə bağışlayır.
Gəl… Novruz xatir susqunluğun yerinə ürəyi seçək. Gəl barışaq…
Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, “Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzetinin və “Ali Ziya” ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının təsisçisi və baş redaktoru
Təhqir, yoxsa fikir azadlığı? Sərdar Cəlaloğlu deyir ki “Qadın evdə iy verir, çölə çıxanda bəzənir”
Efirdə tanınmış ictimaiyyətçi adam belə bir yanaşma ilə qadınların davranışlarını yalnız başqalarının diqqətini cəlb etmək məqsədi ilə izah edir və onların şəxsi seçimlərini, özünə hörmətini, estetik zövqünü və fərdi azadlığını nəzərə almır. Əslində insanlar — istər qadın, istər kişi — müxtəlif səbəblərlə səliqəli geyinə, özlərinə qulluq edə və baxımlı görünmək istəyə bilərlər. Kimsə özünü daha rahat hiss etmək üçün, kimsə peşəkar görünmək üçün, kimsə sadəcə gözəlliyi sevdiyi üçün bunu edir. Bu davranışları yalnız bir səbəblə izah etmək nə dərəcədə düzgündür? Mən şəxsən belə bir ifadəni qadınlara qarşı təhqiramiz, alçaldıcı və ya ən azı hörmətsiz hesab edirəm “Qadın evdə iy verir” kimi ifadə qadınları mənfi şəkildə ümumiləşdirir. Həmçinin “çölə çıxanda kim üçün bəzənir?” sualı qadının özünə qulluq etməsini yalnız başqalarının diqqətini cəlb etmək məqsədi ilə əlaqələndirir. Bu isə qadının şəxsi zövqünü, özünə hörmətini və fərdi seçimlərini kölgədə qoyur. Bununla belə, bir ifadənin təhqir olub-olmaması bəzən kontekstdən, necə deyilməsindən və danışanın niyyətindən də asılı ola bilər. Lakin ifadənin özünə baxdıqda, çox sayda qadının və kişinin bunu qadınların ləyaqətini alçaldan, stereotipləri gücləndirən bir fikir kimi qəbul etməsi təəccüblü deyil. Əslində baxımlı olmaq, səliqəli geyinmək və özünə qulluq etmək insanın özünə olan münasibətinin bir hissəsidir. Bu, təkcə qadınlara yox, kişilərə də aiddir. İnsan hər zaman başqası üçün deyil, ilk növbədə özü üçün səliqəli və baxımlı görünmək istəyə bilər. Ona görə də mən bir ailə və sosial məsələlər üzrə televiziya eksperti və ictimai xadim kimi Sərdar Cəlaloğlunun bu fikrini narahatedici və təhqiredici hesab edərək qınağa çəkirəm və insan ləyaqətinə hörmət edən yanaşma fərdləri ümumiləşdirmədən və aşağılamadan dəyərləndirməyi tələb edirəm. Unutmayın ki sözün məsuliyyətini dərk edən kişi, qadının ləyaqətinə də hörmətlə yanaşar.
Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, “Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzetinin və “Ali Ziya” ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının təsisçisi və baş redaktoru
(Bir körpə anasının qucağında elə ağlayırdı ki, lap ürəyimin başı göynədi. Ondan təsirlənib bu şeiri yazdım)
Ağlama a körpə, ağlama belə, Sən hələ nə görüb, nə götürmüsən. Ömrün günlərini bir-bir ələyib, Hələ ildən- ilə ötürməmisən.
Hələ keçməmisən dərd körpüsündən, Hələ arzuların aşıb-daşmayıb. Ömrün hər zilləti, hər bir zülməti, Qəlbində, könlündə heç dolaşmayıb.
Haqlı ola-ola üstünə bəzən, Haqsız əllərindən daş atılmayıb. Cəlladlar əlinə keçməyib ömrün, Yaşının üstündən yaş atılmayıb.
O zaman sən belə yanıqlı ağla, Oysun ürəyini sözün xəncəri. Yarda etibarı, dostda inamı, Gözləyib sən neçə illərdən bəri.
Ardınca qaçdığın ümidlərinin, Dizi qırılmayıb, könlü sınmayıb. Kiminsə eşqindən qəlbin od tutub, Sevda yollarında alovlanmayıb.
Yazmayıb bəxtini qara kürsülər, Gözlərin tanımır bu kor dünyanı. Hələ görməmisən ürək ağrıdan, Üstünə atılan şəri, böhtanı.
Hələ ürəyinə eşqin harayı, Saçına sevdaının dəni düşməyib. Ağlayıb qəlbimi üzmə havayı, Bəxtin ki, heç əldən-ələ düşməyib.
Hələ görməmisən könül dağını, Qəlbin çəkilməyib min yerdən şişə. Saxla, gələcəyə ağlamağını, Ömrünü vaxt biçib, zaman dəyişər…
Hələ düşməmisən çətinə, dara, Gözlərin dərd çəkib, yol aramayıb. Gəzib tellərində fələk əlləri, Saçını qəm yuyub, dərd daramayıb…
Saxta söz, saxta dost durub qarşında, Açılan könlünü qıfıllamayıb, Oyub ürəyini düz yalanıyla, Səni öz mənindən oğurlamayıb….
Yurdunu dağıdıb, köçürməyiblər, Qaçqın olmamısan doğma vətəndə. O zaman dərindən hönkürüb ağla, Atılıb qalmısan küçə tinində…
“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti təqaüd fondunun təqaüdçüsü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının GƏNCƏ Bürosunun Rəhbəri
Səndən yaxşı deyil heç kim. Səndən yaxşıları da Ürəyimə yatmırsa, Bu min illik yuxudan Hissimi oyatmırsa, Səndən yaxşı deyil heç kim. Nə olsun boy-buxunu, İşi-gücü yaxşıdı. Hamı eyni fikirdə- Hamı üçün yaxşıdı. Səndən yaxşı deyil heç kim. Elə məhrəm, elə sirsən, Heç kim ilə sözün düşmür. Xəyallarımda gəzirsən, Gözlərimdən üzün düşmür. Səndən yaxşı deyil heç kim. Ağlayıb kiridim daha- Nə günüm var ağlanası, Nə yara var bağlanası, Sağalmayan nədi bəs? Gündüzlərim gəlib keçir, Günün gecə yarısı Könlüm qəribsədi bəs? Neyniyəcəm? Səndən yaxşı deyil heç kim
“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti təqaüd fondunun təqaüdçüsü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının GƏNCƏ Bürosunun Rəhbəri
Nəsə birdən istəmədim, İstəmədim danışaq. Başlayıbsa, bitirək, Sən oyun ol, mən uşaq.
Bir də məni ürəyinə Yaxın qoyma, ayrılaq. Mənlə keçən günlərini Gündən sayma, ayrılaq.
Bu duyğunun üstünü Açan sənsən, bükən mən. Yenə eyni şey olur- Səninlə də təkəm mən.
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat PortalınınBaş redaktor müavini.
Uzun illər idi ki, Elvin rəssamlıqla məşğul olurdu. Şəhərin köhnə məhəllələrinin birində, yarıqaranlıq bir binanın zirzəmisində balaca emalatxanası vardı.
Dar pilləkənlərlə aşağı düşəndə ilk hiss olunan şey yağlı boyanın qoxusu olurdu. Rütubətli divarlar, tavandan sallanan saralmış lampa və divarboyu düzülmüş köhnə tablolar… Sanki ora emalatxanadan çox, unudulmuş xatirələrin saxlandığı bir yer idi.
İllər keçdikcə Elvinin saçları ağarmış, əlləri titrəməyə başlamışdı. Amma gözləri dəyişməmişdi. Hər yeni kətanın qarşısında dayananda yenə də gəncliyindəki kimi həyəcanlanırdı.
Bir payız axşamı, küçədə yağış damcıları səki daşlarını döyərkən, zirzəminin ağır dəmir qapısı açıldı.
İçəri iyirmi yaşlarında bir gənc oğlan daxil oldu.
Oğlan uzun müddət heç nə demədən rəsmlərə baxdı. Sanki hər tablonun içində gizlənmiş bir hekayəni oxuyurdu.
Nəhayət, ən küncdə asılmış, yağış altında çətirsiz dayanan bir qadının təsvir olunduğu tablo qarşısında dayandı.
— Bunu alacağam, — deyə sakit səslə dedi.
Elvin uzun zamandır ilk dəfə idi ki, bu cümləni eşidirdi.
Oğlan tablodan gözlərini çəkmədən əlavə etdi:
— Sadəcə, bu gün yanımda kifayət qədər pul yoxdur. Gələn həftə mütləq qayıdacağam.
Sonra bir anlıq düşündü və gülümsədi.
— Başqası alıb aparmasın deyə, istəyirsinizsə, adımı və ünvanımı tablonun arxasına yazın.
Elvin köhnə qələmini götürdü.
Oğlan adını və ünvanını dedi. Elvin onları diqqətlə tablonun arxa hissəsinə yazdı.
— Mən gözləyərəm, — dedi.
Oğlan başını tərpədib getdi.
Birinci gün Elvin səhərdən axşama qədər onu gözlədi.
İkinci gün də gəlmədi.
Üçüncü gün zirzəminin qapısını erkən bağladı. Tablonu ehtiyatla divardan endirdi, arxasını çevirdi və yazılmış ünvana baxdı.
Axşamüstü həmin küçəyə yollandı.
Küçənin başındakı köhnə skamyada oturub gözləməyə başladı.
Dördüncü gün yenə gəldi.
Beşinci gün də.
Altıncı gün artıq məhəllənin sakinləri onu tanıyırdı.
Hər gün eyni saatda gəlir, skamyada oturur və qarşıdakı binanın pəncərələrinə baxırdı.
Nəhayət, qonşulardan biri yaxınlaşıb soruşdu:
— Dayı, neçə gündür sizi burada görürük. Kimi gözləyirsiniz?
Elvin əlindəki köhnə papağı sıxaraq sakitcə cavab verdi:
— Burada bir gənc oğlan yaşayır. Mənim şəklimi alacağını demişdi. Ona görə gözləyirəm.
Qonşu təəccüblə göstərilən binaya baxdı.
— Hansı mənzil?
Elvin ünvanı dedi.
Qadının sifəti dəyişdi.
— Dayı… O mənzil çoxdan boşdur.
Elvin əvvəlcə eşitdiyinə inanmadı.
— Necə yəni?
— Təxminən səkkiz aydır orada heç kim yaşamır.
Rəssam bir müddət susdu. Küçədən keçən maşınların səsi, payız küləyinin qurumuş yarpaqları sürükləməsi belə ona çatmırdı.
O an başa düşdü ki, əslində o, bir tablonun satılmasını gözləmirdi.
İllərdir gözlədiyi şey görülmək idi.
Kimsənin anlamadığı rəsmlərinin qarşısında dayanıb onları səssizcə dinləyən bir cüt göz.
Bəlkə də o oğlan həqiqətən vardı, bəlkə də yox.
Amma Elvin üçün bunun artıq heç bir əhəmiyyəti qalmamışdı.
Çünki bəzi insanlar əsərlərini satmaq üçün yox, sadəcə birinin onları anlayacağı ümidi ilə yaradırlar.
Və bəzən insan ömrünün ən böyük gözləntisi pul deyil.
AMEA-nın Şəki Regional Elmi Mərkəzinin “Ədəbi-mədəni mühit və folklor” şöbəsinin elmi işçisi.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Şəki ədəbi mühitinin inkişafında mühüm xidmətləri olan istedadlı nasirlərdən biri də Yusif Şükürlüdür. Yusif Şükürlünün hekayə yaradıcılığı Azərbaycan nəsrində regional həyatın, kənd məişətinin, sosial-mənəvi problemlərin və insan xarakterlərinin realist təqdimatı ilə seçilir. Onun hekayələrinin əsas məziyyəti yaşanmış həyat hadisələrinin sənətkar müşahidəsi ilə ümumiləşdirilməsidir.
Müəllifin hekayələri XX əsrin 70–90-cı illərində və XXI əsrin əvvəllərində Şəki bölgəsinin ictimai-mədəni mənzərəsini əks etdirən bir növ bədii salnamə xarakteri daşıyır. Yusif Şükürlü hekayələrində müxtəlif mövzulara müraciət etsə də, onların əsas mərkəzində insan və cəmiyyət münasibətləri dayanır.
Üslub baxımından Yusif Şükürlünün hekayələrində üç əsas xətt müşahidə olunur: realist təsvirçilik, satirik-ironik təhkiyə, lirik-psixoloji müşahidəçilik. Bu xüsusiyyətlərin sintezi yazıçının fərdi üslubunu formalaşdıran əsas amillərdir. Yazıçının əsərlərinin poetik sistemi ümumilikdə realizm, psixologizm, etnoqrafik kolorit, milli identiklik və humanist ideallar üzərində qurulmuşdur. Onun hekayə və povestlərində bədii mətnin struktur-semantik təşkilində müəllif müşahidəçiliyi, həyat hadisələrinin analitik dərki və tipikləşdirmə prinsipi xüsusi yer tutur.
