Bəstəkar Nəriman Məmmədov
Aşkarda sevdim səni,
pünhan gəzdin hər dəfə.
Canım oduna yandı,
“can” demədin bir dəfə.
Yüz yol sizə buruldum,
yüz yol getdim izinlə.
Gözüm yolunda qaldı,
baxmadın bir gözünlə.
Adımız qoşa çıxdı,
hamıya xəbər oldu.
Özüm odlara yandım,
adım bəxtəvər oldu.
Zərif duyğuların poetik tərcüməçisi Fəxrəddin Ziya elə bir soy-kökün nümayəndəsidir ki, o nəsildən çıxan çox sayılıb-seçilən adamlarla dostluq əlaqələrim, xoş münasibətlərim olub.
Həmin şəxslər təkcə doğulduğu kənddə, rayonda deyil, bütün respublikada tanınmış insanlardır. Zülfüqar Qodmanlı, Ağəddin Mansurzadə kimi məşhur qələm adamları ötən əsrin 70-80-ci illərində ölkə səviyyəsində tanınmış ziyalılar idilər: Zülfüqar müəllim gözəl şair-pedaqoq idi. Ağəddin müəllim yazıçı-publisist kimi şöhrət qazanmışdı, görkəmli ictimai xadim, jurnalist idi, “Bakı-Baku” qəzetində şöbə müdiri vəzifəsində çalışırdı. Onlar Fəxrəddin Ziyanın dost-doğma qardaşlarıdır. Ailənin digər iki üzvü də yazardır: Nurəddin Əliyev ixtisasca mühəndis olsa da, şairdir, özü də çox istedadlı qələm sahibidir. Fəxrəddin Ziyanın qardaşı Şəmsəddin müəllim polis orqanlarında polkovnik rütbəsinə, böyük bir rayonun polis idarəsinin rəisi vəzifəsinədək yüksəlsə də, şair təbiətli, incə zövqlü bir söz adamı kimi tanınır. Uzun müddət Mətbuat Şurasında icraçı katib kimi uğurla fəaliyyət göstərən Şəmsəddin Əliyev hazırda istedadlı jurnalist və kriminal mövzularda maraqlı əsərlərin müəllifi kimi tanınır. Ailə və nəsil şəcərəsinə sədaqətiylə seçilən Orxan Mansurzadə (mərhum dostum Ağəddin müəllimin oğludur) ehtiramla atasının və əmilərinin yolunu davam etdirir, ölkənin tanınmış jurnalistlərindəndir.
Maraqlıdır ki, Fəxrəddin Ziyanın doğulduğu kənddə çox şairlər, söz-sənət insanları yetişmişdir, bunun səbəbini uzun müddət düşünmüşəm. Marağı daha da artıran amillərdən biri də budur ki, kəndin ədəbiyyat müəllimləri, humanitar sahədə çalışan insanları bir yana, ixtisasca filoloq olmayan, poeziyadan çox uzaq peşələrinin sahibləri də gözəl şeirlər yazmışlar. Biləndə ki, yaxın dostum Rəfiq Zəkanın qayınatası, 60-cı illərin sevilən şairlərindən biri olan Azad Talışoğlu da bu kənddəndir, marağım təəccübə çevrildi. Çünki, Azad müəllim uzun müddət indiki Bakı şəhər Baş Polis İdarəsinin və Daxili İşlər Nazirliyinin Kadrlar İdarəsinin rəisi olmuş, istedadlı polis, cinayət axtarışı üzrə yetkin mütəxəssis kimi tanınmışdır. Adətən şairlərin yetişməsində, ya genetik amillər, ya təbiət gözəllikləri, ya da ərazi ənənələri həlledici rol oynayır. Bəs hansı hikmət Masallı rayonunun Qodman kəndini şairlər kəndi kimi tanıda bilmişdir? Bu maraq cənub rayonlarında səfərdə olarkən məni həmin kəndə aparıb çıxardı. Deputat həmkarlarımdan xahiş etdim ki, məni Qodmana aparsınlar və kəndin füsunkarlığı, qeyd edim ki, bu zaman Talış dağlarının təkrarsız mənzərəsi, aşağıda axan gözəl çay, əzəmətli palıd ağacları, dəmirağacı meşələri, buz bulaqlar, yamyaşıl yamaclar məni valeh etdi. Onda insanların şairliyinin səbəbini başa düşdüm, burada, bu gözəlliklər məskənində, sadəcə, şair olmamaq mümkün deyildi.
Yazı-pozu adamlarının cərgəsində bu soydan daha kimlərin olduğunu bilmirəm, təəssüf ki, ən gənc nəslin nümayəndələri ilə tanışlığım yoxdur. Ancaq şübhə etmirəm ki, Fəxrəddin Ziya kimi istedadlar yetirən bir kəndin və genetikanın mütləq davamçıları da olmalıdır. Əlbəttə, istedadın genetik tərəfi də var. Əgər bir ailənin 5-6 üzvü poeziya ilə, ümumiyyətlə ədəbiyyat və jurnalistika ilə belə peşəkarcasına məşğuldurlarsa, hər kəs öz cığırını tapıb sərbəst addımlayırsa, çap olunursa, ədəbi mühitdə qəbul edilirsə, qibtəedici faktdır, bu, nadir ailənin çata biləcəyi xoşbəxtlikdir.
Əslində “Ziya” təxəllüsünü ustalıqla götürüb, Əliyev-Mansurzadə familiyasından “imtina edən” Fəxrəddin həkimdir. Füzuli “biz həkimi-vəqtiz”i məcazi mənada deyirdi, Fəxrəddin Ziya isə həqiqətən, yaxşı həkimdir, uzun müddət səhiyyə qurumlarında yüksək vəzifə daşıyıb, müvafiq nazirlikdə idarə rəisinədək yüksəlib. Ancaq bütün bunlar şair qardaşımızın nə ürəyinin və gözünün “ziya”sını aparıb, nə də “poetik” sözünün işığına təsir göstərib. Fəxrəddin çətin mərhələlər aşa-aşa, nəzmin məsuliyyətini dərk edə-edə, təcrübəyə yiyələnə-yiyələnə püxtələşib, şair “mən”ini təsdiqləyib, özünəməxsus şeir dünyasını yaradıb:
Fəxrəddin, şairlik duyğudu, dərddi,
Şeirin gah şirindi, gah acı, sərtdi.
Kim söz bağçasından bir buta dərdi,
Onun misrasından gül iyi gələr.
Bilirəm ki, Fəxrəddin Ziyanın neçə-neçə şeir kitabı çap olunub, işıq üzü görüb. Bəlkə heç say çoxluğunun əhəmiyyəti də yoxdur. Klassik təcrübədən bəllidir ki, bir-iki və ya dörd-beş şeiriylə ədəbiyyat tarixinə düşən şairlərimiz olub. Şair Fəxrəddin Ziya həqiqətən, oxucunu düşündürməyi və duyğulandırmağı bacarır. Nəğmələri, mahnıları dillər əzbəridir. Xeyli sayda şeirinə musiqi bəstələnib, həmin şaqraq, oynaq, xalq ruhundan qidasını alan kövrək mətnlər görkəmli müğənnilərimiz tərəfindən ifa olunur, teleradio dalğalarında tez-tez səsləndirilir:
O getdi, dərdimin dərmanı getdi…
Gələn xoş günümün fərmanı getdi…
Olum yollarının qurbanı, getdi…
Doldu gözlərimə duman, ayrılıq,
Aman, ay ayrılıq, aman, ayrılıq…
Həm düşündürən, həm də axıcı bir poetik qüdrətə malik şeirlərin müəllifi olduğuna görə Fəxrəddin Ziya populyar mahnıların, nəğmələrin şairidir. Şeirlərinə Mobil Babayev, Nəriman Məmmədov, Xumar Qədimova, Abbas Soltanoğlu, Nadir Əzimov, Aydın Ağasıyev, Zamiq Əliyev, Əli Baxış kimi tanınmış bəstəkarlar, ifaçılar musiqi bəstələyiblər.
Həmin mətnlərin bircə bəndi səslənən kimi dərhal yaddaşa hopur, ürəyə yol tapır. “İstərəm”, “Səni sevməmək olmaz”, “Ruhunla yaşayıram”, “Qəşəngim”, “Gözlərinə qurban olum”, “Keç günahımdan”, “Qayıt, sevgi dünyam”, “Nə biləydim”, “Bağışla”, “Unut bu sevdanı”, “Kaş qayıdaq o illərə”, “Görməyəcəksən”, “Mən səninləyəm”, “Xatirə”, “Neyləyim” və s. lirik parçalar bu qəbildəndir.
Baxışın iz qoyub gözlərim üstə,
Dilinin ahəngi sözlərim üstə.
Bir dəfə baş qoysam dizlərin üstə
Bütün gəncliyimi yatmaq istərəm.
Müasir həyatımız elmi-texniki tərəqqinin ən yüksək səviyyəyə çatdığı dövrdür. Çoxlarında belə təəssürat yaranır ki, elmi-texniki tərəqqi və şeir bir araya sığmaz. Lakin poeziyanın qüdrəti çox böyük sınaqlardan çıxmış, özünün əbədiyaşar ruh mənbəyi olduğunu dəfələrlə sübut etmişdir. Sadəcə, şeirin hər kəs tərəfindən yazılması, əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq asanlıqla çap edilməsi onu bir qədər nüfuzdan salmışdır. Böyük Müşfiq demişkən, “şairəm söyləyir yerindən duran” dövründə, “qəlp pulu əslindən seçməyin getdikcə mürəkkəbləşdiyi” zəmanədə “Görən, doğrudanmı, oxunmur şeir?” sualı ədəbiyyat xiridarlarını getdikcə daha çox düşündürür. Ancaq əgər bu yaxınlarda BDU-nun Filologiya fakültəsində, onun istedadlı və tələbkar tələbələrinin iştirakı ilə Fəxrəddin Ziyanın yaradıcılıq gecəsi böyük anşlaqla və sonsuz maraqla keçibsə, deməli, əsl sənət hələ də mövcuddur və poeziyaya qiymət verilir, heç bir texnologiya təbii dəyərləri, o cümlədən, şeiri üstələyə bilməz.
Digər tərəfdən, elm və texnologiyanın inkişafı çağdaş zamanın oxucusunu kifayət qədər hazırlıqlı edir. Bu oxucunu hər bəsit cızmaqara və ya duyğudan, hissdən məhrum nəzm parçası ilə aldatmaq mümkün deyil. Fəxrəddin Ziyanın şeirləri intellektual baxımdan çağdaş oxucunun tələblərinə cavab verməyə layiq poeziya nümunələridir. Və bu nümunələr insanın könül rübabını dilləndirən, oxşayan lirik nəğmələrdir: həmişə müasirdir, təzə-tərdir:
O da mücahiddir, millətə örnək,
Duraq, salamına elliklə gedək.
Biz də Vaqif bilək, Nəsimi bilək
Ölümün üzünə gülən şairi.
Şairin qənaətinə görə, yazda ağaclar necə tumurcuqlanırsa, çiçək açırsa və ətriyyatı necə bağı-bağçanı rayihələndirirsə, söz də hisslərin, duyğuların zərif ucunda pardaqlanır, çiçək açır, parlaq tonqal kimi düzü-dünyanı cəlb edir. İnsanın arzu-istəyi söz şəklində onu təravətləndirir, ruhunu ənginliklərə qaldırır:
Arzusu nə, istəyi nə, kim bilir,
Bulaqları həzin-həzin dindirir?
Çaylarını elçi kimi göndərir,
Ümmanlara işi düşüb dağların…
Fəxrəddin Ziyanın şeirlərinin ictimai motivləri təsdiq edir ki, o, bu mövzularda bəzi dırnaqarası millət qəhrəmanlarıtək elə boş-boşuna, nələrinsə xatirinə külüng çalmır. Mövzunu münbit torpağa düşən dən kimi ürəyində cücərdir, onu fəhmin-ağlın süzgəcindən keçirir, sonra qələmə alıb ağ kağıza köçürür: “Millət şərqisi”, “Cəsurların nəğməsi”, “Xətai işığında”, “Şah Xətainin ruhu ilə giley-güzar”, “Dördlüklər”, “Qəhrəmanlar laylası”, “Soyuq təndirlərə çörək yapılmaz”, “Yaxşılar”, “Keçid dövrü”, “Pulsuz kişilər”, “Mənim sarvanım”, “Qocalar evi”, “İki tale”, “Ruh dünyası”, “Qəzavat”, “İslam dinimiz”, “Min şükür”, “Sənin varlığını kim danar, Allah”, “Haqqın dərgahına gedən yol ilə” kimi poeziya nümunələri fikirlərimizin təsdiqi üçün kifayətdir. Şairin məhz söz xəritəsinin genişliyinin səbəbini bunda axtarmaq lazımdır:
Əzan səsi bir sehrdir işimdə,
Yox qeyri səs bu ölçüdə, biçimdə.
Muğamatın yanğısı var içində,
Səsindəki təravətə min şükür!
Şairin “Talesiz qızlar” və “Cavanlıqda” şeirlərində qaldırdığı ciddi məsələlər, bəşəri dəyərlər, əxlaq, tərbiyə məsələləridir. Bu nəsihətamiz poeziya parçalarında konkret süjet xətti yoxdur, əsərlər epik janrın tələblərindən uzaqdır, daha çox lirik səciyyə daşıyırlar. Əsl lirika isə didaktikanı, nəsihəti sevmir. Onun “Talesiz qızlar” şeiri su kimi axıcıdır, rəvandır, eyni zamanda bu kiçik həcmli əsərdə şairin filosofcasına toxunduğu incə məqam nəinki müəllifin, bütöv millətin yaralı yeridir. Müəllif vurğulayır ki, kəndində iş tapmayan və ya elini-obasını bəyənməyən cavan oğlanlar ailə qurmadan, subaylığın daşını atmadan uzaq-yaxın ölkələrə üz tuturlar, irili-xırdalı yaşayış məntəqələrimizdə isə onların yaşıdları “talesiz qızlar” ata ocağında qarıyıb qalırlar. Hər iki tərəf itirir; həm milli kökündən gen düşən oğlanlar, həm də körpə qığıltısına ömürlük həsrət qalan, şairin ürək ağrısı ilə vəsf elədiyi “talesiz qızlar”.
Yaşı yaşdan keçər, baxtı açılmaz,
İstisi duyulmaz bu ulduzların.
Gəlinlik boxçası, taxtı açılmaz
Gəlinlik üzünə həsrət qızların.
Bəs kim qarğıyıb bizim cavanları? Onlar niyə qınından çıxıb, qınını bəyənmək istəmirlər? Haçanacan ocaqlarımız kor qalacaq, evlərimizin işığını yandıran olmayacaq? Bu tipli sosial, vacib məsələlərlə bağlı suallar cəmiyyətimizdə hər kəsi düşündürür. “Taleyi bir azmış gəmi taleyi”nə dönən, “Güman və duman içində yol gözləyən”, ancaq “Elçi sevdasında aldığı qiymət acı həqiqətə”, yalana dönən, “Zərrəcə qayğıya möhtac qalan” bütün yer kürəsinə, “Dünyaya sevilmək öyrədən qadın” obrazını tamam yekunlaşdırmaq naminə şair yenə cəmiyyəti günahlandırır, hədəf seçir:
Şöhrət gəziriksə hər şeydən öncə,
Bədbəxt tükəzbanlar azalmaz, bacım!
Xəstə düşüncəmiz dəyişməyincə,
Sizə sağlam tale yazılmaz, bacım!
