Blog

Fatma Hacıyeva

tibb elmləri doktoru, professor

Ustad aşığın qızıldan qiymətli, milli sərvət dəyərində hər misrasını oxuyarkən qeyri-ixtiyarİ el aşığını Dədə Qorquda bənzədirəm. Bu bənzətmə sadəcə hər iki ozanın adının qarşısındakı “Dədə” epiteti ilə bağlı deyil. Aşıq Ələsgərin Dədə Ələsgər olması, dədəlik ünvanına yüksəlməsi, mənim nəzərimdə Dədə Qorqud olması, həm də onunla bağlıdır ki, Dədə Ələsgər də Dədə Qorqud kimi Oğuzun bilicisi idi. Dədə Ələsgər Azərbaycan türklərinin bütün milli-mənəvi, maddi dəyərlərini nəzmə çəkmişdir. Dədə Ələsgər yaradıcılığında Oğuz türklərinin  ali keyfiyyətlərini, adət-ənənələrini, məişətini, dünyagörüşünü, dini təsəvvürlərini, ictimai düşüncəsini, qəhrəmanlıq xüsusiyyətlərini görmək mümkündür.

Necə ki, Dədəm Qorqud nə desə olardı, necə ki, qeybdən dürlü xəbərlər söylərdi, necə ki, Tanrı onun könlünə ilham vermişdi, eləcə də Dədəm Ələsgərin söylədiyi hər söz Tanrının ona verdiyi ilhamdan, etdiyi hər kəlam dürdən idi…

Nə hikmətdirsə, Dədə Qorqud dastanında oğuzların at oynatdığı, qılınc çaldığı yerlər arasında Göyçə birinci gəlir, Dədə Ələsgər də Göyçədəndir.  “Bəli deyib, yol-ərkana gəlmişəm” qoşmasını oxuyanda bu fikirlər daha da qüvvətlənir, özüm-özümü daha çox inandırmağa başlayıram ki, Dədə Ələsgər  Qorqud Atanın həqiqi varisidir.

Ustad aşığın  gözəllik ilmələrini seyr edəndə “Bəli deyib, yol-ərkana  gəlmişəm” qoşması qarşıma çıxdı. Bu qoşmaya folklorşünas alim, professor H.Əlizadənin 1937-ci il nəşrində rast gəlmədim. Qoşma dəyərli alimimiz İslam Ələsgərin nəşr etdirdiyi “Aşıq Ələsgər. Seçilmiş əsərləri. Şeirlər” (Bakı, “Yazıçı”, 1988)  əsərində  qoşmalar bölməsində beşinci sırada yer almışdır. Aşıq Ələsgər sözünün əks olunduğu 2004, 2014, 2021-ci il nəşrlərində də bu dəyərli sənət nümunəsi yer almış,  qoşma ustad aşığın 2021-ci ildə nəşr edilmiş külliyyatında 6-cı sırada   verilmişdir.

Qoşma səkkiz bənddən ibarətdir. 11 heca, birinci misrası 4+4+3, digər üç misrası isə  6+5 bölgüsünə uyğun gələn birinci bəndin qafiyələnməsi birinci və üçüncü  misraları sərbəst, ikinci və dördüncü misraları  həm qafiyə  olmaqla qoşmanın tələblərinə uyğundur:

Bəli deyib,// yol-ərkana //gəlmişəm, (4+4+3=11)

Nəqş olub sinəmdə// eşqin kitabı. (6+5=11)

Çeşmi-nöbubətə //aşiq olmuşam, (6+5=11)

Bir suala verrəm// yüz min cavabı. (6+5=11)

                                                         (1.s.12)

Birinci şəxsin, Dədənin dilindən verilmiş ilk bəndin məzmunu özündə bir çox mətləbləri ehtiva edir. İlk misradan hasil olan odur ki,  sanki ozanlar ozanı ustadını xatırlayır, ustad sözünü eşidib, göstərilmiş doğru yola “bəli” deyib, ədəb-ərkanla keçir və Dədə  ünvanına yüksəldiyini etiraf etmiş olur. Dədə Ələsgər burada Qurani Kərimin Əraf surəsinin 172-ci ayəsinə (  “…bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən (gələcək) nəsillərini çıxardıb onları özlərinə (bir-birinə) şahid tutaraq: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?” – soruşmuş, onlar da: “Bəli, Rəbbimizsən!…) istinad edərək haqq aşığı olduğunu dilinə gətirmiş olur.

Professor Məhərrəm Hüseynov “ələst” sözünü aşağıdakı şəkildə izah edir:

“Ələst aləmi” məşhur “bəzmi-ələst” rəvayətinə işarədir və bu sözbirləşməsi insanın dünyaya gəldiyi məkan – Tanrı dərgahı anlamındadır”. (5. s.138) Eyni ifadə, “Ələst aləmində demişəm “bəli” aşığın “Dürdanəni səngi-siyah içində” qoşmasının son bəndində də işlənmişdir:

Adım Ələsgərdi, əslim Göyçəli,

Ələst aləmində demişəm “bəli!”

Həm aşığam, həm dərvişəm, həm dəli,

Canım gözəllərin yol qurbanıdı.

         (1. s. 28)

Qoşmanın əsasən məhəbbət mövzusunda olduğu  və “ələst” sözünün izahı qeyd edildiyi üçün yenidən “Bəli deyib, yol ərkana gəlmişəm” qoşmasının ilk misrasına, “ərkan” sözünə qayıdıram. “Ərkan” ərəb dilində “rükn” kökündən gəlib “ədəb qaydaları” mənasını ifadə edir. (2, s. 99) Bu, özünü təqdimdir, söz sənətkarı keçdiyi yolu, amalını, poetik məramını, öz kəlamı ilə ifadə edir. Misranın lirik qəhrəmanı, Ələsgər həyatı dərk etmiş, kamil insandır. Yalnız özünü tanıyan insan, kamil insan ətraf gerçəkliyin mahiyyətini dərk edə bilər ki, ilk misra Dədənin ətraf gerçəkliyi söz ilə təsvir etməsi üçün əsasdır. Yeri gəlmişkən, klassik poeziyada şairin özünü təqdimi faktına bir çox söz ustadlarının  əsərlərində rast gəlirik. Məsələn, Nəsimi deyirdi ki, mən hərflərin dili, ruh ilə canam. Xətai də heca vəznində yazdığı qoşmalarında özünü tanıdandan sonra ətraf gerçəkliyin dərk edilə biləcəyini mümkün sayırdı:

Xətayi aydır: – Ya ğəni,

Verən mövla alır canı,

Əvvəl kəndi-kəndin tanı,

Sоnra elə nəzər eylə.

                                             (3. s. 347)

Özünü təqdimdən sonrakı misra keçilmiş ömür yolunun etirafıdır.

İkinci misrada hər bir sözü mətn kontekstindən çıxarmadan anlamağa çalışıram. Dədə deyir: “Eşqin kitabı sinəmdə nəqş olub.” “Eşq kitabı” deyil, məhz “Eşqin kitabı”. Eşq sözü ərəb dilində  “aşeqa”(sarmaşıq, sarmaşığın ağaca sarılaraq qidalanması, böyüyüb inkişafını ifadə edir) sözündən gəlir, şiddətli, insanı yandırıb-yaxan, qəlbi zəngin edən, bəzən insana ağrı-acı verən sevgi, məhəbbət, Füzulinin dili ilə “afəti-can” deməkdir. Bu mənadan çıxış etsək, aşığın sinəsinə nəqş olan eşq məhəbbət, sevgi, vurğunluqdur. Əgər misrada “eşq kitabı” işlənsə idi, bunu fərqli dərk etmək olardı.

Üçüncü, qafiyələnmə baxımından sərbəst olan misrada aşıq “çeşmi-nöbubətə aşiq olmuşam”, – deyir. Çeşm – fars dilində göz, məcazi mənada baxış, nəzər deməkdir. İzafət tərkibinin müasir ədəbi dildə dərki üçün “nöbubət” sözünün izahına ehtiyac duyuruq.

 Bu söz bir çox lüğətlərdə “nübüvvət” şəklində yazılır.  Görünür, Aşıq bunu öz ləhcəsinə uyğun tələffüz edib və yaxud qoşma yazıya alınarkən “nöbubət” deyə qələmə alınıb. Dini terminlər lüğətində “nübüvvət” in izahı belədir:

“Allah ilə bəndələri arasında dünya və axirət ilə əlaqədar məlumatın verilməsi məqsədi ilə icra edilən “elçilik” vəzifəsi kimi tərif edilir. Azərbaycan dilində “peyğəmbərlik” kəlməsi kimi istifadə edilir.” Bunun ardınca lüğətdə “nübüvvətin” xüsusiyyətləri “Xəvvasi-nübüvvət” başlığı ilə sadalanır:

“sidq (doğruluq), əmanət, ismət (günahlardan uzaq olmaq) fətanət (iti zəka və yüksək qavrama qabiliyyətinə malik olmaq) və təbliğ (Allahın buyurduqlarını bəndələrə çatdırmaq)”. (4. s. 236) Deməli, ilk misrada aşıq demək istəyir ki, doğru yola, Haqq yoluna, İslamın yoluna “bəli” deyib gəlmişəm, sinəmdə eşq, sevgi, məhəbbət, vurğunluq, təb var, “nöbubət” yəni, dünya və axirət barədə məlumata, baxışlara aşiq olmuşam, bu barədə məlumat verəcəyəm.

 Sonuncu, misradan başlayaraq isə biz “nübüvvətin” xüsusiyyətləri ilə bir-bir tanış oluruq. Yəni, sonuncu misrada “Bir suala yüz min cavab verərəm” fikri, bədii cəhətdən mübağilə, müstəqim mənada, mətn kontekstində fətanət, aşığın iti zəka və yüksək qabiliyyətə malik olmasının etirafıdır.

Burada ardıcıllıq da önəmlidir. Məncə, sidqə (doğruluğa), ismətə, əmanətə (günahlardan uzaq olmaqdan), Allahın buyurduğunu bəndəyə çatdırma (təbliğdən)  mərtəbəsinə yüksələn şəxs  iti zəkaya sahib olandan sonra bunları sözlə tərif edə bilər. 

Qoşmanın digər bəndlərində oxucu dünya və axirət barədə məlumatlarla tanış olur, bu məlumatlar, aşığın öyrəndikləri sadəcə dini bilgilərdən ibarət deyil, həm də özünün gəldiyi qənaətidir.

Burada bir fakta da diqqət yetirmək lazım gəlir. Allahın sözünü bəndələrə çatdırmaq funksiyası assosiativ olaraq  Dədəm Qorqud qeybdən dürlü xəbərlər söylərdi  deyimini xatırladır. Aşığın Haqq sözü bəndəyə çatdırması, onu Dədə Qorqud səviyyəsinə yüksəldir, çünki Dədə Ələsgər də  sözü yoxdan var edir, qeybdən dürlü sözlər söyləyir. Məhz bu söz birinci bəndin, ümumilikdə isə bütün bəndlərin mənasının dərk edilməsi üçün açar rolunu oynayır, Dədə Ələsgərin nə demək istədiyi bəlli olur.

İkinci bəndin izahına keçməzdən əvvəl professor Məhərrəm Hüseynovun Aşıq Ələsgər yaradıcılığından bəhs edən “Aşıq Ələsgərin söz ümmanı” əsərində “nöbubət” sözünün izahı ilə bağlı fikirlərinə də toxunmaq istərdim. Professor M.Hüseynov yazır ki, “Nübüvvət islamın 6 vacib əməllərindən birdir…” (5. s.138). Məhərrəm müəllimin izahı ilə dini  terminlər lüğətində verilmiş izah təxminən üst-üstə düşür. Belə ki, islamın altı vacib şərtinə nəzər saldıqda aydın olur ki, onların birincisi elə Allahın varlığına və birliyinə inam, ikincisi, mələklər, üçüncüsü Allahın göndərdiyi kitablara, dördüncüsü peyğəmbərə, beşincisi axirət gününə, altıncısı isə qəza-qədərə inanmaqdır.

Gövhər sözüm// məclislərdə// yayılı, (4+4+3=11)

Arif ondan// mətləb qanıb// ayılı. (4+4+3=11)

Əhli-ibadətlər// mömin sayılı, (6+5=11)

Səxavətin// ondan çoxdu// savabı. (4+4+3=11)

                                                                               (1.s.12)

Daxili bölgü baxımından ilk bənddən bir qədər fərqlənən ikinci bəndin ilk misrası iki qüvvətli məcazla başlanır. Birincisi “söz” isminin qarşısında işlənmiş “gövhər” epiteti, digəri isə “sözün yayılması” məcazıdır. “Gövhər” epiteti dəyərli, saf mənasında işlədilib. Birinci misradan başlayaraq “yayılı”, “ayılı”, “sayılı” indiki zamanda olan feillər təkcə fikri tamamlamır, həm də tam qafiyələnməni təmin edir. Sonuncu misranın son “savabı” sözü isə qoşmanın janr tələblərinə uyğun olaraq birinci bəndin ikinci misrasında “kitabı”, dördüncü misrasındakı “cavabı” sözləri ilə həm qafiyədir.

İlk misradan başlayaraq Aşıq sözünün dəyərli olmasını, eyni zamanda sözünün məclislərdə söyləndiyini etiraf edir.

İkinci misrada ariflərin bu sözlərin dəyərini anlayıb mənasını dərk etməsi haqqında məlumat var. Arif olmağa, Dədənin sözünü düz anlamağa, nə demək istədiyini başa düşməyə cəhd edərək  misraların sirrini açmağa çalışırıq…

İkinci misradakı hər bir sözün ayrılıqda mənasını anlamağa, cümlə kontekstində əsas fikri dərk etməyə çalışacağıq:

 “Arif” ərəb dilindən dilimizə keçmiş sifətdir. “bilən”, “qanan”, “başa düşən”. (Başa düşməklə qanmaq arasında da fərq var), “anlaqlı” və  “mərifətli” məna çalarları var. Qoşmada  “arif olan” qeyd etdiyimiz mənaların sonuncusuna daha çox  uyğundur.

 “Mətləb” sözü də ərəb mənşəli söz olub, “arzu”, “istək”, “məqsəd” deməkdir. Dördüncü söz məhz “qanmaq” feilidir. “Başa düşmək” ilə “qanmağ”ın  fərqi odur ki, məlumatı, informasiyanı şəxs özü dərk edir, “başa düşdükdə” isə, informasiya, məlumat kənar şəxs tərəfindən izah edilir. Deməli, Aşıq deyir ki, arif olan yəni  mərifətli olan, məclislərdə yayılan dəyərli sözlərimdə məqsədimi, məramımı, istəyimi özü dərk edəcək, ayılacaq. Belə anlaşılır ki, aşığın bu sözünə qədər bağlı, hətta ariflər üçün belə anlaşılmayan, dərk edilməyən faktlar var.

 Üçüncü misrada o vaxta qədər anlaşılmayan, bağlı qalan faktlar aşığın dəyərli sözləri ilə ifadə edilir. Deyilir ki,  “Əhli-ibadətlər mömin sayılı”. Misranın məzmunu və dördüncü misradan hasil olacaq fikir mənə onu deməyə əsas verir ki, üçüncü misrada şərt məzmunu var, vəzn tələblərinə görə şərtin qrammatik əlaməti “sa” ixtisar olunub. Beləliklə, üçüncü misradan anlaşılır ki, ibadət əhli, ibadət edənlər mömin sayılsa da… Şərt budaq cümləsinin ikinci cümləsi dördüncü misradadır. “Səxavətin ondan çoxdu savabı.”  Fikir tamamlanır. Artıq bu, Dədə Ələsgərin qənaətidir və o, “nöbubətin” xüsusiyyətlərini saymaqdan kənara çıxır. Çünki heç bir dini kitabda “səxavətin” ibadətdən üstün ola biləcəyi fikrinə rast gəlmirik. Doğrudur, İslamın müqəddəs kitabı “Quran”da infaq adlanan səxavət imanın tərkib hissəsi sayılır və qeyd edilir ki, insanlar Allahın onlara verdiyi nemətləri Allah yolunda xərcləməli, malın  əsl sahibinin Allah olduğunu bilməli, azuqəsini bölüşməldir v. s. Lakin bu kimi faktlar belə səxavətin savabının ibadətdən çox olması demək deyil.  Bu zaman növbəti sual yaranır, ümumiyyətlə, “səxavət” nədir və niyə Dədənin düşüncəsində savabı ibadətdən çoxdur?