Yazıçının “Çəhrayı gödəkçə”, “Canavar”, “Kirvə qonaqlığı”, “Torbadakı pişik”, “Juliklər”, “Araq reysi”, “Çanta əhvalatı”, “Başdan böyük söz” və digər hekayələrində kənd həyatının müxtəlif tərəfləri, sosial problemlər, mənəvi deformasiyalar və milli dəyərlər təsvir edilir. Yazıçının hekayələrinin əsas xüsusiyyəti güclü realizmindədir.
Yazıçı əsərlərində hadisələri romantikləşdirmir, onları olduğu kimi təqdim etməyə çalışır. Hekayələrin süjeti əksər hallarda gündəlik həyatdan götürülmüş hadisələr üzərində qurulur. Müəllifin müşahidə qabiliyyəti sayəsində adi görünən hadisələr ictimai və mənəvi problemlərin bədii ifadəsinə çevrilir. “Çəhrayı gödəkçə” hekayəsində müəllif bir tərəfdən sovet kənd həyatının sosial reallıqlarını, digər tərəfdən isə ailə və məktəb tərbiyəsindəki çatışmazlıqları göstərir. Vəli obrazı vasitəsilə tərbiyə boşluğunun yaratdığı mənəvi problemlər ümumiləşdirilir.
Yazıçının hekayələrində hadisələrdən çox insan davranışları və psixoloji vəziyyətlər diqqət mərkəzindədir. O, qəhrəmanlarının daxili aləmini uzun təsvirlərlə deyil, hərəkət və dialoqlar vasitəsilə açır. “Torbadakı pişik” hekayəsində adi bir zarafatın faciə ilə nəticələnməsi insan psixologiyasının və məsuliyyətsiz davranışın doğurduğu nəticələrin bədii ifadəsidir. Hekayənin gözlənilməz sonluğu əsərə novella xarakteri qazandırır.
Yusif Şükürlünün əsərlərində məkan etalonu bədii məna yaradan struktur elementdir. Onun yaratdığı xronotop sistem Şəki bölgəsinin təbii, sosial və etnoqrafik xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir. Yazıçının hekayələrinin mühüm cəhətlərindən biri məhz təbiət təsvirlərinin canlılığıdır. Yazıçı doğulduğu bölgəsinin dağlarını, meşələrini, yaylaqlarını və kənd mühitini yüksək sənətkarlıqla canlandırır. “Canavar” hekayəsində təbiət yalnız fon funksiyası daşımır; o, hadisələrin və qəhrəmanların xarakterinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Müəllif səhər mənzərələrini, çiçəkləri, dağ nanələrinin qoxusunu və quş səslərini təsvir etməklə oxucuda canlı vizual təəssürat yaradır.
Yusif Şükürlünün hekayələrində milli yaddaş, tarixi şüur və vətənpərvərlik ideyaları mühüm ideya-estetik istiqamətlərdən birini təşkil edir. Yazıçı milli kimlik problemini etnomədəni identikliyin bədii təcəssümü kontekstində təqdim edir. Bu baxımdan “Kirvə qonaqlığı” hekayəsi müəllifin milli-tarixi problematikaya müraciətinin səciyyəvi nümunəsi hesab oluna bilər. Hekayədə Azərbaycan–erməni münasibətləri tarixi yaddaş prizmasından qiymətləndirilir, obrazlararası münasibətlər fonunda etimad, xəyanət, milli mənafelər və tarixi həqiqət məsələləri bədii diskursun əsas predmetinə çevrilir. Əsərin konflikt sistemi zahiri dostluq münasibətləri ilə gizli qarşıdurma arasında yaranan ziddiyyət üzərində qurulmuşdur. Müəllif etnopsixoloji müşahidələr vasitəsilə milli xarakterin müxtəlif təzahür formalarını açmağa çalışır. Burada tarixi hadisələr publisistik mühakimə şəklində verilmir, obrazların davranışı və həyat təcrübəsi vasitəsilə ümumiləşdirilir. Nəticədə “Kirvə qonaqlığı” hekayəsi milli yaddaşın qorunması, tarixi həqiqətlərin unudulmaması və vətənpərvərlik duyğularının formalaşdırılması baxımından mühüm ideya yükü daşıyan bədii mətn kimi diqqətəlayiqdir.
Yusif Şükürlü yaradıcılığının mühüm istiqamətlərindən biri də satirik diskursun təşkili ilə bağlıdır. Yazıçı bir sıra hekayələrində sosial-mənəvi deformasiyaları, ictimai münasibətlərdə müşahidə olunan neqativ tendensiyaları satirik poetikanın imkanları vasitəsilə bədii təhlil obyektinə çevirir. Bu baxımdan “Juliklər” və “Araq reysi” hekayələri müəllifin satirik təfəkkürünün səciyyəvi nümunələri hesab oluna bilər. Həmin əsərlərdə saxtakarlıq, fürsətçilik, tamahkarlıq, zəhmətsiz qazanc əldə etmək meyli və mənəvi aşınma kimi sosial problemlər satirik tipajlar vasitəsilə ümumiləşdirilir. Satira burada yalnız gülüş yaratmaq funksiyası daşımır, həm də sosial tənqid və mənəvi qiymətləndirmə vasitəsinə çevrilir. Müəllif ironiyadan, komik situasiyalardan və xarakterlərin özünütəsdiq cəhdlərinin ifşasından istifadə etməklə cəmiyyətin mənəvi problemlərinə diqqət yönəldir. “Juliklər” hekayəsində fırıldaqçı tipajların davranış modeli vasitəsilə mənəvi deqradasiya prosesi nümayiş etdirilir, “Araq reysi”ndə isə asan qazanc ehtirasının insan xarakterində yaratdığı mənfi dəyişikliklər satirik rakursdan təqdim olunur. Bu əsərlərdə gülüş estetik kateqoriya kimi çıxış etməklə yanaşı, tərbiyəvi və ictimai-funksional məna da qazanır. Beləliklə, Yusif Şükürlünün satirik hekayələri Azərbaycan satirik nəsr ənənələrinin müasir mərhələdə davamı kimi qiymətləndirilə bilər.
Yusif Şükürlü həm də intellektual yazıçıdır, onun “Yetti” elmi-fantastik povestində elmi təfəkkürlə xalq dünyagörüşünün qarşılaşdırılması xüsusi diqqətəlayiqdir. Müəllif müxtəlif obrazlar vasitəsilə ənənəvi bilik sistemi ilə müasir elmi düşüncə arasında dialoq yaradır. Povestdə Tərxanın atası ilə babası arasında gedən söhbətlərdə elmi bilik, sosial problemlər, elm adamının cəmiyyətdəki mövqeyi və milli inkişaf məsələləri müzakirə olunur. Burada müəllif intellektual diskurs yaradır və elm-cəmiyyət münasibətlərini bədii düşüncənin predmetinə çevirir.
“Azan güllə” povesti Yusif Şükürlünün nasirlik istedadını bütün dolğunluğu ilə nümayiş etdirən əsərlərindən biridir. Müəllif bu əsərdə Qalibin timsalında mürəkkəb insan talelərini, sosial-mənəvi ziddiyyətləri və dövrün ictimai reallıqlarını yüksək bədii ustalıqla ümumiləşdirərək təsvir etmişdir. Qalibin müharibədən sağ qayıtması oxucuda xoş sonluq gözləntisi yaratsa da, müəllif klassik faciə qanunlarına uyğun olaraq gözlənilməz final yaradır. Rəcəb kişinin oğru gözləyərkən öz oğlunu vurması Azərbaycan nəsrində təsadüf olunan ən dramatik süjet düyünlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Obrazların psixoloji dərinliyi, hadisələrin təbii inkişaf məntiqi, konfliktlərin həyat həqiqətlərindən qaynaqlanması və faciə poetikasının uğurlu tətbiqi yazıçının peşəkar nasir kimi formalaşdığını təsdiqləyir. Povest göstərir ki, Yusif Şükürlü müşahidəçi yazıçı olmaqla yanaşı, həm də həyat materialını estetik təfəkkür süzgəcindən keçirərək onu yüksək bədii ümumiləşdirmə səviyyəsinə yüksəltməyi bacaran usta nasirdir.
Yusif Şükürlünün hekayələrinin mühüm poetik komponentlərindən biri onların dil-üslub xüsusiyyətləridir. O, xalq danışıq dilinin zəngin ifadə imkanlarından, Şəki bölgəsinə məxsus dialekt və şivə xüsusiyyətlərindən, atalar sözləri, məsəllər və frazeoloji birləşmələrdən ustalıqla istifadə etməklə mətnin milli-estetik koloritini gücləndirir. Məsələn, “Azan güllə” povestində personajların nitqində işlənən “daşqura”, “beyqafıl” kimi dialekt sözləri hadisələrin cərəyan etdiyi mühitin yerli xüsusiyyətlərini əks etdirməklə yanaşı, obrazların sosial mənsubiyyətini də müəyyənləşdirir. Belə sözlərin işlənməsi əsərin etnoqrafik fonunu zənginləşdirir və təhkiyənin inandırıcılığını artırır. “Canavar” hekayəsində təbiət təsvirləri ilə yanaşı, kənd adamlarının danışıq tərzi də canlı xalq dilinin xüsusiyyətlərini daşıyır. Müəllif obrazların nitqini süni şəkildə ədəbiləşdirmir, onların danışığını yaşadıqları mühitə uyğun şəkildə təqdim edir. Nəticədə personajların dili xarakteryaratma vasitəsinə çevrilir. “Torbadakı pişik” və “Juliklər” hekayələrində isə danışıq dili elementləri, yumor və ironiyaya əsaslanan ifadələr satirik təsirin güclənməsinə xidmət edir. Yazıçının dilində müşahidə olunan folklor qatları da diqqətəlayiqdir. Atalar sözləri və xalq hikmətləri personajların nitqində təbii şəkildə yer alır və onların həyat təcrübəsini, dünyagörüşünü əks etdirir. Bu xüsusiyyət xüsusilə yaşlı nəslin nümayəndələrinin obrazlarında daha qabarıq nəzərə çarpır. Beləliklə, Yusif Şükürlü dil faktlarını obrazların fərdiləşdirilməsi, regional koloritin yaradılması və həyat həqiqətlərinin realist təqdimatı üçün funksional vasitə kimi istifadə edir. Bu baxımdan yazıçının dili onun realist poetikasının mühüm tərkib hissəsi kimi çıxış edir.
Yusif Şükürlü hekayələrinin poetikasında diqqəti cəlb edən daha bir detal müəllif mövqeyinin obyektivliyidir. Yazıçı hadisələrə və obrazlara münasibətini açıq şəkildə ifadə etməkdən daha çox, onların özlərinin danışmasına imkan yaradır. Bu üsul oxucunun müstəqil nəticə çıxarmasına şərait yaradır və əsərlərin estetik təsir gücünü artırır. Belə bir yanaşma müasir nəsr poetikasının mühüm prinsiplərindən biri hesab olunur.
Yusif Şükürlünün yaradıcılığı Azərbaycan kənd nəsrinin son dövr inkişaf mərhələsində özünəməxsus yer tutur. O, İsmayıl Şıxlı, İsa Hüseynov, Sabir Əhmədli kimi yazıçıların formalaşdırdığı realist ənənələrin bölgə mühitində davamçılarından biri kimi çıxış edir. Bununla yanaşı, müəllif hadisələrə fərdi müşahidə rakursundan yanaşaraq regional həyatın spesifik xüsusiyyətlərini bədii düşüncənin predmetinə çevirə bilir. Bu baxımdan onun nəsri həm milli ədəbi ənənəyə bağlılığı, həm də fərdi üslub axtarışları ilə diqqəti cəlb edir.
Ümumiyyətlə, Yusif Şükürlünün povest və hekayələri Azərbaycan nəsrində regional həyatın bədii salnaməsi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu əsərlərdə realizm, psixoloji dərinlik, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq, təbiətə sevgi və sosial tənqid bir-birini tamamlayır. Onun hekayələri həm dövrün sosial mənzərəsini əks etdirən sənəd xarakteri daşıyır, həm də insanın mənəvi dünyasını araşdıran dəyərli nəsr nümunələri kimi çıxış edir. Xarakter yaratmaq bacarığı, həyat həqiqətlərinin realist-estetik müstəvidə ifadəsi, süjet-kompozisiya bütövlüyü və güclü psixologizm Yusif Şükürlünü Azərbaycan nəsrində özünəməxsus yaradıcılıq üslubuna malik istedadlı nasir kimi bir daha təsdiq edir.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının UŞAQ ƏDƏBİYYATINI TANIDAQ layihəsində Britaniya və Amerika uşaq şeirindən seçmələr təqdim edilir. Şeirləri ingilis dilindən tərcümə edən Şahin Xəlillidir.
Bu gün tanış olacağınız şeir Marlo Tomasaaiddir. O, Amerika şairidir.