Müəllif, deməli, ümumiləşdirmə ilə bu nəticə hasil edir ki, gənclik, cavanlıq ömrün bahar çağıdır, hərdənbir isə bu sevgi fəslində sopsoyuq yellər, xəzan küləkləri də əsə bilər. Çünki fərd kimi yeniyetməlikdən tədricən yetişməyə başlayan insan gah büdrəyir, səhvə yol verir, müdrikləşənə qədər bütöv bir inam-iman yolu keçir. Doğrudur, el arasında “uşaqlığın, cavanlığın bütün qüsurları bağışlanır” – deyirlər. Bu şərtlə ki, sonra təkrarlanmaya, ömrün maneəsinə çevrilməyə:
Gördüyün yüz tərbiyənin faydası yox
Qazanmasan hüsn-rəğbət cavanlıqda.
Uşaqlıqdan xəcillikdən, tənədən qorx,
Qoy özünə qədir-qiymət cavanlıqda.
Fəxrəddin Ziyada bəyəndiyim cəhətlərdən biri də klassik Şərq poeziyasına bağlılığı və Nəsimi, Füzuli, Xətai yaradıcılığını mükəmməl bilməsidir. Fars-ərəb dillərindən xəbərdarlığı onu klassik üslubda yüksək səviyyəli poeziya nümunələri yaratmağını şərtləndirir. Yazdığı qəzəl və qəsidələr göstərir ki, Fəxrəddin əruzu mükəmməl öyrənib, müasir ədəbi dildə çətin janrın tələblərinə uyğun şeir nümunələri yazır:
Sevgisin car eyləməz haqq aşiq ad-san eşqinə,
Canını qurban dilər, aləmdən pünhan eşqinə.
Puç olub arzu-xəyalım, xəzandı fəsli-baharım,
Necə qan ağlamayım bağçası viran eşqimə…
İşıqlı insan, istedadlı şair, səmimi dost, nəcib həkim Fəxrəddin Ziyanı dəyərli vətəndaş, əvəzsiz ziyalı, yaxşı ailə başçısı kimi tanıyıram və ona cansağlığı, oxucuların yaddaşında uzunömürlü məskən tutmağı bacaran yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram.
Mənbə: https://edebiyyatqazeti.az/
İmamverdi İsmayılovun “Labirint” povesti üzərinə kulturoloji-fəlsəfi düşüncələr
Yolunu azarsan, yol səni səslər,
Nəsə itirərsən, ol səni səslər.
Hər sözü çevirib söz etmək olmur,
Qəlb kədəri gəzər, dil qəmi səslər…
Çox qədim qatlara gedib çıxan, həm mifoloji, həm memarlıq, həm də fəlsəfi anlam yükü daşıyan bir anlayış var – biz də ona etimolojisinə uyğun şəkildə “labirint” deyirik.
“Labirint” sözü qədim yunan dilindəki “lab?rinthos” formasından gəlir. Bu söz əsasən Giritdəki ünlü mifoloji tikili – Minotavrın saxlandığı dolaşıq keçidlər sistemi ilə bağlı işlənib.
Labirint sonralar insan şüuru, həyat yolu, mistik sınaq, daxili axtarış, mənəvi dolaşıqlıq anlamlarını qazandı. Bu gün “labirint” artıq memarlıq terminindən çox, psixoloji, fəlsəfi, kulturoloji metaforadır.
Qədim labirintlərdə məqsəd həmişə “çıxış(ı) tapmaq” olmurdu. Bəzən insanı sınaqdan keçirmək, yönünü itirmək, mərkəzə çatdırmaq, “özünü tapmaq” məqsədi daşıyırdı; bir növ, türk-islam çiləxanası kimi…
Bu anlamda labirint “azmaq məkanı”ndan çox, “içə enmə modeli”dir – desək, qüsur olmaz. Elə buna görə də çağdaş ədəbiyyatda “labirint” çox vaxt insanın iç dünyası, yaddaşı, vicdanı, qorxuları, zaman içində itib-batması üçün metafor kimi işlədilir.
Milli Məclisin üzvü, yazıçı-publisist İmamverdi İsmayılovun yeni povestində də “Labirint” məhz bu ikinci – fəlsəfi-kulturoloji qatla işləyir…
Bəli, insan bəzən şəhərdə azmır;
insan bəzən meşədə də azmır;
insan ən çox öz içində azır…
Və bu elə səssiz baş verir ki, çox vaxt heç özü də hiss etmir…
Bir gün anlayırsan, qapılar yerindədir, divarlar yerindədir, adamlar yerindədir – amma… ruh öz yerində deyil…
İmamverdi İsmayılovun “Labirint”i məhz bu daxili yersizliyin, mənəvi koordinatsızlığın, çağdaş insanın görünməyən ruhi dağınıqlığının bədii xəritəsi kimi gəldi mənə.
Bu əsəri “bir ölüm haqqında povest” adlandırmaq azdır, məncə – əslində, bu, ölümə yaxınlaşan insanın yox, həyatdan uzaqlaşan insanın mətni deyilmi?..
Çünki insanın ölümü birdəfəlik olur; amma labirint daşdan yox, düşüncədən qurulanda insanın içdən aşınması illərlə davam edir.
Yuxarıda vurğuladığımız kimi, qədim çağlarda labirintin məqsədi çıxışı gizlətməkdən savayı, bəzən insanı öz mərkəzinə çatdırmaq da ola bilirdi.
İmamverdi İsmayılovun povestində də labirint daşdan tikilən memarlıq deyil, əlbəttə; burada labirint yaddaşdır, vicdandır, qorxudur, şübhədir, insanın özündən uzaq düşməsidir.
Çağdaş insanın ən böyük faciəsi də onun küçədə yox, düşüncəsində azması sayılmırmı?.. – Telefon susmur, ekran sönmür, xəbərlər bitmir, təlaş tükənmir…
İnsan daim görünməyən təhlükə hissi ilə yaşayır sanki… Sanki həyat yox, uzun sürən fövqəladə vəziyyət davam edir.
“Labirint” məhz bu mənəvi gərginliyin povesti olmanın ədəbi-bədii yükünü daşıyır, məncə…
Müəllif bundan öncə “Bayquş və qarovulçu”nu yazmışdı; indi budur, “Labirint” hər yandan görünür: müəllifin neçə həmkarını bu barədə danışan gördüm; neçə qəzetdə, saytda “Labirint” haqqında rəy gördüm; gördüm, akademiklər, professorlar oxuyub, rəy yazmaq qərarına gəlib…
İmamverdi İsmayılovun ötən il geniş rezonans doğuran “Bayquş və qarovulçu” hekayəsində gecənin səssizliyi içində vicdanın səsi duyulurdu. – Orada qaranlıq çöldəydi. Budur, “Labirint”də isə qaranlıq artıq insanın içinə köçüb.
Öncəki hekayədə qarovulçu sanki zamanın keşiyini çəkirdi, bayquş isə gecənin mistik bilgəsini xatırladırdı.
Müəllif o hekayədə insanla təbiət, qorxu ilə intuisiya, gecə ilə yaddaş arasında görünməyən bağlar qururdu.
“Labirint”də isə… artıq keşiyini çəkmək mümkün deyil… Çünki təhlükə qapının o tayında yox, insanın beyninin içindədir.
Əgər “Bayquş və qarovulçu” vicdanın gecə səsləri idisə, “Labirint” çağdaş insanın içərisindəki uğultudur. Birində insan qaranlığa baxırdı; digərində qaranlıq insanın özünə baxır…
Burada insan ölümdən yox, yaşaya bilməməkdən qorxur… – Əsərin ən ağır qatlarından biri bu olsa gərək…
Adam ev tikir – yaşamağa vaxt tapmır…
Pul qazanır – rahatlıq tapa bilmir…
Bala böyüdür – onunla danışmağa zamanı olmur…
Ömrünü təhlükəsizlik üçün xərcləyir – amma heç vaxt özünü təhlükəsiz hiss etmir…
Müəllif bu paradoksu sakit, pafossuz, amma təsirli şəkildə göstərir.
“Labirint”dəki (və labirintdəki!) insan öz faciəsinin fərqindədir… ancaq çıxış yolunu tapa bilmir. Ən ağrılı məqam isə bu deyilmi məgər?..
Necə deyərlər, bəzi labirintlərin xəritəsi olmur…
Burada bir vurğulama etmək istəyirəm: İmamverdi İsmayılovun dili xalq nəfəsinin çağdaş ritmi ilə “danışır”. – Bu povestin uğurlarından biri də dildir.
Müəllifin dili süni “ədəbi görünmək” təşəxxüsündən uzaqdır; yazıçının dili kitab rəfindən gəlmir – onun gəldiyi yer həyatın içidir… Bax, orada yas yeri var, çayxana nəfəsi var, kənd axşamı var, yorğun adamların susqunluğu var…
Bu bədii ovqat, bu daxili ritm Azərbaycan nəsrində bizə, müəyyən mənada, İsmayıl Şıxlının ağır kişilik səssizliyini, Sabir Əhmədlinin iç ağrısına çevrilmiş həyat fəlsəfəsini, Mövlud Süleymanlının mifləşən kənd yaddaşını, çağdaş qatdasa Aqil Abbasın həyatın içindən gələn sərt və təbii danışıq enerjisini xatırladır.
İmamverdi İsmayılov bu xəttin içində belə daha çox insanın iç səsini, görünməyən ruhi çatlarını, çağdaş adamın səssiz daxili uğultusunu yazır.
Elə buna görə də (təzadlı çıxmasın) onun qəhrəmanları danışmaqdan çox düşünür, düşünməkdən çox susur, susduqca isə oxucunun içində böyüyür…
İmamverdi İsmayılov xalq danışıq ritmini çağdaş psixoloji nəsrlə birləşdirə bilir.
Bu, hər yazıçıya nəsib olurmu?
Xalq dili burada folklor elementi olmaqdan çıxır – milli yaddaşın sağ qalma forması olaraq şəkillənir.
Əslində, bu povest bir insan haqqında olmaqdan irəli – bir dönəm haqqındadır.
Özü də, söhbət bir ölkədən, bir bölgədən getmir; günümüzdə dünyanın sürəti, kapitalist həyatın yorğunluğu, güvənsizliyin gündəlik hala çevrilməsi, mənəvi dayaqların zəifləməsi – bunların hamısı əsərin görünməyən fonudur.
Uzun sözün qısası, çağdaş insan öz ruhundan uzaq düşüb.
Qədim labirintlərdə insan mərkəzi tapmaq üçün dolaşırdı.
Bugünkü insan isə çox vaxt özünü tapmaq üçün…
Ancaq insan dünyanı kəşf etdikcə özünü itirir. – Çağdaş dönəmin ən böyük paradoksu bu olmasın?.. “Labirint”i məhz bu itkinin bədii salnaməsi sayanlar haqsızdırmı?
Hər insanın içində çıxışı çətin bir yol var. – Əsəri bitirəndən sonra bunu bir qırağa yazmış olursan…
İnsan bəzən bütün ömrünü həmin yolu axtarmağa sərf edir.
Bəzən də… özündən çıxa bilmir.
Dedilər, yol getsən, yorulmaq qalar,
Elə oturub da, qocalmaq olar…
Dəli arzularla bacarmaq olar,
İlahi, sən məni özümdən çıxart…
Mənbə: https://edebiyyatqazeti.az/
Milli İrsi Mədəni Tarixi Araşdırmalar (MİMTA) Fondunun tərkibində fəaliyyət göstərən, rəqəmsal media məkanında özünəməxsus dəst-xətti ilə seçilən “FÜYUZAT tv” internet televiziyasının yaradılmasından 4 il ötür.
Ötən dövr ərzində “FÜYUZAT tv” efirində MİMTA Fondunun məqsəd və məramına uyğun olaraq milli-mənəvi dəyərlərin, elmi-mədəni irsin təbliği istiqamətində genişmiqyaslı işlər görülüb. Televiziyanın efir şəbəkəsində tamaşaçıların rəğbətini qazanan “Arxa plan”, “Kəlmələrin sehrində”, “Müəmmalar izində”, “Sənətkar deyəndə”, “Kitab adam”, “Paraleldə”, “Xəbərimiz var”, həmçinin ümumi xəbər buraxılışıları, “Mənəvi qətrələr”, “Bir az sehr, bir az gerçək”, “Füyuzat” bioqrafiya, “Eksklüziv müsahibə”, “Füyuzat”dan səslər”, “Kitabdan həyata” və s. onlarla maraqlı layihə uğurla yayımlanıb.
Eyni zamanda, “FÜYUZAT tv” tamaşaçılarına fərqli mövzularda yeni məzmunlar da təqdim etməkdədir. Belə ki, yeni mövsümdə “Əhval”, “Pərdə arxası” və “Daşların hekayəsi” kimi yeni layihələr artıq izləyicilərin ixtiyarına verilib.
Maarifçilik missiyasını rəqəmsal medianın trendləri ilə birləşdirən platforma dörd illik fəaliyyəti ərzində zəngin intellektual məzmun istehsal edərək geniş izləyici auditoriyası toplamağı bacarıb. İnternet televiziyası yeni fəaliyyət ilində də öz xəttini qoruyaraq fərqli və keyfiyyətli layihələrlə tamaşaçıların görüşünə gəlməyə davam edəcək.
Bu illər ərzində televiziyamıza dəstək göstərən bütün izləyicilərimizə təşəkkür edirik!..
“Qanun kənardan zərif görünsə də, idarə olunması çətin alətdir”
Onlarla sim, yüzlərlə səs çaları və bir ifaçının barmaqlarında canlanan bütöv bir musiqi dünyası… Musiqi alətlərinin hər birinin öz xarakteri var: bəziləri gücü, bəziləri kövrəkliyi, bəziləri isə mürəkkəbliyi ilə seçilir. Qanun musiqi aləti isə bütün bu xüsusiyyətləri özündə birləşdirən nadir alətlərdəndir. Bu zəngin alət ifaçıdan yalnız texniki bacarıq deyil, həm də yüksək dəqiqlik, səbir və dərin peşəkarlıq tələb edir. Geniş səs diapazonu və mürəkkəb ifa texnikası ilə fərqlənən qanun mahir musiqiçilərin əlində sözlə ifadə edilməsi çətin olan hisslərin dilinə çevrilir.
Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin mühüm atributlarından olan qanun bu gün də yeni nəslin ifasında yaşayır, inkişaf edir və fərqli çalarlar qazanır. Bəs, bir qanun ifaçısının sənət yolunun arxasında hansı zəhmət dayanır? Səhnədə cəmi bir neçə dəqiqə ərzində səslənən melodiyanın ərsəyə gəlməsi üçün neçə illik təcrübə və hazırlıq tələb olunur? AZƏRTAC-ın müxbiri bu suallar ətrafında Beynəlxalq müsabiqələr laureatı, Azərbaycan Milli Konservatoriyasının İnstrumental muğam kafedrasının müəllimi, tanınmış qanun ifaçısı Aysu Sadıqova ilə həmsöhbət olub.
Musiqiçinin sənətə gəlişində ailə amili hər zaman mühüm stimul rolunu oynayır. Həmsöhbətimizin də qanun alətinə bağlığı ailə mühitindən, xüsusilə anasının göstərdiyi böyük dəstəkdən başlayıb. Lakin Aysu xanım vurğulayır ki, daxili həvəs təhsil və ustad dərsləri ilə birləşməyincə peşəkarlıq qazanmaq qeyri-mümkündür. Elə onun da bir ifaçı kimi yetkinləşməsində peşəkar təhsil mühiti və müəllimlərinin rolu həlledici olub.