“Səxavət” in  “əliaçıqlıq”, “genişürəklilik”, “ehtiyacı olanlara yardım etməkdən zövq almaq xüsusiyyəti” eyni zamanda “öz maddi imkanlarını təmənnasız ehtiyacı olan insanlarla paylaşmaq” mənaları məlumdur və Dədə Ələsgərin bir çox şeirlərində bu fikrə rast gəlmək mümkündür. Məsələn:

                              “İnsanda insanlıq səxavət olsun,

                                Neylərəm ki cah-calalı varıymış…”   (1.14)

 və yaxud

“Neçə sirri gördüm, sirr qaldım aşkar;

 Səxavət əhlini yandırmadı nar”.       (1.s.15)

Birinci nümunədə Aşıq insanlıqda səxavətin olmasını, ikinci nümunədə isə səxavətli insanların cəhənnəm odunda yanmayacaq qənaətini bölüşür. “Qaldı ki, qaldı” qoşmasında Hatəmin dünyadan köçəndən sonra səxavətinin qalmasından danışır. Məncə, Dədə Ələsgərin səxavətə bu qədər dəyər verməsi, insanlıq fəlsəfəsi, ali dəyər kimi qəbul etməsi onun  “Kitabi- Dədə Qorqud” dan süzülüb gələn kodların daşıyıcısı, ümumtürk təfəkkürünün carçısı olması ilə bağlıdır.

Paylaşmaq duyğusu qədim türklərdə İslamdan daha öncə vardı. Faktlara nəzər salaq: “Xanlar xanı xan Bayandır ildə bir kərə toy edib Oğuz bəylərini qonaqlardı”, (6. s. 16) və yaxud, “…Qazan qırx otaq tikdirdi. Yeddi gün, yeddi gecə yemə-içmə oldu. Qırx evli qulla, qırx cariyə oğlu başına çevirdi, azad elədi. Cilasın ərənlərə qala verdi, ölkə verdi, cübbə çuxa verdi.” (6. s. 83) Başqa bir epizodda Qazan xanın evini yağmalatmasının – mal-mülkünün tamamilə paylamasının şahidi oluruq. Deməli, oğuz türkləri əlindəki var dövləti, qiymətli olanı paylaşmış, səxavətli olmuşlar. “Kitab”da bu kimi yüzlərlə fakt var. Fikrimcə, bütün  bunlar, Aşığın səxavətdən danışması, ən ali dəyərlərdən biri hesab etməsi mənə o qənaətə gəlməyə imkan verir ki,  Dədə Ələsgər əslində XIX yüzildə  Göyçədə yaşayan oğuz türklərinin Dədə Qorqudu idi, Dədə Ələsgər də səxavəti, paylaşmağı milli dəyərlərdən biri  hesab edir və bu dəyəri, dini dəyərdən üstün hesab edir… (səxavət haqqında Azərbaycan ədəbiyyatında orijinal fikir).

Üçüncü bəndə nəzər salaq:

Haqdı sözüm;// yetirəsən //isbata!  (4+4+3=11)

Yemə irvə, //meyl eləmə// qiybata.  (4+4+3=11)

Şəriyyətdə// haramdı, zina-ləffata,

Ondan bəd yazırlar xəmri-şərabı.

                                                                  (1.s.12)

Bəndin son iki misrasında daxili bölgünün dəyişik verilməsi məzmundakı dərin və hikmətli fikirlərin ifadəsində ərəb-fars mənşəli sözlərin üstün mövqedə işlənməsi ilə əlaqədardır. İlk misrada “isbata”, ikincidə “qiybata”, üçüncüdə “zina-ləffata” sözlərinin əksər səsləri üst-üstə düşdüyü üçün zəngin qafiyə yaranır.

Məzmuna gəlincə isə, ilk misrada Aşıq sözünün haqq olduğunu söyləyir. Birinci misranın ilk sözlərini doğruluq anlamında (sidq), yəni sözünün doğru olması kimi və yaxud da Allahın sözü kimi də qavramaq mümkündür. Çünki “Haqq” sözü ərəb dilindən gəlmiş, dilimizdə müstəqim mənada  qarşılığı “doğru”, “düzgün”, “həqiqi” sözləridir. Dini kontekstdə “haqq” “Allahın adı” mənasında işlədilir.  Hər iki halda Aşıq “nöbubətin” xüsusiyyətlərindən bəhs etmiş sayılır. İlk misranın davamında Aşıq bu sözlərin isbat ediləcəyi qənaətindədir.

İkinci misrada günahlardan uzaq durmaq əmr şəklində məsləhət məzmununda çatdırılır və misranın məzmunu ikinci bəndin son misrası ilə güclü antiteza yaradır. Deməli, ikinci bəndin dördüncü misrasında paylaşmaq, səxavət ali milli dəyər hesab edilir, üçüncü bəndin ikinci misrasında “sələm yemək” günah hesab edilir, uzaq durulması əmr edilir. Məndə ikinci misrada bu qənaəti formalaşdıran 1988-ci il nəşrində “irvə”, 2004  və 2021 nəşrlərində verilmiş “riba” sözüdür. Görünür, Göyçə dialektində “r” samiti ilə başlayan sözlərə “i” səsinin artırılması faktı, məsələn, “rahat-irahat”, “razı-irazı” “riba” sözünün 1988-ci il nəşrinə əvvəlcə, “irba”, sonra isə “irvə” kimi daxil olmasına səbəb olmuşdur.

“riba” və “sələm” sözləri ərəb dilində təxminən eyni mənadadır. Borc müqabilində alınmış pula və ya əşyaya görə ödənilən əlavə pul kimi sələm və ya riba islam dininə görə haqsız qazanc, haram və  günahdır. Bu söz misra kontekstində “yemə” inkar feili ilə birgə işləndiyi üçün “sələm yemə”, müasir dillə desək, “faizə pul vermə, puldan gələn faizi yemə” kimi anlayırıq. Deməli, bu fikir həm də səxavətli olmağın, əlindəki dəyərli əşyaları paylaşmaq xüsusiyyətinin ziddidir, qəbuledilməzdir.  Misranın davamı olan “qıybata meyl eləmə” qadağası, həm aşığın öz qənaəti, öz təcrübəsindən yaranmış ibrətamiz nəsihətdir, həm də İslam dinində “dedi-qodu” iyrənc əməl kimi xarakterizə edilir.

Üçüncü misrada birbaşa şəriətin adı çəkilir və deyilir ki, şəriətdə zina-ləffata haramdır. Burada məzmunun aydınlanması üçün “zina” və “ləffata” sözlərinin əvvəlcə müstəqil, sonra isə mətn kontekstində izahına ehtiyac duyuruq.

“Zina” ərəb dilindən tərcümədə qeyri-qanuni cinsi əlaqə deməkdir. (7. s. 461)

 İslam dinində “zina” nikah olmadan qadın ilə kişinin cinsi münasibəti kimi böyük günahlardan hesab edilir. “Quran”da, İsra surəsi 17/32 ayədə  “həyasızlıq” adlanır və qadağan edilir. “Zina” nəinki İslamda, Türk törəsinə görə də namus və əxlaq anlayışlarına ziddir.

“Kitabi-Dədə Oqrqud” dastanı “Basat Təpəgözü  öldürdüyü” boyda da “zina”nın əziyyətini Oğuz igidləri çəkir. Adıçəkilən boyda qeyd edilir ki, Oğuz eli bir gün yaylağa köçəndə Aruz qocanın Qonur Qoca Sarı adlı çobanı Uzun Binar (pınar, bulaq) adlı bulağın başına gəlir, orada pəriləri görür: “Çoban kəpənəyini (yapıncısını) üzərlərinə atdı, pəri qızının birini tutdu, təmə edüb dərhal cima elədi… Pəri qızı qanad urub uçdu, aydır (dedi): Çoban, il tamam olacaq, məndə əmanətin var, gəl, al, – dedi. Amma oğuzun başına zaval gətirdin! Dedi.” (6. s. 113) Təpəgözün Oğuz igidlərinin başına hansı müsibətləri gətirməsi hamıya bəllidir, o müsibətlərin səbəbi isə çobanın zina etməsi ilə bağlıdır.

Dədə Qorqud hekayələrinin İslamdan öncə yarandığını  nəzərə alsaq, o qənaətə gələrik  ki, “zina” pis bir əməl kimi İslamdan öncə belə, Oğuz türklərinə bəlli idi, türklər İslamı qəbul etdikdə də “zina”nın günah olmasını İslama görə bir daha yəqin etmiş oldular.

“Kitab”ın digər boylarında da qadın-kişi münasibətlərinə, xüsusilə, namus məsələsinə ciddi yanaşılır. “Salur Qazanın yağmalanması boyunda” bir neçə yerdə ümumtürk mənəvi dəyərlər sistemində ən ali mövqeydə dayanan namus və qeyrət hissi və bu hisslərin qorunması faktı yer alır. Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, türklər üçün namus ali dəyərdir, zina yolverilməzdir.

“Ləffata”   sözünə gəlincə isə, bu sözün hərfi tərcüməsi lüğətdə  “gənc olmayan”, “dəliqanlı olmayan”, “igid olmayan” şəklində verilmişdir. (8. s. 402).  Deməli, gənc olmayan, dəliqanlı olmayan və igid olmayan anlayışları kişi cinsinə aid edilir, uşaq və ya yeniyetmə yaşlarında olan oğlandan  söhbət gedir.

Hər iki sözün müstəqil lüğəvi mənasının izahı imkan verir ki, həmin sözləri izafət tərkibi şəklində,  qoşmanın üçüncü bəndinin üçüncü misrasında “uşaq və ya yeniyetmə yaşlarında olan oğlanlarla zina şəriətdə haramdır” şəklində anlayaq.

İstər-istəməz düşünməli olursan, Dədə Ələsgər bu misranı söyləməyə ehtiyac duyubsa, deməli, bu faktın mövcudluğu haqqında xəbərdar olub, eşidib. Sual yaranır, Qafqazda bu kimi ağır günah, hətta iyrənc bir əməl olubmu? Təəssüf ki, tarixi mənbələrdə  Qafqaz Albaniyasında, Ərəb xilafəti dövründə, həm də dünyanın bir çox qədim dövlətlərində  bu kimi naqis əməllərə rast gəlinib.

Sətrin sonunda “xəmri-şərab” izafətinin izahına ehtiyac var.  Aşıq Ələsgərin  şeirlərinin çap olunduğu 2021-ci il nəşrinin 51-ci səhifəsində izafətin birinci “xəmr” sözü “şərab” kimi izah edilir. Fikrimcə, “xəmr” sözünün digər mənalarına da diqqət yetirmək lazımdır. Bu söz ərəb dilində “örtmək”, “qapanmaq” mənasında, “şərab”, “çaxır” mənasında (8. s. 270), həmçinin “sərxoş edən içki” mənasında işlənir. Görünür, Aşıq “xəmr-şərab” dedikdə “sərxoşedici şərabı” və ya “ağılı örtən, qapayan şərabı” nəzərdə tutur. Sərxoş etməyən şərab varmı? Bəli, var. Şərab az içilərsə, sərxoş etməz və yaxud tərkibində spirt olmayan şərablar da var fikrinə istinad edərək aşıq bu misralarında “uşaq və ya yeniyetmə yaşlarında olan oğlanlarla zinanı” şərab içməkdən daha ağır bir günah hesab edir və naqis əməl kimi şərh edir:

..Şəriətdə haramdı, zina-ləffata,

Ondan bəd yazırlar xəmri-şərabı…..

 Ümumiyyətlə, Ustad aşığın şəraba münasibəti fərqlidir. Məsələn, aşıq “Getdi” rədifli qoşmasında “Şeyitbazlıq edib şərab içənlər, Canını odlara saldı da, getdi”, – deyərək, şərab içənləri mənfi planda təqdim etsə də, “Olar” rədifli qoşmasında isə  “Haqq meyi İslama haram buyurub, dərd tüğyan eyləsə, mey içmək olar” deyərək, tibbi ehtiyac zamanı (dərd xəstəlik mənasında da işlənir) istifadəsini məqbul sayır.

Qoşmanın  üçüncü bəndindən hasil olan qənaət budur ki, ustad aşıq dinləyicilərinə və oxucularına zinanı və ona tay əməlləri pisləyib onlardan  uzaq durmağı nəsihət edəndə   “nöbubətin” əmanət və ismət xüsusiyyətini çatdırmış olur. 

Xaliqindən utan, // məndən utanma!    (6+5=11)

Şəcərətil-mövti// heç səhl sanma.        (6+5=11)

Miyata qail ol, //qafil dolanma,          (6+5=11)

Haqdı mizan,// sirat, qəbir// əzabı.    ( 4+4+3=11)

• s.12)

Bəndin daxili bölgüsü zamanı ikinci misrada “səhl” sözü  2 saitlə deyildiyi üçün 11 heca tələffüzdə tamamlanır. “utanma”, “sanma”, “”dolanma” sözləri zəngin qafiyənin göstəricisi sayılır.

Dördüncü bəndin feilin əmr şəklində, nida intonasiyası ilə verilmiş ilk “Xaliqdən – Allahdan utan, məndən utanma” fikri müdrik el aşığının əvvəlki üçüncü bənddə söylədiyi fikirlərin yekunu, digər tərəfdən isə sonrakı üç misra üçün zəmin rolunu oynayır.

 Oxucu ikinci misrada aşığın yaradıcılığı üçün xarakterik olmayan 3 ərəb-fars mənşəli sözlə qarşılaşır.

 Buna görə də “şəcərətil-mövti” izafəti  və sayma feilin tərkibində işlənmiş “səhl” sözünün izahına ehtiyac duyulur.

Fikrimcə, ikinci misranın ilk sözü “şəcərətil” deyil, “şəkarəti” olmalıdır. Ona görə ki, izafətin ikinci sözü “”mövt” məna baxımından birinci sözlə uyğun gəlmir. “şəcərətil” ərəb dilindən tərcümədə “nəsil ağacı”, “soy kökü” mənasını ifadə edir, “mövt” isə “ölüm” deməkdir. Misrada “mövt+i” mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənib, iki sözü birləşdirəndə “şəcərə ölümü” anlamı yaranır. Misranın ümumi məzmununa ziddir.

Əgər “şəkarəti-mövti” olsa, daxili bölgü dəyişmədən “ruhun bədəndən çıxma anı” mənası yaranır. O zaman misra belə başa düşüləcək:

“Ruhun bədəndən çıxma anını heç də asan sayma”. “Səhl” sözünün dilimizdə qarşılığı alınma mənşəli “asan” sözüdür. Ustadın bu fikri söyləməsi səbəbsiz deyil, teoloji düşüncəyə görə, ruhun bədəndən çıxma anında insan ölümün kədərini, iztirabını, ağrı-acısını görə, duya, hiss edə bilir.

Bu mənada, üçüncü misrada da “miyat” və yaxud “miyad” sözünün dilimizdə “axirət dünyası” anlamında işlənməsi fikrimizi qüvvətləndirir.

Deməli, ikinci və üçüncü misraların ümumi məzmunu  birlikdə “Ruhun bədəndən çıxma anının asan sayma, axirəti düşün, özünü xəbərsiz kimi aparma ”  nəsihətini ifadə edir.

Dördüncü misrada fikir davam etdirilir, axirətdə baş verəcəklər sadalanır. Dədəmiz deyir ki,  axirətdə mizan-tərəzi var, sirat körpüsü və qəbir əzabı həqiqətdir, doğrudur.

Haqq aşığı qoşmanın beşinci bəndində axirətdəki mizan-tərəzidən, sirat körpüsündən, qəbir əzabından qurtulmağın və ya bir şəkildə axirət imtahanlarını verməyin yollarını sadalayır:

Əgər zərrə qalsa,// xümsün, zəkatın,     (6+5=11)

Hərgiz qəbul olmaz// sövmü səlatın,     (6+5=11)

Haqq yanında möhr// olmaz bəratın,    (6+5=11)

Salarlar boynuna// oddan tənnabı.     (6+5=11)

• s.13)

Beşinci bənddə də ikinci misrada  daxili bölgü tələffüz hesabına 6+5=11 şəklində formalaşır.  Mənsubiyyət şəkilçili “zəkatın”, “səlatın” və “bəratın” sözləri zəngin qafiyə yaradır.

Bəndin ilk misrası “əgər” tabelilik bağlayıcısı ilə başlanır, feilin şərt şəkli ilə bitir. Bu, təsadüfü deyil, çünki ikinci misrada şərtin yerinə yetirilmədiyi təqdirdə ortaya çıxacaq nəticə verilir. Aşıq bu misrada paylaşmaq dəyərinin İslam dinində vacib əməl hesab olunduğu fikrini söyləyir, əvvəlcə  “xüms” ü  xatırladır,  sonra  “ zəkat”ın adını çəkir.

Xüms, İslam hüququna görə, əldə edilmiş qazancın və ya qənimətin beşdə birinin dini vergi olaraq, zəkat isə imkanlı müsəlmanların qazanc və gəlirlərinin az bir hissəsini yoxsullara və ehtiyacı olanlara dini sədəqə kimi verilməsi deməkdir.

İkinci misra da şərt məzmununa malik, müasir ədəbi dilimizdə hərgah bağlayıcısının sinonimi kimi çıxış edən hərgiz bağlayıcısı ilə başlayır və deyilir:

“Əgər bu dünyada  bir zərrə vermədiyin xüms (dini vergin), sədəqən qalarsa, ibadətgahlarda qıldığın namaz qəbul olunmaz. ”

Üçüncü və sonuncu misrada bu düşüncə davam etdirilir və vurğulanır ki,  “Haqq – Allah qatında günahların bağışlanmaz, cəzadan qurtula bilməzsən, axirətdə boynuna oddan kəndir keçirilər.”