Söhbət Şəmkir Rayon Kimya-Biologiya Təmayüllü Liseydə, Xalq şairi Səməd Vurğunun 120 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbirdən gedir…
…1997-ci il mart ayının 11-də Xalq şairi Səməd Vurğunun 90 illik yubileyinə həsr olunmuş yubiley gecəsində, xalqımızın Ümummilli lideri Heydər Əliyev özünün yubiley nitqində deyirdi: “Biz Səməd Vurğunun ruhu qarşısında baş əyərək deyə bilərik: Əziz şairimiz! Sənin canın qədər sevdiyin Azərbaycan bu gün müstəqil dövlətdir. Sənin canın qədər sevdiyin xalqın bu gün azaddır. Bu gün mən bir daha bəyan edirəm ki, biz Səməd Vurğunun ruhunu gələcəkdə də şad edəcəyik…”. Bu kəlamlar səslənən vaxtdan 30 il keçir… və Ulu öndərin kəlamları öz təsdiqini tapmaqda davam edir…
Bu il Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Cənab İlham Əliyevin Sərəncamı ilə böyük şairimizin 120 illik yubileyi ölkəmizin hər yerində qeyd edilir. Əslində Vurğunsevərlər, ümumiyyətlə poeziyasevərlər üçün bu il “Vurğun ili”dir…
Hələ sağlığında istər Azərbaycan ədəbi və ictimai mühitində öz müasirləri arasında, istərsə də o zamanın Sovet İttifaqına daxil olan respublikaların xalqlarının ən görkəmli sənətkarları arasında böyük şöhrət qazanmış, vətəni Azərbaycanı sonsuz məhəbbətlə sevən, bu qədər yüksək nüfuza malik ikinci bir şəxs göstərmək çətindir.
O, öz varlığı, istedadı, zəkası, dünyagörüşü, vətənsevərliyi, intellektual səviyyəsi, ünsiyyətcilliyi, səxavəti, cəsarəti və mərdliyi ilə hamıdan seçilirdi və bu keyfiyyətləri ilə mənsub olduğu Azərbaycan xalqına şöhrət, hörmət, nüfuz gətirirdi. Səviyyəsindən asılı olmayaraq, Səməd Vurğun iştirak edən istər rəsmi, istərsə də ziyafət məclislərində aparıcı, söz sahibi, tədbirin təşkilatçısı rolunda çıxış edirdi.
Səməd Vurğun istər Azərbaycan ədəbiyyatında, istər ictimai həyatında, istərsə də xalq arasında əfsanələşmiş nadir şəxsiyyətlərdən biridir.
Onun fiziki yoxluğundan 70 il keçir. Lakin xalq hələ də onun həyatından, yaradıcılığından, elmi və ictimai fəaliyyətindən xatirələr, əfsanələr danışılır.
Ötən bu illər ərzində Səməd Vurğuna olan ümumxalq məhəbbət azalmır, bu məhəbbət yeni nəsillərə ötürülür və O, xalqımızın, vurğunsevərlərin qəlbində yaşamaqdadır…
…Biz—Liseydə keçirilən yubiley tədbirinin iştirakçıları, Xalq şairinə olan böyük məhəbbətin bir daha şahidi olduq.
Tədbirə bir-neçə gün bundan əvvəl Liseyin direktoru Səməndər Həsənovdan dəvət almışdıq…
Məktəbin girişi qapısından, həyət-bacasından, sinif otaqlarına, Akt salonunadək hər yerdə bir səliqə-səhman, nizam-intizam hökm sürür, xoş bir ab-hava adamı öz ağuşuna alırdı.
Düşünürəm ki, təhsildə, təlim-tərbiyədə əldə etdiyi uğurlara görə respublikamızın təhsil ocaqları arasında öncül yerlərindən birini tutan bu təhsil müəssisəsinin kimya biologiya təmayüllü lisey olmasına baxmayaraq, ədəbiyyat və poeziyaya, o cümlədən Səməd Vurğun yaradıcılığına marağın yüksək səviyyədə olması təqdirəlayiq və örnək hal kimi qiymətləndirilməlidir…
Həmin gün liseyə böyük şairimiz Səməd Vurğunun ruhu hakim kəsilmişdi.
Təbii ki, tədbirin ən mötəbər iştirakçıları, həmin tədbiri ərsəyə gətirən liseyin pedaqoji kollektivi və şagirdləri idi.
Bununla belə, Şəmkir Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Rəşad Tağıyevin və onun müavini Aynur Abdullayevanın, Şəmkir Rayon Təhsil Sektorunun müdiri Elşən Ələsgərovun, Bakıdan, Gəncədən, Qazaxdan, Kəlbəcərdən və ətraf rayonlardan gələn tanınmış elm, ədəbiyyat, poeziya və sənət adamlarının iştirakı tədbirə xüsusi bir sanbal verirdi və qeyd etməyi zəruri hesab edirəm ki, Rayon İcra Hakimiyyətinin və təhsil sektorunun rəhbərliyinin tədbirə bu yanaşması, dövlət başçısının yerlərdə apardığı siyasətə və böyük şairin xatirəsinə münasibətin təzahürü idi.
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himninin möhtəşəm sədaları, qəhrəman şəhidlərimizin əziz xatirəsini yad etməklə başlanan tədbiri giriş sözü ilə açan İcra hakimiyyətinin başçısı Rəşad Tağıyevin böyük şairin həyatı, yaradıcılığı və fəaliyyəti barədə yığcam, əhatəli və mükəmməl çıxışı tədbir iştirakçılarının marağına və alqışına səbəb oldu. Çıxış edən qonaqların – filologiya elmləri doktoru, professor Rustam Kamalın, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvləri Ramiz Göyüşovun, Rafail İncəyurd-İsmayılovun, Mustafa Rasimoğlunun, ADA Universitetinin Qazax Mərkəzinin əməkdaşı Yeganə Göyüşlünün, Azərbaycan Universitetinin İctimaiyyətlə Əlaqələr şöbəsinin müdiri Qalib Rəhimlinin, Gəncə Dövlət Universitetinin müəllimi Vüsal Hicranın, Əməkdar Mədəniyyət İşçisi, şair Məzahir Hüseynzadənin çıxışlarında səslənən fikirləri böyük şairin şəxsiyyətinin, yaradıcılığının, elmi və ictimai fəaliyyətinin, Azərbaycan sevgisinin, ədəbiyyatımız qarşısında xidmətlərinin, ictimai fikir tarixində yerinin indiki və gələcək nəsillərə çatdırmağa yönəlmişdi və yubiley iştirakçıları, xüsusilə gənclər tərəfindən rəğbətlə qarşılandı.
Tədbirin ən maraqlı hissəsi liseyin şagirdləri tərəfindən hazırlanmış səhnələrlə, şairin məşhur şeirlərinin səsləndirilməsi ilə bağlı idi. Şagirdlər tərəfindən şairin “Vaqif” dramından səhnə, “Ananın öyüdü”, “Şair nə tez qocaldın sən” şeirləri əsasında hazırlanmış kompozisiyalar, səslənən məşhur şeirləri, səmimi, maraqlı idi və şagirdlərin Xalq şairinin irsinə sevginin nümayişi və onların istedadının təzahürü idi.
Tədbirdə sazla söz qoşa addımlayırdı. Göyçə-Kəlbəcər aşıq mühitinin tanınmış nümayəndələri Mirəli Mehdiyev və Yolçu Salmanlı öz maraqlı ifaları ilə tədbir iştirakçılarına xoş bir ovqat bəxş etdilər. Tədbirin aparıcısı, liseyin müəllimi Məhəmməd İsmayıloğlu öz maraqlı təqdimatları ilə tədbirə xüsusi bir ovqat bəxş edirdi.
Təvəzökarlıqdan uzaq da olsa qeyd edirəm ki, tədbirdə, mənim tərəfimdən yazılmış, Böyük şairin 120 illik yubileyinə həsr edilmiş və yubileyi ərəfəsində işıq üzü görmüş “Ellər yaşadacaq şair ömrünü” kitabımın həmin tədbirdə Liseyin direktoru Səməndər müəllimə hədiyyə etməyimdən bir qürur hissi keçirdim.
Bütünlüklə arxasında gərgin zəhmətin məhsulu olan tədbir Xalq şairi Səməd Vurğuna olan sevgidən yaranmışdı və şairə olan el məhəbbətinin təzahürü idi. Bu möhtəşəm tədbirə görə liseyin direktoru Səməndər Həsənova, müəllim və şagird kollektivinə bir vurğunsevər kimi bir daha təşəkkürümü bildirirəm. Şairin məşhur şeirindən bir bənd yada düşür:
Hüseyn Camal oğlu Hüseynzadə (Hüseyn Arif; 15 iyun1924, Yenigün, Qazax qəzası – 14 sentyabr1992, Bakı) — Azərbaycan şairi, 1949-cu ildən AYİ-nın üzvü, Azərbaycan SSR Əməkdar incəsənət xadimi (1984), Azərbaycan SSR Xalq şairi (1989), Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1978).
Hüseyn Arif 1924-cü il iyunun 15-də Qazax qəzasınınYenigün kəndində anadan olub. Bakı Pedaqoji Məktəbində (1937–1940), ADU-nun Şərqşünaslıq fakültəsində (1946–1951) təhsil almışdır. MoskvadaMaksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunun aspiranturasında təhsilini davam etdirmişdir (1951–1952).
Hüseyn Arif 1992-ci il sentyabrın 14-də Bakıda vəfat etmiş, doğulduğu kənddə dəfn olunmuşdur.
Xarici ölkələrlə Dostluq və Mədəni Əlaqələr Azərbaycan Cəmiyyətində şöbə müdiri (1957–1959),”Azərnəşr”in Bədii Ədəbiyyat Redaksiyasında böyük redaktor (1965–1967),”Gənclik” nəşriyyatında bədii ədəbiyyat redaksiyasının müdiri (1967–1968), Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin sədri (1984–1992) vəzifələrində işləmişdir. 1991-ci ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Ağsaqqallar Şurasının üzvü seçilmişdir.
Ədəbi fəaliyyətə İkinci Dünya müharibəsi illərində başlamışdır. Onun ribrettosu əsasında 1957-ci ildə “Azad” tamaşası M. F. Axundov adına Opera və Balet teatrında, “Yolda” poması əsasında yazdığı eyniadlı pyesi 1974-cü ildə M. Qorki adına Gənc Tamaşaçılar Teatrında tamaşaya qoyulmuşdur.
1971-ci ildə “Dağ Kəndi” poemasına görə “Qızıl Oraq” mükafatina layiq görülmüşdür. Əsərləri keçmiş SSRİ və bir sıra xarici ölkə xalqlarının dillərinə tərcümə olunmuşdur. Mahnılarına musiqi bəstələnmişdir. 1976-cı ildə Yuqoslaviyada (Sarayevo) Beynəlxalq poeziya günlərinin, 1979-cu ildə Liviyada SSRİ günlərinin iştirakçısı olmuşdur.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Prezident mükafatçısı, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının BAKI Bürosunun Rəhbəri
Daha həyatında nə yağışam, nə külək, Daha üzərinə bir damcı düşməz məndən. Başının üzərindən gecə-gündüz əsərək, Öpmərəm gözlərindən…
Daha həyatında nə ağacam, nə yarpaq, Daha gün işığından qorumaz kölgəm səni. Daha əvvəlki kimi, uşaqtək ağlayaraq— Səsləmərəm mən səni…
Daha dodaqlarından qopmaram bir ad kimi, Daha nə zəng edərəm, aramaram mən səni. Görüşsək də yanından ötərəm bir yad kimi, Tanımaram mən səni…
Daha həyatında nə səmayam, nə torpaq, Ayağını möhkəm bas, başına yağmaz qarım. Sənin üçün köksümdə bir sərçə uçmayacaq, Sənin üçün bir çiçək bitirməz səhralarım…
“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti təqaüd fondunun təqaüdçüsü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının GƏNCƏ Bürosunun Rəhbəri
Bir addım irəli, bir addım geri, Yenə eyni çıxır yolların sonu. Mənə bu havada üşümək qalır, Bir də ki, bir də ki, düşünmək onu.
Təzədən doğulur bu ruh, bu bədən, İlahi, silinir yadım, yaddaşım. Əlim telefona gedir, qayıdır, Görən nə düşünür xəttin o başı?
Gecənin yarsına qurum saatı, Oyanım darıxım, yatım darıxım. Bu yaşda ərköyün ruhun başını Bilmirəm mən necə qatım… darıxım.
Ya bir də görməsəm, məni sevməsə? Əsən ürəyimdi, yel deyil əsən. Mən elə bilirəm səadət odu, O nə bilir, necə bilir, görəsən?
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının CƏNUB Bürosunun Rəhbəri
“Hubris” qədim yunan dilində həddindən artıq təkəbbür və lovğalıq mənasını verir. Bu anlayış sadəcə adi lovğalıq deyil; insanın öz imkanlarını, statusunu və ya gücünü həddindən artıq şişirdərək taleyə meydan oxumasıdır. İlahi qanunlara və ilahi nizama meydan oxumağı məhz “hubris” sindromuna yaxalananlar bacarır. Bu, dəhşətli bir xəstəlikdir. İşin pis tərəfi odur ki, bu xəstəliyə tutulan adam vəziyyətini dərk etmir. Başqaları bunu ona söyləsələr də başa düşmür, öz vəziyyətinin reallığını görmək istəmir.
Antik dövrdə hubris ən böyük günahlardan biri hesab olunurdu. Bu, bir insanın özünü tanrılarla bərabər görməsi mənasına gəlirdi. Belə insanlar tale yollarını özləri müəyyən etdiklərini deyirdilər. Lakin bu böyük süqutun səbəbi idi. Herman Melvil və onun “Mobi Dik” əsəri haqqında danışmazdan əvvəl, qədim yunan mifini xatırlatmağım nahaq deyil. Oxucu “Bu iki mövzu arasında hansı əlaqə ola bilər?” sualına irəlidə cavab tapacaq.