Gənc musiqiçi bu gün bir ifaçı kimi özünü, ilk növbədə, onu yetişdirən müəllimlərinə borclu hesab edir. Təhsil aldığı musiqi məktəbində ona sənətin sirlərini aşılayan, bir ifaçı kimi formalaşmasında mühüm rol oynayan Yaqut Məmmədova onun həyatında silinməz iz qoyub: “İstər Asəf Zeynallı adına Musiqi Kollecində, istərsə də Azərbaycan Milli Konservatoriyasında Yaqut xanımın sinfində təhsil almışam. Musiqinin incəliklərini, ifa mədəniyyətini və sənətə yanaşmanı məhz ondan öyrənmişəm”.
Onun sözlərinə görə, təhsil illərində muğam dünyasının daha dərindən dərk edilməsində, bu zəngin irsin incəliklərinin mənimsənilməsində isə tanınmış musiqiçi Malik Mansurovun böyük payı var. Aysu Sadıqova bu dövrü həm peşəkar formalaşma, həm də yaradıcılıq baxımından ən önəmli mərhələlərdən biri kimi dəyərləndirir.
Sənətkarın sözlərinə görə, qanun kənardan nə qədər zərif görünsə də, əslində fiziki cəhətdən kifayət qədər ağır və idarə olunması çətin alətdir. Trapesiya şəkilli taxta qutu üzərinə çəkilmiş onlarla sim və hər notun tonunu nizamlayan xüsusi mandallar ifaçıdan eyni anda həm riyazi dəqiqlik, həm də çeviklik tələb edir.
Səhnə və canlı ifa hər bir musiqiçi üçün fərqli duyğular deməkdir. Aysu xanım üçün isə ifa zamanı barmaqlarının tellərə toxunduğu ilk an tamamilə başqa bir aləmdir. İlk baxışda səhnədə sadəcə bir ifaçı və musiqi aləti görünsə də, əslində onunla qanun arasında dərin, sözsüz bir dialoq yaranır. Bu zərif tellərdən süzülən musiqi ifaçının daxili dünyasının səsli təzahürünə çevrilir. Bəlkə də buna görədir ki, o, öz repertuarını seçərkən hər zaman böyük həssaslıq nümayiş etdirir. Onun ifasında milli irsimiz, ulu muğamlarımız və klassik bəstələrimiz əsas yer tutsa da, gənc bir ifaçı kimi müasir bəstəkarların əsərlərinə, fərqli eksperimentlərə də hər zaman açıqdır.
Aysu Sadıqova qeyd edir ki, qanun ifaçısının sənət yolu ilk baxışda səhnədə görünən bir neçə dəqiqəlik ifa kimi sadə təsir bağışlasa da, əslində bu anların arxasında illərlə davam edən ciddi zəhmət, davamlı məşq və böyük səbir dayanır. Hər bir melodiyanın səlis və emosional səslənməsi üçün ifaçı gündəlik olaraq saatlarla texniki məşqlər edir, müxtəlif etüdlər üzərində çalışır və repertuarını daim genişləndirir.
“Qanun ifaçılığı təkcə notları düzgün səsləndirmək deyil, həm də alətin incə dinamikasını hiss etmək deməkdir. Simlərin hər biri fərqli səs çaları yaratdığı üçün ifaçı həm barmaq texnikasını, həm də sağ və sol əlin koordinasiyasını mükəmməl səviyyədə inkişaf etdirməlidir. Bu isə illərin təcrübəsini tələb edir. Ona görə də səhnədə bir neçə dəqiqə davam edən bir ifanın arxasında bəzən 5–10 illik, hətta daha uzunmüddətli hazırlıq dayanır. Bu illər ərzində ifaçı həm texniki ustalığını, həm də musiqiyə yanaşma tərzini formalaşdırır və hər çıxışında bu zəhmətin bəhrəsini dinləyicilərə təqdim edir”, – deyə gənc ifaçı vurğulayıb.
Onun sözlərinə görə, bir qanun ifaçısı üçün ən çətin məqamlardan biri də ifanın emosional tərəfidir. Çünki bu alətdə texniki düzgünlük qədər hissin ötürülməsi də önəmlidir. İfaçı hər bir əsəri yalnız ifa etməklə kifayətlənməməli, onu yaşamalı və dinləyiciyə ötürməlidir. Bu bacarıq isə zamanla formalaşır və hər yeni səhnə təcrübəsi ilə daha da dərinləşir.
Qanunun istər simfonik, istərsə də xalq çalğı alətləri orkestri ilə solo ifası səhnədə bənzərsiz bir harmoniya yaradır. Onlarca alətin içindən qanunun kristal səsini önə çıxarmaq isə xüsusi ustalıq tələb edir. Dirijorla ifaçı arasındakı görünməyən enerji barədə Aysu Sadıqova belə deyir: “Bu, bir-birini baxışlardan anlamaq, eyni ritmi hiss etmək və səhnədə bir nəfəs kimi hərəkət etməkdir”.
Aysu Sadıqova Azərbaycan xalq mahnılarının böyük vurğunu olduğunu söyləyir. Onun sözlərinə görə, harada xalq musiqisi səslənsə, böyük maraq və heyranlıqla dinləyir, bu musiqidə həm milli ruhu, həm də dərin emosional ifadəni hiss edir.
O, qanun ifaçısı kimi bu aləti təkcə ölkə daxilində deyil, beynəlxalq səhnələrdə də layiqincə təmsil edir. Müxtəlif ölkələrdə keçirilən konsert və müsabiqələrdə çıxış edərək Azərbaycan musiqisini, xüsusilə də qanun ifaçılıq ənənəsini tanıtmağa xüsusi önəm verir. Onun çıxışları həm milli musiqinin zənginliyini nümayiş etdirmək, həm də bu alətin imkanlarını fərqli auditoriyalara çatdırmaq baxımından mühüm rol oynayır.
Aysu Sadıqova hesab edir ki, qanun yalnız bir musiqi aləti deyil, həm də mədəniyyətin daşıyıcısıdır və hər bir ifa bu irsin yaşadılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi deməkdir.
İfaçı bir pedaqoq kimi gənclərin milli musiqi alətlərinə, xüsusən də qanun ifaçılığına marağını yüksək qiymətləndirir. Onun fikrincə, konservatoriya auditoriyalarında bu aləti öyrənməyə çalışan tələbələrin sayının artması milli musiqi ənənələrinin davamlılığı baxımından çox önəmlidir. O, gənclərin həvəsini gördükcə sənətin gələcəyinə olan inamının daha da gücləndiyini bildirir.
Bəs, Aysu Sadıqovanın musiqidə və həyatda çatmaq istədiyi böyük arzu hansıdır? Onun cavabı həm sadə, həm də mənalıdır: “Azərbaycan qanun ifaçılıq məktəbini dünyanın ən möhtəşəm səhnələrində layiqincə təmsil etmək, bu alətin zərif səsini beynəlxalq auditoriyalara sevdirmək və gələcək nəsillərə təmiz, peşəkar və ləyaqətli bir sənət irsi ötürmək”.
Müxbir – Gülay Nəzərova
Mənbə: https://azertag.az/
Bu il Azərbaycanın unudulmaz sənətkarı, Xalq şairi Səməd Vurğunun anadan olmasının 120 illik yubileyi münasibətilə ölkə miqyasında ədəbi-bədii tədbirlər, elmi konfranslar və xatirə gecələri təşkil olunur. Yubiley tədbirləri silsiləsindən növbəti yaradıcılıq gecəsi bu yaxınlarda Heydər Əliyev Sarayında keçirildi. Bu möhtəşəm gecədə Cahangir Cahangirov adına Xor kollektivi olaraq xüsusi proqramla çıxış etdik və dahi şairin zəngin irsini tərənnüm edən ölməz musiqi əsərlərini tamaşaçılara təqdim etdik.
Bu sözləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Cahangir Cahangirov adına Xorun bədii rəhbəri, Əməkdar müəllim, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Təranə Yusifova bildirib.
Bədii rəhbər gələcək planlardan danışarkən qeyd edib ki, yubiley ili çərçivəsində Səməd Vurğunun sözlərinə yazılmış musiqi əsərlərindən ibarət geniş konsert proqramının reallaşdırılması nəzərdə tutulur.
Bildirib ki, bu cür layihələr milli ədəbi və musiqi irsinin yaşadılması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. O qeyd edib ki, Səməd Vurğunun poeziyası Azərbaycan musiqisində daim yaşayır.
Onun sözlərinə görə, xor kollektivi hər çıxışında poeziya ilə musiqinin harmoniyasını tamaşaçıya çatdırmağa, eyni zamanda milli-mənəvi dəyərlərin təbliğinə töhfə verməyə çalışır.
Müxbir – Gülay Nəzərova
Mənbə: https://azertag.az/
Bülbülün Memorial Muzeyində Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi, öz şeirlərindəki saflıq, romantik əhval, yüksək həyat eşqi ilə seçilən Mikayıl Müşfiqin yaradıcılığına həsr olunmuş “Azərbaycan ədəbiyyatının Müşfiq zirvəsi” adlı tədbir olub.
Muzeydən AZƏRTAC-a bildirilib ki, tədbir Bülbülün Memorial Muzeyi və “Gənclərin töhfəsi” İctimai Birliyinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilib.
Mikayıl Müşfiqin xatirəsinə həsr olunmuş tədbirdə Prezident yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının müəllimi, “Gənclərin töhfəsi” İctimai Birliyi sədrinin I müavini Murad Həsənxanlı, Akademiyanın tələbəsi, layihə rəhbəri Ayşən Zeynalova şairin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı çıxış ediblər.
Tədbirdə Mikayıl Müşfiqin şeirləri, onun sözlərinə yazılmış mahnılar səsləndirilib.
Bakı Musiqi Akademiyasının tələbələri, Bülbül Vokal Məktəbinin məzunları Aytac Nəsibova və Fidan Sultanova “Yaşa könül”, “Sənin gülüşlərin” mahnılarını ifa ediblər.
Azərbaycan Milli Konservatoriyasının tələbəsi Vüsal Məmmədov tarda “Yenə o bağ olaydı”, “Oxu tar” əsərlərini təqdim edib.
Mənbə: https://azertag.az/
Bu gün iki paytaxt – Bakı və Belqrad hava limanları arasında qurulan hava körpüsü Azərbaycan ilə Serbiya arasındakı strateji tərəfdaşlıq zəncirinin ən parlaq və tamamlayıcı halqasıdır. Bu xətt təkcə bu günün iqtisadi və turistik tələbatını ödəmir, həm də gələcəkdə reallaşacaq irimiqyaslı regional layihələrin, Trans-Balkan və Xəzər hövzəsi əməkdaşlıq formatlarının inkişaf tempini və miqyasını müəyyən edən uzunmüddətli katalizator rolunu oynayır.
AZƏRTAC-ın təqdim etdiyi bu yazıda Bakı ilə Belqrad arasındakı münasibətlərin yüksələn xətt üzrə inkişafından və bu tərəfdaşlığın regional əhəmiyyətindən bəhs olunur.
Diplomatik tellər: strateji tərəfdaşlığın hüquqi təməli
Azərbaycan ilə Serbiya arasındakı əlaqələr müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində qarşılıqlı etimad və strateji tərəfdaşlığın ən uğurlu nümunələrindən biridir. Coğrafi baxımdan fərqli regionlarda – müvafiq olaraq Cənubi Qafqaz və Balkanlarda yerləşmələrinə baxmayaraq, hər iki ölkəni oxşar tarixi çağırışlar və ortaq maraqlar birləşdirir. Bu gün Bakı və Belqrad arasında qurulan münasibətlər sadəcə ikitərəfli əməkdaşlıq çərçivəsindən çıxaraq regional təhlükəsizlik və iqtisadiyyata töhfə verən mühüm amilə çevrilib.
İki ölkə arasında diplomatik münasibətlərin əsası 1997-ci ildə qoyulsa da, əlaqələrin keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyması 2013-cü ildə imzalanmış “Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamə” ilə reallaşıb. Bu sənəd tərəflər arasında müttəfiqlik münasibətlərinin yol xəritəsini müəyyən etdi. Qarşılıqlı olaraq fəaliyyət göstərən səfirliklər, eləcə də dövlət başçıları səviyyəsində yaradılmış Strateji Tərəfdaşlıq Şurası iki ölkə arasında diplomatik dialoqun daimi və yüksək dinamika ilə inkişafını şərtləndirdi.
Xüsusilə qeyd olunmalıdır ki, iki ölkə arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsində, strateji əməkdaşlıq səviyyəsinə çatdırılmasında dövlət başçılarının qarşılıqlı səfərləri və görüşləri mühüm rol oynayır. Bu ilin fevralında Prezident İlham Əliyevin Serbiya Respublikasına növbəti rəsmi səfəri iki dövlət arasında mövcud olan çoxşaxəli münasibətləri daha da dərinləşdirmək baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edib. Səfərin ən mühüm tərəflərindən biri isə Belqradda Azərbaycan və Serbiya arasında Strateji Tərəfdaşlıq Şurasının birinci iclasının keçirilməsi və bir sıra mühüm əhəmiyyət kəsb edən məsələlərin müzakirəsi olub.
İki ölkə arasındakı strateji tərəfdaşlığın və yüksəksəviyyəli etimadın bariz nümunəsi olaraq, Serbiya tərəfi Azərbaycanda keçirilən mötəbər qlobal tədbirlərə də böyük önəm verir. Məhz Belqradda əldə olunmuş yüksəksəviyyəli razılaşmaların və intensivləşən dialoqun davamı olaraq, növbəti mühüm görüş qısa müddət sonra Bakıda baş tutub. May ayında Bakının ev sahibliyi etdiyi BMT-nin Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyasında (WUF13) iştirak edən liderlər sırasında Serbiya Prezidenti Aleksandar Vuçiç də yer alıb. Tədbirdə çıxış edən Serbiya Prezidenti Azərbaycana WUF13-ə ev sahibliyi və innovativ təşəbbüsləri ilk dəfə Zirvə görüşü səviyyəsində təşkil etdiyinə görə təşəkkür edib. Aleksandar Vuçiç vurğulayıb ki, minlərlə insan Bakıda məhz şəhərlərin gələcəyini müzakirə etmək və üzləşdiyi çağırışları birlikdə incələmək üçün toplaşıb.
Azərbaycan-Serbiya siyasi münasibətlərinin nüvəsini beynəlxalq hüququn ali prinsiplərinə – dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və sərhədlərin toxunulmazlığına tərəfdar olmaq təşkil edir. Hər iki dövlət separatizm və ərazi iddiaları ilə üzləşdiyi üçün bir-birinin problemlərinə xüsusi həssaslıqla yanaşır.
Qeyd edək ki, bu vaxtadək iki ölkə arasında 60-dan çox sənəd imzalanıb və həmin sənədlər sosial həyatın bütün sahələrində münasibətlərimizin yaxşılaşdırılması üçün möhkəm zəmin rolunu oynayır.
İqtisadiyyat və energetika: Avropanın yeni təhlükəsizlik arxitekturası
Son illərdə Azərbaycan və Serbiya arasındakı iqtisadi tərəfdaşlıq sırf ticarət dövriyyəsindən strateji enerji müttəfiqliyinə doğru irəliləyib. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə icra olunan Cənub Qaz Dəhlizi layihəsi Serbiyanın enerji təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır. İstifadəyə verilmiş Serbiya-Bolqarıstan Qaz İnterkonnektoru vasitəsilə Azərbaycan qazı birbaşa Serbiya bazarına daxil olur və bu ölkənin enerji mənbələrini şaxələndirməsinə kritik töhfə verir.