Altıncı bəndin məzmun və janr xüsusiyyətləri digər bəndlərlə müqayisədə daha çox diqqəti cəlb edir. Ona görə ki, dini kodlar, gizli mətləblər bu bənddə qabarıqdır.

Dəyəndə yarpağa,// səslənər guşun,     (6+5=11)

Dərk elə, var isə // idrakü huşun:          (6+5=11)

Sürüldü karvanın, // köçdü tay-tuşun,  (6+5=11)

Fərmani-qüdrətin//  budu xitabı.          (6+5=11)

                                                                              (1.s.13)

“Guşun”, “huşun”, “tay-tuşun” sözlərinin yaratmış olduğu zəngin qafiyə qoşmanın forma gözəlliyini necə təmin edirsə, ilk misradakı “yarpaq” sözünün gizli semantikası məzmunu o qədər dərinə çəkir. Səthi yanaşıb, sözlərə hərfi mənada nəzər salsaq, birinci misraya ciddi anlam qazandıra bilmirik.  Belə bir fikir yaranır: “Dəyəndə yarpağa qulağın səslənər.” Fikir aydın deyil. Lakin diqqəti “yarpaq” sözünə yönəldəndə remanın bu sözün üzərində olduğunu görürük. Bu mənada, sözün din kontekstində izahına ehtiyac yaranır.

İslam dinində “yarpaq” Allahın hüdudsuz gücünün, nizamının simvoldur. Müqəddəs Quran kitabının Ənam surəsinin 59-cu ayəsində buyurulur ki, yerə düşən bir yarpaqdan belə Allahın xəbəri var. Bəzi dini təsəvvürlərdə ağacdan qopan yarpaq Allahın izni ilə yerə düşür, onun qopması da, yerə enməsi də Allahın iradəsi ilə mümkündür. Ağacda yarpaqların düzülüşü də Allahın nizamına bağlıdır.

Əgər misraya bu kontekstdən yanaşsaq, əsl mətləb anlaşılar. Görünür, Dədəmiz Ələsgər bizlərə demək istəmişdir ki, ağacın yarpağı yerə dəyəndə qulağında bu hadisə, yəni Allahın buyruğu səslənsin.

Yarpağın yerə enişi daha çox payız fəslində, xəzan çağında reallaşır. İnsanın qocalıq dövrü poeziyada payıza, xəzan çağına, yarpaqların saralıb yerə endiyi dövrə bənzədilir, ola bilər ki, Aşıq bu misrada demək istəyir ki, ey insan, ömrünün payız çağında yadına düşər, heç olmasa, bu vaxt, ağlının, idrakının yerində olduğu vaxt dərk et ki, sənin dövrün keçdi, ömür sərmayən bitdi, tay-tuşun, yaşıdların dünyadan köçdü və bu ana qədər etdiyim öyüd-nəsihətlər, söylədiyim fikirlər, əslində,  Qüdrətli Fərman sahibinin – Allahın sənə xitabı, müraciətidir.

 Bəndin sonrakı üç misrasını da ilk misra ilə məna baxımından birləşdirib bu qənaətə gəldikdə bir daha əmin olursan ki, şair ilk bənddə etdiyi sözə – “nöbubət aşiqi” olmasına sadiqdir və bu missiyanı qoşmanın bütün bəndlərində layiqincə yerinə yetirir.

Yeddinci bənddə də müdrik el ağsaqqalı, qeybdən dürlü xəbərlər söyləyən Dədəm Ələsgərin ibrətamiz, həyat fəlsəfəsi ilə qarşılaşırıq:

Aldanma dünyanın// bu fənasına,       (6+5=11)

Gül olma gövhərli//  xəzanasına,       (6+5=11)

Özün yetir şahın// astanasına,            (6+5=11)

Dərdlərə dərmandı// dərin turabı.     (6+5=11)

                                                                            (1.s.13)

Misra daxili bölgünün nizamlı ahəngi fonunda “fənasına”, “xəzanasına” və “astanasına” sözləri sadəcə  formal qafiyə yaratmır, həm də eyni məzmun xəttində birləşir.

“Dünyanın fənası”, yəni “fəna”  sözü ərəb dilindən gəlmiş söz kimi “yox olma”, “məhv olma”, “varlığın sona çatması” mənasını ifadə edir;

“dünyanın xəzanası” “dünyanın solan, saralan vaxtı” mənasını kəsb edir.

 Deməli, müdrik el aşığı üzünü insanlara tutub deyir:

“Ey insan, bu dünyanın yox oluşuna, sona çatmasına, varlığın sona çatmasına” və hər şeyin bununla da bitəcəyinə inanma, o biri dünyanı, axirəti fikirləş;

  İşıq saçan, rəngli, lakin solmaqda, saralmaqda olan fani dünyaya gül olma. (Məlumdur ki, payızda açılan gül tez solar), nə qədər ki, vaxt var, özünü şahın astanasına, qapısının ağzına yetir.

Misralar oxucunu çox illər geriyə Nəsimiyə götürür.  Sanki dahi Nəsimi qarşımızda dayanıb deyir:

Dünya duracaq yer deyil, ey can, səfər eylə,

Aldanma anın alinə, andan həzər eylə…

 Dədə Ələsgər Şah dedikdə, Şahi-Mərdan Həzrəti Əlini nərədə tutur.

Niyə Həzrəti Əlinin məhz astanasına, yanına yox, deyə sual olunarsa, məncə, ömür sərmayəsi bitən bəşər övladı gənc ikən yaxşı əməlləri ilə Şahi-Mərdanın yanına yüksələ bilməyibsə, bu vaxtdan sonra o insanın gedə biləcəyi, yüksələ biləcəyi ən ali məqam Həzrəti Əlinin astanası ola bilər. Aşığın  belə bir qənaətə gəlməsi bu səbəbdəndir.  Sonuncu misradakı “türabı” sözünün semantikası da fikrimi təsdiq edir.

Aşığın  “şahın – Həzrəti Əlinin  dərin  turabı dərdlərə dərmandır” misrasını anlamaq üçün də “türab” sözünün mənasının aydınlanması lazımdır.

 “Türab” ərəb dilindən tərcümədə “toz, torpaq” deməkdir. Toz-torpaq adətən qapı astanasında olur. Aşıq burada bədii ifadə vasitəsi kimi mübağilədən istifadə etməklə Həzrəti Əlinin astanasındakı dərin (burda dərin sözü həm həqiqi, həm də məcazi mənada işlənə bilər) tozun, torpağın belə  dərdlərə dərman ola biləcəyini söyləyir. Onu da xatırlamaq yerinə düşərdi ki,  İslam Peyğəmbəri Həzrəti Əliyə “Əbu Türab”(üst-başı toza bulaşmış) ləqəbi vermişdir.

Qoşmanın yeddinci bəndi qüvvətli məcazları ilə də digər bəndlərdən seçilir.

İlk yeddi bənddə Dədə Ələsgərin dünya, axirət, ədəb-ərkan, əxlaq, mənəvi dəyərlərimizlə bağlı ibrətamiz fikirləri oxucunu elə ovsunlayır ki, sonuncu, möhürbəndə necə  gəlib çıxdığını unudur. Möhürbənddə aşığın dünya və axirət haqqında fəlsəfi fikirləri yekunlaşır, ömrünü ləyaqətlə, bütün dini, əxlaqi dəyərlərə sadiq yaşamış, Dədə ünvanına yüksəlmiş el aşığı böyük təvazökarlıqla özünə belə nəsihət edir, peşmançılığını dilə gətirir, nəfsə aldandığını etiraf edir:

Yazıq Ələsgərəm,// zarü-binəva,           (6+5=11)

Elə iş tut: olsun //  dərdinə dəva.         (6+5=11)

Aldanıbsan nəfsə,//  tapıbsan hava,      (6+5=11)

Dərk eyləyib, //qanmayıbsan//  hesabı.  (4+4=3=11)

                                                                           (1.s.13)

Səkkizinci, sonuncu bəndin daxili bölgüsü ilə “binəva”, “dəva”, “hava” sözlərinin qafiyə gözəlliyi harmoniya yaradır. Sıxılmış semantika, qafiyə formal deyil, məzmun vəhdətindən doğur, “binəva” qafiyəsinin “dəva”sı lap yaxınlıqda, ikinci misranın sonundadır.

İlk misrada aşıq özünə  fəryad edən yazıq, zavallı, nəsibsiz deyir.

İkinci misrada özü-özünə məsləhət edir ki, bundan bu yana elə iş tutsun ki, dərdlərinə dəva olsun.

Son iki misrada günahının nədən ibarət olmasını, nəfsə aldandığını, şeir, musiqi ilə məşğul olduğunu qeyd edir və bütün bunlara səbəb kimi bir də həyatı dərk etmədiyini göstərir. Fikrimcə, möhürbənddə yer almış bu fikirlər klassik Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi Ə.Xəqaninin “Mədain xərabələri” qəsidəsinin aşağıdakı beytində ifadə olunmuş semantik yük ilə səsləşir:

Biz ədl sarayıykən, zülm ilə xarab olduq,

Zalimlər olan qəsrə gör neyləyəcək dövran.

Aşıq Ələsgər kimi, Tanrının sözü çatdırmaq səlahiyyəti verdiyi Haqq aşığı, Dədə ünvanını qazanmış sözün övliyası nəfsə aldandığını, musiqiyə vurğunluğunu söyləyib özünü günahkar  sayırsa, gəl gör ki, o zaman İslamın şərtlərinə əməl etməyən, Allahın varlığını, göndərdiyi kitabları, peyğəmbərini, axirətini düşünməyən günahkar bəndələrin sonu necə olacaqdır.

“Bəli deyib, yol-ərkana gəlmişəm” qoşmasının məzmun-ideya və bədii xüsusiyyətlərinin təhlili, aşığın digər əsərləri ilə müqayisəsi onu deməyə əsas verir ki, bu qoşma Dədənin fəxriyyəsidir. Divan ədəbiyyatı ilə Dədə Ələsgər yaradıcılığını müqayisə etsək, görərik ki, Ustad “Əlif-Lam” əsərində Allahın tərifini (minacat), “Peyğəmbərin meracı” şeirində Peyğəmbərin tərifini (nət), “Rənc Ali-Əba” və “İmamlar” şeirlərində Şahın, Şahi-Mərdan – Həzrəti Əlinin mədhini (mədhiyyə), “Bəli deyib, yol-ərkana gəlmişəm” qoşmasında özünün tərifini (fəxriyyə) vermişdir. Bu sadə bir tərif, fəxarət deyildir. Bu, söz sənətinə gəlişin təntənəli elanı idi…

Ədəbiyyat siyahısı:

1.         “Aşıq Ələsgər. Seçilmiş əsərləri. Şeirlər. Bakı, “Yazıçı” 1988”  184 s.

2.         A.Axundov. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, Bakı, “Elm” 2005,  452 s

3.         Şah İsmayıl Xətayi.  Əsərləri “Şərq-Qərb” Bakı, 2005, 384 s.

4.         Azərbaycan Respublikası dini Qurumlarla İş üzrə  Dövlət Komitəsi. İzahlı dini terminlər lüğəti, Bakı, “Nurlar” Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi”, 2020, 320 s.

5.         M.Hüseynov. Aşıq Ələsgərin söz ümmanı, Bakı, “Elm və Təhsil”, 2017, 312s.

6.         Kitabi Dədə Qorqud Dastanı, Bakı, “Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı”, 1962, 170 s.

7.         M-Z klassik Azərbaycan ədəbiyyatında işlənən ərəb və fars sözləri lüğəti, II cilddə, II cild, Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005,472 s.

8.         A-L klassik Azərbaycan ədəbiyyatında işlənən ərəb və fars sözləri lüğəti, II cilddə, I cild, Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005,416 s.

9.         K.Əliyev. AMEA Folklor İnstitutu Azərbaycan “Oğuznamə” si  və mənəvi dəyərlər sistemi (Azərbaycan  Milli Elmlər Akademiyası Folklor İnstitutu Ədəbiyyat və incəsənət: milli kimlik və mənəvi zənginlik (II kitab).  Bakı, Elm və təhsil, 2020. 284 s.

10.       Azərbaycan  Milli Elmlər Akademiyası Folklor İnstitutu. Aşıq Ələsgər. Şeirlər, dastan-rəvayətlər, xatirələr. Bakı, “Elm və Təhsil”, 2021, 584 s.

11. Aşıq Ələsgər. Əsərləri. Bakı, “Şərq-Qərb”, Bakı, 2004, 400 s.

12.       Aşıq Ələsgər. III çap, Toplayanı H. Əlizadə, Bakı, “Azərnəşr” 1937, 268 s.

13. Nəsimi. Tərtib edəni H.Araslı, Bakı, “Azərnəşr” 1973, 665 s.

 14. X.Şirvani. Seçilmiş əsərləri, Tərtib edəni M.Sultanov, Bakı, “Lider” 2004, 672 s.

Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, “Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzetinin və “Ali Ziya” ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının təsisçisi və baş redaktoru

Xalq acından danışır, siz ‘kişiliyə yaraşmaz’ deyirsiniz….
Sosial şəbəkələrdə jurnalist Səidə Bəkirqızının səsləndirdiyi “Kişi də uşaq pulu davası edər? Kişiyə yaraşmaz” fikri haqlı olaraq ciddi narazılıq doğurdu. Çünki bu fikir sadəcə bir sosial yardım məsələsinə münasibət deyil, həm də minlərlə ailənin yaşadığı reallığa yuxarıdan baxmaqdır.
Hörmətli jurnalist və millət vəkili xanımlar!
XALQIN YOXSULLUĞUNU KİŞİLİK SÖHBƏTİ İLƏ ÖRT- BASDIR ETMƏYİN.
Axı uşaq pulu istəmək ayıbdırmı? Bir ata övladının daha yaxşı qidalanmasını, təhsil almasını, ehtiyaclarının qarşılanmasını istəyirsə, bu onun zəifliyi yox, məsuliyyətidir. Unutma Səidə Bəkiqrızı:
ÖVLADININ HAQQINI TƏLƏB EDƏN ATANI QINAMAQ CAHİLLİKDİR!!!
Sənin atan vəzifəli olub, səni istədiyi kimi böyüdüb. İndiki kasıb təbəqənin ataları istədiyi kimi övladına baxa bilmir. Dövlətindən dəstək istəyir. Sənin kimi jurnalistlər, Günay Ağamalı kimi deputatlar bu dövlətin yerinə danışmasın. Sizə bu haqq verilməyib!!!
Bu gün ölkədə minlərlə ailə ağır sosial durum içində yaşayır. Qiymətlər artır, işsizlik var, kirayə yükü var, uşağın məktəb xərci, geyimi, qidası var. Belə bir zamanda insanları “kişiliyə yaraşmaz” deyib qınamaq cəmiyyətin dərdindən uzaq olmaq deməkdir.
SİZ YAXŞI OLAR Kİ, ÖVLADININ ÇÖRƏYİNİ İSTƏYƏN ATANI YOX, O VƏZİYYƏTİ QINAYIN!
Ən ağrılı məqam isə odur ki, bu fikri sıravi biri yox, jurnalist deyir. Jurnalist cəmiyyətin səsini eşitməli, insanın ağrısını anlamalıdır. Xalqın sosial tələbini məsxərəyə çevirmək isə peşənin missiyasına uyğun deyil. Çünki uşaq pulu istəyi nə dilənçilikdir, nə də “kişilik” məsələsi. Bu, sosial rifah və dövlət dəstəyi məsələsidir.
Kişilik evə çörək aparmaq üçün gecə-gündüz işləməkdirsə, eyni zamanda övladının haqqını tələb etməyi bacarmaqdır. Ata övladı üçün danışırsa, burada utanılacaq heç nə yoxdur. Əksinə, cəmiyyət o vəziyyətə düşməməlidir ki, insan öz uşağının haqqını istəyəndə qınansın.
Sən heç kəsə kişilik dərsi keçə bilməzsən, əzizim.
UNUTMAYIN Kİ, KİŞİLİK SUSMAQ DEYİL, ÖVLADININ HAQQINI TƏLƏB ETMƏKDİR!!!
Bu cür fikirlər insanları bir-birinə qarşı qoyur, sosial problemləri isə kölgədə saxlayır. Halbuki əsas müzakirə “kişiyə yaraşır-yaraşmır” yox, ailələrin niyə bu qədər çətinlik içində yaşaması olmalıdır.. . Bir şeyi də unutmayın ki, o kişilərin oğullarıdı torpaq altında yatan şəhidlər…. Yəni kasıb təbəqənin..@
Sonda sənə belə bir sual verirəm.
Uşaq pulu istəmək ayıbdır, yoxsa xalqın dərdini anlamamaq?

Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının CƏNUB Bürosunun Rəhbəri

“İsa Muğannanın “İdeal” əsəri sizin üçün hansı əhəmiyyəti kəsb edir, bədii qiraət siyahınızda hansı yeri tutur?” sualını mənə versələr cavabı belə olacaq,— onun yaradıcılığı  Azərbaycan ədəbiyyatında tamamilə unikal, mistik və fəlsəfi bir zirvədir.O adi yazıçı deyil, mübhəmlərə açar tapan qələm sahibidir. Bu əsəri oxuyarkən özümü sehirli mağarada hiss edirdim, amma bu tarixi mağaradan daha çox, insan beyninin qatlarından ibarət məkan idi. “İdeal” əsəri tarixə,  kosmik təsəvvürlərə və yaradılışa baxışları dəyişdirən əsərdir. Yazıçı özünəməxsus fəlsəfənin kuliminasiya nöqtəsini məhz bu əsəriylə qoyub. Neçə əsr keçsə də, sualları, mürəkkəbliyi, sirri, dilə və tarixə sevgisi ilə müəlifin bu əsəri  bizimlə onun adından və onun diliylə  danışacaq.

1985-ci ildə işıq üzü görən “İdeal” , Azərbaycan nəsrində magik realizmin, mifoloji təfəkkürün işıqlı nümunəsidir. Dünyanın yaranışı nəzəriyyəsini araşdıran bu əsərdə müəllif tarix kitablarının bizə öyrətmədiyi gizli kodları açmağa çalışıb və bir sözlə Azərbaycanın Umberto Ekosu olub.

“İdeal” romanı iki paralel zaman müstəvisində irəliləyir,— müasir dövr və qədim tarix. Adətən iki müstəvidə irəliləyən əsərlər oxucunu get-gələ salır, ona ilk səhifələrdən “Çətinliyə hazır ol!” mesajı verir.

Hadisələr əsas qəhrəman Səmədin  və onun ətrafındakı insanların axtarışları ilə başlayır. Səməd elə müəllifin özüdür desəm, yəqin ki, yanılmaram. Səməd gəncliyində ona doğma olan, lakin sonradan uzaqlaşdığı kəndinə — qədim köklərinə qayıdır. O, burada tarixin dərin qatlarını, Od Ər, yəni Azər sivilizasiyasının sirlərini və bəşəriyyətin unudulmuş əsl keçmişini araşdırmağa başlayır. Üstəlik də Səməd qoyub getdiyi sevgilisini əmisinin arvadı kimi görür. Onun kəndə qayıtması və bir-birinin dalıyca hadisələrin açılması qəhrəmanın daxili dünyasını möhkəm sarsıdır. Niyə əmisi özündən çox balaca olan bu qızı özünə arvad edib? Niyə ortada ikiüzlü və yaltaq əlavə obrazlar var və Səməddən əl çəkmirlər? Səməd yaşadıqlarının birinin təsirindən qurtarmamış digər əhvalatlar ona nəql edilir? Niyə kitabın ən maraqlı yerində itmiş, suya düşmüş böyük kitabxanadan danışılır? Verdiyim suallar bu əsərin yalnız bir səhifəsinə aiddir.

Digər tərəfdən, romanda Sultan Qiyasəddin, Nizami Gəncəvi, Nəsimi kimi tarixi dahilərin obrazları vasitəsilə mənəviyyat, haqq və ədalət axtarışı ön plana çıxır.  Roman bir şəxsin ətrafında dövr etsə də, əslində geniş tarixi dövrü əhatə edir. Müəllif bu daxili obrazları sadəcə tarixi şəxsiyyətlər kimi deyil, kainatın ali elminə — “Sarı sim” fəlsəfəsinə bələd olan elçilər kimi təqdim edir. Əsərin süjet xətti və qurluşu oxucunu bəzən çaşdırır, çünki bir nəfərin dialoqu səhifələrlə davam edir. Müəllif xırdalıqlara getdikcə gedir, araşdırmaqdan yorulmur. Onun təbiətə bağlılığı, tez-tez təbiəti, adı az qala unudulmuş ot bitkilərini romanında istifadə etməsi bizə kəndi xatırladır. Bu baxımdan “İdeal” həm də doğma romandır, əzizdir, atamız-anamız, doğulduğumuz ev kimidir. Əsər o qədər millidir ki, adam adət-ənənələrini unutduğu üçün utanır. Axı bunlar, yəni “müəllifin söylədikləri mənim uşaqlıq illərimdə rastlaşdıqlarım idi” deyib, kövrəlməmək mümkün deyil.

“İdeal” əsərində toxunulan əsas mövzular adi deyil, bir balaca mətnə sığışan mövzu da deyil. Çünki, əsərin  fəlsəfi məzmunu İsa Muğannanın yaradıcılığının kosmik fəlsəfi manifestidir.

 Yazıçıya görə, kainatda hər şey vahid bir mərkəzlə — kosmik şüurla bağlıdır. “Sarı sim” insandakı o ilahi rabitə kanalıdır. İnsan bu simi qıranda öz mənliyini itirir, materializmə qul olur və cılızlaşır. “Çılızlaşan insanın xilası mümkündürmü?” sualını isə müəllif oxucunun ixtiyarına buraxır. İlahi rabitə kanalı hamıda var, onun qırılması prosessini adamların çoxu yaşayır, onu bərpa etməyi isə az adam istəyir. Müəllif yuxarıdakı bu fikirləri güclü mesaj olaraq bizə ötürür. Kitabı oxuyanda bir fikri də dərk etdim,- sarı simin qırılması hər zaman bizimlə bağlı olmur. Onun qırılması səbəbi bilinməyən nəsnələrlə də bağlı ola bilər, başqa adamların həyatımıza müdaxiləsi ilə də. Müəllif həyatda olsaydı, görəsən mənim bu fikrimlə onun razılaşıb-razılaşmayacağı düşüncəsi kitab boyu məni məşğul etdi.

 Od Ər və Azər mədəniyyəti məsələsinə gəldikdə isə İsa Muğanna bu romanda cəsarətli bir iddia irəli sürür. O yer üzündə ilk sivilizasiyanın  məhz bu torpaqlarda qurulduğunu deyir. İlk sivilizasiyanın saf dilə, elmə və mənəviyyata malik olan “Od Ərlər”lərə məxsus olduğunu deyir. O sonradan  bəşəriyyətin saxtalaşdırılmış tarix və dinlərlə parçalandığını söyləyir. Həm də elə israrla, hər dəfə özüməxsus əsaslarla söyləyir ki, adamın həmin dəqiqə inanmağı gəlir. Bu kitabı oxuyanda müəllifin üzünün ifadəsi tez-tez gözümün önünə gəlirdi; araşdırmaq həvəsi simasına yazılmış, səbirsiz, sanki bütün bildiklərini təngənəfəs bizı çatdlrmaq istəyində olan adam… Dediyini deyən, bildiyindən əl çəkməyən, fikirlərini təkidlə sübut etməyə çalışan İsa Muğannanın enerjili xarakteri onu özünün dediyi kimi, kosmik şüur və ilahi rabitə kanalının ən uğurlu nümunəsidir.

  Romanda mütləq şərlə mütləq xeyirin davası gedir. Yazıçı haqq-ədalət və ideal insan axtarır. Müəllif göstərir ki, insanın ən böyük missiyası öz daxilindəki “İdeal”ı — ilahi təmizliyi tapmaq və onu cəmiyyətin amansız, saxta qanunlarından qorumaqdır.

“İdeal”ı oxumaq hər oxucu üçün asan deyil. Müəllif əsərdə özünün yaratdığı xüsusi etimoloji təhlillərdən, qədim sözlərin “əsl” köklərindən (məsələn: Ba-Qu, Ey-Sub, Od-Ər) istifadə edir. O, sözlərin səs düzümündə gizlənən kosmik enerjini üzə çıxarmağa çalışır. Bu baxımdan “İdeal” fərqli üslub xəttiylə seçilir. Birnəfəsə oxunan kitablar siyahısına aid olmayan bu əsəri mütləq qeydlər apararaq oxumaq lazım gəlir. İnformasiya bolluğu adamın fikrini yayındırır.

Eyni zamanda, əsərdəki dramatik gərginlik, mistik atmosfer və kəskin fəlsəfə oxucunu daim sual verməyə məcbur edir: Biz kimik? Haradan gəlmişik? Və tariximiz bizə niyə səhv anladılıb? Bu suallar əsəri oxuyub bitirdikdən sonra da, adamı uzun müddət düşündürür.

Ezoterik olan bu əsər həm də fəlsəfi sənəddir. Dilin köklərini araşdıran müəllif yalnız onun özünə xas mifiloji-fəlsəfi sistem yaradıb. Buna görə də bu kitab, həm sadə oxucu, həm də alim üçün eyni dərəcədə maraqlıdır və əhəmiyyətlidir. Sistemin mərkəzində iki vacib termin durur. Bunlardan biri “Sarı sim”, digəri isə “Saf ağ” dır.

Bu anlayışlar romanda sadəcə bədii metaforalar deyildir. Onlar həm də kainatın idarə olunma qanunlarını, insanın ilahi mənşəyini və bəşəriyyətin unudulmuş kosmik rabitəsini ifadə edən fəlsəfi sütunlardır.

Azərbaycan dilində “sarı simə toxunmaq” frazeoloji ifadəsi insanın ən həssas, incə duyğularını oyatmaq mənasına gəlir.  Biz bu ifadəni gözəl musiqini dinləyəndə, təsirli söz eşidəndə, qeyri-adi sənət əsəriylə rastaşanda istifadə edirik. İsa Muğanna bu xalq ifadəsinə söykənərək, onu makro-kosmik bir fəlsəfəyə çevirir. Ümumiyyətlə müəllifin yaradıcılığında və xüsusiylə bu kitabında hər şey köklərimizlə, xalqın qədimliyi ilə bağlıdır. Muğannanın əsərlərində böyük sevgi gizlənib və vaxtaşırı olaraq üzə çıxır. Bu, bir insana olan sevgidən daha üstündür. Onun sevgisi xalqına ünvanlanıb, mənşəyimizə, köklərimizə istiqamətlənib. Bu sevginin nəticəsində İsa Muğanna milli-genetik bağlarımıza bizi qayıtmağa sövq edir. Bunu ən böyük güclə,— ədəbiyyatla edir və bacarır.

Romandakı  “Sarı sim” kainatın ali şüuru ilə əlaqələndirilir. Ali şüuru yazıçı Ey-Sub— baş planet adlandırır.  İnsan  ruhu arasında birbaşa əlaqə yaradan görünməz, ilahi bir rabitə kanalından bəhs edir və buna güclü surətdə inanır. O kainatdan yer üzünə gələn saflıqlara güvənir. Həmin saf, təmiz, dürüst dalğalar həqiqət və elm enerjisidir. Müəllifə görə insanın ilk yaradılışında kosmik rabitə açıq idi. Oxucu olaraq yadıma peyğəmbərlərin Allahla söhbəti, Allahdan onlara gələn işarələr yadıma düşür. “Sarı sim” mövcud olduğu üçün insanlar yalan danışa bilmirdilər, günahlardan qorxurdular, xəyanət edə bilmirdilər, bir sözlə əxlaqi-mənəvi dəyərlərə sadiq idilər.

Müəllif simin qırılmasını da uzah edir. “İdeal” əsərinin əsas dramı məhz bu telin qırılması üzərində qurulub. İnsanlar materializmə, saxta ideologiyalara, yalana və nəfsə əsir olduqca daxillərindəki “Sarı sim” paslanır və qırılır. Bu sim qırıldıqdan sonra insan kosmik şüurdan qopur, tənhalaşır, cılızlaşır və yer üzündə müharibələr, qətllər törətməyə başlayır. Bununla da kifayətlənməyib, yaxınlarına pisliklər edirlər, tamahları yüksək həddə çatır. İşin ən pis tərəfi isə özlərinin real durumunu dərk etməmələridir.

Əgər “Sarı sim” rabitə vasitəsidirsə, bu rabitə xətti ilə ötürülən mütləq işıq, ilahi enerji və təmiz elm “Saf Ağ” adlanır. Müəllif bunu mütləq həqiqətlə və ilahi elmlə əlaqələndirir.

 “Saf Ağ” bəşəriyyətin ilkin, təhrif olunmamış, təmiz və günahsız dövrünü simvolizə edir. O, kainatın ilkin maddəsi, işığı və mütləq xeyiridir. Bu anlayış həm də qədim Zərdüştlükdəki nur, işıq fəlsəfəsi ilə və İslam təsəvvüfündəki “Nuri-Məhəmmədi”, yəni ilahi nur  konsepsiyası ilə səsləşir. Bilmirəm, əsərin məhz bu hissəsi barədə geniş araşdırma edən olubmu? Həqiqətən də, əsl ədəbi işin, dini-elmi monoqrafiyanın mövzusudur.

 İsa Muğannanın dil nəzəriyyəsinə görə, ilkin sivilizasiya olan Od Ər, yəni Azər insanları “Saf Ağ” elminə sahib idilər və onların danışdığı dil səslərin mütləq həqiqətini əks etdirirdi. Səslərin mütləq həqiqəti deyərkən, müəllif nəyi nəzərdə tuturdu? Bu sualın cavabını uzun müddət düşünmüşdüm və indi də düşünürəm.

Romanda göstərilir ki, sonradan yer üzünə hakim olan şər qüvvələr bu “Saf Ağ” elmini gizlətmiş, bəşəriyyəti qaranlığa qərq etmək üçün tarixi və dinləri saxtalaşdırmışlar.

 “Saf Ağ” romanda mütləq şərin, yalanın, xəyanətin və mənəvi korluğun simvolu olan “Qara” qüvvələrlə əbədi bir savaşdadır. İnsanın məqsədi daxilindəki o saf, ağ işığı qorumaq və qaranlığa təslim olmamaqdır.

Ədəbiyyatda təkcə yazmaqla kifayətlənməyənlər, ədalətsizliyə qarşı səsini çıxaranlar, fəlsəfi fikir tarixinin işıqlı simaları, bir sözlə öz canlarından keçərək, bəşəriyyətin inkişafına xidmət edənlər “Saf ağ” çılardır.

İsa Muğanna bu əsərində demək istəyib ki, insan sadəcə bioloji varlıq, ət və sümük yığını deyil. O, kosmik bir layihədir. Əgər insan yer üzündəki saxta iddialardan, maddiyyat həvəsindən təmizlənib öz kökünə qayıda bilsə, daxilindəki o “Sarı sim” yenidən titrəyəcək və o, yenidən “Saf Ağ” nuruna qərq olaraq öz ideal, yəni kamil  səviyyəsinə ucalacaqdır.

İ. Muğannanın bu əsəri birdəfə oxunan əsərlərə də aid deyil. Əsərin hər səhifəsindəki fikirlər barədə uzun mətn yazmaq olar. Yazıçının şirin bədii təhkiyəsi, xüsusiylə dialoqlarda üzə çıxan bu bacarığı onu dünya ədəbiyyatının şah əsərləriylə eyni səviyyəyə qoyur. Təkcə bu xüsusiyyətimi? Təbii ki, yox!

Əslində bu yazı lap çoxdan yazılmalıydı. Ancaq müəyən səbəblərdən alınmırdı. Son bir ayda dəfələrlə kompüterin qabağında oturub yazmaq istəsəm də, heç cürə özümü bu yazıya kökləyə bilmirdim. Ona görə yox ki, yazmağa söz tapmırdım, əksinə, ona görə ki, mənim (təkcə mənimmi?!) qəlbimdə həmişə özəl yeri olan bu gözəl insan haqqında söz deməyin məsuliyyətini bilir və nədən başlamaqda çətinlik çəkirdim.

Mart ayının ilk həftəsində ənənəvi olaraq evdə və işdə adətən söhbətin daha çox 8 Mart Beynəlxalq qadınlar günündən və bu bayrama hazırlıqdan getməsi isə bu yazını yazmaq üçün bir növ stimul oldu. Axı, bu günlərdə hər kəs ona doğma olan qadını – anasını, bacısını, ömür-gün yoldaşını, müəlliməsini – bir sözlə, həyatında önəmli yer tutan qadını necə təbrik edəcəyini düşünür.

Övladı orta məktəbdə oxuyan valideynlərdən “yenə 8 Mart” gəldi kimi giley-güzar eşitmək isə məni təxminən 40-45 il öncəyə apardı. Onda da bu bayram qeyd olunurdu. Biz də öz müəllimələrimizi təbrik edirdik. Amma necə?! Valideynlərimizə heç bir problem yaşatmadan və müəllimələrimizin də bizdən belə bir tələbi və istəyi olmadan. Gedib təbiətin qoynundan bir dəstə nərgiz, bənövşə gülü dərər və bir də ürək sözlərimizi yazdığımız açıqca ilə təbrik edərdik. Və bu bayram ərəfəsində yenə də istər məktəbdə şagird, istərsə də tələbə ikən və sonrakı illərdə hər il böyük məhəbbətlə təbrik etdiyim, dünyasını dəyişəndən sonra isə hər zaman minnətdarlıqla xatırlayıb ruhuna dualar oxuduğum Tamara müəlliməni xatırladım. 8 mart bayramında kəndimizdə ən çox təbrik alan, poçt vasitəsi ilə də uzaq-uzaq şəhərlərdən ünvanına ən çox təbrik məktubu gələn məhz Tamara müəllimə olardı.