Atasının xəbərdarlığına məhəl qoymayaraq, özünə və qanadlarına həddindən artıq güvənib günəşə çox yaxın uçan, nəticədə mumdan hazırlanan qanadları əriyərək dənizə düşən İkarın hekayəsi ən uğurlu hubris nümunəsidir. Bəlkə də Melvil bu əsatirdən ilhamlanaraq özünün məşhur kapitanını yaratmışdı.
Tənqidçilər Herman Melvili “özünü insanlardan təcrid etmək üçün dənizdə gizlənən “yazıçı adlandırırdılar. Onu sağlığında tanınmayan və qiyməti bilinməyən ədəbi simalara aid edirlər. Çoxlu monoqrafiyası, elmi-tədqiqat araşdırması, məqalə və publisistik yazıları olsa da, ədəbi taleyi uzun müddət açılmamış, görünməmiş qalıb. Azərbaycan oxucusu isə onu, demək olar ki, tanımır. Cəmiyyətdən tamamilə təcrid olunmuş bu yazıçı XIX əsr Amerika ədəbiyyatının ən qüdrətli və universal simalarından biri, dünya şöhrətli “Mobi Dik” romanının müəllifidir.
H. Melvil Nyu-Yorkda, varlı bir tacir ailəsində doğulub. Lakin atasının erkən ölümü və ailənin müflisləşməsi onun təhsilini yarımçıq qoymasına səbəb olub. Gənc yaşlarından etibarən ailəsini dolandırmaq üçün müxtəlif sahələrdə çalışıb, sonda isə taleyini dənizlə bağlayıb. 1839-cu ildə ilk dəfə bir ticarət gəmisi ilə Liverpula yollanıb. 1841-ci ildə isə “Akushnet” adlı balina ovlayan gəmiyə qoşulub və Sakit okeana səfər edib. O, gəmidəki ağır şəraitə dözməyərək Markiz adalarına qaçıb və bir müddət adamyeyən qəbilələrin (Taypi qəbiləsi) arasında yaşayıb. Bu dəniz təcrübəsi və qeyri-adi macəralar onun gələcək yazıçı karyerasının bünövrəsini qoyub.
Sonralar maddi problemlərlə üzləşən yazıçı düz 19 il Nyu-York Gömrük İdarəsində işləyib və artıq 1866-cı ildən yazıçılıqla aktiv məşğul olmayıb. 1867-ci ildə Melvilin böyük oğlu təsadüf nəticəsində özünü güllə ilə vurur, bundan sonra ata içki aludəçisinə çevrilir. Ailəsində ardıcıl olaraq depressiya, kədər və bədbəxtliklər yaşanan yazıçının ikinci oğlu da gənc yaşda vəfat edir. 1891-ci ildə o, tamamilə unudulmuş bir gömrük müfəttişi kimi, yoxsulluq içində bu dünyayla vidalaşır. Onun yaradıcılığı ölümündən illər sonra yenidən kəşf edilmişdir və bu gün Melvil Amerika İntibahının zirvəsi hesab olunur.
Melvil ilk romanları olan “Taypi”ni 1846-cı ildə, “Omu”nu isə 1847–ci ildə yazır. Oxucular onu ekzotik adaların dənizçisi və macəra yazıçısı kimi sevsələr də, o, sadəcə macəra yazmaq istəmirdi; ruhu daha dərin, fəlsəfi və psixoloji mövzulara can atırdı.
“Mobi Dik, yaxud Ağ Balina” (1851) — Herman Melvilin yaradıcılığının zirvəsi, dünya ədəbiyyatının ən qüdrətli əsərlərindən biridir. İlk baxışdan dənizdə keçən bir macəra romanı kimi görünsə də, əslində insan ruhunun dərinliklərinə, tale, xeyir və şər məfhumlarına işıq tutan əsərdir. Kitab işıq üzü görəndə tənqidçilər və oxucular tərəfindən heç anlaşılmadı və kəskin tənqid olundu. Bu uğursuzluq Melvilin maddi və mənəvi çöküşünün əsasını qoydu.
XX əsrin əvvəllərində isə roman yenidən kəşf edildi. Psixologiyanın, xüsusilə Freyd və Yunqun şüuraltı nəzəriyyələrinin inkişafı, romandakı simvolların və insan psixikasının qaranlıq qatlarının daha dərindən dərk edilməsinə yol açdı. “Mobi Dik” — insanın kainat qarşısındakı acizliyini, lakin eyni zamanda onun daxili iradəsinin və üsyanını göstərən əsərdir.
Melvil “Mobi Dik”də klassik roman çərçivəsindən çıxıb. Kitabda bədii təhkiyə ilə yanaşı, balina ovunun texniki tərəfləri, dəniz biologiyası (setologiya), balina piyinin çıxarılması prosesi geniş və ensiklopedik şəkildə təsvir olunur. Yazıçı Şekspir dramaturgiyasından, İncil motivlərindən və qədim yunan faciələrindən bəhrələnərək uzun monoloqlar və fəlsəfi esselər vasitəsilə mətni zənginləşdirmişdir. Bu səbəbdən roman bəzən bədii əsərdən çox, fəlsəfi traktatı xatırladır.
Əsər dünyanın on ən ağır və çətin oxunan kitabları sırasına aiddir. Tənqidçilər onu “qəribə roman” adlandırırdılar, çünki janr tələblərinə əməl edilmədən yazılıb. 135 fəsildən ibarət olan kitabda müəllifin yazı üslubunun, texnikasının, mətnin quruluşunun və nəqletmə zamanı ahənginin qəfil pozulmasıyla fərqlənir. Kamran Nəzirli müəllifin eyniadlı kitabına yazdığı önsözdə qeyd edir ki, bir fəsildə dənizdəki təbii fəlakətdən söhbət gedirsə, digər fəsildə balinaların təsnifatı oxucuya təqdim olunur. Gəmi həyatı gah monoloq və dialoqlarla, gah da fəlsəfi səhnələrlə yüklənir. Quru elmi mülahizələr, arayış xarakterli sənədlərin icmalı, sitatlar, balina ovu sənayesinin təfsilatları, fəlsəfi pritçalar — ilk baxışdan sistemsiz görünür, lakin mahiyyət etibarilə yazıçı təxəyyülünün məntiqi nəticəsidir.
Kamran Nəzirli daha sonra qeyd edir ki, romanı qəribə edən bir cəhət də onun ənənəvi baş qəhrəmanının olmamasıdır. Universal həqiqət axtarışı sona qədər müxtəlif obrazlarla davam edir. Baş verənlərə iki tərəfli baxmaq lazımdır: biri şüur, digəri materiya hadisəsi kimi.
“Pekod” adlı gəmi müəllifin gözündə Amerikadır, kiçildilmiş bir dünya modelidir. Gəmidəki rəngarəng heyət bəşəriyyəti, gəminin taleyi isə kor və təkəbbürlü bir rəhbərin arxasınca fəlakətə gedən insanlığın simvoludur. Roman Kapitan Ahabın onun ayağını qoparmış nəhəng Ağ Balinanın — Mobi Dikin arxasınca düşməsindən bəhs edir. Kapitanı qisas almaq cəhdi yandırıb-qovurur.
Romanın süjeti gənc dənizçi İşmaelin dilindən nəql olunur. Gəminin kapitanı Ahab isə monomanik bir ehtirasla, obsessiya ilə doludur. Onun həyatda tək bir məqsədi var: onun bədənini şikəst etmiş əfsanəvi Ağ Balinanı tapıb öldürmək. Kapitan Ahab öz daxili intiqam hissi ilə bütün gəmi heyətini bu ölümcül və lənətlənmiş səyahətə sürükləyir. Kitabın son hissəsində onun vəziyyəti romandan gətirdiyimiz bu sətirlərdə aydın görünür: “Pekod” o qədər yaxına gəldi ki, Ahab sudan səsləndi:
– Kursu… – kapitan sözünü axıradək deyə bilmədi və Mobi-Dikdən gələn iri dalğa zərbəsi onun başını görünməz etdi. Lakin Ahab yenə suyun üzünə çıxa bildi və qışqırdı:
– Düz balinanın üstünə gedin! Onu qovun buradan!
“Pekod” iti burnunu döndərdi və sehrli dairəni yarıb Ağ balinanı qurbanlarından uzaqlaşdırdı. Balina sərt şəkildə üzüb getdi, velbotlar yoldaşlarına köməyə tələsdi.
Yarımcan, qulaqları tutulmuş, ağ duza bələnmiş və dərin şırımlara düçar olmuş Ahabı Stabın velbotuna dartıb çıxartdılar; beləcə, onun bütün fiziki gücünün uzun gərginliyi özünü göstərdi; o, öz bədən zəifliyinin gücsüz qurbanı olmuşdu; bir müddət velbotun bortunda hərəkətsiz və ölü kimi uzanıb qaldı; sanki, fil sürüsünün ayaqları altında qalmışdı. Sinəsindən qopan sirli iniltilər, sanki, hansısa mağaranın dibindən gələn boğuq səsləri xatırladırdı.
Lakin onun bayılmasının uzun çəkməsinin özü də müxtəsər oldu; böyük ürəklər bütün xırda iztirab və sarsıntıların məcmusunu bir anın içində kəskin ağrıyla qarşılayır; zəif adamlar isə bu ağrıları həyatı boyu çəkir, daşıyır. Buna görə də bu ürəklər hər dəfə yüngülvari ağrısa da, birəsrlik kədər yığıb toplayırlar; bu kədər və ağrılar dözülməz an və dəqiqələrdən ibarət olur; xeyirxah ürəklərdə bunların mərkəz nöqtəsini daha geniş ölçə bilən şey yoxdur.
– Harpun, – Ahab dirsəklənərək dilləndi. – Harpuna bir şey olmayıb ki?
– Yox, ser, axı onu tullamamışıq! Budur, buradadır, – Stab cavab verdi.
– Onu mənim yanıma qoyun! Adamların hamısı salamatdır?
– Bir, iki, üç, dörd, beş… Beş nəfər idiniz, ser, burada da beş nəfər var!
– Yaxşı. Kömək elə qalxım! Bax belə! Hə, mən onu görürəm! Odur! Odur e! Külək istiqamətində gedir! Fəvvarəsinə bax onun! Əlini çək məndən! Qoca Ahabın sümüklərinin şirəsi yenidən qaynayır! Yelkənləri qoyun! Avarlar! Çəkin avarları! Cəld, sükan arxasına!
Əsərdən götürdüyüm bu kiçik hissədə kapitanın həyatının yalnız bir məramı olduğu məlum olur. O ağ balinanı tapmalıdır və öldürməlidir. Fiziki halı buna imkan versə də, verməsə də hikkə onun bütün ruhunu bürüyüb.
Müəllif əsərin bu hissəsində insan psixologiyasının dərin qatlarına gedərək zəif adamların adi sarsıntıları ağır qəbul etdiyini diqqətimizə çatdırır. O bu səhnədə kapitanın özünü intiqam hikkəsinə qurban verməsini zəiflik kimi diqqətimizə çatdırır.
Mobi Dik isə sadəcə bir dəniz heyvanı deyil. Balina — təbiətin kor, ramolunmaz gücü, taleyin qaçılmazlığıdır. Müəllif bu mesajı bizə ötürərək demək istəyir ki, bəzən Tanrının dərkolunmaz iradəsini, bəzən də insanın daxilindəki gizli şəri bir balina ilə göstərmək olar. Kapitan Ahab isə insanın təkəbbürünü, qürurunu və yaradılışa qarşı üsyanını, yəni “hubris”i təmsil edir. O, taleyə və özündən daha uca güclərə baş əymək istəməyən, lakin bu yolda həm özünü, həm də ətrafındakıları kor-koranə məhvə aparan iradənin rəmzidir.
Diqqətimi əsər boyu hubrisin bariz tərənnümçüsü olan Ahab cəlb edib. Ona görə də bu yazıda daha çox onun üstündə dayanmışam. Əgər yunan mifologiyasında İkar təkcə özünə ziyan vururdusa, Ahab bütün gəmi heyətini məhvə sürükləyir. Balinanı tapıb öldürməklə onun ayağı əvvəlki halına qayıtmayacaq; Ahab bunu dərk etmir, o, saçından dırnağına kimi kibrlə örtülüb. Onun dənizin gözəlliyindən, səfərin özünəməxsusluğundan xəbəri yoxdur.
İşmael isə hadisələri kənardan izləyən soyuqqanlı müşahidəçi və fəlakətdən sağ qalan yeganə şəxsdir. O, bu dəhşətli qəzadan xilas olaraq baş verənləri gələcək nəsillərə nəql edən yeganə “şahid” rolunu oynayır. İşmael müəyyən mənada Melvilin özüdür.