Xüsusilə nəqliyyat və logistika imkanlarının genişləndirilməsi Orta Dəhliz kontekstində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Cənubi Qafqazda tranzit və enerji qovşağı kimi mövqeyini möhkəmləndirdiyi bir vaxtda, Serbiya Balkan regionunda strateji logistika mərkəzi rolunu gücləndirməyə çalışır. Bu baxımdan tərəflər arasında yaranan sinerji Avrasiya məkanında yeni əməkdaşlıq konfiqurasiyalarına yol aça bilər.
Serbiyada həyata keçirilən islahatlar nəticəsində əlverişli investisiya mühitinin formalaşması xarici investorlar üçün cəlbedici şərait yaradıb. Azərbaycanın bu prosesdə fəal iştirakı iki ölkə arasında iqtisadi etimadın yüksək səviyyədə olduğunu göstərir.
İnfrastruktur sahəsində də əməkdaşlıq yüksələn xətt üzrə inkişaf edir. Azərbaycanın tikinti şirkətləri Serbiyada irimiqyaslı yol, körpü və tunel layihələrinin (məsələn, mühüm magistral yolların) inşasında podratçı kimi iştirak edərək öz etibarlılığını sübut ediblər.
Bu da bir həqiqətdir ki, müasir biznes dünyasında zaman ən qiymətli resursdur. Birbaşa uçuşların təşkili hər iki ölkənin sahibkarları, investorları, iri şirkətlərin rəhbərləri və dövlət rəsmiləri üçün operativ və çevik hərəkət imkanı yaradacaq. Bu, qarşılıqlı biznes-forumların mütəmadi təşkilinə, yeni investisiya layihələrinin yerindəcə və gecikmədən müzakirə olunmasına böyük töhfə verəcək. Xüsusilə Serbiyada mühüm infrastruktur layihələrində podratçı kimi çıxış edən Azərbaycan şirkətləri və energetika sahəsindəki birgə işçi qrupları üçün bu xətt strateji əhəmiyyət kəsb edir. Hava nəqliyyatının inkişafı, həmçinin yüngül sənaye, kənd təsərrüfatı və yüksək dəyərli malların hava yük daşımaları vasitəsilə sürətli mübadiləsinə, beləliklə də, ümumi ticarət dövriyyəsinin artmasına birbaşa təsir göstərir.
Onu da qeyd edək ki Azərbaycan ilə Serbiya arasında Ticarət və İqtisadi Əməkdaşlıq üzrə Hökumətlərarası Komissiya da fəaliyyət göstərir. Ötən il Belqrad şəhərində Azərbaycan ilə Serbiya arasında Ticarət və İqtisadi Əməkdaşlıq üzrə Hökumətlərarası Komissiyanın IX iclası və Azərbaycan-Serbiya biznes-forumu keçirilib.
Mədəni və humanitar körpülər: xalqları yaxınlaşdıran dəyərlər
Mədəniyyət və təhsil sahəsindəki layihələr iki xalqın bir-birini daha yaxından tanımasına və mənəvi bağların güclənməsinə xidmət edir. Bakı və Belqrad şəhərlərində ucaldılan abidələr bu dostluğun simvolik göstəricisidir.
Belqraddakı “Taşmaydan” parkında Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin, Bakıda isə dünyaşöhrətli serb alimi Nikola Teslanın abidələri ucaldılıb.
2018-ci il aprelin 26-da Belqrad Universitetində Azərbaycan Dili və Mədəniyyəti Mərkəzi, mayın 22-də isə Azərbaycan Dillər Universitetində Serb Dili və Mədəniyyəti Mərkəzi açılıb. Bu mərkəzlər dil öyrənmək istəyən gənclər və tədqiqatçılar üçün mühüm platformadır.
Belqrad Universitetinin Filologiya fakültəsində fəaliyyət göstərən Azərbaycan Dili və Mədəniyyət Mərkəzində Azərbaycan dilinin tədrisi əvvəlcə fakültətiv formada, daha sonra isə xarici dil kimi dərs proqramına salınıb. Bu, təbii ki, Azərbaycan dilinə və mədəniyyətinə olan marağın nəticəsidir.
Belqrad Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsində “Kitabi-Dədə Qorqud” eposunun, “Əli və Nino”, Aida İmanquliyevanın elmi əsərləri əsasında yazılmış “Romantik poeziya Şərq və Qərb problemləri kontekstində” adlı əsərlərin serb dilində tələbələrin vacib oxunan ədəbiyyat siyahısına daxil olunması da çox vacib və müsbət bir addımdır.
Serb dilinin, mədəniyyətinin təbliğ olunması, ölkələrarası əlaqələrin daha da genişlənməsi, dövlətlərin bir-birini yaxından tanımağı, birgə işlərin həyata keçirilməsi məqsədilə yaradılan Serb Dili və Mədəniyyəti Mərkəzinin açılışı Serbiya Prezidenti Aleksandr Vuçiçin iştirakı ilə reallaşıb. Serbiyanın tarixi, mədəniyyəti, ədəbiyyatı ilə yaxından tanış olmaq məqsədilə mərkəzdə təxminən 300-ə yaxın serb, ingilis, rus və digər dillərdə kitab və jurnalları olan zəngin kitabxana fəaliyyət göstərir. Kitablar mədəniyyət, tarix, siyasət, ədəbiyyat, din və dil kateqoriyaları üzrə qruplaşdırılıb.
Turizm potensialı: vizasız rejim və yeni səyahət istiqamətləri
İki ölkə arasında mövcud olan qarşılıqlı vizasız gediş-gəliş rejimi, birbaşa uçuşların olmaması səbəbindən uzun müddət özünün real potensialını tam nümayiş etdirə bilmirdi. Tranzit uçuşların yaratdığı vaxt itkisi, yüksək bilet qiymətləri və logistik çətinliklər turist axınının qarşısını alan əsas amillərdən idi. Birbaşa təyyarə xəttinin fəaliyyətə başlaması bu maneələri tamamilə ortadan qaldırdı. İndi azərbaycanlı səyahətçilər Serbiyanın füsunkar təbiətinə, mərkəzi Avropa mədəniyyətini əks etdirən tarixi abidələrinə (Belqrad qalası, Dunay və Sava çaylarının qovşağı), Kopaonik dağ-xizək mərkəzinə və dünyada məşhur termal-müalicəvi sanatoriyalarına (məsələn, Vrnjaçka Banya) birbaşa və rahat şəkildə səyahət edə bilirlər. Eyni zamanda, serbiyalı turistlər üçün də Şərq və Qərb memarlığının nadir sintezi olan Bakı şəhəri (İçərişəhər, müasir Alov Qüllələri, Heydər Əliyev Mərkəzi), Xəzər dənizinin kurort imkanları və Azərbaycanın regional turizm mərkəzləri (Şəki, Qəbələ, Quba) unikal və cəlbedici bir istiqamətə çevrilməkdədir.
Hava nəqliyyatı: coğrafi məsafələri qısaldan strateji addım
Azərbaycan ilə Serbiya arasında birbaşa təyyarə xəttinin açılması və müntəzəm aviareyslərin uğurla fəaliyyətə başlaması iki dövlət arasındakı çoxşaxəli strateji tərəfdaşlıq münasibətlərində keyfiyyətcə yeni, praktiki və tarixi bir mərhələnin əsasını qoyub. Coğrafi baxımdan bir-birindən uzaq regional qütblərdə yerləşən bu iki dost ölkə, qurulan birbaşa hava körpüsü sayəsində logistik və geosiyasi cəhətdən bir-birinə maksimum dərəcədə yaxınlaşıb.
Bakı ilə Belqrad şəhərləri arasında birbaşa hava əlaqəsinin qurulması sadəcə texniki bir nəqliyyat layihəsi deyil. Bu, həm də iki dövlətin siyasi iradəsinin, iqtisadi potensialının və xalqlararası səmimi dostluq tellərinin real həyatdakı bariz təcəssümüdür. Uzun illər boyu müzakirə edilən və hər iki tərəfin böyük həssaslıqla yanaşdığı bu layihənin reallaşması, ölkələr arasındakı əməkdaşlıq platformasına bir neçə mühüm istiqamətdə fundamental və uzunmüddətli təkan verəcək.
Müxbir – Abdulla Suvar
Mənbə: https://azertag.az/
İyunun 8-də Şirvanşahlar Sarayında qobelen və tekstil sənətinə həsr olunmuş “TOMA – Yaddaşın ilmələri: Xatirədən gələcəyə” adlı beynəlxalq qobelen müsabiqəsi və sərgisinin açılış mərasimi keçirilib.
AZƏRTAC xəbər verir ki, layihə Azərbaycan tekstil sənətinin görkəmli nümayəndəsi, professor Tamila Məmmədovanın xatirəsinə həsr olunub.
Tədbiri açan İçərişəhər Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsinin İdarə Heyətinin sədri Rüfət Mahmud bildirib ki, Tamila Məmmədova yüksək mədəniyyəti, zəngin daxili aləmi və dərin intellekti ilə seçilən, sənətinə böyük sevgi ilə yanaşan şəxsiyyət olub. Onun sözlərinə görə, sənətkarın xatirəsinə həsr olunan belə bir platforma onun irsinin yaşadılmasına və gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edəcək.
İncəsənət tarixçisi və tənqidçisi, Polşanın Lodz şəhərində yerləşən Mərkəzi Tekstil Muzeyinin baş kuratoru Marta Kovalevska çıxışında qeyd edib ki, Tamila Məmmədovanın yaradıcılıq irsi və sənət baxışları bu gün də tələbələri və davamçıları üçün mühüm ilham mənbəyidir. O bildirib ki, sənətkarın Azərbaycan tekstil sənətinin inkişafına verdiyi töhfələr və formalaşdırdığı məktəb gələcək nəsillər tərəfindən yaşadılacaq.
Litva Rəssamlar İttifaqının prezidenti, Vilnüs İncəsənət Akademiyasının professoru, tekstil rəssamı Egle Qanda Boqdaniene beynəlxalq səviyyəli belə genişmiqyaslı sərgi və müsabiqənin qısa müddətdə təşkil olunmasını yüksək qiymətləndirib. O vurğulayıb ki, layihə yalnız sərgi funksiyası daşımır, eyni zamanda, yeni əməkdaşlıqların və beynəlxalq əlaqələrin inkişafı üçün mühüm platformadır.
Mənbə: https://azertag.az/
İtaliyanın paytaxtı Romadakı “Medina Art Gallery” qalereyasında azərbaycanlı fotoqraf Aydın Mehdiyevin “Azərbaycanın daş mühafizəçiləri” adlı fərdi fotosərgisi açılıb. Sərgi “Palazzo Mandrilli” qalereyasının təşkilatçılığı ilə baş tutub.
AZƏRTAC xəbər verir ki, sərgidə təqdim olunan fotoşəkillər ifadəliliyi ilə diqqətçəkən təbii formaları əks etdirir. Eksponatlar insan qavrayışının ən heyrətamiz xüsusiyyətlərindən birini – tanış təsvirləri mövcud olmayan yerlərdə tanımaq qabiliyyətini araşdırır.
Daş formalar vasitəsilə Azərbaycanın zəngin tarixi, qədim ənənələri və unikal mənzərələri təqdim olunur. Burada təbiət fon deyil, rəssam fırçası və ya heykəltaraş aləti olmadan sənət əsərlərini ərsəyə gətirən yaradıcıdır.
Rəssam Aydın Mehdiyevin AZƏRTAC-ın müxbirinə verdiyi məlumata görə, sərgi İtaliya sənətsevərləri arasında böyük rezonans doğurub.
O qeyd edib: “Sərgiyə gələnlər arasında əsərlərlə çox maraqlanan italyan fotoqraflar da var idi. İtaliyada keçirilən əvvəlki sərgim də Azərbaycanın təbiətinə həsr olunmuşdu. Bu dəfə daş mövzusunu seçdim”.
Aydın Mehdiyev texniki elmlər doktoru, gömrük xidməti polkovniki və 2025-ci ilin aprel ayında Beynəlxalq İncəsənət Fotoqrafları Assosiasiyası (IAAP) tərəfindən “Titan” adına layiq görülmüş tanınmış fotoqrafdır. O, hazırda Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin Mexanika kafedrasının professorudur.
Müəllif – Anara Axundova
Mənbə: https://azertag.az/
5-7 iyun tarixlərində Türkmənistanda keçirilən Azərbaycan Mədəniyyəti Günləri Azərbaycan Dövlət Rəqs Ansamblının möhtəşəm konserti başa çatıb.
Türkmənistan Dövlət Mədəniyyət Mərkəzinin Muğamlar Sarayında keçirilən konserti qardaş ölkənin rəsmiləri, Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin məsul əməkdaşları, mədəniyyət və ictimaiyyət nümayəndələri izləyiblər.
Konsert proqramı “Mənim Azərbaycanım” süitası ilə başlanıb.
Sonra kollektivin ifasında “Qavalla rəqs”, “Nağaralarla rəqs”, “Toy”, “Qazaxı”, “Xalay”, “Naz eləmə”, “Tərəkəmə”, “Uzundərə”, “Ağ çiçəyim”, “Çayçı”, “Bahar” və “Qaytağı”
rəqslərimiz yüksək şövqlə təqdim olunub.
Bütün nömrələr tamaşaçılar tərəfindən gurultulu alqışlarla qarşılanıb.
Mənbə: https://culture.gov.az/
Türkmənistanda keçirilən Azərbaycan Mədəniyyəti Günləri ilə bağlı qardaş ölkəyə ezam olunan media nümayəndələri üçün iyunun 7-də Aşqabad şəhərində Türkmən Milli Xalça Muzeyi və Dövlət Mədəniyyət Mərkəzinin Dövlət Muzeyinə tur təşkil olunub.
Məlumat verilib ki, Türkmənistan Prezidenti Saparmurat Niyazovun müvafiq Fərmanı ilə 1993-cü ildə yaradılan Xalça Muzeyi ölkənin zəngin xalçaçılıq irsini qoruyan və təbliğ edən əsas mədəniyyət mərkəzidir. Muzeydə nadir qədim xalçalar və dünyaca məşhur eksponatlar qorunur.
Muzeydə 2001-ci ildə toxunmuş, sahəsi 301 kvadratmetr və çəkisi 1200 kq olan dünyanın ən böyük xalçası saxlanılır. Bu əsər 2003-cü ildə “Ginnesin rekordlar kitabı”na daxil edilib.
2000-dən çox eksponatın qorunduğu muzeyin yaradıldığı gün hər il Türkmənistanda rəsmi şəkil “Türkmən Xalçası Günü” kimi qeyd olunur.
Dövlət Mədəniyyət Mərkəzinin Dövlət Muzeyi ilə tanışlıq zamanı isə bildirilib ki, ölkənin ən böyük muzeyi türkmən xalqının qədim və zəngin mədəni irsini, tarixini və dövlətçilik ənənələrini özündə birləşdirir. Burada 500 mindən çox unikal arxeoloji, tarixi və etnoqrafik eksponat saxlanılır.
Media nümayəndələri hər iki muzeydən zəngin təəssüratla ayrılıblar.
Mənbə: https://culture.gov.az/
Könül Əliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü Kamran Murquzov “Ədəbiyyat və incəsənət”in poçtuna həmkarı Əlişad Qaraqasımlının şeirlərini və tərcümeyi halını göndərib. Bu şəxs barədə bilgilənəndə, düzü, çox təəccübləndim.