O Tamara müəllimə ki, ömrünün 50 ilini Darvaz orta məktəbində gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə həsr edib, gürcü dilini tədris edib, bizlərə gürcü ədəbiyyatının klassiklərini, gürcü ədəbiyyatının şedevr əsərlərini tanıdıb, sevdirib.

…Tamara Makarovna Mosidze 1919-cu ildə Gürcüstanın paytaxtı Tiflisdə anadan olub. Orta məktəbi bitirdikdən sonra universitetə daxil olub. Amma o zaman ikinci dünya müharibəsinin qızğın dövrü idi və əli silah tutan hər kəsi cəbhəyə göndərirdilər. Eləcə də ali təhsilli qızları da müəyyən müddət kurs keçdikdən sonra tibb işçisi kimi cəbhəyə aparırdılar. Tiflisdə də şaiyə gəzirdi ki, universitetdə oxuyan qızları da cəbhəyə göndərəcəklər. Bu səbəbdən də, yəni cəbhəyə getməmək üçün Tamara xanım universitetdə təhsilini yarımçıq qoymalı olur. Amma ali təhsil almaq fikrindən tamamilə əl çəkmir. Az müddət sonra Tiflisdəki o zamankı A.S.Puşkin adına Dövlət Pedaqoji İnstitutuna daxil olur. 1946-cı ildə institutu bitirəndə onu təyinatla Bolnisi rayonundakı Darvaz orta məktəbinə göndərirlər və o, burada gürcü dili müəllimi kimi pedaqoji fəaliyyətə başlayır. Bu o vaxt idi ki, ikinci dünya müharibəsi təzəcə qurtarmışdı və ölkənin hər yerində olduğu kimi, Darvazdan da müharibəyə gedib Qələbə gününədək sağ qalanlar artıq doğma yurda qayıdırdılar. Döyüşən ordu sıralarında şərəfli bir yol keçən Əbdürrəhman Nəbiyev də cəbhədən sinəsi ordenli-medallı qayıtmışdı və Darvaz orta məktəbində müəllim işləyirdi.

Gənc və yaraşıqlı Tamara xanım Əbdürrəhman müəllimin diqqətini çəkir və onlar bir-birlərinə könül verərək ailə qururlar. Darvazın şair oğlu, tanınmış ziyalı Əlləz Novruz demiş, Tamara xanım öz sevgisi, məhəbbəti naminə Tiflisi dağ kəndinə dəyişib. Burada həyatın sınaqlarıyla üzləşib, çətinliyə dözməyi də öyrəşib. Qohumdan, qonşudan dala qalmayıb. Eldə-obada hörmət qazanıb, rayonda bacarıqlı müəllim kimi tanınıb:

Doğma Vətən bilib Darvaz elini,

Şan-şöhrət qazanıb, adı ucalıb.

Onların bu evlilikdən dörd qız övladları dünyaya gəlib. Dördünə də ali təhsil veriblər. Ailənin böyük qızı Gülnarə xanım hazırda Ukraynanın Donetsk şəhərində yaşayır. Onun ömür-gün yoldaşı Fərman Gülməmmədov Ukraynanın Əməkdar elm xadimi, tibb elmləri doktoru, professordur. Oğlu Polad da tibb üzrə professordur, kafedra müdiridir, qızları Leyla və Mədinə də həkimdirlər. Ümumiyyətlə isə, Tamara xanımın on nəvəsindən beşi həkimdir. Ailənin digər üç qızı hazırda Bakıda yaşayır.

Tamara müəllimədən, onun eldə-obada adı həmişə hörmətlə çəkilən nümunəvi ailəsindən və ləyaqtəli övladlarından danışıb da, həyat yoldaşı, Borçalıda bir el ağsaqqalı kimi böyük hörmət və nüfuz sahibi olmuş Əbdürrəhman müəllimdən söhbət açmamaq insafsızlıq olar. Bəlkə də, Tamara müəllimənin özünün heç bir xidməti olmasaydı belə, təkcə Ədürəhman müəllimə görə də kənddə hamı ona hörmət edərdi. Çünki Əbdürrəhman müəllim dəyərli bir ziyalı və ləyaqətli eloğlu olmaqla yanaşı, həm də kəndin məclislərinin yaraşığı idi. Hamı istəyərdi ki, oğlunun xeyir işində məclisi məhz Əbdürrəhman müəllim idarə eləsin, ilk xeyir-duanı o versin. Vaxtilə onun təmənnasız idarə etdiyi belə məclisləri kənddə orta və yaşlı nəslin nümayəndələri bu gün də minnətdarlıqla xatırlayırlar.

Ancaq Tamara müəllimə bu hörməti, bu məhəbbəti özü qazandı. Gəlin gəldiyi nəsildə, eldə-obada həm də bir ağzı xeyir-dualı ağbirçək kimi tanındı. Elə-obaya o qədər qaynayıb qarışmışdı ki, heç kəs onun milliyətcə gürcü olduğunun fərqində belə deyildi. Məktəbdə bacarıqlı müəllim, evdə mehriban ana, məhəllədə mehriban qonşu və bütün kənd qadınlarının ürək qızdırıb dərdini bölüşdüyü bir həssas qadın və ruh adamıydı. Və yenə də şair qardaşım Əlləz Novruzun bu gözəl və unudulmaz insana həsr etdiyi şeirdən sitat gətirmək istəyirəm:

O təkcə dörd əziz balanın deyil,

Böyük bir obanın anası oldu.

O, kəndin ictimai həyatında da fəal idi. Dəfələrlə kənd və rayon sovetinin deputatı seçilmişdi.

Sözün yaxşı mənasında qibtəolunacaq bir el-oba sevgisi qazanmışdı Tamara müəllimə. O qədər səmimi, o qədər mehriban idi ki, bunu sözlə ifadə etməkdə çətinlik çəkirəm. Onun bu səmimiyyəti, bu mehribanlığı, istiqanlılığı və şirin danışığı bu gün övladlarında özünü göstərməkdədir. Hərdən qızları Gülnarə xanım və Nata xanımla telefon danışığımız mənə o şirinliyi, o səmimiyyəti xatırladır və elə bilirəm Tamara müəllimənin özüylə danışıram.

Başqa millətdən olub da gəlib sənə yad olan bir kənddə işləmək, ailə qurub ev-eşik sahibi olmaq və ən əsası, hər zaman sözü eşidilən, xeyir-duasına ehtiyac duyulan bir ağbirçək mərtəbəsinə ucalaraq xalqın sevgisini, el-obanın məhəbbətini qazanmq asan iş deyil. Bunu ancaq Tamara xanım kimi sadə və təvazökar, eyni zamanda müdrik bir qadın qazana bilərdi. Qazandığı bu hörmətin nəticəsidir ki, bu gün Darvazda və ətraf kəndlərdə vaxtilə şagirdi olmuş hər kəs onu minnətdarlıqla xatırlayır, yenə də Əlləz Novruzun təbirincə desək, ondan söz düşəndə hər kəs böyük məhəbbətlə “xətri mənim üçün dünyalar qədər əzizdir” deyir, özünə anatək doğma sanır və istər-istəməz ürəyindən bir nostalji hiss keçir:

Məktəbə gedəydim yenə hər səhər,

Sevimli şagirdi olaydım yenə.

2005-ci il iyulun 17-də dünyasını dəyişən Tamara Mosidzenin – mənim unudulmaz müəllimimin bu il anadan olmasının 100 ili tamam olur. Və mən hər il olduğu kimi, bu 8 martda da yenə onu xatırladım. Kaş sağ olaydı, yenə də onilliklər öncə olduğu kimi, sadəcə bir açıqca və bir dəstə bənövşə ilə ziyarətinə gedə biləydim, deyə düşündüm. Ruhuna dualar oxudum.

Elə bu yazını da 8 Mart Beynəlxalq qadınlar günü hədiyyəsi və anadan olmasının 100 illik yubileyinə təbrik kimi onun ruhuna bağışlayıram.

Musa NƏBİOĞLU

Əməkdar Mədəniyyət İşçisi

Mənbə: http://www.darvaz.com/

Fərman Borçalı zəng edib dedi ki, əmin Mədəd müəllimin xatirəsinə həsr olunmuş kitab hazırlayırıq, onun haqqında xatirə yazmalarını nəzərdə tutduğumuz adamların siyahısında sənin də adın var, 15-20 cümləlik bir yazı yazıb göndər.

Təbii ki, dünyasını dəyişmiş hər kəsin xatirəsi doğmaları və yaxınları üçün əzizdir, unudulmazdır. Üstəlik, həmin adam cəmiyyətdə özünəməxsus mövqeyi ilə seçilən bir elm adamı, ziyalı və ağsaqqaldırsa, deməli, onun xatirəsi yaxınları və doğmaları ilə yanaşı, həm də bütövlükdə cəmiyyət üçün əzizdir. Əlbəttə, öncə Fərman müəllimə bu xeyirxah işində uğurlar arzulayıb, minnətdarlığımı bildirdim, eyni zamanda dəqiqləşdirmək üçün soruşdum ki, maksimum 20 cümlə olsun? Ondan təsdiqləyici cavab alandan sonra yazının həcmi ilə bağlı belə ciddi reqlament qoymasından nəinki incimədim, hətta ürəyimdə alqışladım və bunu onun işə məsuliyyəti kimi qəbul etdim.
Doğması barəsində xatirə yazmaq, onun haqqında artıq keçmiş zamanda danışmaq hamı üçün çətindir. Əslində, xatirə yazmaq bir az özün-özünü ovundurmaq, heç olmasa, bununla təsəlli tapmaqdır. Ancaq sənə çox əziz birisinin yerini isə nəinki 15-20 cümləlik, heç bir kitablıq xatirə də doldura bilməz. Belə insanlar haqda xatirələr kağızda yazılmaz, ürəklərdə yaşadılar. Ürək isə kitab deyil ki, hər kəs onu oxuya bilsin, daha doğrusu, hər kəsə açıb göstərə biləsən. Və belə xatirələr sadəcə kiminsə sifarişi ilə, yaxud da ildönümlərində yada düşmür, o, bir ömür səninlə olur: sən özün xatirəyə dönənə kimi!

Mədəd müəllim görkəmli alim və ictimai xadim kimi həm Gürcüstanda, həm də Azərbaycanda məşhur olub. Azərbaycan dilçilik elmində orijinal tədqiqatları ilə seçilən, özünəməxsus yeri olan, əsərləri bütövlükdə Türk dünyasında yayılan bir alim kimi tanınıb. Borçalılar isə onu həm bir alim, həm də dəyrəli bir eloğlu, müdrik ağsaqqal kimi sevib. Bu sevginin, bu rəğbətin mayasında böyüyüb boya-başa çatdığı Darvaz kəndindən və mənsub olduğu kökdən gələn halallıq və əsil-nəcabətlə yanaşı, həm də uzun illər bu bölgədəki elmi-pedaqoji və ictimai fəaliyyəti durur.

Mədəd müəllim bir ziyalı kimi şərəfli ömür yaşayıb, özündən sonra təkcə şirin xatirələr yox, həm də zəngin elmi irs miras qoyub.
Bütün bunlarla yanaşı, Mədəd müəllim nəslimizin-kökümüzün ağsaqqalı, üzağlığı və dilimizin uzunluğu, qürur və öyüd-nəsihət yerimiz, gənclərin yolgöstərəni olub həmişə və yaddaşlarda yaşayan dəyərli tövsiyələri ilə hələ uzun müddət bu missiyanı daşıyacaq. Onunla bağlı gündən-günə daha da şirinləşən xatirələrimi kağıza köçürməkdə isə qələm də acizdir. Axı, ürəklə yazılanı, ürəkdə yazılanı kağıza köçürmək çox çətindir və hərdən mənə elə gəlir ki, bu xatirələri elə ürəkdə yaşatmaq daha yaxşıdır, kağıza köçürsəm, bəlkə də, dadına-duzuna xələl gətirmiş olaram.

Hazırlanan kitabın Mədəd müəllimin adına layiq olması arzusu ilə Fərman Borçalıya bu xeyirxah işinə görə minnətdarlığımı bildirir və reqlamentə uyğun olaraq burda bir ömürlük xatirənin iyirminci cümləsinin nöqtəsini qoyuram…

Musa NƏBİOĞLU

Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin katibi,

Əməkdar mədəniyyət işçisi

Mənbə: https://zim.az/

Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, “Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzetinin və “Ali Ziya” ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının təsisçisi və baş redaktoru

Xalq yazıçısı, Azərbaycan Dillər Universitetinin (ADU) rektoru Kamal Abdullanın bu sözü içimdə bir acı gülüş doğurdu;

Kamal Abdulla kimi ictimai nüfuzu, elmi statusu və rəhbər mövqeyi olan bir şəxsin qadının rolunu yalnız “ev və ailə” çərçivəsində təqdim etməsi, xüsusilə işləyən, oxuyan, öz ayağı üstündə duran qadınların əməyini kiçiltmək kimi bir fikri necə doğru ola bilər?

Görəsən Kamal müəllim bu fikri deyəndə həyat yoldaşı Gövhər xanımı fikirləşdimi? Bu barədə heç nə demirəm.

Amma fikirləşdimi ki, bu cür fikirlər qadının seçim azadlığını ikinci plana atır və sanki onun cəmiyyətə verə biləcəyi dəyəri yalnız evlə məhdudlaşdırır. Halbuki bu gün Azərbaycan qadınları elm, təhsil, tibb, ədəbiyyat, incəsənət və dövlət idarəçiliyində böyük rol oynayırlar.

Eyni zamanda, evdar qadının əməyini də kiçiltmək olmaz. Problem “evdə qalmaq”da deyil, bunu bütün qadınlar üçün ideal və ya doğru yol kimi təqdim etməkdədir. Çünki hər qadının həyatı, arzusu və seçimi fərqlidir. Məncə, problem ondadır ki, “qadının yeri yalnız evdir” düşüncəsi qadının seçim haqqını məhdudlaşdırır və hüququnu pozur.

Bir qadın istəyirsə, övladına və ailəsinə tam zaman ayırıb evdə qala bilər — bu da hörmətə layiq seçimdir. Amma qadın işləmək, elm, sənət, idarəçilik, siyasət və ya başqa sahədə özünü təsdiqləmək istəyirsə, bunun da qarşısına “əslində evdə otursan daha yaxşıdır” kimi fikir qoymaq absurddur. Çünki bu, artıq şəxsi seçimdən çıxıb ümumi norma kimi təqdim olunur.

Rəhmətlik neft maqnatı Tağıyev təhsilsiz olsa da ilk qızlar gimnaziyasını açdı, millətinin, xalqının qızları oxuyub savadlansın deyə….

Bir kişi oxuyub savadlı olarsa bir ailəni saxlaya bilər, bir qadın oxuyub savadlı olarsa, savadlı bir nəsil yetişər.

Qadınlarımız tarix boyu istər əmək, istər hərb meydanlarında kişilərlə çiyin – çiyinə olublar. Bəşər övladının qaynaq mənbəyi olan bu zərif varlıqlar neçə neçə dahilərin ilham mənbəyi, ömür yarağı olublar. Savadıyla, bacarığı ilə.

Tomris, Sara Xatun, Həmidə xanım Cavanşir kimi qadınlar həm ailə sahibi olublar, həm də cəmiyyətə böyük təsir göstəriblər. Bu gün də elm, təhsil, tibb və digər sahələrdə çalışan minlərlə qadın həm ailəsinə, həm də cəmiyyətə fayda verir.

Bəzi insanlar Kamal Abdullanın sözünü “şəxsi ailə modeli” kimi yox, “qadının əsas missiyası ailədir” düşüncəsi kimi müdafiə edirlər. Amma ictimai nüfuzu olan qadın kimi şəxsən mən qınağa çəkirəm. Məncə əsas məsələ budur: qadının həyat yolunu qadının özü seçməsi. Məcburiyyət də yanlışdı, qadağa da.

Kamal müəllim unutmasın ki, qadının dəyəri təkcə divarlar arasında deyil, qadının yeri həyatın hər yeridir.

Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, “Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzetinin və “Ali Ziya” ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının təsisçisi və baş redaktoru

Kasıbın ağrısını anlamadan, danışmaq asandır…
Neçə gündür sosial şəbəkələrdə deputat Günay Ağamalı və tanınmış teleaparıcı Mir Şahinin onu dəstəkləməsi insanların haqlı narazılığına səbəb olub. Bu da tam başadüşüləndir. Çünki söhbət sadəcə “uşaq pulu”ndan yox, ölkədə ailələrin sosial yükündən, valideynlərin dolanışıq savaşından və dövlətin vətəndaşa münasibətindən gedir. “Uşaq pulu verilsə insanlarda tənbəllik yaranar” fikri cəmiyyətin böyük hissəsinə həm sərt, həm də reallıqdan uzaq görünür. Üstəlik bu fikrin ictimai nüfuzu olan insanlar tərəfindən müdafiə olunması narazılığı daha da artırdı.
Əvvəla, uşaq pulu sosial yardım deyil, sosial dəstək mexanizmidir. Dünyanın bir çox inkişaf etmiş ölkələrində uşağa görə dövlət dəstəyi var. Heç kim demir ki, Almaniyada, Norveçdə, Türkiyədə və ya başqa ölkələrdə insanlar uşaq puluna görə işləməyi dayandırıb. Əksinə, dövlət anlayır ki, uşaq böyütmək təkcə ailənin yox, gələcəyin yükünü daşımaqdır. Bu gün doğulan uşaq sabah həmin ölkənin müəllimi, həkimi, əsgəri, mühəndisi olacaq.
Azərbaycanda isə reallıq tamam başqadır. Bir çox ailə kirayə, kredit, məktəb xərcləri, dərman və gündəlik yaşayış arasında əzilir. Bazarda qiymətlər hər gün artır, amma insanların qazancı eyni sürətlə artmır. Belə vəziyyətdə “uşaq pulu insanı tənbəlləşdirər” demək kasıb ailələrin yaşadığı çətinliyi görməmək kimi qəbul olunur. Çünki aylıq veriləcək müəyyən məbləğ heç bir ailəni “varlı” etmir. Sadəcə uşağın südünə, geyiminə, məktəb ehtiyacına bir az nəfəs olur.
Xalqın dərdini dinləyin, yoxsulluğu günahlandırmayın!!!
Burada başqa bir məqam da var. İnsanları tənbəlləşdirən yardım yox, ümidsizlikdir. Əgər bir insan işləyib dolana bilmirsə, illərlə zəhmət çəkib yenə də kasıb qalırsa, əsas problem budur. Uşaq pulu alan valideynin böyük əksəriyyəti yenə işləyəcək, yenə həyat mübarizəsi aparacaq. Çünki heç kim cüzi sosial yardımla rahat həyat qura bilməz.
Bir uşağın südünü tənbəllik saymayın!
“Xalq nə yardım dilənir, nə də tənbəldir — Sadəcə yaşamaq İstəyir!”
Mir Şahinin bu fikri dəstəkləməsi insanlarda daha çox məyusluq yaratdı. Çünki ictimaiyyət media adamlarından bir az daha həssas, xalqın sosial ağrılarını anlayan münasibət gözləyir. İnsanlar hesab edir ki, cəmiyyətin ən ağır iqtisadi yükünü çəkən təbəqəyə yuxarıdan baxmaq yox, onları anlamaq lazımdır.
UNUTMAYIN!
Uşaq böyütmək cinayət deyil!
Kasbın ağrısını anlamadan danışmaq asandır…
Əslində bu müzakirə bir həqiqəti ortaya çıxardı: cəmiyyət artıq sosial ədalət mövzusunda çox həssasdır. İnsanlar lüks həyatlar fonunda öz çətinliklərinin kiçildilməsini qəbul etmirlər. Onlar anlayış, real həll və dəstək gözləyirlər — ittiham yox.
Bir uşağın ehtiyacını qarşılamağa çalışan valideyni “tənbəl” kimi göstərmək yox, onun yükünü azaltmaq daha vicdanlı və daha dövlətçi yanaşması olardı..
Bir ölkənin gələcəyi uşaqlardan başlayır!
Sosial dəstəyə tənbəllik demək vicdansızlıqdır!!!!

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Şahanə Müşfiqin Həyat Şəmi yaradıcılığı barədə essesi təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

ŞAHANƏ MÜŞFİQ

HƏYAT ŞƏMİNİN POEZİYA DÜNYASI

Müasir Azərbaycan poeziyası bu gün yalnız forma və texnika axtarışları ilə deyil, daha çox insanın daxili aləminə yönəlmiş poetik düşüncə ilə səciyyələnir. Zamanın sürətlənməsi, insan münasibətlərinin mexanikləşməsi, sözün gündəlik danışıqda dəyər itirməsi fonunda poeziya getdikcə daha səssiz, daha içə dönük bir mahiyyət qazanır. Sanki bunca xaosun, qaçaqaçın içərisində poeziya tənhalaşır, kimsəsizləşir.

Bu kontekstdə tanınmış şair Həyat Şəminin poeziyası xüsusi diqqət çəkir. O, sözün səsini qaldırmır, əksinə, onu sükuta yaxınlaşdırır. Duyğularını hayqırmaq ehtiyacı duymur, onu vərəqlərin qulağına pıçıldayır. Məhz bu sükutun içindəki səssiz pıçıltılarda insanın ən dərin, ən kövrək duyğuları üzə çıxır.

Həyat Şəmi poeziyada iddia ilə deyil, hisslərlə, duyğularla mövcuddur. Onun şeirləri özünü sübut etməyə çalışmır, oxucunu heyrətləndirməyi qarşısına məqsəd qoymur. Bu poeziya oxucuya bir şey anlatmaqdan daha çox, onunla eyni vəziyyətdə dayanmağı, ona özünü, öz iç dünyasını göstərməyi üstün tutur. Şair oxucunun qarşısında müəllim kimi yox, yol yoldaşı, könül sirdaşı kimi görünür. Bu isə müasir oxucu üçün olduqca önəmlidir.

Bu mənada Həyat Şəminin bu yaxınlarda işıq üzü görən “İstanbul saatı ilə” kitabı xüsusi önəm daşıyır. Bu kitab şairin poetik dünyasında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi oxunur. Bu kitabda müəllif oxucunu yalnız coğrafi bir məkana deyil, zamanla ölçülən daxili bir yolçuluğa dəvət edir. “İstanbul saatı ilə” fərqli vaxt ölçülərinin, gecikmiş duyğuların, ötüb keçməyən xatirələrin poetik məkanına çevrilir. Burada zaman rəsmi saatlarla deyil, ürəyin ritmi ilə işləyir. Kitab Həyat Şəminin poeziyasında artıq formalaşmış sükut, yalnızlıq və daxili monoloq xəttini daha da dərinləşdirərək oxucunu sözlə zaman arasında qurulan incə, kövrək bir dialoqa daxil edir.

“İstanbul saatı ilə” kitabında toplanmış şeirlərin mərkəzində insan və onun varlıqla münasibəti dayanır. Həyat Şəmi insanı yalnız sosial mühitin bir parçası kimi deyil, Yaradana, dünyaya və öz daxilinə doğru yol alan bir varlıq kimi təqdim edir. Bu poeziyada insanın mövcudluğu sual altına alınır, həyatın mənası, taleyin ədaləti, zamanın insana münasibəti poetik düşüncənin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilir. Şair insanın həm kainat qarşısında kiçikliyini, həm də mənəvi məsuliyyətini eyni anda hiss etdirə bilir.

Bağçamıza qızılgül qələmi əkmişdim

Gecəgözlüdə…

Böyüyüb “ayrılıq” yazdı ömrümə:

Yurdumdan…

Anamdan…

Səndən…

İndi də özümdən ayrılıram.

Ayrılıram ki, Allaha yaxınlaşım.

      (“Mənim bir sualım var”)

Kitabdakı şeirlərdə mövcudluq anlayışı təkcə yaşamaq faktı kimi deyil, dərk prosesinin ağrılı və ziddiyyətli mərhələsi kimi təqdim olunur. Müharibə, ayrılıq, ədalətsizlik kimi mövzular burada konkret hadisələr fonunda deyil, insanın daxili sarsıntıları prizmasından ifadə edilir. Həyat Şəmi bu mövzulara publisistik sərtliklə deyil, fəlsəfi-poetik təmkinlə yanaşır.

Eşq və sevgi anlayışları kitabda romantik ideallaşdırma müstəvisindən çıxarılaraq daha çox daxili yolçuluğun tərkib hissəsi kimi təqdim edilir. Sevgi burada insanın özünü tanıma cəhdidir, bəzən kamilliyə aparan yol, bəzən də insanı öz sualları ilə tək buraxan bir haldır. Şair eşqi nəticə kimi yox, proses kimi göstərir və bu prosesdə insanın dəyişməsini, iç dünyasında baş verən təbəddülatları ön plana çəkir:

Ayrılıq məni dağlayar,

Gözlərim yosun bağlayar,

Anam yox, məni ağlaya,

Nə olar, gəl, ağla məni…

Qov, dağılsın qara bulud,

Ağlamağı unut, unut…

Yum gözünü, bir arzu tut,

Tut, bir də buraxma məni…

(“Qoxula məni”)

Kitab boyu müəllifin poetik düşüncəsində mədəni və mənəvi coğrafiya da xüsusi yer tutur. Füzuli–Bakı–İstanbul xətti, sadəcə, məkan ardıcıllığı deyil, düşüncə və ruh halının mərhələləridir. Füzuli klassik irsə, metafizik düşüncəyə işarə edirsə, Bakı müasir insanın gündəlik reallığını, İstanbul isə zaman, mədəniyyət və yaddaş qatlarının qovuşduğu poetik mərkəzi simvolizə edir. Bu üç məkan Həyat Şəminin poeziyasında bir-birini tamamlayan mənəvi koordinatlara çevrilir.

“İstanbul saatı ilə” toplusu oxucunu yalnız şeirlərlə deyil, hisslərlə qarşılayır. Burada empatiya və həssaslıq poetik mətnin əsas enerjisinə çevrilir. Oxucu bu şeirlərdə təkcə müəllifin duyğularını deyil, öz daxili səssizliyinin, susdurduğu sualların, ifadə edə bilmədiyi hisslərin poetik əksini görür. Bu mənada kitab oxucu ilə şair arasında gizli, amma güclü bir emosional körpü yaradır.

Yaxşılıq – insanın bu dünyada qoyub getdiyi əməli,

həm də özüylə apardığı yeganə xəzinədir…

(“Rəssam”)

Şairin yaradıcılığında diqqəti ilk cəlb edən cəhət səmimiyyətdir. Bu səmimiyyət emosional açılma deyil, daxili dürüstlükdür. Həyat Şəmi şeirdə rol oynamır, maska taxmır. O, olduğu kimi danışır və bu danışıq bəzən yorğun, bəzən kədərli, bəzən də sakit razılaşma halındadır. Onun poeziyasında süni nikbinlik yoxdur, amma ümidsizlik də hökm sürmür. Burada həyat olduğu kimidir.

Həyat Şəmi üçün poeziya hadisələrin təsviri deyil, ruh halının əksidir. Onun şeirlərində konkret süjetlərə nadir hallarda rast gəlinir. Əvəzində hisslərin axını, düşüncələrin parçalanması, daxili monoloqlar əsas yer tutur. Şair üçün bir anın içində baş verən psixoloji dəyişmə bütöv bir roman qədər əhəmiyyətlidir. Bu baxımdan onun poeziyası modern psixoloji lirikanın xüsusiyyətlərini daşıyır.

Zaman anlayışı Həyat Şəminin poeziyasında xətti deyil. Keçmiş, indi və gələcək tez-tez bir-birinə qarışır. Uşaqlıq xatirələri, itirilmiş sevgilər, gələcək qorxuları eyni misrada yanaşı dayana bilir. Zaman burada ölçü vahidi yox, hiss kateqoriyasıdır. Şair üçün keçmiş unudulmuş bir dövr deyil, hələ də davam edən daxili vəziyyətdir.

Bu poeziyada yalnızlıq xüsusi fəlsəfi məna daşıyır. Həyat Şəminin yalnızlığı romantik tənhalıqdan fərqlidir. Bu yalnızlıq insanın özünə qayıtmaq məcburiyyətidir. Şair yalnızlığı cəza kimi yox, dərk mərhələsi kimi təqdim edir. İnsan yalnız qalanda öz səsini eşidir və bəzən bu səs onu qorxudur, bəzən isə sakitləşdirir.

Həyat Şəminin şeirlərində yalnızlıq çox vaxt sükutla müşayiət olunur. Bu sükut boşluq deyil. Əksinə, mənayla doludur. Şair susur, amma bu susqunluq danışmaqdan daha çox şey deyir. Oxucu bu sükutu hiss edir və mətndə öz daxili səsini eşitməyə başlayır:

Hər şey Mənim əlimdə,

Ürəyim,

əfv fərmanım,

imzam,

qollarım…

Açın qollarımı!

Hər şey Sənin əlində,

Sorğu-sual,

Durğu və duyğu işarələri,

Son cümlə,

Nöqtən.

Ürəyimə ölümcül həmlən…

Son dəfə getmək istəyim,

Üzümə bağlı qapıların dəstəyi…

Açın qapıları!

Hər şey Onun əlində,

Qələm,

Yazı,

Olum və ölüm,

Açın gözlərinizi!

(“Mən, sən, o)

Qadın duyumu Həyat Şəmi poeziyasının ayrılmaz hissəsidir. Lakin bu duyum şüar xarakteri daşımır, feminist pafosla təqdim edilmir. Bu, gündəlik həyatın içində formalaşmış, yorulmuş, amma sınmamış qadın ruhunun poeziyasıdır. Şair qadın olmağı ideallaşdırmır, onu real vəziyyətdə göstərir.

Həyat Şəminin poeziyasının əsas xarakterik mövzularından biri, heç şübhəsiz, vətən mövzusudur. Burada vətənpərvərlik hayqırtı və şüar dili ilə deyil, daxildən gələn məsuliyyət və mənəvi bağlılıq hissi ilə ifadə olunur. Onun vətən mövzulu şeirlərində torpaq anlayışı yalnız coğrafi məkan deyil, yaddaş, ağrı və ümidin cəmləndiyi mənəvi varlıq kimi təqdim edilir. O, yurdunun azadlıq eşqini poetik dillə oxucusuna bir daha hiss etdirir:

Səni şəhidlər gətirdi,

anaların örpəyi –

yüz ildir ürəyimdə gəzdirdiyim,

dodaqlarımın and yeri

üçrəngli Bayrağım gətirdi.

Gətirdi

və mən yaxşı ki,

tanıdım səni, Azadlıq!

(“Azadlıq”)

Qarabağ mövzusu şairin poeziyasında tarixi faktların sadalanması ilə yox, insan talelərinin, itkilərin və sarsılmış xatirələrin poetik dili ilə yaşayır. Bu şeirlərdə vətən ağrısı təbliğat xarakteri daşımır, daha çox insanın içində susaraq böyüyən bir hiss kimi təqdim olunur:

Qarabağ-bağrımın qara ləkəsi,

Vətənin ən gözəl, dadlı tikəsi…

Doydur həsrətlini, doydur hər kəsi,

Qoy Vətən desin ki, sənsən xilaskar,

Salam, əsgər!

(“Salam, əsgər!”)

Şuşa və azadlıq mövzuları Həyat Şəminin şeirlərində xüsusi simvolik məna qazanır. Şuşa onun poeziyasında təkcə azad edilmiş şəhər deyil, milli ruhun, mədəni yaddaşın və mənəvi dirçəlişin rəmzidir. Azadlıq isə burada yalnız siyasi anlayış kimi yox, insanın daxili azadlığı, qorxulardan, susqunluqdan, unutqanlıqdan xilas olma halı kimi təqdim edilir. “Azadlıq”, “Əsgərə məktub”, “Qarabağ şəhidim”, “O fevral”, “Şuşa”, “Xarı bülbül”, “Şuşada vurulan vertolyot”, “Qurbanam”, “Şəhidim”, “Qarabağ” kimi şeirlərində şair bu mövzuları pafosdan uzaq, lakin yüksək emosional gərginliklə təqdim edərək vətənpərvərlik anlayışını insanın öz kökü, yaddaşı və mənəvi məsuliyyəti ilə üz-üzə qoyur.

Kəlmələrə tökəmmirəm

səni…

Sadəcə

gözümdən yaşlar tökülür

misra-misra,

yaşam-yaşam,

Şuşam!

(“Xarıbülbül”)

Şairin “Respublika Xatirə Kitabı”na həsr olunan, itkin və əsir düşmüş vətən övladlarındann bəhs etdiyi şeiri neçə-neçə gözü yolda qalan anaların, bacıların ağısı, qəlb yanğısıdır. O bu şeirdə təkcə şair deyil, millətinə qəlbi yanan bir el qızıdır, anadır, bacıdır, övladdır. Ölkəmizin, millətimizin tarixi keçmişini öz səhifələrində qürurla qoruyub saxlayan bir kitabın dəyərini Həyat Şəmi özünün poetik dili ilə şeirin batinində, ədəbiyyatın ruhunda hifz edir:

Qırmızı kitab unutmamışdı heç kimi-

qardaş, bacı, nənə, baba, əmi, dayı…

Hələ də yolunu gözləyirlər:

– Qayıt, bala, qayıt!

Hələ də yolunu gözləyirəm,

itkin düşmüş,

əsir, girov götürülmüş

Soydaşım,

yeni ünvanın mübarək!

“Ümid qapısı” kimi açdım kitabı,

açdım və saxladım…

Və…

“Vətən sağ olsun” deyib,

hər şeyi cızıq-cızıq

alın yazısına bağladım.