Melvil ağ rəng mövzusunu genişləndirərək, ölən adamın sifətindəki ağlıqdan və bəşəriyyətin bu rəng qarşısında duyduğu fövqəltəbii qorxudan bəhs edir. Romanda deyildiyi kimi:
“…Meyitin mərmər ağlığından yaranan dəhşəti gizlədə bilmirik; elə bil, onun simasındakı ağlıq bayram edir və bizə o dünyanın və ölümün qorxunc rəngini göstərir… Südrəngli duman içindən insanın qabağına çıxan, onun gözlərinə görünən kabuslar da ağ rəngdə olur… Beləliklə, insanı ağ rənglə nə kimi ali və yaxşı ideyalar bağlasa da, müəyyən mənada heç kəs inkar edə bilməz ki, çox möhtəşəm və təmiz görkəmində ağlıq insan qəlbində son dərəcə qeyri-adi qarabasmalar doğurur.”
Müəllif “rekviem” sözünə də aydınlıq gətirərək vurğulayır ki, adi şəraitdə ağ köpəkbalığına xas olan o ölü ağlıq, qütb ayısının xüsusiyyətləriylə tamamilə üst-üstə düşür. Köpəkbalığının fransız dilindəki adında da bu ölümcül xüsusiyyətlər öz əksini tapmışdır. Katoliklər ölü duası mərasiminə bu sözlərlə başlayırlar: “Requiem aeternam” — yəni, “əbədi dinclik” (əbədi ölüm). Məhz buna görə də sonradan bütün messa ibadəti və dəfn musiqisi “Rekviem” adlanmağa başlamışdır. Fransızlar isə öz növbəsində, bu canlının öldürücü hiyləgərlik vərdişlərinə görə köpəkbalığını “Requin” adlandırıblar.
Albatrosun, yəni dəniz fırtınası quşunun mistik gözəlliyi də onun bu heyranedici, sirli ağlığı ilə bağlıdır. Fövqəltəbii bir kədərə bürünmüş bu quşu yazıçı öz gözləriylə dənizdə görmüşdü. O deyirdi ki, sanki bu quşun gözlərində Yaradıcının özünə qarşı gizli bir hakimlik, bir rəqiblik iddiası var. Vaxtilə İbrahim peyğəmbər ilahi mələklərin qarşısında necə baş əyibsə, yazıçı da bu bəyaz varlığın qarşısında eləcə baş əydiyini etiraf edir.
“Bununla belə, elə nümunələr də gətirmək olar ki, ağlıq Ağ at və albatros kimi sirli və cazibəli qüvvəyə malik deyil. Bəs albinosun xarici görkəmi nə üçün bizi belə qıcıqlandırır, onu öz doğma və yaxınlarının gözündə belə mənfur edən nədir? Bax elə həmin o ağlıq! O ağlıq ki həm adı, həm də özüylə bağlıdır! Albinos heç də o birilərindən pis deyil – onda heç bir eybəcərlik bilinmir – bununla belə, nüfuzedici ağlığı onu ən dəhşətli bədheybətdən də pis varlığa çevirmişdir. Səbəb nədir?
Təbiətə başqa aspektdən baxaq: canlı təbiətin özü də sezilən və çox da ziyan gətirməyən təzahürlərində, doğrudan da, dəhşət doğuran bu idbarın xidmətlərindən yararlanmır. Ağ qar zirehinə bürünmüş Cənub sularının kabusu da məhz qar görkəmində olduğuna görə “Ağ fırtına” adını almışdır.
Bəşəriyyətin çoxəsrlik təcrübəsi də bu rəngin fövqəltəbii xüsusiyyətləri barədə bəzi şeylərdən xəbər verir; məsələn, biz ölən adamın sifətinə baxarkən duyduğumuz qorxu hissini, meyitin mərmər ağlığından yaranan dəhşəti gizlədə bilmirik; elə bil, onun simasındakı ağlıq bayram edir və bizə o dünyanın və ölümün qorxunc rəngini göstərir. Ölmüş adamların ağlığından bizə ağ örtüklər verilir və biz də həmin bu ağ örtüklərlə onları bükürük. Südrəngli duman içindən insanın qabağına çıxan, onun gözlərinə görünən kabuslar da ağ rəngdə olur və biz öz inanclarımızda hər bir kabusun üzünü də ağ örtüklə örtməyi unutmuruq. Nə qədər desən, saymaq olar! Bütün bu bumbuz dəhşətlər adamın dərisini didməmiş, yaxşısı budur, yadımıza salaq ki, Bibliyada təsvir edildiyi kimi, hətta Kabuslar Kralı da yəhərli ağ atda gəzir.
Beləliklə, insanı ağ rənglə nə kimi ali və yaxşı ideyalar bağlasa da, müəyyən mənada heç kəs inkar edə bilməz ki, çox möhtəşəm və təmiz görkəmdə olan ağlıq insan qəlbində son dərəcə qeyri-adi qarabasmalar doğurur.”
H. Melvilin hərtərəfli əsərininin bəzi mövzularına toxunmaq onu oxumağı əvəz edə bilməz. Sakit bir gündə, dərddən-qəmdən, qayğılardan uzaq, dəniz sahilində və ya yaşıl parkların birində bu kitabı oxumaq həm oxucunu dənizə, həm də fəlsəfə və psixologiya dünyasına səyahətə aparacaq.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “İsti-isti” rubrikasında sizlərə yeni, mürəkkəbi hələ qurumamış şeirlər təqdim edirik. Bu dəfə sizlərə Türkiyədə yaşayıb yaradan Həyat Şəminin “De ki mübarək olsun” şeiri təqdim edilir. Şeirin yazılma tarixi 9 iyun 2026-cı ildir.
Şeir yüklü ürəyim, Yükün mübarək olsun, Ağırlaşıb daşırsan, Çəkin mübarək olsun.
Hər kəsdən qoca sözdü, Səs daxma, baca sözdü, Enən ipucu sözdü- Çəkim, mübarək olsun…
Yer fani sığınacaq, Ömür son dayanacaq, Yerimdə söz qalacaq – Töküm, mübarək olsun!
Söz içində bişirəm, Toxum kimi şişirəm, Xam torpaqdı ağ sinəm, Əkim, mübarək olsun.
Sözə ərk eləyirəm, Ərki bərk eləyirəm… Rəbbim, dərk eləyirəm – De ki mübarək olsun.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Baş redaktoru.
Günün ən çox sevdiyi vaxtı sübh çağı idi. Lalə – əslində isə Laləzər – həmişə düşünürdü ki, dünyanın ən təmiz anı məhz gecə ilə gündüzün arasındakı o qısa keçiddir. Hələ şəhər tam oyanmayıb, insanlar evlərindən çıxmağa tələsmir, küçələr günün yorğunluğunu və səs-küyünü üzərinə götürməyib.
Yuxudan oyanan kimi yataqdan qalxmağa tələsməzdi. Bir neçə dəqiqə gözlərini tavana zilləyər, sonra içindən sakitcə şükür edərdi. Nəyə görə etdiyini özü də tam bilməzdi. Bəlkə də sadəcə oyandığına görə. Yaş artdıqca insan başa düşür ki, hər yeni günə oyanmaq əslində o qədər də adi hadisə deyil.
Yuxarı mərtəbədə yaşayan yaşlı kişinin namaz qılarkən oxuduğu duaların asta sədası açıq pəncərədən içəri dolur, həyətdə yeni oyanan quşların cikkiltisi ilə qarışırdı. Bu səslərdə qəribə bir ahəng vardı. Sanki biri göyə, digəri yerə aid idi, amma hər ikisi eyni həqiqətdən xəbər verirdi – həyat davam edir.
Lalə belə anları sevirdi. Daha çox sakitliyinə görə hər halda. Səslərə qarşı həssaslığı vardı. Təkcə səslərə yox, ümumiyyətlə dünyaya qarşı həssas idi. İnsanların çoxu həyatın içindən keçib gedirdi, o isə hər şeyi hər kəsdən bir az artıq hiss edirdi. İşıqlar ona başqalarından daha parlaq görünürdü, qoxular daha kəskin gəlirdi, səslər isə bəzən beyninin içində bir-birinə dəyib qırılan şüşələrin cingiltisinə çevrilirdi. Həkimlər buna sensor yüklənmə deyirdilər. Ətrafdakı bütün hisslərin eyni anda insanın üzərinə gəlməsi. Bir uşağın ağlaması, küçədən keçən maşının siqnalı, kiminsə ucadan danışması, mağazanın qapısı açılan kimi çölə yayılan ətir qoxusu, reklam lövhələrinin göz qamaşdıran işıqları, hətta insanların çoxunun fərqinə belə varmadığı floresan lampaların zəif uğultusu onun beynində bir-birinə qarışaraq elə bir yükə çevrilirdi ki, bəzən hansı hissin haradan gəldiyini ayırd edə bilmirdi. Bəzən ona elə gəlirdi ki, beyninin qapıları açıq qalıb və dünya içəriyə nəyi varsa tökür. Yorulurdu – sanki görünməyən bir yük çiyinlərinə qoyulur, nəfəs almaq belə çətinləşirdi. Ona görə də evdən çıxmazdan əvvəl qulaqlıqlarını taxardı. İnsanlar musiqi dinləmək üçün qulaqlıqdan istifadə edirdilər, Lalə isə dünyanı bir az azaltmaq üçün.
Lalə… Əslində, adını da sevmirdi. Laləzər ona həmişə bir qədər ağır, bir qədər də yad gəlmişdi. Buna görə hamıya özünü Lalə kimi təqdim edirdi. Bununla belə adını dəyişdirməyə qıymazdı. Bu adı atası qoymuşdu və onun fikrincə insan bəzən sevmədiyi şeyləri belə qoruyub saxlamaq məcburiyyətindədir, çünki onların içində artıq həyatda olmayan, amma xatirəsi yaşayan adamların izi var.
Qorxuları da çox idi Lalənin. Avtomobil sürməkdən qorxurdu, məsələn, amma bu qorxu öz həyatı ilə bağlı deyildi. Sükan arxasında olarkən birdən-birə kiməsə zərər verə biləcəyi ehtimalı onu narahat edirdi. Dənizdən qorxurdu. Uşaqlıqda az qala boğulduğu gündən bəri. Qapalı məkanlardan qorxurdu. Buna baxmayaraq illərlə metrodan istifadə edir, liftə minir, qorxusunu heç kimə hiss etdirmədən həyatına davam edirdi. Bu qorxuların hamısı vardı və o, illər ərzində onlarla yaşamağı öyrənmişdi. Amma biri vardı ki, nə qədər zaman keçsə də onunla barışa bilmirdi – dəli olmaq qorxusu.
Bu qorxunun haradan gəldiyini özü də bilmirdi. İnsan adətən qorxusunun səbəbini tanıyır. Hansısa hadisə, hansısa xatirə, hansısa ağrı onun kökündə dayanır. Lalə isə bu qorxunun ilk dəfə nə vaxt yarandığını xatırlaya bilmirdi. Sadəcə özünü tanıdığı gündən onunla birlikdə yaşamışdı. Bəzən gecələr yata bilməyəndə bu barədə düşünürdü. İnsan ağlını itirəndə əslində nə baş verir? Yaddaşını itirir, yoxsa özünü? Çünki yaddaşını itirən adam yenə də sevə, kədərlənə, kiminsə əlini tutanda rahatlıq hiss edə bilər. Bəs özünü itirən insan necə? İnsan özündən çıxıb hara gedir? Və geridə nə qalır? Onu qorxudan məhz bu suallar idi. Ölüm heç vaxt ona bu qədər dəhşətli görünməmişdi. Ölüm son idi. Dəlilik isə sonluğu olmayan bir itki kimi görünürdü ona; insanın həyatda qala-qala özündən uzaqlaşması, hər gün bir az da öz içindən silinməsi kimi.
Artıq otuz yaşı vardı və hələ də ailə qurmamışdı. Bunun səbəbini soruşanlara müxtəlif cavablar verirdi. Bəzən vaxtının olmadığını deyirdi, bəzən uyğun insanla qarşılaşmadığını, bəzən də sadəcə tələsmək istəmədiyini. Amma özü bilirdi ki, həqiqət bunların heç biri deyil. Bəlkə də səbəb qorxuları idi. O, aşiq olmaqdan da çəkinirdi. Çünki ona elə gəlirdi ki, həqiqi eşq insanın iradəsini əlindən alır, onu özü olmamaq həddinə qədər dəyişdirir. Sevən adam sevdiyi insan haqqında düşünür, onun üçün darıxır, onun üçün narahat olur, onunla sevinir, onunla kədərlənir. Bütün bunlar isə Laləyə həmişə bir az dəliliyi xatırladırdı. Bəlkə də buna görə sevgi ilə dəlilik arasında görünməyən bir bağ görürdü.
Anasından başqa da demək olar ki, heç kəsi yox idi.
Novruz bayramı ərəfəsində anasının yanına, kəndə getmişdi. “Qara bayram” deyilən gündə isə babası ilə nənəsinin qəbrini ziyarət etmək üçün birlikdə qəbiristanlığa yollandılar.
Babası ilə nənəsinin məzarlarının yaxınlığında balaca uşaq qəbrini xatırladan bir məzar diqqətini çəkdi.
– Bu kimin qəbridir?
– Hansı? – anası gözünün yaşını silərək çevrildi. Lalənin göstərdiyi məzara baxıb dedi: – Mələyin. Dəli Mələyin.
– Nə? Dəli Mələk ölüb?