Bilirsiniz ki, sovet dönəmində bizim ən məşhur şair və yazıçılarımız Moskva şəhərindəki SSRİ Yazıçılar İttifaqının Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunun şinelindən çıxırdı. O təhsil ocağı həqiqətən də gəncləri püxtələşdirir, üstəlik, onlara dərc edilmək, tanınmaq, mükafatlar almaq üçün əlavə dividendlər verirdi.
1949-cu il fevral ayının 15-də Cəlilabad rayonunun Üçtəpə kədində anadan olan, Əlişad Qaraqasımlı imzası ilə şeirlər yazan Cəfərov Əlişad Tutuş oğlunun taleyinə də məhz həmin institutda oxumaq düşüb. özü də adları ədəbiyyat tariximizdə xalq yazıçıları və xalq şairləri kimi qalan digər Qorki Ədəbiyyat institutunun azman azərbaycanlı məzunlarından fərqli olaraq o, institutu fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Bu, həqiqətən də çox böyük nailiyyətdir.
Və necə olub ki, o, Litinstitut deyə çağırılan o ədəbiyyat ocağının ən nümunəvi və ən istedadlı məzunu sonradan Azərbaycanda nəinki xalq şairi ola bilməyib, heç geniş oxucu kütləsinə də tanıdılmayıb, bax bu, mənə sirr olaraq qaldı.
Təsəvvür edin ki, Əlişad Qaraqasımlı indi öz təvazökar imici ilə hansısa bir saytın “Poeziya” şöbəsinin müdiri olmaqla kifayətlənibdir.
Kamran Murquzov onun şeirlərinin qardaş Türkiyə Cümhuriyyətindəki “Kümbet”, “Usare”, “Kardelen” dərgilərində, o cümlədən respublikanın ən ünlü mətbu orqanlarında dəfələrlə dərc olunduğunu, “Elm”, “Xalq qəzeti”, “Respublika” qəzetlərində uzun müddət çalışdığını da qeyd edibdir. Amma razılaşın ki bunlar xırda təsəlilərdir.
Xalq şairi Rəsul Rzaya
Bu ağır itkini varlığım danar,
Necə ki, ölməzlər ölümü danıb.
Aprelin birində bir dost aldanar,
Aprelin birində bir xalq aldanıb.
Uca zirvələri çən-çisək aldı,
Yamaca nə qaldı, yala nə qaldı?
Dünyaya gəlməyin həqiqət oldu,
Dünyadan getməyin yalana qaldı.
Nurlu misraların, odlu sənətin,
Könlümdən kədəri talan eylədi.
Vuruldum aprelin birinə, şair,
Gerçək ölümünü yalan eylədi.
1 aprel 1981-ci il.
Dördlüklər
Dünyanı çiyninə alıbdı qoca,-
Əsir yük altında zəif dizləri.
Sual işarəsi olubdu qoca,
Çoxlu nöqtələr tək ayaq izləri…
* * *
Dörd divar içində bəslənən hər gün
Qapqara bir daşdır, ürək deyildir.
Kim deyir, arabir tamaşa üçün
Bu güniş üfüqlıər gərək deyildir?
* * *
Qovaram qəlbimdən ağrılarımı,
Canımla, qanımla yaradaram mən.
Leysanda islanan misralarımı,
İsti şəfəqlərlə qurudaram mən.
Dünya bu gün
Yenə dinləyirəm son xəbərləri-
Fələstin övladı yurddan qaçaqdır.
Azadlıq altında gizlənənlərin
Arzusu, əməli işğlaçılıqdır.
Oğrunun, əyrinin inadına bax:
Başına tac qoyub xalqını soyur.
Bu dövrün, zamanın inadına bax,
Qara xəbərləri Ağ evlər yayır.
Əzmini, gücünü açıq duyanlar,
Ölkədən-ölkəyə qovğa ələyir.
Mənliyi, varlığı bur heç olanlar,
Yüksək kürsülərdən çıxış eyləyir.
Həyadan, abırdan qalmayıb əsər:
Çoxu öz-özünü öyən olubdur.
Üz-üzə gəlməkdən çəkinən kəslər,
Efirdə döşünə döyən olubdur.
Dalayır qəlbimi min fəğan, min ah,
Silah yarışları başlayır bu gün.
Xalqın əlləriylə düzələn silah,
Xalqın sinəsinə tuşlanır bu gün.
Arzu istəyimi daş belə anlar,
Bütün varlıqlara qəlbim həyandır.
“İnsan hüququ”ndan çox danışanlar,
İnsan hüququnu tapdalayandır.
Qısqanıram mən
Hələ vərəq-vərəq oxunmamışam,
Gedişin-gəlişin oxunur sənin.
Bəyaz əllərinə toxunmamışam,
Küləklər saçına toxunur sənin.
Otuzu adlayıb gözləmir yaşım,
Sonsuz həsrətindən usanıram mən.
Zülmət gecələrə necə tapşıram,
Səni gündüzlərə qsıqanıram mən?!
Quşlar yuva qurar
Quruyub qalmışam çölün düzündə,
Əsən küləklər də mənim yağımdı.
İki gün dustağam bu yer üzündə,
İkicə gün olur azadlığım da.
Aydındır hər kəlmən ay işığıtək,
Əsərəm yarpaqtək sözünün üstə.
Aralı düşərik iki günlüyə,-
Quşlar yuva qurar izinin üstə.
Bermut üçbucağı
Arzular, əməllər gülə bilməyir,
Dəhşətli fikirlə oyanır orda.
Əqrəblər yükünü çəkə bilməyir,
Deyirlər, zaman da dayanır orda.
Dünyaya bir ümman kədər ələdi,
İlan tək qıvrılıb çaldı dünyanı.
İnsan vəhşiliyi azlıq eylədi,
Qorxunc bir dəhşət də aldı dünyanı.
Qaranquş
Ağın başqa yanadı,
Bir yanadı qaran, quş.
Mənə xoş xəbər gətir
Qayçı quyruq qaranquş
Ağın da var, qaran da
Niyə yoxdur sarın, quş?
Baharlı sevincindən
Küləkləri yaran quş
Qismətin bahar olsun
Görməyəsən boran, qış
Yazdan mənə köynək biç,
Qayçı quyruq qaranquş.
Payız dördlükləri
Ümidim bahara itməyibdi ki,
Ümidim qəlbimdə yaraqlanıbdı.
Hansı rəssamınsa əsərindəki
Qadıntək ağaclar çılpaqlanıbdı.
* * *
Payızda bir ağac gülə bələnib,-
Gizlədə bilməyib bahar heyrətin.
Payız yarpaqların məktub eyləyib
Yazır ünvanına əbədiyyətin.
* * *
Bahar çiçəkləri fikirlərimdə,
Payızlı bir nəğmə dindirib məni.
Qızıl paqonları çiyinlərimdə,-
Payız da rütbəyə mindirib məni…
* * *
Səmanı çiyninə görən aldımı?
Ağaclar anteytək çılpaq yaşayır.
Küləklər tələsən poçtalyonumdu,
Payızdan bahara məktub daşıyır.
Qurban olum
(Azad nəvəmin bir yaşına)
Süd qoxulu isti yumşaq
Yatağına qurban olum.
Təzə-təzə ayaq üstə
Durmağına qurban olum.
Gəl babanı salma dara
Ürəyinə vurma yara
Şirin-şirin xülyalara
Dalmağına qurban olum.
Ruhum uçdu, qəlbim güldü
Çox istəkli nəvəm gəldi.
Həftəsonu babangildə
Qalmağına qurban olum.
İzləyirəm izlərini,
Gəl qatlama dizlərini
Buta-buta gözlərinin
Qapağına qurban olum.
Mələksifət, açıqalın,
Səni sevir, sağın, solun.
Ağlayanda dördkünc olan,
Dodağına qurban olum.
Düşmən çəpərinə daş atdın
Nəslin başını ucaltdın
Azad babanı yaşatdın
Varlığına qurban olum.
Yerinə yetsin diləyin
Şad olsun kövrək ürəyin
Səni bizə bəxş eyləyən
Xaliqinə qurban olum.
* * *
SRRİ Yazıçılar İttifaqının M.Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda mənə dərs deyən Rus dili müəlliməm-Korneeva İnna İllarionovnaya böyük məhəbbətlə həsr edirəm.
Gərək ürəyimi hər kəsə açam,-
Bir ülvi məxluqdan öyüd alıram.
Otuzu adlayıb
Ötsə də yaşım,
Hər dəfə yanında uşaq oluram.
Sənli günlərimi duman-çən almaz,
Ömrümün çiçəyi solmaz önündə.
Məndən küçələrdə
Dəcəli olmaz,
Məndən həlimi də olmaz önündə.
Min nöqsan görsən də, hər bir işimdə,
Çəkib qulağımı
Burmamısan heç.
Vaxt olub dərsinə gecikmişəm də
Qayıdıb üzümə
Vurmamısan heç…
Açıb qucağını Ana Vətən də.
Qəlbim də qırılmaz inamdı mənim.
Mənə ikinci bir
Dil öyrədən də,
Deməli,
İkinci Anamdı mənim.
Gərək hər ağırıya-acıya dözəm.
Böyükdür insanın
Səbri, deyirəm.
Bir rus qadınına
Anamdı, desəm,
Çatlamaz Anamın qəbri, deyirəm!..
ANA, SIZLADIM…
Sinəmin üstünə gərək daş qoyum.
Bu dərdi mən necə udum görəsən?!
Kimin dizlərinin üstə baş qoyum,
Kimin ətəyindən tutum görəsən?
Gözümdə bir damla yaş da qalmayıb.
Acı taleyimə, ANA, sızladım.
Mənim ki Analı günüm olmayıb,
Nə yaman, nə yaman Anasızladım!..
* * *
Tələbə dostum, tanınmış şair Maarif Soltana həsr olunur
Gözünü, könlünü bulud alsa da,
Özü bulud kimi boşalır, dolur.
İlhamı arabir ayıq olsa da,
Çox zaman gözləri yuxulu olur.
Zamanın özüylə yarışan kəsin
Yerişi-duruşu dağlardan ağır.
Yenilik eşqiylə alışan kəsin
Əynindən-başından köhnəlik yağır.
Əsrin tufanına sinə gərməyib
Süsəndən, sünbüldən ötür sazında.
Hələ ilk kitabı işıq görməyib
Yaşayır dahilik iddiasında.
Əyilir köksünə fikirli başı-
Sanki qurtaracaq kimisə, dardan.
Çəkir imtahana dostu, yoldaşı
Özü iki alır imtahanlardan.
Onun bu gününə acıyıb halım:
Bükülür yumaqtək fikrə dalanda.
O qədər tənbəki çəkir bu zalım,
Sinəsi fit çalır nəfəs alanda.
Atıb bir tərəfə eşqi, ilhamı,
Bir az qulaq asıb Haqqın səsinə:
İmkanım olsaydı, Maarif Soltanı
Çəkərdim yoldaşlıq məhkəməsinə!..
Azərbaycan Respublikası Kino Agentliyinin dəstəyi ilə 2025-ci ildə “Nərimanfilm”də istehsal olunan “Doğma torpaq” tammetrajlı bədii filminin quruluşçu rejissoru və ssenari müəllifi İlqar Safatdır.
Müstəqil Azərbaycan öz ərazisi də – Qarabağ bölgəsində separatçılara qarşı mübarizə aparır. Londondan olan jurnalist Miranda Qafqaz bəbiri haqqında sənədli film çəkmək üçün Azərbaycana gəlir. O, tədqiqatı zamanı təkcə bəbirlə bağlı deyil, həm də Azərbaycanın acı və şərəfli tarixinə dair çoxsaylı həqiqətləri öyrənir. Mirandanın səyahəti təbiət, tarix və insan talelərinin kəsişdiyi dramatik bir hekayəyə çevrilir.
Hər üç filmi Türkmənistanın tanınmış elm və mədəniyyət xadimləri, ictimaiyyət nümayəndələri, tələbələr izləyiblər.
Ekran əsərləri tamaşaçılar tərəfindən maraqla qarşılanıb.
Mənbə: https://culture.gov.az/
Türkmənistanda keçirilən Azərbaycan Mədəniyyəti Günləri çərçivəsində iyunun 5-də Türkmənistan Dövlət Mədəniyyət Mərkəzinin Muğamlar Sarayında incəsənət ustalarımızın iştirakı ilə möhtəşəm qala konsert təşkil olunub.
Əvvəlcə tədbir iştirakçıları sarayın foyesində Azərbaycan Fotoqraflar Birliyi tərəfindən təşkil edilən “Qarabağ – milli irsin yaddaşı” adlı fotosərgi ilə tanış olublar.
Məlumat verilib ki, 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsində və 2023-cü ilin antiterror əməliyyatı ilə azad olunan ərazilərimizdə otuzillik işğal zamanı erməni vandalizminə məruz qalmış tarix-mədəniyyət abidələri və digər infrastruktur obyektlərinin dağıdılmış vəziyyəti öz əksini tapıb. İşğaldan sonra Azərbaycan dövləti tərəfindən azad torpaqlarda aparılan genişmiqyaslı bərpa-quruculuq prosesi də təqdim olunan fotolarda yer alıb.
Sonra Muğamlar Sarayının böyük zalında qala konsert başlanıb.
Konserti Türkmənistan Nazirlər Kabineti sədrinin müavini Bahar Seyidova, iki ölkənin mədəniyyət nazirləri Adil Kərimli, Atageldi Şamuradov, mədəniyyət, elm xadimləri və ictimaiyyət nümayəndələri izləyiblər.
Nazirlər Kabineti sədrinin müavini Bahar Seyidova çıxış edərək iki ölkə arasında əlaqələrin köklü tarixə malik olduğunu bildirib. Deyib ki, Türkmənistan ilə Azərbaycanı birləşdirən çox amillər var. Lakin bunların arasında mədəniyyət amili xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bahar Seyidova Azərbaycanın incəsənət ustalarına uğurlar arzulayıb.
Mədəniyyət naziri Adil Kərimli çıxışında Azərbaycan nümayəndə heyətinə göstərilən yüksək qonaqpərvərliyə görə qardaş ölkənin hökumətinə minnətdarlığını bildirib.
Qeyd olunub ki, iki ölkə arasında bütün sahələrdə, o cümlədən mədəniyyət sahəsində əlaqələr ildən-ilə inkişaf edir. Qarşılıqlı mədəniyyət günlərinin keçirilməsi mədəni əlaqələrin daha da dərinləşməsinə böyük töhfə verir.
Sonra səhnə incəsənət ustalarımızın ixtiyarına verilib.
Konsertdə Xalq artistləri Azər Zeynalov, Teyyub Aslanov, Gülyaz və Gülyanaq Məmmədovalar, Faiq Ağayev, Əməkdar artist Gülüstan Əliyeva, solistlər Nərmin Nərimanlı, Rəvanə Qurbanova, Samirə Rəcəbli, Əmrah və Aişə Orucovlar, Fatimə Cəfərzadə, Röya Mürsəlova və Sahib İsmiyev çıxış ediblər.
Fikrət Əmirov adına Azərbaycan Dövlət Xalq Çalğı Alətləri Orkestri, Qara Qarayev adına Azərbaycan Dövlət Kamera Orkestri (dirijor: Mustafa Aşurov), Azərbaycan Dövlət Rəqs Ansamblı (bədii rəhbər: Xalq artisti Rüfət Xəlilzadə), “Savalan” qrupu rəngarəng musiqi və rəqs nömrələri ilə gecəyə xüsusi rəng qatıblar.