(“Xatirə kitabı”na)

Sevgi mövzusu Həyat Şəminin poeziyasında xüsusi, lakin klassik çərçivədən kənar şəkildə təqdim olunur. Bu sevgi çox vaxt itirilmişdir, gecikmişdir və ya yarımçıq qalmışdır. Şair üçün sevgi nəticə deyil, prosesdir. Bəzən sevgi xatirəyə çevrilir, bəzən də insanın içində qalan bir boşluq olur. Amma bu boşluq dağıdıcı yox, düşündürücüdür:

Həbs olunmuş bir sevgi var

dördkameralı qəlbimdə.

Hamısında o yatır…

Həyat Şəmi sevginin pafosundan qaçır. Sevgi burada daha çox səssiz razılaşma, taleylə barışma, içdən gələn qəbul halıdır. Bu isə müasir insanın emosional vəziyyətinə daha uyğundur:

Baxır hey arxanca gözüm,

Gözümdə mirvari düzüm,

Doğulmayan körpəmizin

adını sən qoy.

Bu qədərmiş… bitdi oyun,

Boğazımda sevgim düyün.

Ürəyinə öz sevdiyin

Qadını sən qoy.

Adını sən qoy…

(“Adını sən qoy”)

Şairin dili və üslubu onun poeziyasının əsas dayaqlarındandır. Həyat Şəmi sözlə ehtiyatla davranır. O, dili yormur, cümlələri şişirtmir. Metaforalar sadədir, lakin dəqiqdir. Bu sadəlik poeziyanı zəiflətmir, əksinə, gücləndirir. Çünki şair sözün emosional enerjisinə inanır.

Onun poetik dili gündəlik danışıqla ədəbi dil arasında incə tarazlıq yaradır. Bu, oxucunu mətndən uzaqlaşdırmır, əksinə, yaxınlaşdırır. Şeirlər oxucuya “çətin poeziya” hissi vermir, lakin düşüncə baxımından asan da deyil. Bu poeziya səbir tələb edir. Hətta şair gündəlik həyatımızda baş verən mühüm hadisələri, dilimizə yeni daxil olan və sürətlə ümumişlək sözə çevrilən kəlmələri belə öz poeziyasına asanlıqla daxil edə bilir. Bu mənada “İstanbul saatı ilə” kitabının “Pandemiya şeirləri” hissəsi xarakterikdir. Bu hissədə şair bir zamanlar bütün dünyanı, eləcə də Azərbaycanı və Türkiyəni öz ağuşuna almış pandemiya bəlasına incə göndərmələr edir, o günləri bir daha oxucuya xatırladır. “#EvdeQal”, “Karantində qal indi”, “Koronaviruslu Bakım” kimi şeirlərdə həmin dövrdə dilimizə daxil olan sözlər, şüarlar böyük ustalıqla şeir dilinə uyğunlaşdırılıb:

Yenə könlümə düşdün,

Varmı başqa yol indi?

Qəlbimin köşəsində

Karantində qal indi!

(“Karantində qal indi”)

Təbiət obrazları Həyat Şəminin poeziyasında simvolik məna daşıyır. Payız – tükənmişlikdir, gecə – daxili dialoqdur, yağış – təmizlənmə ehtiyacıdır, külək – dəyişiklik qorxusudur. Təbiət burada insanın psixoloji vəziyyətinin davamıdır. Şair təbiəti seyr etmir, onunla birgə yaşayır.

Həyat Şəminin poeziyasında tez-tez rast gəlinən bir xüsusiyyət də yarımçıqlıq effektidir. Şair çox vaxt fikri tamamlamır, misranı açıq qoyur. Bu açıq qalan yerlər oxucu üçün boşluq deyil, iştirak məkanıdır. Oxucu mətni tamamlayır, onu öz həyatına uyğunlaşdırır. Bu isə poeziyanın interaktiv təbiətini gücləndirir.

Bu poeziya sürətli oxu üçün deyil. Həyat Şəminin şeirləri tələsməyi sevmir. Onlar sakit oxunuş, təkrar baxış, daxili dinləmə tələb edir. Bu poeziya oxucunu informasiyaya boğmur, hissə aparır. Xüsusən kitabın 3-cü – “Qısa şeirlər” adlı hissəsində yer almış poeziya nümunələrini misal göstərə bilərik:

Bir dəli şeytan deyir,

bəlkə, keçdiyin zamanı

geriyə doğru dərk edəsən…

Çıxasan qaldığın yerdən,

bütün yaşadıqlarını

ikiayaqlı tərk edəsən,

İstanbul!

Nəticə olaraq demək olar ki, Həyat Şəmi müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus, səssiz, lakin təsirli poetik məkan yaradan şairlərdəndir. Onun poeziyası zamanla köhnəlmir, çünki konkret dövrün hadisələrinə yox, insanın dəyişməyən daxili vəziyyətinə toxunur.

Həyat Şəminin şeirləri oxucunu dəyişdirməyi qarşısına məqsəd qoymur. O, oxucunu özünə qaytarır. Bu poeziya insana “sən tək deyilsən” hissini yaşadır.

Bəlkə də, poeziyanın ən böyük gücü elə insanın içindəki səssizliyi sözə çevirməyi bacarmaqdır. Həyat Şəmi bu səssizliyin şairidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

Mənbə: https://edebiyyatveincesenet.az/

Qədim türk-oğuz epik ənənəsi ilkin ibtidai çağlardan erkən orta yüzilliklərəcən poetik düşüncə və bədii təxəyyülün gücüylə türk mənəvi-mədəni sisteminin, atlı həyat tərzindən doğan etnik yaşam biçiminin, bahadırlıq, cəngavərlik ruhunun daşınması və yaşaması işinə xidmət etmişdir. Qədim türk epos mədəniyyəti içərisində önəmli yer tutan oğuznamələrdəki etnik yaşantılar bu tarixi gerçəkliyin danılmaz görüntüsüdür.

Epik ənənəni ozan oğuznaməçiliyin­dən qəbul edən aşıq dastançılığı ide­ya-estetik axarlarda bir çox yeniliklər etməklə bərabər, mövcud folklor ənənə­sinin təhkiyə prinsiplərini, poetik-üslubi maneralarını, bədii nüfuzetmə imkanla­rını, təsvir və ifadə üsullarını, nəsr-nəzm növbələşməsini və s. yaşatmaqda davam etdi. Ozan epik mətni ilə, məsələn, “Ki­tabi-Dədə Qorqud” boyları ilə aşıq epik mətni (“Aşıq Qərib”, “Əsli-Kərəm”, “Nov­ruz-Qəndab”, “Qurbani”, “Koroğlu”, “Ab­bas-Gülgəz” və s.) arasında bu baxımdan tutuşdurma aparıldıqda təhkiyə və təsvir üsulları arasında fərqlənmədən daha çox yaxınlaşma, bir-birinə bənzəmə müşahidə edilməsi təbiidir. 

İstər yazılı, istərsə də şifahi ədəbiy­yatımızda “dastan” daha çox ədəbi istilah kimi işlədilmiş və əhvalat, hekayə, rə­vayət, macəra, tərifnamə, tərcümeyi-hal, hətta tarix anlamları daşımışdır. Nizami Gəncəvi öz məsnəvilərini də “dastan” ad­landırmışdır.

Azərbaycan folklorunda “dastan” an­layışı aşıq yaradıcılığının məhsulu olan epik-lirik əsərləri ehtiva edir. Tarixən “Oğuznamə”, “Boy”, “Səfər” adı ilə ozan yaradıcılığında yer alan bu epik mətnlər ozan-aşıq keçidindən sonra (XVI-XVII əs­rlərdən başlayaraq) “aşıq nağılı” və “das­tan” adları altına girir. Qəhrəmanların lirik duyğulanmaları, iztirab və həyəcanları, kədər və sevincləri, həsrət və nisgilləri, deyişmə və bağlaşmaları isə aşıq şeirləri ilə verilir.

Yüzillər boyunca türkün həyat tərzinin, duyum və düşüncə biçiminin əsas axarını bahadırlıq, cəngavərlik təşkil etdiyindən etnik-mənəvi sistemin güzgüsü olan folk­lorda, o cümlədən də dastançılıq ənənə­sində qəhrəmanlıq motivinin geniş və qa­barıq yer alması təbii-tarixi zərurətdən irəli gəlmişdir. Alplıq – bahadırlıq təbliğ-tərən­nüm edən nəhəng oğuznamə silsiləsin­dən (mərkəzdə “Kitabi-Dədə Qorqud” boyları olmaqla!) “Koroğlu” eposuna, qa­çaq dastanlarınacan öz aparıcı mövqeyini qoruyub saxlayan qəhrəmanlıq motivi qə­dim türk-oğuz cəmiyyətindəki etnik-irsi da­şıyıcı funksiyasını yerinə yetirmişdir. Qə­dim türk cəmiyyətində dastan təfəkkürü istisnasız olaraq bahadırlıq düşüncəsinin obrazlaşdırılmasına yönəldiyindən həmin mərhələyə məxsus epik ənənənin özəyin­də qəhrəmanlıq motivi və bu motivin ifadə­si olan çeşidli qəhrəmanlıq süjetləri durur. Bu baxımdan qədim türk epik ənənəsin­də sırf bahadırlıq məzmunu daşıyan epik mətnlər “dastan” sayılmışdır: “Koroğlu”, “Manas”, “Alpamış”, “Maday Qara” əski klassik dastan örnəkləridir. Sonrakı tarixi dövrlərdə epik düşüncədə lirik təmayül də müəyyən yer tutmağa başlayır, bu zaman məhəbbətlə qəhrəmanlıq hüdudlarında dayanan, bir növ hər iki motivin qovuşu­ğunu əks etdirən dastanlar (“Şahisma­yıl-Gülzar”, “Novruz-Qəndab”, “Şahzadə Əbülfəz” və s.) ortaya çıxır. 

Azərbaycan xalq dastançılığı özü­nün çiçəklənmə mərhələsini orta yüzil­liklərdə keçirmişdir. Bu mərhələnin şah əsərləri olan “Aşıq Qərib”, “Tahir-Zöhrə”, “Əsli-Kərəm”, “Abbas-Gülgəz”, “Şahisma­yıl-Gülzar” kimi möhtəşəm dastanlar Azər­baycan hüdudlarından çıxaraq ümumən Qafqaz, Anadolu, Orta Asiya ərazilərində də geniş yayılmış, eyni soydan olan türk xalqları ilə yanaşı, erməni, gürcü, osetin, tacik və s. etnosların folklor arealına da yerləşmişdir.

XVIII-XIX yüzilliklərdə dastan yaradıcı­lığı əvvəlki tempini yavaş-yavaş azaltmış və dastan ifaçılığına diqqət artırılmışdır. Dastanların ayrı-ayrı aşıq mühitlərində dəyişikliklərə məruz qalaraq variantlaş­ması prosesi də əsasən bu tarixi mərhələ­də getmişdir. XIX-XX yüzilliklərdə Aşıq Alı, Şəmkirli Aşıq Hüseyn, Aşıq Ələsgər, Bo­zalqanlı Aşıq Hüseyn, Molla Cümə, Xal­tanlı Tağı və başqa onlarla yaradıcı ustad aşıqlar zəngin poeziya irsi qoyub getsələr də, dastan yaradıcılığında elə bir ciddi keyfiyyət göstəricisi qazana bilməmişlər. Dastanvarı söyləmə-rəvayətlər yaradılsa da, onlar dastanlaşma prosesi keçirə bil­məmişlər. 

Azərbaycan xalq dastanlarının ümu­mi sayı 100-dən yuxarıdır. Variantlar da nəzərə alınsa, bu say 300-ə yaxın ola bilər. Dastanların ümumi sayından fərqli olaraq onların ayrı-ayrı aşıq mühitlərin­dəki sayı nisbətən azdır. Məsələn, Təb­riz-Qaradağ aşıq mühitində 70-ə yaxın, Urmiya aşıq mühitində 60-dan yuxarı, Borçalı və Gəncəbasar aşıq mühitlərində 50-dən çox, Şirvan aşıq mühitində 30-a qədər dastan müşahidə olunur.

Aşıqlıq ənənəsində 3 dastan öz mükəmməllik keyfiyyətinə görə aparıcı mövqedə dayanır. Ustadların qənaətinə görə, “aşıqlığın padşahı “Abbas-Gülgəz”, vəziri “Qurbani”, vəkili isə “Xəstə Qasım” dastanıdır”. Bu dastanların nizama düş­məsində Xəstə Qasımın (XVIII əsr) böyük rolu olduğu barədə də çeşidli aşıq mü­hitlərində maraqlı mülahizələr gəzib do­laşmaqdadır. Sözügedən hər 3 dastanın süjet gedişatında təsəvvüf dünyagörüşü ilə bağlı rəmzi-məcazi mətləblər də xüsusi yer tutur ki, bu da orta çağ eşq dastanları­nın tarixi-fəlsəfi mahiyyətini dərindən əks etdirən bir keyfiyyətdir.

İndiyə qədər Azərbaycan dastanları dəfələrlə nəşr olunmuş, bu yolda xidmət­ləri olan Vəli Xuluflu, Hümmət Əlizadə, Hüseyn İsgəndərov, M.H.Təhmasib və Əhliman Axundovun fəaliyyətləri unu­dulmazdır. Əvvəlki dönəmlərdə işıq üzü görən çoxcildlik dastanları toplayıb ortaya çıxaran bu fədakar folklorçuları hər zaman qədirşünaslıqla yad etməliyik.

Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin son on ildə bu məsələyə yenidən qayıtması, XXI əsrin ilk rübündə bir çox ustad aşıqların repertuarından klassik dastanların yeni prinsip və metodlarla yazıya alınaraq (au­dio və videolentlər şəklində) qorunması cəhdi belə bir çoxcildli antologiyanın or­taya çıxmasına imkan aça bildi. Bu gün artıq Haqqın rəhmətinə qovuşan ustad aşıqlar Mahmud Məmmədov, Ədalət Nə­sibov, İsfəndiyar Rüstəmov və Xanmu­sa Musayevin xeyir-duası və məsləhəti ilə günümüzün dəyərli aşıqları Urfan Əli, Arif Əsgərov, Gəncəli Babayev, Məmməd Bozalqanlı, Nizami Şirinov, Elman Talıs­tanlı, Altay Məmmədli, Elbrus Hüseynov, Nəbi Nağıyev, Nazim Bahadıroğlu, Vüqar Şəmkirli, Elməddin Məmmədli, Şəhriyar Qaraxanlı, Şöhrət Kərimov, Babək Şakir­li kimi dastançı aşıqlar “Abbas-Gülgəz”, “Qurbani”, “Xəstə Qasım”, “Vaqif”, “Şa­hismayıl-Gülzar”, “Alıxan və Pəri xanım”, “Hüseyn və Reyhan”, “Ordubadlı Kərim”, “Tahir-Zöhrə”, “Abdulla-Cahan” dastanları yazıya alındı və Azərbaycan televiziyası­nın “Mədəniyyət” kanalındakı “Saz-söz axşamı” verilişində efirə çıxarıldı.

Oxuculara təqdim olunan “Aşıq das­tanları” çoxcildlik antologiyası həmin mətnlər əsasında hazırlanmışdır. Bu baxımdan sözügedən materiallar canlı aşıq repertuarından yazıya alınmış orijinal dastan örnəkləridir. Qeyd etmək lazım­dır ki, bu çoxcildlik antologiyada yer alan dastanlar indiyə qədər nəşr olunan dastan kitablarındakı mətnlərdən ciddi şəkildə fərqlənməkdədir. Bunlar çağdaş aşıqla­rın dastan repertuarının mənzərəsini əks etdirməklə bərabər, süjet, kompozisiya və poetik mətn örnəklərinin çoxluğuna, zənginliyinə və mükəmməlliyinə görə in­diyə qədərki nəşrlərdən daha dolğun və əhatəlidir. Çoxsaylı şeir və saz havaları­nın əks oldunduğu bu mətnlər aşıq dilinin canlı danışıq dinamikası və xəlqi koloritinə söykənən epik, poetik və dramaturji səciy­yə daşıyır. Təqdimatda canlı ünsiyyət və teatral keyfiyyətlər də olduqca qabarıqdır. 

Bu antologiya dastan ifaçılığına maraq göstərən yeni nəsil aşıqlar, eləcə də folk­lor araşdırıcıları, aşıqşünas, musiqişünas və dastanşünaslar üçün dəyərli bir mənbə olacaqdır.

Məhərrəm QASIMLI,
Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin sədri, Əməkdar elm xadimi, professor

Mənbə: https://azerab.az

Sabir Rüstəmxanlının 80 yaşı tamam olur.  Səksən illik ömrün azı 55-60 ili ədəbiyyatımıza, ictimai-siyasi həyatımıza namuslu xidmətlə keçib.