– Bir neçə ay olar… Yazıq lap balacalaşmışdı. Uşaq kimi olmuşdu axır vaxtlar…
Lalə heç nə demədi. Yavaşca yaxınlaşıb məzarın yanında çöməldi.
– Dəli Mələk… Ölüb?
– O nə sözdür, ay bala? Ölüm ölümdür də.
Lalə susdu. Qəribə hisslər keçirirdi. Nə baş verdiyini özü də tam anlaya bilmirdi. Elə bil uzun illərdir bağlı qalan bir qapı qəfil açılmışdı və uşaqlığı həmin qapının arxasından çıxıb qarşısında dayanmışdı.
Balacaboy, başında həmişə qara, ya da qaramtıl yaylıq olan, köhnə donunun üstündən uzun göyümtül pencək geyinən Dəli Mələk…
Yaylığının altından ağ birçəkləri görünərdi. Kəndin uşaqları onu görəndə daş atar, “Dəli Mələk! Dəli Mələk!” deyib arxasınca qışqırardılar. O da əlindəki çomaqla onların dalınca düşərdi. Lalə isə nə qədər qorxsa da, həmişə onun yanından keçərdi.
– Nətərsən, nənə?
Mələk bəzən cavab verər, bəzən öz-özünə nələrsə danışardı.
Bir dəfə pencəyinin cibindən nanəli konfet çıxarıb ona uzatmışdı. Lalə təşəkkür edib konfeti götürmüş, evə qayıdan kimi bağda torpağa basdırmışdı. Uşaq ağlı ilə elə düşünmüşdü ki, həmin konfeti yeyən adam mütləq dəli olar.
Əslində Mələyə salam verməsinin səbəbi sadəcə mərhəmət deyildi, həm də maraq idi. Onu yaxından görmək istəyirdi. Tez-tez sağa-sola qaçan gözlərini, əsən başını, dodaqlarının kənarında yaranan qəribə cizgiləri, heç kimin səsinə bənzəməyən səsini eşitmək istəyirdi. Həmişə öz-özünə eyni sualları verirdi: niyə ailəsi yoxdur? Haradan gəlib? Niyə küçələrdə yatır? Niyə dəli olub?
Babası bir dəfə demişdi ki, Mələyin haradan gəldiyini heç kim bilmir. Amma bir şeyi hamı bilir – Mələyin ürəyi çox təmizdir. Bununla bağlı bir hadisə də danışmışdı hətta. Bir dəfə yay vaxtı sahədə işləyərkən günorta istisindən hamı əldən düşübmüş. Birdən Mələk haradansa peyda olub. Əlində köhnə çaydan, qoltuğunda bir neçə stəkan varmış. Heç kim ondan heç nə istəməmişdi. Sakitcə gəlib çayı süzüb işçilərin qabağına qoymuşdu. Sonra da heç nə demədən uzaqlaşıb getmişdi.
“Ağlı yerində deyil, amma bir çoxlarında olmayan ürək var onda.” – demişdi babası.
Mələyi nə zaman görsə ya ondan söz düşsə məhz bu cümləni xatırlayardı.
Ürəyi bu qədər təmiz olan adam niyə ağlını itirmişdi bəs?
İllər sonra onun məzarının qarşısında dayananda da beynində yenə həmin cümlə və həmin sual dolaşırdı.
Şəhərə qayıdandan sonra uzun müddət özünə yer tapa bilmədi. Yay gəlmişdi. Havalar isinmişdi. Hər şey əvvəlki kimi idi, amma nədənsə özü əvvəlki kimi deyildi. Evdən işə, işdən evə keçən günlərin arasına uzun gəzintilər daxil olmuşdu. Əvvəllər qaçdığı yerlərdə bir az artıq dayanırdı. İnsanlarla danışmağa çalışırdı. Hətta bəzən qulaqlıqlarını çıxarıb küçənin səsini dinləyirdi.
Dəli Mələyin məzarını gördüyü gündən sonra içində nəinsə dəyişdiyini hiss edirdi. Uşaqlıqdan gözündə böyütdüyü, haqqında düşünməkdən belə qorxduğu bir taleyin sonunda sadəcə bir insanın dayandığını görmüşdü. Dəli Mələk artıq onun təsəvvüründəki qorxulu obraz deyildi. O da hamı kimi yaşamış, qocalmış və ölmüşdü. Bəlkə də ilk dəfə anlayırdı ki, insan tanımadığı şeydən qorxur. Tanıdığı şeyə isə mərhəmət edir.
Və həmin günlərin birində nəhayət dənizə getməyə qərar verdi. Uşaqlıqdan qorxduğu dənizə.
Sahildə dayanıb uzun müddət suya baxdı.
– Burda nə var ki? Bax hamı girir, çıxır. Heç kimə heç nə olmur. Sən də girəcəksən. Sadəcə diqqətli olacaqsan.
Səsini eşidən olsaydı, yəqin onu dəli hesab edərdi. Bu fikir ağlından keçəndə özü də güldü. Sonra suya girdi.
Elə bir az getmişdi ki, qəfil gələn güclü dalğa onun tarazlığını pozdu. Ayağının altındakı qum sürüşdü, bədəni qeyri-ixtiyari olaraq yana əyildi. Hər şey bir neçə saniyənin içində baş verdi. Uşaqlıqda yaşadığı o qorxu, illərlə xatırlamaq istəmədiyi hiss birdən-birə geri qayıtdı. Lalə əl-qol atmağa başladı. Suyun dayaz olduğunu ağlı ilə anlayırdı, amma qorxu çoxdan ağlın idarəsindən çıxmışdı.
Birdən kimsə onu tutdu. Suyun içindən qaldırıb sahilə tərəf aparmağa başladı. Lalə dərindən nəfəs almağa çalışdı. Ürəyi elə döyünürdü ki, elə bil sinəsindən çıxacaqdı.
– Üzə bilmirsinizsə, suya niyə girirsiniz axı?
Lalə cavab verməyə çalışdı.
– Mən…
– Siz nə?
– Qorxumun üstünə getmək istədim.
Oğlan bir neçə saniyə ona baxdı.
– Təksiniz?
– Hə.
– Kimsə yoxdur yanınızda?
– Yox. Mənim su fobiyam var.
– Görünür.
Lalə başını aşağı saldı.
– Qorxunun üstünə getmək istədim…
– Qorxunun üstünə getmək pis fikir deyil. Amma belə şeyləri tək etmək olmaz.
Lalə qeyri-ixtiyari şəkildə başını qaldırdı.
– Nəyi?
– Qorxunun üstünə getməyi. Belə hallarda adamın yanında kimsə olmalıdır. Tək olmaz deyirəm!
Oğlan bunu adi bir söz kimi dedi. Yəqin ki, bir neçə dəqiqədən sonra özü də həmin cümləni xatırlamayacaqdı. Amma bu sözlər gəlib Lalənin daxilində elə bir yerə toxundu ki, özü də təəccübləndi. Tək olmaz!
Bəlkə də ona görə ki, indiyə qədər hər şeyi tək etməyə çalışmışdı. Qorxularını tək yaşamış, ağrılarını tək daşımış, gecələr yata bilməyəndə fikirləri ilə tək qalmış, həyatdan da çox şey gözləmədən yaşamışdı. Hətta sevməkdən də ona görə qorxmuşdu ki, kiməsə bağlanmaq, kiməsə ehtiyac duymaq zəiflik kimi görünmüşdü ona.
Ancaq həmin an ilk dəfə düşündü ki, bəlkə insanın ən böyük yanlışı da elə budur. Bəlkə həyat doğrudan da tək yaşamaq üçün yaradılmayıb. Bəlkə insanın bütün gücü hər şeyi tək bacarmasında deyil, lazım gələndə kiməsə söykənə bilməsindədir. Axı ən çətin anlarında belə insanın yadına düşən ilk şey bir əl, bir səs, bir nəfər olur.
– Yaxşısınız?
Oğlanın səsi onu fikirlərindən ayırdı.
– Hə… yaxşıyam.
– Əminsiniz?
Lalə ilk dəfə diqqətlə ona baxdı. Sonra gülümsədi.
– Hə.
– Adınız nədir?
Bu sualı yüzlərlə dəfə eşitmişdi. Həmişə də eyni cavabı vermişdi.
– Lalə…
Nədənsə Dəli Mələyin məzarı gözlərinin önünə gəldi. Uşaqlıqdan bəri qorxduğu o qadın, sonra həmin məzarın yanında hiss etdiyi qəribə rahatlıq, son aylarda içində baş verən dəyişikliklər… Elə bil bütün bunlar onu illərlə gizlətdiyi bir həqiqətə gətirib çıxarmışdı.
– Laləzər.
Oğlan təəccüblənmədi.
– Gözəl addır.
Lalə dənizə tərəf baxdı. Günəş batmaq üzrə idi. Suyun üzərində qızılı işıq parçalanıb xırda dalğaların arasında itib-batırdı. Həyatında ilk dəfə idi ki, öz adını eşidəndə ona yad adamın adı kimi gəlmədi. İlk dəfə idi ki, dəli olmaq haqda düşünmürdü və ilk dəfə anlayırdı ki, həyat insan bütün qorxularından qurtulanda deyil, onların əsirinə çevrilməyi dayandıranda dəyişir.
“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti təqaüd fondunun təqaüdçüsü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının GƏNCƏ Bürosunun Rəhbəri
Ara-sıra yadıma da düşürsən, Ara-sıra darıxıram da sənsiz. Əvvəliydi, yarısıydı, sonuydu, Harasından qayıtmışdıq yolu biz?
Hər şey eyni- bilmədinsə, bilmə heç, Düzəldirəm dağıtdığın düzəni. Belə asan, belə sadə, belə tez Nə bilmişdin, unudarammı səni?
Ara-sıra gülürəm sözlərinə, Telefonda səsin qalıb, silmirəm… Ara-sıra düşürəmmi yadına? Məni necə unudursan, bilmirəm.
Bayram günlərində Kəndirbaz tamaşalarında rövzəpəz molla Yusif bacısının talaqı verildikdən öz qaynından kəbin pulunu almaq istəyib, qaynı isə haqqına dəğəl olmadığı üçün yanında nağd pul olmayıb, kəbin hesabını ağ qarın üstə yazdırıb, yayın orta ayında o hesabı əda etməyə söz verdi. Amma kəbinin üstündə yazılmış xəncəri nağd edib, fövrən mollanın çiyninə yüklədi.
Şayiat var ki, molla Yusif bundan belə övrət mərsiyələrində bir az imamların müsibətindən deyəndə bir-iki ağız da öz müsibətindən deyəcəkdir.
II
Sport
Keçəçi Müslüm bacısını boşatmaq üçün öz qaynı ilə xəncərləşmə sportuna çıxıb. Hər iki pəhləvani-namdar al-qana qəltan olub, tamaşaçıları məmnun etdilər.
III
Böyük çayın üstə bir mədənçi oğlu öz yeznəsi ki, bunun evinin qabağından yolu varmış, ona bir ehtiram göstərmək üçün istəyirmiş ki, o yola bir məxmər payəndaz salsın. İstilaəti təvil olmağa görə bir dəst qırmızı və bir dəst ağ xalat geydirib, qəbristan səfərinə yola saldı ki, daha nə gözü görsün, nə də xəcalət çəksin.
Hökumət nəzərində hüsni-təsir buraxdığı üçün buna həbsdə yeyib-yatmaq pensiyası qərar edilmişdir.
IV
Şayiat var ki, İrəvan ürəfalarından birinə Buxara bəççəbazlarından bir şəcərə göndəriləcək. O şəcərənin üzərində yazılacaq:
– Astafiyovski küçədə papağını itirən səhih ün nəsəb uşaqbaz.
V
Opravada müsəlman qlasniləri nəhayət dərəcədə fəaliyyət göstəririlər. Belə ki, müsəlman küçələrini təmizlətməyə elə qərar qoyublar ki, əgər birinin əlindən bal tökülsə, yalaya bilsin. Ələlxüsus Tsarski küçədə müsəlman ünas (qadın) məktəbi xatirəsi və məktəbin müəlliməsinin gecələr bulvar səyahətindən sonra dərə-təpədən qurtarıb, qaranlıqda evinə aparmaq zəhmətindən xilas etmək üçün küçəni ciddiyyətlə təmizləyib və işıqlandırmağa hamıdan çox təlaş edirlər.
Allah qlasnilərdən razı olsun.
Çəkic
Ləklək, 21 Aprel 1914.
Şəfəq NASİR,
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, “Həsən bəy Zərdabi” və Rəsul Rza beynəlxalq mükafatları laureatı, Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Prezident təqaüdçüsü .
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, “Həsən bəy Zərdabi” və Rəsul Rza beynəlxalq mükafatları laureatı, Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Prezident təqaüdçüsü .
İnsanda təbii olan hər şey doğaldır, həm də gözəl. Uca Yaradanın lütfü olan və insanın da müdaxilə etmədiyi, əl gəzdirmədiyi xarici görünüşdən başlamış, daxili aləminə məxsus olan keyfiyyətlərinə qədər.