Türkmən xalq mahnılarının da yer aldığı proqram tamaşaçılar tərəfindən sürəkli alqışlarla qarşılanıb.
Azərbaycanın zəngin musiqi və rəqs mədəniyyətinin yüksək səviyyədə təqdim olunduğu gecə türkmən tamaşaçılarına unudulmaz sənət zövqü yaşadıb.
Mənbə: https://culture.gov.az/
Türkmənistanda keçirilən Azərbaycan Mədəniyyəti Günləri çərçivəsində iyunun 7-də Türkmənistan Dövlət Kitabxanasında “Azərbaycan ədəbiyyatı bölməsi”nin açılış mərasimi olub.
Bu barədə AZƏRTAC-a Mədəniyyət Nazirliyindən məlumat verilib. Tədbirdə Azərbaycan mədəniyyət nazirinin müavini Murad Hüseynov və Azərbaycan Milli Kitabxanasının direktoru Kərim Tahirov çıxış ediblər. Çıxışlarda qardaş ölkənin əsas kitabxanasında “Azərbaycan ədəbiyyatı bölməsi”nin açılması əlamətdar mədəni hadisə kimi qiymətləndirilib. Bildirilib ki, bu, xarici ölkələrdə yaradılan 19-cu belə bölmədir. Bölmənin açılması Azərbaycanın görkəmli ədəbi-ictimai xadimlərinin əsərləri ilə xaricdə yaşayan soydaşlarımızın, həmçinin yerli vətəndaşların daha yaxından tanış olması üçün imkan yaradır.
Qeyd edək ki, yeni yaradılan bölmədə Azərbaycanın tarixi, mədəniyyəti, ədəbiyyatı və müasir inkişafına dair müxtəlif nəşrlər yer alıb. Gələcəkdə Azərbaycan Milli Kitabxanası tərəfindən guşənin yeni nəşrlərlə zənginləşdirilməsi istiqamətində davamlı addımlar atılacaq.
Sonra kitabxanada görkəmli Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri, dövlət xadimi Molla Pənah Vaqifin və türkmən ədəbiyyatının tanınmış siması Məhtimqulu Fəraqinin yaradıcılığına həsr olunmuş elmi konfrans keçirilib.
Tədbirin moderatoru Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin katibi yazıçı-dramaturq İlqar Fəhmi hər iki ədibin yaradıcılığı haqqında məlumat verib. Azərbaycan Milli Kitabxanasının direktoru Kərim Tahirov Molla Pənah Vaqifin realist Azərbaycan ədəbiyyatının və ədəbi dilinin inkişafında müstəsna rol oynadığını bildirib.
Türkmənistan Dövlət Kitabxanasının direktoru Laçın Nurməhəmmədova çıxışında deyib ki, Məhtimqulu Fəraqi türkmən ədəbi dilinin banisi və özündən sonra ədəbi məktəb yaradan görkəmli şairdir. Qeyd olunub ki, 2024-cü ildə UNESCO-nun mənzil-qərargahında şairin 300 illiyi münasibətilə “Məhtimqulu Fəraqi və Türkmənistanın mədəni irsi” adlı sərgi və qala konsert keçirilib.
Mənbə: https://azertag.az/
Türkmənistanda Azərbaycan Mədəniyyəti Günləri çərçivəsində Arkadağda Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi şair, maarif xadimi Seyid Əzim Şirvani (1835-1888) və tanınmış türkmən şairi Dövlətməmməd Azadinin (1695-1760) yaradıcılığına həsr olunmuş elmi konfrans keçirilib.
Mədəniyyət Nazirliyindən AZƏRTAC-a verilən məlumata görə, Dövlətməmməd Azadi adına Şəhər Kitabxanasında təşkil edilən konfransdan əvvəl tədbir iştirakçıları kitabxana ilə tanış olublar.
Konfrans Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin katibi, Əməkdar mədəniyyət işçisi, yazıçı-dramaturq İlqar Fəhminin moderatorluğu ilə gerçəkləşib.
Azərbaycan mədəniyyət nazirinin müavini Murad Hüseynov, Azərbaycan Milli Məclisinin deputatı, Azərbaycan-Türkmənistan parlamentlərarası dostluq qrupunun üzvü, siyasi elmlər doktoru, professor Hikmət Məmmədov, Azərbaycan Milli Kitabxanasının direktoru, professor, Əməkdar mədəniyyət işçisi, Türk Dünyası Milli Kitabxanaları Birliyinin sədri Kərim Tahirov və Türkmənistan ədəbiyyatşünasları çıxış edərək hər iki ədibin həyat və yaradıcılıq yolundan söz açıblar.
Qeyd olunub ki, XVIII əsr klassik türkmən ədəbiyyatının inkişafında, onun yeni məzmun və ideyalarla zənginləşməsində xidmətləri olan Dövlətməmməd Azadi təxminən 40 illik yaradıcılıq fəaliyyətində humanist duyğular carçısı kimi şöhrət qazanıb. Onun oğlu Məhtimqulu Fəraqi isə təkcə Türkmənistanda deyil, bütün Türk dünyasında böyük şöhrət qazanıb.
Bildirilib ki, Seyid Əzim Şirvani klassik qəzəl məktəbinin qüdrətli nümayəndəsi olmaqla yanaşı, XIX əsrdə Azərbaycanda maarifçi düşüncənin inkişafına mühüm töhfələr verib. O, eyni zamanda Azərbaycan şairlərinin tərcümeyi-halını və əsərlərindən nümunələri kitab (“Təzkirə”) şəklində nəşr etdirib.
Çıxışlardan sonra Azərbaycan və türkmən qiraətçiləri hər iki şairin şeirlərini səsləndiriblər.
Milli muğam üçlüyünün müşaiyəti ilə S.Ə.Şirvani və D.Azadinin qəzəlləri əsasında muğam və təsniflər ifa olunub.
Mənbə: https://azertag.az/
Türkmənistanda Azərbaycan Mədəniyyəti Günləri zəngin proqramla davam edir. İyunun 5-də Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə paytaxt Aşqabad şəhərində yerləşən Böyük Saparmurat Türkmənbaşı adına Türkmənistan Dövlət Təsviri Sənət Muzeyində “Azərbaycan milli irsinin inciləri” adlı sərginin açılışı keçirilib.
Tədbirdə Türkmənistan mədəniyyət nazirinin müavini Nursəhet Şirimov, Azərbaycan mədəniyyət naziri Adil Kərimli və Türkmənistan Dövlət Təsviri Sənət Muzeyinin direktoru İsmail Orazov çıxış ediblər.
Qonaqların sərgi ilə tanışlığı zamanı məlumat verilib ki, təqdimat Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin “Əzim Əzimzadənin əsərlərində yaşayan milli irsimiz” sərgisi, Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin fondundan ənənəvi və müəllif xalçalarının nümayişi, eləcə də ənənəvi sənətkarlıq sərgisi və “Müasir modada milli naxışlar” adlı moda tanıtımını əhatə edir.
Ekspozisiyada Xalq rəssamı, Azərbaycan peşəkar qrafika sənətinin banilərindən olan Əzim Əzimzadənin (1880-1943) əsərləri ilə yanaşı, həmin əsərlərdə təsvir edilən mühit muzey eksponatları vasitəsilə tamaşaçılara çatdırılır.
Sərgidə XIX əsrdən bu günədək dövrü əhatə edən xovlu, xovsuz xalçalar və xalça məmulatları, bədii metal, tikmə nümunələri təqdim olunur. Sərgini Xalq rəssamı Eldar Mikayılzadənin əl işləri daha da dolğunlaşdırır.
Sərgi məkanında qurama sənəti ilə bağlı nümunələr də yer alıb. Mərhum Xalidə Nəsirova tərəfindən yaradılan quramalar türk dünyagörüşünün parlaq ifadəsidir.
Şəbəkə sənəti, əlvan şüşələrdən hazırlanan işıqlı kompozisiyalar Şəkidən olan sənətkar Hüseyn Hacımustafazadə tərəfindən “ustad dərsi” formatında əyani şəkildə göstərilir. Zərgərliklə bağlı ənənələr isə sənətkar Füzuli Əlizadə tərəfindən təqdim olunur.
Burada həmçinin tanınmış modelyer Gülnarə Xəlilova və gənc modelyer Anara Zakirlinin “Müasir modada milli naxışlar” adlı geyim kolleksiyası nümayiş etdirilir.
Ümumi konteksti Azərbaycan mədəni irsinin kompleks şəkildə təqdimatına xidmət edən sərgi ziyarətçilər tərəfindən maraqla qarşılanır.
Mənbə: https://culture.gov.az/
İyunun 5-də Heydər Əliyev Sarayında Xalq şairi Səməd Vurğunun zəngin ədəbi irsinə həsr olunmuş ədəbi-bədii tədbir keçirilib.
AZƏRTAC xəbər verir ki, tədbir Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Səməd Vurğunun 120 illiyinin qeyd edilməsi haqqında Sərəncamına əsasən, Mədəniyyət Nazirliyi və Heydər Əliyev Sarayının təşkilatçılığı ilə reallaşdırılıb.
Yaradıcılıq gecəsində çıxış edən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri, Xalq yazıçısı Anar bildirib ki, Səməd Vurğunun yaradıcılıq işığı bu gün də xalqımızın müxtəlif nəsillərinin nümayəndələrini Vətəni, torpağı və ana dilini sevməyə səsləyir.
Xalq yazıçısı qeyd edib ki, məktəb illərindən Səməd Vurğunun “Azərbaycan” şeirini əzbər bilirik və poeziyamızda bu qədər geniş yayılan başqa bir şeir tapmaq çətindir.
“Səməd Vurğun qəlblərdə yaşayır və bundan sonra da yaşayacaq. Çətin və mürəkkəb bir dövrdə fəaliyyət göstərən şair öz yaradıcılığı ilə xalqın yaddaşında silinməz iz qoyub. Onun “Vaqif” pyesi Azərbaycan xalqını məhv etməyin mümkünsüz olduğunu bir daha xatırladır. İllər keçsə də, şairin sözü və ideyaları hər zaman yaşayacaq və eşidiləcək”, – deyə Xalq yazıçısı vurğulayıb.
Tədbirin bədii hissəsində incəsənət ustaları şairin şeir və poemalarından parçalar səsləndirib, sözlərinə bəstələnmiş mahnıları ifa ediblər. Həmçinin Səməd Vurğunun həyat və yaradıcılığını əks etdirən videoxronika materialları nümayiş olunub.
Müxbir – Fidan Əlizadə
Fotoqraf – İlkin Cavanşirov
Mənbə: https://azertag.az/
Vaqif Səmədoğlu (Vaqif Səməd oğlu Vəkilov; 5 iyun 1939, Bakı – 28 yanvar 2015, Bakı) — şair, dramaturq, publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1970), Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1989), Azərbaycanın xalq şairi (1999), Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin II və III çağırış deputatı.
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Vaqif Səmədoğlu 1939-cu il iyunun 5-də Bakı şəhərində, məşhur Azərbaycan şairi Səməd Vurğunun ailəsində anadan olmuşdur. Əslən Qazax rayonunun Yuxarı Salahlı kəndinin Vəkilovlar soyundandır. Bülbül adına musiqi məktəbində, Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında təhsil almışdır. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası Baş redaksiyasında incəsənət redaksiyasının müdiri (1968–1971), “Oğuz eli” qəzetinin baş redaktoru (1992–1994) vəzifələrində çalışmışdır.
Çaykovski adına Moskva Konservatoriyasında ixtisas kursu keçib (1962–1963). Sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında fortepiano üzrə ixtisas müəllimi (1963–1971). C. Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında kino-aktyor teatrının ədəbi hissə müdiri vəzifəsində (1982–1985) işləyib.[3] Poeziya, teatr və dramaturgiya sahəsində də ciddi fəaliyyət göstərib.[4] “Yeddi şeir” adlı ilk mətbu əsəri 1963-cü ildə “Azərbaycan” jurnalında dərc olunub. Bundan sonra dövri mətbuatda vaxtaşırı çıxış etmiş, “Oğuz eli” qəzetinin baş redaktoru vəzifəsində çalışmışdır (1992–1994)[5].
Azərbaycanın Milli Məclisinə deputat seçilib (2000).
Vaqif Səmədoğlu 2015-ci il yanvarın 28-i Bakıda dünyasını dəyişib. 29 yanvarda Birinci Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur.
[redaktə | vikimətni redaktə et]
2019-cu ilin iyununda Qazax rayonunun “Fəxri qazaxlılar” parkında Vaqif Səmədoğlunun büstünün açılışı olub.[6]
2019-cu ildə Vaqif Səmədoğlu Mərkəzinin sədri, şairin həyat yoldaşı, yazıçı və şərqşünas Nüşabə Babayeva-Vəkilovanın təşəbbüsü ilə Vaqif Səmədoğlu Mərkəzi və “Vaqif Səmədoğlu” medalı təsis olunub.[7]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
| Yusif ağa Vəkilov | Məhbub xanım Vəkilova | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Ruqiyyə Paşabəyova | Mehdixan Vəkilov | Səməd Vəkilov | Xavər Vəkilova | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Çiçək Vəkilova | Cavanşir Vəkilov | Yusif Vəkilov | Vaqif Vəkilov | Aybəniz Vəkilova | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[redaktə | vikimətni redaktə et]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mikayıl Müşfiq (tam adı: Mikayıl Əbdülqadir oğlu İsmayılzadə; 5 iyun 1908, Bakı – 6 yanvar 1938, Bakı) — Azərbaycan şairi, tərcüməçisi və pedaqoqu, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1934), “Azərnəşr“in keçmiş redaktoru.
Azərbaycan poeziyasının inkişafında böyük rol oynamış şairlərdən biridir. Sevgi və gözəlliyi tərifləyən bir çox şeirlərin müəllifidir. Onun şeirlərində sosial və mədəni məsələlər üzrə fikirlər də dilə gətirilirdi. Stalin repressiyalarının qurbanı olub və 1938-ci ildə güllələnib. 1956-cı il mayın 23-də SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi kollegiyasının qərarına əsasən ölümündən sonra bəraət almışdır.
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə Mikayıl Müşfiq Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilmişdir.[1]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mikayıl Mirzə Əbdülqadir oğlu İsmayılzadə (Mikayıl Müşfiq) 1908-ci il iyun ayının 5-də Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur.[2] Etnik tatdır.[3][4] Atası Mirzə Əbdülqadir İsmayılzadə (Vüsaqi) dövrünün tanınmış ziyalılarından biri idi.[5] O, müəllimlik fəaliyyəti ilə yanaşı, yaradıcılıqla məşğul olmuş, şeirlər yazmışdır.[5] Uşaq ikən valideynlərini itirən Müşfiq yaxın qohumlarının himayəsində böyümüşdür.[5][6] Ağır və fərəhsiz uşaqlıq illəri keçirən şair həyatının o illərini xatırlayaraq yazırdı:
 | Hələ atamın sağlığında güzaranımız ağır keçdiyi halda, lap uşaqkən anam və atam vəfat etdi. Mən bir yetim halında daşkəsən əmim və bibimin yanında qaldım. Ac, yalavac, çılpaq bir uşaqlıq keçirdim.[5] |  |
_Mirz%C9%99_Q%C9%99dir.jpg?uselang=az)
O illərin ağrı-acısını, anasızlığını şair “Ana” (1927) şeirində ürək yanğısı ilə qələmə almışdır:
Ana dedim, ürəyimə yanar odlar saçıldı,
Ana dedim, bir ürpəriş hasil oldu canımda,
Ana dedim, qarşımda bir gözəl səhnə açıldı,
Ana dedim, fəqət onu görməz oldum yanımda.