Sabir çağdaş şeirimizin ən görkəmli nümayəndələrindəndir. Onun poeziyasında parlaq pafosla həzin duyğular üzvi surətdə birləşir. Yüksək vətəndaşlıq ruhu incə lirizmlə vəhdət təşkil edir. Xalqımızın bölünməyən, sərhədlərlə ayrılmayan mənəvi sərvətinə – Ana dilimizə həsr olunmuş vüsətli sətirlərlə  itirilmiş sevginin qaytarılacağına kövrək ümid bir-birinə qovuşur.

Sabirin şəxsiyyətinə və yaradıcılığına səmimi və dərin rəğbətimə görə onun xoş bayramında onun haqqında bir neçə söz deməyə daxili tələbat duyuram. Amma yazmağa başlamazdan əvvəl düşündüm ki, 21 il bundan qabaq Sabir haqqında qələmə aldığım və “Söz dünyası” beşcildliyimin IV cildində dərc olunmuş “Xalq və tarix qarşısında cavabdehlik” adlı essemə  göz atım ki, təkrara yol verməyim.

Yazımı oxuyub gördüm ki, bu mətndə Sabir haqqında demək istədiklərimin, demək olar ki, hamısını demişəm. Məsələ onda deyil ki, aradan keçən bu 21 ildə şair və nasir oxuculara yeni, bir-birindən maraqlı əsərlər təqdim etməyib. Yox, iş ondadır ki, Sabirin istər poeziya, istər nəsr, istərsə də publisistika sahəsində sonrakı illərdə meydana qoyduğu yazıları haqqında da eyni yüksək sözləri deməyim təkrar olardı. Yenə də sarsılmaz vətəndaşlıq qayəsiylə, incə duyğularla qələmə alınmış şeir, sanballı nəsr örnəkləri sübut edir ki, istedadın sinni olmur. Cavad xana həsr olunmuş filmində də, Məhəmməd Hadi haqqında romanında da Sabir Rüstəmxanlı əvvəlki kimi gənclik şövqüylə, ustad qələm təcrübəsiylə yazıb-yaradan qüdrətli sənətkardır. 

İstedad-istedaddır – 20 yaşında da, 80 yaşında da, Sabirə şəxsi, necə deyərlər, ailəvi minnətdarlığım isə onunla bağlıdır ki, “Difai” romanında bu partiyanın Gəncədə qurucularından olan ulu babam Ələkbər bəy Rəfibəylinin xidmətlərini layiqincə əks etdirib.

Bu yazımda 2005-ci il mətnimi təkrar etməməyə çalışsam da, bir məsələni yenidən vurğulamadan keçə bilmirəm. O da Sabirin etibarlı, sədaqətli dost olmasıdır. Çətindən çətin illərin mürəkkəb sınaqlarında həmişə Sabirin dost nəfəsini duymuşam. Bu, təkcə mənə xoş münasibətindən doğmur. Bu hayanlıq hissi yalnız şəxsi münasibətlərlə, qarşılıqlı rəğbət və hörmət hissləriylə bağlı deyil; doğma ədəbiyyatımızın ümumi maraqlarından yaranan münasibətdir.

Kim nə deyir-desin, Söz sənətimizin mötəbər ocağı – Azərbaycan Yazıçılar Birliyini dürüst qiymətləndirmək ədəbi, mənəvi dəyərlərimizə, vaxtlı-vaxtsız itirdiyimiz sələflərimizə hörmətin əlamətidir. Yazıçılar təşkilatına da, klassiklərimizə də ögey və nankor münasibətdən fərqli olaraq ehtiramla və anlayışlı yanaşma Sabir mərdliyinin bariz örnəyidir.

Bütün bu üstün cəhətlərini nəzərə alaraq, ölkəmizdə yüksək nüfuz sahibi olan, Güneydə də geniş tanınan, ədəbi çevrələrdə hörmət və rəğbətlə qarşılanan xalq şairi Sabir Rüstəmxanlını AYB katibliyi bu yaxınlarda yekdilliklə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Güney Azərbaycan ədəbiyyatı komissiyasının sədri təyin etdi.

Cənubi Azərbaycanın ədəbi mühitiylə sağlam və işgüzar yaradıcılıq əməkdaşlığı Birliyimizin mühüm vəzifələrindəndir. Bu işdə heç bir subyektiv münasibət, bu əlaqələri inhisara götürüb şəxsi mənfi-müsbət meyarlar zəminində yönəltmək təşəbbüsü, “filankəsdən xoşum gəlir, bəhmənkəslə aram yoxdur” prinsipi, daha doğrusu, prinsipsizliyi yolverilməzdir. Təsadüfi deyil ki, AYB katibliyinin bu təyinatı güneyli qardaşlarımız tərəfindən də anlaşıqla qarşılandı və heç bir etiraz doğurmadı. Ədəbiyyatımızın bu son dərəcə mühüm sahəsində də Sabirin səmərəli fəaliyyət göstərəcəyinə əminik.   

Bu yazım yubiley tostu deyil, qəlbimin ən səmimi hisslərinin ifadəsidir.

Sabirin bir özəlliyini də – əfsus ki, günümüzdə  get-gedə defisitə, qıtlığa çevrilən bir cəhəti də qeyd etməyə bilmərəm. Uzun illər boyu bir dəfə də olsun onun dilindən hansısa başqa məşhur, ya qeyri-məşhur şair, nasir haqqında köntöy söz eşitməmişəm. Mənə elə gəlir ki, əsl istedadın mühüm xüsusiyyətlərindən biri, bəlkə də ən vacibi – heç kəsə, hətta başqa bir istedada belə qısqanc münasibət bəsləməməkdir.

Elə insanlar var ki, məhəbbətsiz yaşaya bilmir, elələri də var ki, nifrətsiz yaşaya bilmir. Özü də bu, real düşmənə nifrət deyil. Sənə heç vaxt heç bir pislik etməmiş, amma nədənsə öz uğursuzluqlarının səbəbkarı saydığın kiməsə qaxsımış kin və nifrət bəsləmək – bəzilərinin həyat tərzi və özlərinin özlərinə verdiyi təsəllidir.

Dürüst insan – ürəyi xeyirli işlərə açıq, işıqlı hisslərlə yaşayan insandır. Paxıllıqsız, həsədsiz, bəhsə-bəhssiz ömür sürmək könül rahatlığıdır – Sabir Rüstəmxanlı ömrü kimi.

Sevinirəm ki, Rəsul Rza fondunun rəhbəri, dostumuz Rafael Hüseynov şairin adını daşıyan fəxri diplomu bu il Sabir Rüstəmxanlıya  təqdim edir. Bu münasibətlə bütün ailəmiz Sabiri ürəkdən təbrik edir. Ona da qəti əminəm ki, bu qərardan rəhmətlik atam da razı qalardı.

Ad günün mübarək, Sabir. Gələcək yubileylərində yenə də sənin haqqında xoş sözlər yazacağıma ümid edirəm.

(Görürsən, fürsəti fövtə verməyib özümə də uzun ömür dilədim).

Yaşa, yarat, əzizim.

18 may 2026

Mənbə: https://edebiyyatqazeti.az/

Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının CƏNUB Bürosunun Rəhbəri

“Onun üzünün gözəlliyi sanki qəlbinin dürüstlüyündən asılıydı” yazan müəllifin dördüncü kitabını oxuyub bitirmək, özünün dediyi kimi “minnətdarlıq ifadəsini xatırladan lal heyranlıq anları” yaşatdı. Çimnaz Vəliyevanın tərcümə etdiyi Qustav Floberin “Hisslərin tərbiyəsi” kitabı müəllifin ənənəvi üslubuna sadiqliyi ilə seçilir. Oxuyaraq adam düşünür ki, realist dəst-xəttiylə fərqlənən yazıçının əlli səkkiz illik ömrünə Fransa ədəbiyyatının zirvəsinə ucalmaq da yazılıbmış. “Əxlaqi dəyərləri təhqir etdiyinə görə” məhkəməyə verilən Flober əsərləri üzərində uzun müddət işləməsiylə və yazdığı əsərləri dəfələrlə uca səslə oxumasıyla məhşurdur. Onun “Hisslərin tərbiyəsi” romanının qəhrəmanı 1840-cı ildə əyalətdən Parisə yola düşən Frederik Morodur. Bu obraz əslində hissləri tərbiyələndirməyən cəmiyyətin qurbanıdır. Bütöv bir nəslin güzgüsü olan bu qəhrəman ümidlərinin puç olması ilə üzbəüz qalır.

Xüsusi təsir gücünə malik olan bu əsər romantik gəncin xəyalları kimi görünsə də, əslində on doqquzuncu əsr Fransa cəmiyyətinin geriləməsinin nümunəsidir. Həyatın sərt üzünü görməmiş gənc karyera qurmaq, öz yerini Paris mühitində tapmaq üçün yola çıxır. Bu yol onun taleyini müəyyən mənada Madam Anru ilə bağlayacaq. Qadına olan məhəbbəti onun mənəvi dünyasının daimi səsinə çevriləcək. Frederik tələsir, o həyatda yeni yer tutmağa, imkansız eşqin dalıyca düşməyə tələsir. O özü olmağın, öz yerində qalmağın, öz aurasını qorumağın, özüylə xoşbəxt olmağın dərinliyini anlamayan gəncdir. Əslində bizim heç birimiz gənc yaşlarımızda bunu dərinliyi ilə başa düşmürük. Amma Frederikin süst xarakteri onun həyat yolunu müəyyən edir. Çox vacib sual meydana çıxır. İnsanlar xarakterlərini başqa cür edə bilərlərmi? Özlərinə xas təbiəti dəyişməklə taleylərini də dəyişə biləcəklərmi? Yəni, Frederik özünə inamlı gənc olsaydı, bir qadının dalınca düşməkdənsə mənəvi kamilləşmə yolunu tutsaydı, Paris cəmiyyətinin eybəcərliyini bəsirət gözüylə görsəydi onda nə olardı? Frederikin düşdüyü mənfəətpərəst mühitdən vaxtında yaxasını qurtarmaq cəsarəti olsaydı, nə baş verərdi? Çox ehtimal ki, o ömrünün yaşlı cağlarında ah-vay edən qocaya dönməyəcəkdi. Suallar isə oxucunun ixtiyarına verilir. Axı bədii kitabları gözəl nitqimiz olsun deyə, düşüncə tərzimiz inkişaf etsin deyə yox, həm də özümüzü yetkin və ağıllı adama çevirək deyə oxuyuruq.

Kitabının adını kinayəli mənada qoyan yazıçı obrazını kamilləşdirmir, onu burjua mühitinin və siyasətin aciz qurbanına çevirir. Onun saf hisslərinin eybəcərləşdirilməsi oxucunu kədərləndirir. İstər-istəməz özümüzə sual veririk. Görəsən, bizi kim və harada özünün maddi və riyakar davranışı ilə eybəcərləşdirdi? Görəsən, bizim saflığımızı hansı yol aldı və apardı?
Fəlsəfə, incəsənət və siyasət aləminə daxil olan Moronun böyük xəyalları, sənətə olan sevgisi cəmiyyətin ikiüzlülüyü və pula hərisliyi qarşısında yoxa çıxır. Yazıçı hələ səssizdir, hələ obrazını izləyir. Obrazın varlığını itirməsi, daha doğrusu mənəvi aşınmasını təsvir edir, sona doğru olan yolu bizə əyani şəkildə usta qələmiylə göstərir.

Həmin dövrün tarixi portretinə baxsaq, 1848-ci il burjua inqilabi və ikinci Respublikanın qurulması Moronun bəxtinə düşdüyünü görərik. Siyasi dalğalanmalar, inqilabi şüarlar altında gizlənən şəxsi intriqalar yazıçının aydın gördüyü şəraitdir. Bütöv bir fransız gəncliyinin sosial və mənəvi iflası Moronun timsalında görünür.
İllər keçdikdən sonra Frederik və onun dostu Deslorye yaşlanmış halda qarşılaşırlar. Onlar istədiklərinə nail olmayan insanlar olduqlarını dərk edirlər və yaşadıqlarını kədərli şəkildə danışırlar. Cəmiyyətə uyğunlaşmaq, hamı kimi olmaq, saflığından və ən əsası özün olmaqdan imtina etməkdir. Dünyanı dəyişmək istəyi çox adamın xəyalı olur, arzusu və istəyi olur. Amma axırda dünya onları dəyişir. Real həyatla toqquşmağı demək olar ki, çox adam yaşayıb. Müəllif bir nümunə əsasında onu Frederikin həyatıyla bizə göstərib.

Əgər bu mövzuda yazılmış digər əsərlərlə Floberin əsərini müqayisə etsək Balzakın “İtrilmiş illüziyalar” əsəri yada düşür.
Balzakın “İtirilmiş illüziyalar” əsəri əyalətdən gələn hər iki qəhrəmanın taleyini yaxınlaşdırır. Özünü istedadlı hesab edən Balzakın qəhrəmanı elə Floberin obrazına çox bənzəyir. Çox adam Parisi fəth etmək, hər kəsi özünə heyran buraxmaq və şöhrət arzusu ilə yanır. Balzakın qəhrəmanı Lüsyen də Frederik kimi Paris həyatına heyran olur, amma sonra başını itirir və mənəvi olaraq parçalanma dövrünü yaşayır. Bu gənclərin heç biri çirkinlikdən xilas ola bilmirlər. Amma Bakzakın qəhrəmanı daha ehtiraslı və coşqun təbiətlidir, məhz buna görə də o mübarizə aparır və sərt şəkildə yıxılır. Floberin qəhrəmanı isə çəkingən, passiv və özgüvənsizdir. O idarəedici deyil, özünü hadisələrin axınına könüllü verir.

Əgər dünya ədəbiyyatının digər əsərlərinə müraciət etsək, Stendalın “Qırmızı və Qara əsəri”nin qəhrəmanı yada düşür. Jülyen Sorel də əyalət adamıdır. Saydığımız bütün qəhrəmanlar saf mühitdən gəlir. Həm Jülyen, həm Frederik özlərindən yaşça böyük qadına aşiq olurlar. Onların aşiq olduqları qadınlar evlidirlər və cəmiyyətdə mövqeyləri var. Hər ikisinin sosial mühitin iştiraksı olmasında bu qadınlar mühüm rol oynayırlar. Stendalın qəhrəmanı soyuqqanlıdır, çox rasionaldır, Bonapart aşiqidir, hər addımı hesablayan strategiyası olan adamdır. Floberin qəhrəmanı isə xəyallarda üzür, çox romantikdir və plansızdır.

Müqayisə və oxşarlıq üçün digər əsəri Çarlz Dikkenzin “Böyük ümidlər” əsərinin adını çəkə bilərik. Hər iki baş qəhrəmanda cidii mənəvi oxşarlıqlar var. Dikkenzin Pip obrazı qəfil gələn var-dövlət sayəsində London kübar cəmiyyətinə daxil olur. O özünün əvvəlki halından utanır və bunu gizlətməyə çalışır. Əlçatmaz qadın olan Estellaya aşiq olur. O da Floberin qəhrəmanı kimi həyatının ahıl çağında boş ümidlərə qapıldığını dərk edir. O yaşlaşanda həyatının böyük hissəsini boşa xərclədiyini başa düşür.

Amma Dikenz əsərinin sonunda öz qəhrəmanına mənəvi təmizlənməni rəva görür. O nəhayət ki, daxili dincliyini tapır. Dikenz realist xarakteri ilə bədbinliyə meyl edir. Axı realizm və bədbinlik əkiz qardaşdır. Floberin qəhrəmanı bir ömür boyu böyümür, böyüyə bilmir. Boşluqda asılı vəziyyətdə qalır, onun yanında təkcə bədbinlik və puç olmuş ümidlər var.
Əsərlərin müqayisəsi insan taleyinin çətinliklərlə dolu olduğunu və oxşar olduğunu göstərir. Eyni faciəni müxtəlif adamlar yaşayır. Bu, bədii ədəbiyyatda da, real həyatda da eynidir. Mövcudluğun acı tərəfi həmişə var və daimi olaraq artıq dozada olur. Sevinc bir gündürsə, kədər on gün olur. İşıq və qaranlığın bir-birini əvəz etməsi olmasaydı, kədərə dözmək çətin olardı, əzablı olardı, zülm olardı. Yuxarıdakı bədii əsərlərin qəhrəmanları gənclərdir. Məhz bu səbəbdən bu mövzuda əsərləri gənclərin oxuması tövsiyyə olunur. Özünü dərk etmək üçün, səhvlərdən uzaqlaşmaq üçün, hər gün yenidən başlamağın mümkünlüyünü başa düşmək üçün kitablar vacibdir. İndi bədii təxəyyülümüzün bir küncündə Frederik əyləşib. O düşünür. Amma onun düşüncəsi də xarakteri kimidir, yəni cəsarətli deyil. Yəni, yenidən başlamağın fəlsəfəsindən uzaqdır, yəni təslimçi yaradılışa malikdir. “Kaş ki, Frederik başqa cür olsaydı…”deyib Floberin bu dəyərli kitabıyla vidalaşırıq, fikrimiz isə hələ uzun müddət bu qəhrəmanın yanında qalacaq…