Çeşmənin gözündən axan dumduru, büllur, saf suya bənzər hal-xasiyyət kimi. Hiss və duyğuların xəfif bir titrəyişlə oyanışı, bu məqamda gülün tər-təzə ləçəklərinə toxunan ilk nəfəs təki… Bu gözəlliyi, paklığı duyaraq ürəkdolusu yaşamaq, etiraf etmək bəxtiyarlıqdır!
Bir də var, insanın özündən başlamış, ailəsi, dostu, yoldaşı – ümumən onu əhatə edən cəmiyyətə etirafı. Nədən qaynaqlanır, hansı zərurətdən yaranırsa yaransın, bütün hallarda etiraf etmək insanın kin-küdurətdən, riyadan-yalandan, göz-götürməzlikdən, paxıllqdan… azad olması, təmizlənib durulmasıdır. Əgər, bunu bacarırıqsa, nə xoş bizlərə!
Etirafı incəliyinə qədər dərk etməyin yolu qəlbimizdən keçir: əxlaqımızın, mədəniyyətimizin, etik davranışımızın mövcudi-məcmusundan. Ən ümdəsi, mənəviyyat aynasında qüsurumuzu, günahımızı görür və etiraf etməyi bacarırıqsa, eşq olsun bizi doğan analara!
Etiraf qəlb rahatlığıdır. Peşmançılıq ürəyindən dəyirman daşı kimi sallanıbsa, ondan azad olmaq – səhvini etiraf etmək dünyaya təzədən gəlmək kimidir…
Etirafın bir naxışı da ləyaqətdir. “Mən”in daşıdığı ləyaqət və səmimiyyətin meyarı etiraf… Varsa bunlar, hər addımda ona hazır olmalıyıq. İki şəxsin arasında olan ixtilafın yaratdığı küskünlük, anlaşmaya imkan verməyən eqo etirafın qarşısında maneədir, keçilməz səddir. Hətta, dövlətlər arasında mədəni əlaqələrin inkişafına əngəl olan, ona xələl gətirən iddialı münasibətlərin, düşmənçiliyin aradan qaldırılmasında belə, etiraf xalqlar arasında əmin-amanlığın qarantıdır.
Etiraf ailələr, tayfalar, dövlətlər, cəmimiyyətlər arasında sülhün təntənəsidir. Əl-ələ verib şərə, böhtana, acılara birlikdə qalib gəlməyin ipək yoludur.
Etiraf tərəflər arasında əyilməyən, sarsılmayan, sınmayan dostluqdur. Əgər bircə yol ona sarı gəldinsə, niyyətinə, istəyinə işıq çilədinsə, dost özünün şəfqəti, mərhrəməti, xeyirxahlığı ilə hər zaman yanındadır.
Etiraf etmək təbiəti, insanları sevərək, həzzi duyaraq yaşamaqdır. Bunu bacarırıqsa, aləm gözümzdə başdan-başa işıqdır, gözəllikdir, gözəllik. Demək ki etiraf bütün sevgilərin açarıdır, özü də qızıl açarı…
P.S. Yağışdan sonra göy üzü durulur, az sonra Günəş doğur, zərrin şəfəqlər bütün aləmə səpələnir, yer üzü gözəlliklə süslənir. Belə bir füsunkarlıq bütün canlıları ehtizaza gətirir. İnsan həyatının fövqündə ömrə zinət, təravət, lətafət bəxş edən duyğular oyadır. Bunlar səmimiyyət və mənəvi gözəlliyin etirafı, deyil, bəs nədir…
Əlcəzairdə “Əl-Fənək Əl-arabi” jurnalının may nömrəsində Nigar Rəfibəylinin “Mətbəx şeirləri”nin ərəb dilində tərcüməsi dərc edilmişdir (tərcümə Fidan Rzayevaya aiddir).
Jurnalda N.Rəfibəylinin həyatı və yaradıcılığı haqqında məqalə yer almışdır. Məqalədə N.Rəfibəylinin çox incə lirik şair olması, yazdığı şeirlərdə məhəbbət, təbiət, vətən və sairə mövzulara toxunması qeyd olunmuşdur.
Poeziya sahəsində fəaliyyəti ilə yanaşı, onun tərcüməçiliklə də məşğul olması haqqında məlumat verilir.
N.Rəfibəyli 1913-cü ildə Azərbaycanın Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. 1928-ci ildə “Dan ulduzu” jurnalında nəşr etdiyi şeirlə ilk dəfə ədəbiyyat aləminə daxil olmuşdur.
Nigar Rəfibəylinin həyat yoldaşı, Azərbaycanın Xalq şairi Rəsul Rzaya həsr etdiyi “Ala gözlüm” şeirinə bəstələnmiş mahnı insanların sevgi və qüssə ilə dinlədiyi ən gözəl əsərlərdəndir.
N.Rəfibəylinin tərcümə sahəsində işləri də xüsusi əhəmiyyət kəsb etmişdir.
Fransız imperializminin cinayətləri Cəmilə Buhiredə nəşr etdiyi şeirdə əks olunmuşdur. Şeirdə Əlcəzair xalqının milli qurtuluş hərəkatı, onun arzuları, azadlığa və müstəqilliyə can atması böyük məhəbbətlə tərənnüm edilmişdir. Bu əsər 1957-ci ildə işıq üzü görmüşdür.
İyunun 10-da “Litera” kitab evində müasir Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış siması, yazıçı-şair Qulu Ağsəsin “MİMTA Yayımları” tərəfindən nəşr olunmuş “Saat 6-nı gözləyirəm” adlı yeni kitabının təqdimat mərasimi baş tutub.
Tədbirdə tanınmış ədəbiyyatşünaslar, mədəniyyət xadimləri, ictimaiyyət nümayəndələri və çoxsaylı kitabsevərlər iştirak ediblər.
Tədbirdə Xalq yazıçısı Çingiz Abdullayev, Milli Məclisin deputatları, Aqil Abbas, Elçin Mirzəbəyli, “MİMTA Yayımları”nın direktoru Əsəd Aslanoğlu, ədəbiyyatşünas Məti Osmanoğlu çıxış ediblər.
Çıxışçılar Qulu Ağsəsin özünəməxsus yaradıcılıq üslubuna, bədii dilinin dərinliyinə və yeni nəşrin müasir ədəbi mühitdəki önəmli mövqeyinə diqqət çəkiblər.
Qeyd olunub ki, poetik dillə nəsr təfəkkürünün uğurlu vəhdəti olan bu toplu, həyatın mahiyyətini dərk etməyə çalışan oxucular üçün dəyərli bir ədəbi bələdçidir. Yeni nəşr müasir Azərbaycan ədəbiyyatının qiymətli nümunələrindən biri kimi dəyərləndirilir.
Kitabın müəllifi Qulu Ağsəs bildirib ki, kitabın adı 2020-ci il Vətən müharibəsi dövründə yaşanan hisslərdən qaynaqlanır.
O, həmin günlərdə hər zaman səhər saat 6-da qələbə xəbəri eşidəcəyimizə inandığını, bunu tez-tez dilə gətirdiyini və məhz buna görə də kitabı “Saat 6-nı gözləyirəm” adlandırdığını vurğulayıb.
Kitab müəllifin daxili dünyasını, səmimi etiraflarını və qeyri-adi müşahidələrini əks etdirən müxtəlif mövzulu esselərdən ibarətdir.
Qeyd edək ki, “Saat 6-nı gözləyirəm” kitabı artıq “Litera” kitab evi və şəhərin digər kitab mağazalarında oxucuların ixtiyarına verilib.
İyunun 5-də Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində Özbəkistan Respublikası Ali Təhsil, Elm və İnnovasiyalar Nazirliyi, Yunus Əmrə İnstitutu, Türk Dil Qurumu, Marmara Universiteti və Səmərqənd Dövlət Universitetinin birgə təşkilatçılığı ilə “100 illik vəsiyyət: Səmərqənd Türkoloji Qurultayı” keçirilib.
Qurultay 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayda qəbul edilmiş, lakin dövrün siyasi şəraiti səbəbindən reallaşdırılması mümkün olmayan Səmərqənd Türkoloji Qurultayı ideyasının yüz il sonra həyata keçirilməsi məqsədilə təşkil olunub.
Tədbirdə türk dünyasının müxtəlif ölkələrindən alimlər, tədqiqatçılar, dilçilər və türkologiya sahəsində fəaliyyət göstərən mütəxəssislər iştirak ediblər. Qurultay çərçivəsində türk dillərinin aktual problemləri, ortaq dil və mədəni irsin qorunması, türkoloji tədqiqatların perspektivləri, eləcə də elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələləri müzakirə olunub.
Qurultayın əsas məqsədi türk xalqları arasında elmi əlaqələrin möhkəmləndirilməsi, ortaq mədəni dəyərlərin akademik müstəvidə öyrənilməsi və gələcək əməkdaşlıq istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi olub.
Azərbaycanda Atatürk Mərkəzinin müdiri, akademik Nizami Cəfərov, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, professor Nadir Məmmədli, Dilçilik İnstitutu Türk dilləri şöbəsinin müdiri, professor İsmayıl Kazımov, “Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktoru Azər Turan, Bakı Slavyan Universitetinin Balkan Araşdırmaları kafedrasının müdiri, dosent, filologiya elmləri doktoru Nurlana Qasımlı Mustafayeva, Qarabağ Universitetinin Elm şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru Elçin İbrahimov qurultayda iştirak ediblər.
Nadir Məmmədli – “1926-cı il I Türkoloji Qurultayı: tarixi zəmində, arxiv sənədlərində və milli mətbuatda”, Nizami Cəfərov – “Azərbaycan türkləri Birinci Türkoloji Qurultayında”, Azər Turan – “Əli bəy Hüseynzadənin I Türkoloji Qurultaydan yazdığı qeydlər”, İsmayıl Kazımov – “I Türkoloji Qurultayın türkologiyanın sonrakı dövrünə təsiri”, Nurlana Qasımlı Mustafayeva – “Birinci Bakı Türkoloji Qurultayının İrsində Balkan Türkologiyası”, Elçin İbrahimov – “Birinci Türkoloji Qurultaydan bu günə Türk Dünyasında dil və əlifba məsələləri” adlı məruzələrlə çıxış ediblər.
Akademik Nizami Cəfərov məruzəsində 1926-cı ildə Birinci Türkoloji Qurultayın Bakıda keçirilməsinin səbəbləri barədə ətraflı danışdı: Birinci Türkoloji Qurultayın Bakıda keçirilməsinin çoxlu səbəblərindən birincisi türklərin yeni əlifbaya (latına) keçməsində Azərbaycanın ardıcıl nümayiş etdirdiyi yarım əsrlik təcrübə olmuşdur. İkincisi odur ki, həmin illərdə Bakı kifayət qədər inkişaf etmiş elm, təhsil və mədəniyyət mərkəzi idi. Burada türkologiyanın ən aktual məsələləri müzakirə oluna bilərdi. Belə ki, bir tərəfdən, müxtəlif xalqlara mənsub türkoloqlar burada çalışırdılar, digər tərəfdən, Azərbaycan ziyalılarının türk dünyası ilə əlaqələri xeyli sıx idi. Üçüncüsü, türk dilləri içərisində, demək olar ki, yalnız azərbaycanlıların dili “türk dili” (“tyurkskiy yazık”) adlanırdı.
Dördüncü səbəb, yəqin ki, Bakının beynəlxalq nüfuzu idi. XX əsrin əvvəllərində bu şəhərin yaşadığı iqtisadi, siyasi, mədəni həyat onu xeyli məşhurlaşdırmışdı. Və bütün dünyada kommunizm ideyalarını yaymağı öhdəsinə almış sovet hakimiyyəti Qurultayı Bakıda keçirirdi ki, Türkiyəyə, İrana, Əfqanıstana və s. millətlərin öz müqəddəratını necə təyin etməli olduqları barədə mesajlar versin.
Beşinci bir səbəb də vardı. Bakı müxtəlif yerlərdən nümayəndələrin vaxtında gəlməsi üçün geniş nəqliyyat imkanları olan münasib yer idi. Və gələnlərə Qurultay günlərində normal iş şəraitinin yaradılması, lazımi qonaqpərvərlik göstərilməsi baxımından da əlverişli sayılırdı.
Professor Nadir Məmmədli çıxışında Qurultayın türk xalqlarının elmi-mədəni inteqrasiyasında mühüm rol oynadığını vurğuladı. O, çıxışında qurultayın türk xalqlarının elmi-mədəni inteqrasiyasında mühüm rol oynadığını diqqətə çatdırdı. Məruzədə tədbirin tarixi əhəmiyyəti, arxiv sənədləri və dövrün milli mətbuat materialları əsasında geniş təhlil etdi. Professor qurultayın Azərbaycan elmi fikir tarixində xüsusi yer tutduğunu və onun irsinin bu gün də aktuallığını qoruduğunu diqqətə çatdırdı.
Nadir Məmmədli vurğuladı ki, türkoloji araşdırmaların inkişafı, türk dillərinin öyrənilməsi və qorunması, ortaq elmi layihələrin həyata keçirilməsi müasir dövrdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bildirdi ki, türk dünyasının alimlərinin bir araya gəldiyi belə mötəbər elmi platformalar qarşılıqlı əməkdaşlığın genişlənməsinə, ortaq elmi irsin daha dərindən araşdırılmasına və yeni tədqiqat istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə mühüm töhfə verir.