“Ana”, Mikayıl Müşfiq[5]
Müşfiqin böyüyüb boya-başa çatmasında, şair kimi yetişməsində nənəsi Qızqayıt xanımın böyük rolu olmuşdur.[5] Nənəsinin söylədiyi nağıllar, atalar sözləri, bayatılar gələcək şairin zəngin xalq yaradıcılığı ilə tanış olmasında mühüm rol oynamışdır.[5]
İbtidai təhsilini rus-Azərbaycan məktəbində alan Müşfiq humanitar elmlərə böyük maraq göstərməklə yanaşı, rus dilini də mükəmməl öyrənmişdir.[5][7] 1920–1927-ci illərdə əvvəlcə Bakı darülmüəllimində, sonra 12 nömrəli II dərəcəli məktəbdə təhsil almış, 1927–1931-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Darülfünunun (indiki Bakı Dövlət Universiteti) dil və ədəbiyyat fakültəsini bitirərək Bakı məktəblərində müəllimlik etmişdir.[5]
1930-cu illərdə Azərnəşrdə redaktor vəzifəsində işləmişdir.[8] Onun şagirdlərindən biri Mikayıl Müşfiqi belə xatırlayır:
| Müşfiq müəllim dərs deyəndə zəng səsini eşitməzdik. Dərs zamanı şagirdlərə şeir oxumağı öyrədəndə başqa müəllimlərimiz də gəlib bizim sıralarda oturardı. Çoxumuza “qızım”, “oğlum” deyə müraciət edərdi. Əslində bu ifadə onun yaşına uyğun deyildi. Ancaq mehriban olduğu qədər təvazökar olan Müşfiq müəllimə bu sözlər çox yaraşırdı…[8] | |
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Müşfiq çox gənc yaşlarından yaradıcılıq fəaliyyətinə başlamış, həyatını, taleyini şeirlə bağlamış və ömrünün sonuna kimi ondan ayrılmamışdır.[5] O, poetik yaradıcılığa 1926-cı ildə “Gənc işçi” qəzetində çap etdirdiyi “Bu gün” şeiri ilə başlamış və sonrakı illərdə dövri mətbuatda müntəzəm çıxış etmişdir.[5] 1927-ci ildən “Maarif və mədəniyyət” və “Komsomol” jurnallarında və “Gənc işçi” qəzetində dərc olunmuşdur.[5] 1930-cu ildə şairin ilk “Küləklər” adlı şeir kitabı işıq üzü görmüşdür.[5] Kitabda müəllifin əlli üç şeiri və iki tərcüməsi toplanmışdır.[5]
1932-ci il Müşfiqin həyatında məhsuldar olmuş, “Günün səsləri”, “Vuruşmalar”, “Pambıq”, “Buruqlar arasında” kitabları, daha sonra bir-birinin ardınca “Şeirlər”, “Çoban”, “Mənim dostum”, “Səhər”, “Sındırılan saz”, “Azadlıq dastanı” əsərləri nəşr edilmişdir.[5] 1934-cü ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqına üzv seçilmişdir.[9]
Həqiqi bir müəllim, əsl vətənpərvər olan Müşfiq öz yaradıcılığında uşaqlar üçün də yer ayırmış, bir-birindən gözəl əsərlər yaratmışdır.[5] “Şəngül, Şüngül, Məngül”, “Kəndli və ilan” mənzum nağılları, “Vuruşmalar”, “Qaya” poemaları, “Coğrafiya”, “Məktəbli şərqisi”, “Zəhra üçün” və digər şeirləri uşaqlar arasında şairə böyük məhəbbət qazandırmışdır.[5]
Mikayıl Müşfiq yaradıcılığında bədii tərcümə fəaliyyəti də xüsusi yer tuturdu.[5] 1930–1937-ci illərdə onun tərcümə etdiyi Aleksandr Puşkinin “Qaraçılar” (Ş. Abbasovla birgə), Taras Şevçenkonun “Kobzar” (əsərin bəzi hissələri) (Əhməd Cavadla birgə), Yegişe Çarensin “Şeirlər”, Samuil Marşakın “Huşsuza bax, huşsuza”, Mirzə Fətəli Axundovun “A. S. Puşkinin ölümünə Şərq poeması” əsərləri nəşr edilmişdir.[5] Bundan əlavə Müşfiq Mixail Lermontovun “Demon” poemasını (Rəsul Rza ilə birgə), “Qafqaz” (Mikayıl Rəfili ilə birgə), “Şairin ölümünə”, “Tənha yelkən ağarı” şeirlərini, A. S. Puşkinin “Yevgeni Onegin” mənzum romanından “Tatyananın Onegenə məktubu”nu (R. Rza ilə birgə), “Poltava” əsərindən bir parçanı, “Dustaq” şeirini, Ömər Xəyyamın rübailərinin çox hissəsini, Firdovsinin “Şahnamə”sindən bəzi parçaları (Mirmehdi Seyidzadə ilə birgə) tərcümə etmiş, gözəl mütərcim kimi oxucuların rəğbətini qazanmışdır.[5]
1936-cı ildə Mikayıl Müşfiqin “Səhər” poeması Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasının 15 illiyi münasibətilə keçirilən müsabiqədə “Yeddi yaxşı ədəbi əsər” mükafatına layiq görülmüşdür.[9] 1937-ci ildə çapa hazırladığı “Çağlayan” kitabına şair on bir illik yaradıcılığı ərzində yazmış olduğu ən qiymətli əsərlərini, o cümlədən “Səhər”, “Azadlıq dastanı”, “Sındırılan saz”, “Əbədiyyət nəğməsi”, “Şeirim”, “Yenə o bağ olaydı”, “Duyğu yarpaqları”, “Tərtərhes nəğmələri”, “Mingəçevir həsrəti” və digər şeir və poemalarını daxil etmişdir, lakin kitabı nəşr etdirmək şairə qismət olmamışdır.[5][10]
Mikayıl Müşfiqin Azərbaycan poeziyasının nadir incilərindən sayılan “Oxu, tar, oxu tar”, “Qal, sənə qurban”, “Sənin gülüşlərin”, “Maralım”, “Ana”, “Küləklər”, “Yenə o bağ olaydı” və digər şeirlərinə bəstələnən mahnılar dinləyici alqışını, rəğbətini qazanmış sənət əsərləridir.[5][11]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
.png)
1934-cü ildə Müşfiq onun həyatına sevinc gətirən Yalçın adlı uşağın qəfil ölümü onu çox sarsıtmışdı.[12] Qələm dostları tez-tez yanına gələr, ona təsəlli verməklə ələmini, kədərini unutdurmağa, çalışardılar.[12] Həmin ilin yayında M. Müşfiqlə Mirmehdi Seyidzadə ailəvi Mərdəkan bağlarında ev tutub bir yerdə dincəlirdilər.[12] Həmin yay günlərində Rəsul Rza, Ənvər Əlibəyli, Ənvər Məmmədxanlı yaxınlıqdakı bağlarda dincəldikləri üçün demək olar ki, hər gün bir yerdə olurdular.[12] Buralara satirik şeirləri və meyxanaları ilə xalqın qəlbinə yol tapan Əliağa Vahiddə təşrif gətirər, Məhəmməd Füzulidən, buzovnalı Azərdən, türk şerinin görkəmli şairlərindən söhbət açar, onlardan şeirlər deyər, bəzən də yazıb, lakin hamıdan gizli saxladığı qəzəllərini bu məclisdə oxuyardı.[12] Bu kiçik məclisdə Müşfiq və onun yanındakılar Vahidin qəzəllərindən xüsusi zövq alardılar.[12] Ətraf seyrəkləşəndən sonra Müşfiq Vahidlə bir tərəfə çəkilər Ömər Xəyyamdan yenicə tərcümə etdiyi rübailəri ona oxuyardı.[12]
Bağdan köçəndən sonra Müşfiqgildə şadyanalıq ― hökm sürürdü.[12] Qəhqəhə və alqış səsləri, bir-birinin ardınca səslənən şeirlər məclisə xüsusi bir şənlik gətirirdi. Badələrin cingiltisi, alqışların səsi şeir deyənləri daha da ilhamlandırırdı.[12] Bakı Sovetindən Müşfiqin ailəsinə ayrılmış mənzilin təbrikinə yaxın qohumları ilə yanaşı qələm dostları da gəlmişdilər. Hamı gülüb-danışır, sevinc içində mənzil sahibinə gözaydınlığı verir, ona evin düşərli olmasını arzulayırdılar.[12] Gecədən keçmiş qonaqlar dağlışandan sonra sevimli müəllimi Abdulla Şaiq ayağa qalxır, əlini Müşfiqin çiyninə qoyub, küçəyə çıxmağı təklif edir.[12] Qısa söhbətdən sonra bu qarışıq zəmanədə ona ehtiyatlı olmağı məsləhət bilir və Hüseyn Cavidin aşağıdakı beytini xatırladır və bu misraları unutmamağı tövsiyə edir:
Göz, qulaq – görmək, eşitmək aləti.
Daima aldatmış insaniyyəti.
Hüseyn Cavid[12]
Həmin görüşlərdən bir müddət sonra Yazıçılar İttifaqının plenumunda, dövrü mətbuatda Müşfiqə qarşı kəskin, qərəzli, hətta ifrat dərəcədə sərt tənqidlər təşkil olunurdu.[12] Bu tənqidlər bəzən təhqirlərə də keçirdi.[13] Haqsız hücumlara məruz qalan safqəlbli, genişürəkli, fitri istedad sahibi olan Müşfiq bu cür sərt tənqidlərə qarşı bədbinliyə qapılsa da, özünü ələ almağa çalışardı.[12] Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının yığıncaqlarının birində Seyfulla Şamilovun çıxış edərkən Müşfiqi kəskin tənqid etmişdir:
| Müşfiq nə üçün Səməndər kimi əfsanəvi bir quş ilə maraqlanır, ancaq bizim sovet quruluşu ilə maraqlanmır, bizim Sovet qəhrəmanları ilə maraqlanmır. Bax bu Səməndər sizin fikrinizə haradan gəlib? Biz demirik sənin flankəsdir qohumun. Bəlkə ola bilər demişik ki, sənin qohumun müsavatın qohumudur. Ancaq sən öz yaradıcılığın haqqında danışmalısan. Sən bu gün Sovet ədəbiyyatının ifşa etməyə çalışmırsansa bəs bu Səməndəri nə üçün yazmısan, kim səni məcbur etmişdir bunu yazırsan.[12] | |
Yazıçılar İttifaqının başqa bir plenumunda Feyruz adlı şair bir neçə şairin ünvanına kəskin ifadələr işlətdikdən sonra Müşfiqi “Əhməd Cavadın qanadı altında yaşayan gənc şair adlandırır”.[12] Həmin plenumun səhərki iclasında çıxış üçün söz verilən şair Mikayıl Rzaquluzadə Müşfiqin Stalinə həsr etdiyi şeirin üzərində durur.[12] O, Stalinin müsbət cəhətlərindən qısa xülasə verəndən sonra dolayısı yolla əsərə, şəxsən Müşfiqə qarşı açıq hücuma keçmək qərarına gəlir.[12] O, Müşfiqi rus dilini bilməməkdə, köhnə kitablar oxumaqda və ondan istifadə etməkdə də suçlandırırdı.[12] Bəzi mütəxəssislərin fikrincə, Rzaquluzadə Müşfiqi tənqid etməyi üzərinə götürməklə, qarşıdan gələn repressiyalardan özünü sığortalamaq istəyirdi.[12] Nasir Hacıbaba Nəzərli Müşfiqi “köhnə kitabları” oxumaqda suçlandırırdı.[12]
Plenumlarda onu Hökumə Sultanova ilk dəfə müdafiə etmiş, “Müşfiqi xırda burjua adlandırmaq — onu ancaq ləkələyib bizdən ayrımaq deməkdir. Bu isə baş tutan iş deyil. Müşfiq həmişə bizimlə olub, bizimlə də olacaq.” demişdir. Bu çıxışdan sonra digər şəxslər də Müşfiqi müdafiə etmişdir. Sultanovanın bu çıxışı “Kommunist” qəzetində dərc olunmuşdur.[14]
Həmin hadisədən bir ay keçməmiş Ədəbiyyat qəzetində Mikayıl Müşfiqə həsr edilmiş “Kontrrevolyusener, kontrabantçı, oğru…” adlı ölənə qədər faizlə gənc qələm sahiblərinə pul verən, qarışıq millətdən olan ailənin başçısı olmuş şairin yazısı dərc edilir.[12] Şair və dramaturq Məmməd Rahim öz yazısında prokuror rolunu oynayaraq Müşfiqi, “zahirən sovet, lakin bütün daxili quruluşu etibarilə qəddar kontrrevolyuson ruhu ilə dolu olan əsərlərin müəllifi kimi; Müşfiq dili və şeirlərindəki kontrabanda yolu ilə gətirdiyi fikirləri etibarilə―proletariata sadiq şair olmadığını sübut kimi; Müşfiq sinfi qardaşı Çobanzadədən də oğurluq etdiyinə görə” iddiaları ilə günahlandırır.[12] Rahim Müşfiqin “Şeirlər” kitabından “Buludlar”ı oğurlayaraq “Küləklər” kitabçasına köçürməsini iddiasından əl çəkmir.[12]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
1937-ci il repressiyaları Azərbaycan ədəbiyyatının, mədəniyyətinin görkəmli siması Mikayıl Müşfiqdən də yan keçmir.[15] NKVD-nin 27 may 1937-ci ildə təhlükəsizlik kapitanı Çinmanın tərtib etdiyi arayışda qeyd olunmuşdu ki, “Mikayıl Müşfiq hal-hazırda “Müsavat gənclər təşkilatı ilə əlaqə saxlayıb, partiya və hökumətin ünvanına böhtanlar deməkdən çəkinmir”.[12] Bundan əlavə arayışda Müşfiqin “Azərbaycanın öz azadlığı yoxdur, o, Rusiyanın koloniyasında yaşayır” kimi qızışdırıcı sözləri ilə xalqın arasında narazılıq yaratmaq istəyi iddia olunurdu.[12] Həbs olunmuş müttəhimlərin “könüllü” surətdə yazdığı izahatlar da nəzərə alınmış və müstəntiq tərəfindən hazırlanan həmin arayışa əsasən Mikayıl Müşfiqin adına iyunun 3-də 508 nömrəli order yazılmış, cümə günü, iyun ayının 4-də isə evində həbs edilmişdi.[9][12]
Mikayıl Müşfiqi həbs edənlər və evində axtarış aparanlar Dövlət Təhlükəsizliyi İdarəsinin əməkdaşları M. Mustafayev, N. Petrunin və MİK-nin (Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi) sədri Şevçenko idi. Axtarış zamanı Türkiyədə nəşr olunmuş 14 kitab, başqa nəşrdən olan 5 kitab, türk dilində 4 müxtəlif jurnal, 6 İran nəşri, 14 foto şəkil, pasport, hərbi bilet, əlyazmalar və digər əşyalar müsadirə olunmuşdu. Əlyazmaların içində Mirzə Qədir Visaqinin şeir divanı, opera librettoları, mənzum nağılları, müşfiqin yüzlərcə şeiri, türk-dram teatrının üçün işlədiyi mənzum dramın əlyazması, məktublar və Dilbər Axundzadənin “Dilbərnamə” yazılmış dəftəri də var idi. Müsadirə olunmuş əşyalar 13 oktyabr 1937-ci ildə yandırılıdı.[16]