Professor İsmayıl Kazımov məruzəsində bildirdi ki, I Türkoloji Qurultay türk xalqlarının milli oyanışına, özünüdərkinə böyük təkan oldu. Eyni zamanda bu tarixi hadisə ilə türkologiya müstəqil elm sahəsi kimi formalaşmanın yeni mərhələsinə qədəm qoydu. Qurultaydan keçən müddətə nəzər salanda görmək olur ki, bu böyük və möhtəşəm tədbirin təsir imkanları çoxşaxəli və dərin olmuşdur. 1.Elmi-metodoloji təsir. Türkologiyanın sonrakı dövrdə tədqiqinə vahid elmi prinsiplər müəyyənləşdirildi; 2.İmla və əlifba islahatlarına təsir; 3.Türk xalqları arasında elmi-mədəni əlaqələr genişləndi; 4.Türkoloji elmin uluslararası nüfuzuna təsir; 5.Dil siyasəti və milli kimlik məsələlərinə təsir; 6. Türk dilləri tarixi-müqayisəli metodun köməyi ilə ətraflı öyrənildi. 7. Qurultay sonrakı türkologiya üçün elmi baza, metodoloji istiqamət və ortaq türk mədəniyyətinin inteqrasiya platforması rolunu oynadı.
Azər Turan məruzəsində bildirdi ki, Türkoloji Qurultayda iştirak edən iki nəfər – Əli bəy Hüseynzadə və Menzel qurultay günlərində gündəlik qeydlər yazıblar. Menzelin qeydləri Almaniyada nəşr edilib. 1927-ci ildə Bakı qəzetlərində professor Menzelin “Der 1. Turkologische Kongre in Baku” əsəri barədə məlumatlar dərc olunub. Amma Əli bəy Hüseynzadənin qeydləri yalnız 1969-cu ildə ortaya çıxıb və ilk dəfə 1970-ci ilin yanvar ayında “Yeni İnsan” dərgisində Hilmi Ziya Ülkenin təqdimatı ilə dərc olunub.
Azər Turan bildirdi ki, Hüseynzadənin qeydləri qurultayın 1926-cı ildə rusca nəşr olunmuş stenoqramını dolğunlaşdıran sənəddir. Məsələn, stenoqramda qeyd olunur ki, məruzədən sonra təbrikləri oxumaq üçün söz yoldaş Zifeldə və Çobanzadəyə verildi. Əli bəy isə xatırladır: “Çobanzadə Vilhelm Tomsenin Kopenhagendən göndərdiyi təbrik teleqrafını oxudu”. Yaxud stenoqramın 6 mart 1926-cı il tarixli səhifəsində “Keprölö-Zade vıstupaet s dokladom na tureükom əzıke. (Aplodismentı)” yazılıb. Hüseynzadənin gündəliyində isə “Sonra təkrar Fuad Köprülü söz aldı. Konuşması radio ilə sokak xalqına eşitdirilirdi. Bu münasibətlə “Ərəb mədəniyyəti yox, İslam mədəniyyəti, müsəlman millətlərin ortaq çalışmalarıyla meydana gəlmiş bir mədəniyyət vardır”, – dedi”. Yaxud tutaq ki, 1926-cı ildə – Türkoloji Qurultay günlərində çəkilmiş sənədli kadrlarda ziyafət masası arxasında Mustafa Quliyev, Ağamalıoğlu, Samoyloviç, Messaroş, Əli bəy Hüseynzadə, Fuad Köprülü ilə yanaşı Azərbaycanın opera müğənnisi H.Sarabski də görünür. Onların bu ziyafət məclisində nədən danışdıqları heç bir sənəddə öz əksini tapmayıb. Əli bəy isə bu barədə yeganə və nadir məlumatı gündəlik qeydlərində verib, 1926-cı ildə çəkilmiş səssiz kinolentlərə “danışmaq” imkanı qazandırıb: ” Ağamalıoğlu Mustafa Kamal Paşanın səhhətinə içdi. Sarabski musiqi ilə “Mustafa Kamal Paşa” şarkısını söylədi”. Yaxud Hüseynzadə Qurultay nümayəndələrinin sayını və milli tərkibini də qeyd edib ki, bu say göstəricisi stenoqramda göstərilən say tərkibindən fərqlidir. “Qurultayda 127 üyə (nümayəndə) bulunmuş olub, bunlardan 82-si türk (18 Azəri, 3 Anadolulu, 6 krımlı 4 türkmən, 13 kazanlı, 5 başqırd türkü və s. Doğu türklərindən Uyğur, Oyrat, Yakut və Çuvaş bulunmuşdur. İkinci qrup Moğol, Fin və Uğor qrupudur (3 üyə). Üçüncü qrup Yafəs qrupudur (ki burada Çərkəz, Çeçen, Qafqaz üyələrindən 6 kişi vardır). Dördüncü qrup iranlılardır (13 üyə). Beşinci qrup avropalılardır (ki 3 alman, 16 rus, 3 ukraynalı). Ayrıca iki yəhudi ilə 5 əsillərini bilmədiyim kimsələr vardır”. Məsələ burasındadır ki, stenoramda çıxışçı, bəzən, hətta məruzəçi kimi təqdim olunan elə iştirakçılar var ki, qurultay nümayəndələrinin siyahısında adları yoxdur. Bu isə ayrıca araşdırma mövzusudur. Bir sözlə, Hüseynzadənin bu qeydləri Türkoloji Qurultay barədə aydın təsəvvür yaradan nadir mənbədir. Azər Turan bir məsələni də xüsusi vurğuladı ki, Moskvada, o dövrün NKVD sənədləri tam araşdırılmadıqca qurultayın əsaslı şəkildə öyrənildiyini iddia etmək mümkün olmayacaq. Hələlik isə Birinci Türkoloji Qurultayla bağlı həmin arxivlərdə heç bir alim çalışmamışdır.
Dos. Nurlana Qasımlı Mustafayeva məruzəsində bildirdi ki, 1926-cı il Bakı Türkologiya Qurultayının türk dünyasının ortaq elmi yaddaşının formalaşmasındakı tarixi rolu böyükdür. Qurultayın iki görkəmli nümayəndəsi, alman türkoloqu Teodor Menzel ilə türk ədəbiyyatşünaslığının banilərindən olan Mehmet Fuad Köprülü arasında baş vermiş metodoloji müzakirələr dərindən araşdırılmalıdır. Həmin elmi polemika yalnız Türkologiyanın inkişafı baxımından deyil, eyni zamanda türk dünyasının mədəni kimliyinin formalaşması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Balkan türklüyü türk dünyasının ayrılmaz hissəsidir. Balkan coğrafiyasında türk mədəni irsinin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi strateji əhəmiyyət kəsb edir. Balkanlarda Türk dili, ədəbiyyatı və mədəni dəyərlər əsrlər boyu milli kimliyin qorunmasının əsas dayaqlarından biri olmuşdur. Balkan şəhərlərində formalaşmış divan ədəbiyyatı, təkkə mədəniyyəti və xalq ədəbiyyatı ənənələrinin yaşadılması baxımından Üsküp, Manastır, Saloniki və digər mərkəzlərin türk mədəniyyət tarixində mühüm yeri vardır. Türk dünyasında ortaq əlifba, ortaq təhsil proqramları və elmi əməkdaşlıq layihələrinin inkişaf etdirilməsi vacibdir. Yüz il əvvəl Bakıda irəli sürülən birlik ideyası bu gün də aktuallığını qoruyur. Bu gün biz əcdadlarımızın yarımçıq qalmış vəsiyyətini yerinə yetirmək üçün bir araya gəlmişik. Yüz il əvvəl Bakıda başlanan elmi və mədəni birlik ideyası bu gün Səmərqənddə yeni nəfəs qazanır. Yeni aldığımız nəfəsdə Balkan Türklüyünə xüsusi diqqət ayırmaq böyük Türk dünyasının gələcəyi və bütünlüyü üçün mühüm məsələdir. Səmərqənddə keçirilən bu tarixi görüş Birinci Bakı Türkoloji Qurultayının yüz illiyi münasibətilə Türk dünyasının ortaq elmi və mədəni irsinin yaşadılması, inkişaf etdirilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması istiqamətində mühüm addımdır.
Filologiya elmləri doktoru Elçin İbrahimov məruzəsində bildirdi ki, Qurultayın qəbul etdiyi qərarların sonrakı dövrdə türk dünyasında baş verən dil və əlifba proseslərinə təsiri böyük oldu. O, müxtəlif türk respublikalarında həyata keçirilən əlifba islahatlarını tarixi ardıcıllıqla təhlil edərək, XX əsr ərzində bir çox türk xalqlarının iki dəfə əlifba dəyişməsinin ciddi nəticələr doğurduğunu vurğuladı. Qeyd etdi ki, bu dəyişikliklər təkcə yazı sisteminin yenilənməsi ilə məhdudlaşmayıb, həm də mədəni yaddaşa, elmi irsin mənimsənilməsinə, nəsillərarası əlaqələrin qorunmasına və ortaq informasiya məkanının formalaşmasına təsir göstərib. Birinci Türkoloji Qurultayda müzakirə edilən məsələlərdən bir çoxu bu gün də öz aktuallığını qoruyur və ortaq əlifba istiqamətində atılan addımlar həmin ideyaların davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin ortaq əlifba istiqamətində əldə etdikləri son nailiyyətlər ortaq türk əlifbasının qəbul olunması və bu əlifba əsasında ilk nəşrlərin məhz Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi ərəfəsində işıq üzü görməsi tarixi və simvolik baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bütün bunlar yüz il əvvəl Bakıda irəli sürülmüş ideyaların müasir dövrdə yeni mərhələyə qədəm qoymasının göstəricisi kimi dəyərləndirilməlidir.
Bu gün Xalq artisti Hökümə Qurbanovanın doğum günüdür
Bu gün Azərbaycan və SSRİ-nin Xalq artisti Hökümə Qurbanovanın doğum günüdür. İlahi gözəlliyə, zəngin mənəvi aləmə malik aktrisanın yaradıcılığı teatr və kino tariximizdə ayrıca bir mərhələni təşkil edir. Qeyri-adi səhnə temperamentinə malik aktrisa qəhrəmanın daxili aləmini tam şəkildə təqdim etməklə tamaşaçıların qəlbinə və düşüncəsinə hakim kəsilməyə həmişə müvəffəq olub.
AZƏRTAC xəbər verir ki, anadan olmasının 113-cü ildönümü tamam olan görkəmli sənətkar yaratdığı bənzərsiz rollar qalereyası ilə bu gün də sənətsevərlərin qəlbində yaşayır.
Aktyorluq fəaliyyətinə 1933-cü ildə “Azərbaycanfilm” Kinostudiyasında başlayıb, C.Cabbarlının təşəbbüsü ilə “Almas” filmində Yaxşı rolunda çəkilib. Bu səssiz filmin kadrlarında gənc aktrisanın gözəl çöhrəsi, düzgün üz cizgiləri, mənalı gözləri, məsum və ürkək baxışları sənətkarın obrazı dərindən duymasından xəbər verir. Hökümə Qurbanova sonralar Azərbaycan teatr sənətinin korifey sənətkarlarından birinə çevrilib. O, 1938-ci ildən ömrünün sonunadək Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında çalışıb. Aktrisanın ilk rolu “Vaqif” tamaşasında gürcü qızı Tamara olub.
Rejissorların diqqətindən heç vaxt kənarda qalmayan Hökümə Qurbanova Abbas Mirzə Şərifzadə, Adil İsgəndərov, Mehdi Məmmədov, Tofiq Kazımov kimi görkəmli sənətkarlarla birgə işləyib. Mehdi Məmmədov aktrisa haqqında “Onun sənət ulduzu” monoqrafiyasını yazıb.
Görkəmli aktrisanın yaradıcılığından danışarkən onun səsini xüsusilə vurğulamaq lazımdır. Nitqinin ahəngində duyulan qəribə titrəyiş və həyəcan həmişə tamaşaçını riqqətə gətirib. Teatr tariximizdə Hökümə Qurbanova kimi gözəl və məlahətli səs variasiyaları ilə oynaya bilən ikinci qadın sənətkar olmayıb. Yaradıcılığı dövründə, demək olar ki, bütün dublyajların baş rollarını o səsləndirib. O, bu gün də ekranlardan düşməyən “Uzaq sahillərdə” filmində Anjelikanı, “Ögey ana”da Dilarəni məharətlə səsləndirib.
Aktrisanın 1956-cı ildə Londonda qastrolda olarkən ifası ingilis rejissorunu belə heyrətləndirib.
Hökümə Qurbanovanın “Bir ailə”, “Onu bağışlamaq olarmı?”, “Əmək və qızılgül”, “İnsan məskən salır” filmlərində çəkildiyi rollar da dolğunluğu ilə yadda qalıb.
Ömrünün ahıl çağında sevimli qızı, görkəmli aktrisa Vəfa Fətullayevanı itirməsi onun üçün ən böyük dərd olub. Hökümə Qurbanova sevimli qızının ölümündən 1 il sonra – 1988-ci il noyabrın 2-də Bakıda vəfat edib. Aktrisa Fəxri xiyabanda dəfn edilib.