Şairin ilk istintaqı 1937-ci il iyun ayının 5-də baş tutdu. İstintaqı aparan 4-cü şöbənin IV bölməsinin əməliyyat müvəkkili serjant Q. B. Platonov olmuşdur. İstintaq protokolunda qeyd olunmuşdur:
| 1937-ci il iyunun ayının 5-də, mən 4-cü şöbənin IV bölməsinin əməliyyat müvəkkili serjant Q.B.Platonov müttəhim İsmayılzadə Mikayıl Müşfiq Qadir oğlunu istintaq etdim. Doğum ili 1908-ci il, ünvanı Nijno Priyutskaya küçəsi 108, milliyyəti azərbaycanlı, pasport beşillikdir, JAA N. 543214, məşğuliyyəti Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında redaktor və tərcüməçi, Azərbaycan Sovet Yazıçılar İttifaqının üzvüdür. Atası müəllimdi, 1914-cü ildə ölüb. İnqilabdan əvvəl və sonra təhsil alıb qulluqçudur – 1927-ci ildən. Ailənin fəaliyyətdə olan üzvləri: arvadı Dilbər Axundzadə iyimi üç yaşında, Azərbaycan Tibb İnstitutunun tələbəsidir. Qardaşı Mirzə 32 yaşındadır, hesabdardır. Ali təhsillidir, bitərəfdir. İnqilabdan qabaq və sonra heç bir istintaq və ittihama cəlb olunmayıb. 1929-cu ildən respublika ədəbiyyat müsabiqəsində 2 mükafat alıb. Qızıl Ordunun tələbə toplantısında olub.[16] | |
Şairdən sorğu zamanı əks-inqilabçı təşkilatın üzvü olduğu və əks-inqilabi millətçi mövqedə dayandığı barədə soruşulmuşdur, lakin şair əks-inqilabçı millətçi təşkilatın üzvü olmadığını və əks-inqilabi millətçi mövqedə dayanmadığını söyləmişdir.[16]
Həbsdə olarkən şairə işgəncələr verilirdi. Əvvəlcə əl və ayaq dırnaqları çıxardılmışdı. Daha sonra onu quyusu olan xüsusi kamerada iki gün qurşağacan içində siçovullar olan suda saxlayırlar. İki gecə yatmayandan sonra təkadamlıq kamerada yerə şüşə qırıntıları töküb onu ayaqyalın gəzməyə məcbur edirlər. M. Müşfiqə işgəncələr verib onu adamlarla üzləşdirsələr də, şair heç kəsin üzünə durmadı.[16]
“Ədəbiyyat”, “Gənc işçi”, “Yeni yol” qəzetləri, “Hücum”, “İnqilab və mədəniyyət” jurnallarında şairin əleyhinə yazılar çap olunurdu. M. Müşfiq həbsdə olarkən onun əleyhinə yazanlar olur. Onlardan biri də Ə. Əkbər idi. “Kommunist” qəzetinin 20 iyun 1937-ci il, Bazar № 141 (5069) buraxılışında “Ədəbiyyatda düşmən qalıqları axıradək ifşa edilməli” adlı sifarişli məqalə çap olunur. Məqalədə deyilir:
| … M.Müşfiq uzun illər boyu sosializm quruluşumuza istər açıq, istərsə də gizli surətdə zidd olmuş və murdar işlərini davam etdirmişdir. Ədəbiyyatda xalq düşmənlərinin bütün qalıqları axıradək ifşa olunmalı, böyük sosializm quruluşumuza qarşı azğıncasına kin və ədavət bəsləyən müsavatçı və trotskist quduzlar yox edilməlidir. | |
“Ədəbiyyat” qəzetinin 9 iyun 1937-ci il № 25 (110) buraxılışında M. Müşfiqlə bağlı məqalələr çap olunmuşdu. “Sıralarımızı təmizləyəlim” məqaləsində deyilirdi:
| Xalq düşməni Cavid, Cavad, Müşfiq, Sanılı və b. ikiüzlü siyasəti bizi daha da sayıq olmağa və bu kimi örtülü düşmənlərlə mübarizədə amansız olmağa vadar edir. | |
“Sıralarımızda düşmənlərə yer yoxdur” məqaləsində deyilir:
| H.Cavid, M.Müşfiq, Simurq, Qantəmir kibiləri özə əsərlərində müxtəlif pərdələr, cümləpəsəndliyin altında konttrevolyusyon millətçiliyi təbliğ etmişlər. | |
“Amansız olmalı” adlı məqalənin müəllifi yazırdı:
| Faktlar göstərir ki, biz öz cəbhəmizi düşmənlərdən və düşmən təsirlərindən təmizləməkdə çox az iş görmüşük. Uzun müddət “Yenidən qurulmaq” pərdəsi altında gizlənən, bizi aldadan, yalan və hiyləgər vədlərlə ədəbiyyat cəbhəsində yaşayan konttrevolyusyener Cavid, Cavad, və onların musavatçı şagirdi Müşfiq və başqaları sosializm işinə böyük ziyan vurmuşlar. Bu konttrevolyusyenerlər həmişə öz hərəkətlərilə, orijinal olmayan “əsər”lərilə ədəbiyyat mühitinə konttrevolyusion musavatçılıq zəhəri yaymağa çalışmışlar. | |
NKVD-nin rəisi Sumbatovun və SSRİ prokuronun baş köməkçisi Rozovskinin imzası ilə təsdiq olunan ittihamnamədə “1926-cı ildən 1930-cu ilə qədər əks-inqilabçıları müdafiə etmək nəticəsində Almaz İldırımzadə və Nəsir Quluzadə tərəfindən İsmayılzadə Mikayıl Müşfiq Qədir oğlu əks-inqilabi müsavat ruhlu şəkildə hazırlanmasında” ittiham olunurdu.[12] İttihamnamədə qeyd olunurdu ki, Müşfiq “1930-cu ildə Nəsirzadə tərəfindən dəvət almış və qanunsuz gənc Müsavat təşkilatına cəlb edilmiş; 1930–1935-ci illərdə Müşfiq qəddar əks-inqilabi millətçi Müsavat təşkilatının üzvü idi. 1935-ci ilin axırında Müşfiq əks-inqilabi millətçi hərəkətlərinə görə Məmmədkazım Ələkbərli tərəfindən əks-inqilabi millətçi təşkilata üzv olunmuşdur.[16] Müşfiq M. Ələkbərli tərəfindən cəlb olunduğunu, onun Sovet dövlətinə qarşı iş apardığını “boynuna almışdır”. Mikayıl Müşfiq “boynuna almışdır” ki, o əks-inqilabi təşkilatın bütün qərarlarını demək olar ki, yerinə yetirib. Buna görə də, İsmayılzadə Mikayıl Müşfiq Qədir oğlu Azərbaycan SSR cinayət məcəlləsinin 64,70,73 maddələri ilə təqsirli bilinir”.[12]
NKVD ömrünün son günlərini yaşayan şair Hacı Kərim Sanılıya təzyiq edir.[12] Sanılı ona qarşı edilən zülmlərə, məşəqqətlərə dözə bilməyərək aşağıdakı ifadəni vermək məcburiyyətində qalır:
| Mikayıl Müşfiq qatı millətçi olub. Mənim iştirakımla hər dəfə həvəslə Müşfiq əksinqilabi fikirlərlə çıxış edərək deyirdi: Azərbaycan əhalisi başqa millətlərdən fərqli olaraq (rus, erməni) gözdən salınmışdır. Başqa millətlər (rus, erməni) Azərbaycana o öz mədəniyyətini inkişaf etdirməyə imkan vermədiyindən, nəticədə də xalq gözdən düşmüş sayılır.[12] | |
Həmin ifadədən sonra ağır işgəncələrə dözə bilməyən H. K. Sanılı dünyasını dəyişir.[12]
Müşfiqin sonuncu istintaqı 27 noyabr 1937-ci ildə baş tutdu. SSR Ali Məhkəməsi hərbi kollegiyasının səyyar sessiyası 5 yanvar 1938-ci ildə, çərşənbə günü güllələnmə qərarı çıxardı.[16]
1938-ci il yanvar ayının 5-də SSRİ Ali Məhkəməsinin 20 dəqiqəlik məhkəmə iclası Müşfiq barəsində güllələnmə qərarı verir.[17] Hökm yanvarın 6-da Nargin adasında yerinə yetirilir.[18][19][20]
1956-cı il mayın 23-də SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi kollegiyasının qərarına əsasən Mikayıl Mirzə Əbdülqədir oğlu İsmayılzadə (Mikayıl Müşfiq) ölümündən sonra bəraət almışdır.[21][22]
Azərbaycan Nazirlər Soveti yanında DTK-nın rəisinə 9d-471–56 nömrəli gizli məktub gönərildi. Həmin məktubda yazılmışdı:[16]
| SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin birinci xüsusi şöbəsi, SSRİ Nazirlər Soveti yanında DTK-nın qeydiyyat qeydiyyat-arxiv şöbəsi. 23 may 1956-cı ildə SSRİ Ali Məhkəməsi Kollegiyasının İsmayılzadə Mikayıl Müşfiq Qədir oğlunun işi haqqındakı göndərişini icra olunmaq üçün göndərirəm. İsmayılzadənin yaxın qohumlarını tapıb, göndərişin mətnin tapıb tam elan etmədən, onlara ancaq işin baxılması və tarixi barədə məlumat verilsin. Hərbi kollegiya və Baş Hərbi Prokurorluğa da məlumat verilsin. DTK Azərbaycan şöbəsi idarəsinin rəisindən xahiş edirəm ki, İsmayılzadənin qanuni varislərinə müsadirə olunmuş əmlakı və ya onun dəyərini qaytarsın. İcra barədə Hərbi kollegiyaya məlumat verilsin. | |
Müşfiqin qohumlarını axtarıb tapmaq işi Yazıçılar İttifaqına həvalə edilir. Qanuni varis olan Balacaxanım İsmayılzadə dövlət tərəfindən ayrılmış vəsaiti qəbul etmir və qəbz yazır:[16]
| Mən İsmayılova Balacaxanım Qədir qızı həmin qəbzi ondan ötrü verirəm ki, mənim qardaşım Mikayıl Müşfiq Qədir oğlu İsmayılzadə bəraət almışdır. Bu barədə məlum edirəm ki, Mikayıl Müşfiqin heç kəsi yoxdur, ailəsindən ancaq bir mən qalmışam. Onun yoldaşı Axundova Dilbər o vaxtdan ərə getmiş, Kirovabad şəhərində yaşayır. Evdə qalan şeylər Mikayıl Müşfiqindir. Dilbərin evdə heç bir şeyi yoxdur. Qalan şeylərə mənim ehtiyacım yoxdur. İsmayılova. | |
Mikayıl Müşfiqin əmlakı barədə arxiv materiallarından görünür ki, “arvadı Dilbər Hacı qızı Axundzadənin həbsindən sonra onların mənzili Baksovet tərəfindən Roşevkin familiyalı vətəndaşa təhvil verilmişdi”.[16]
Mikayıl Müşfiqin qətlində ittiham olunanlar aşağıda qeyd olunmuşdur:
2018-ci ilə qədər şairin cəsədinin Xəzər dənizinə atılması ehtimal edilirdi.[23] Azərbaycan əsilli rusiyalı milyarder Fərhad Əhmədov atası Teymur Əhmədovun qalıqlarını axtararkən Stalin repressiyası illərində cəzalandırılanların bir çoxunun qalıqlarının da uyuduğu Qaradağ rayonunun Puta qəsəbəsində Azərbaycan şairi Mikayıl Müşfiqin qalıqlarını aşkar etdiyini bildirmişdi.[23] Ərazidə partiya üzvlərinin, dövlət xadimlərinin və repressiya illərində güllələnmiş digər şəxslərin qalıqları tapılıb. 2020-ci ilin avqustuna olan məlumata görə, qalıqların üzərində DNK ekspertizası hələ də heç bir nəticə verməyib.[24]
Mikayıl Müşfiqin həyat yoldaşı Dilbər Axundzadənin qızı Leyla Axundzadə onun güllələnmədiyini iddia edir.[25]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Sovet rejimi təkcə ziyalıları deyil, onların ailə üzvlərini də cəzalandırırdı. Belə ki, şairin böyük bacısı Böyükxanımı tutmağa gələndə o, üç litrlik nefti başına tökərək özünü yandırır.[16]
İdarə işçiləri Müşfiqin kiçik bacısını və arvadını həbs etmək üçün yollar axtarırdılar. Müşfiqin həbsindən sonra ailənin növbəti qurbanı 8 saylı məktəbdə müəllim işləyən bacısı Balacaxanım Qədir qızı İsmayılzadə (Şükürlü) idi.[12][16] Əvvəlcə Balacaxanımın həbsindən ötrü fənd qurulur. Altı ayın gəlini olan Balacaxanımın həyat yoldaşı Şükür Şükürlü bir bəhanə ilə həbs olunur. Ancaq ondan dəqiq bir söz öyrənə bilməyib buraxırlar.[16]
Daha sonra M. Müşfiq 25 oktyabr 1937-ci ildə istintaqa çəkilir. İstintaq zamanı şair bacısı Balacaxanımın həyat yoldaşı Şükür Şükürlünü əks-inqilabi millətçi təşkilata cəlb etməkdə ittiham olunur, lakin Müşfiq bunu rədd edir və bildirir ki, onunla heç vaxt əks-inqilabi söhbətlər aparmayıb. İstintaqı aparan şəxs şairin nəzərinə Ələkbərlinin 1937-ci ilin 15 – 17 sentyabrında verdiyi izahatı çatdırır. Həmin izahatda Ələkbərli M. Müşfiqin cəlb etdiyi adamların arasında şairin bacısının ərini tanıdığını bildirmişdi. Ancaq şair bu ittihamların heç birini qəbul etmir.[16]
Sovet rejimi Balacaxanım müəlliməni məhz qardaşına görə şərləyib işdən xaric edir.[12] Balacaxanım Şükürlü 9 sentyabr 1937-ci ildə məktəbə dərs deməyə gedəndə dərs hissə müdiri Sultan Murad ona işdən çıxarıldığını deyir.[16]
“Göylərin lacivərd ətəklərində” adlı kitabda qeyd olunur ki, işdən çıxarıldığını öyrənən Balacaxanım Şükürlü həmin gün Voroşilov Rayon Xalq Maarif şöbəsinin müdiri Səkinə Axundovaya müraciət edir. O, Axundovadan işdən çıxarılmasının səbəbini soruşan Balacaxanım Şükürlü Axundovanın ona olan sərt reaksiyasndan qəzəblənərək stolun üstündəki mürəkkəbqabını yerə çırpır. Bundan istifadə eləyən Səkinə Axundova Balacaxanımı Voroşilov rayonunun katibi, Odessa yəhudisi olan Okinşeviçə şikayət eləyir. Şikayət eləməklə yanaşı, həm də şər ataraq söyləyir ki, xalq düşməninin bacısını işdən çıxarmışam və o da gəlib xuliqanlıq edərək mürəkkəbqabını üzərimə atmış, dövlət əmlakına ziyan vurmuşdur. Bununla da Balacaxanımı həbs edib Bayıl təcridxanasına gətirirlər. Dindirilmə zamanı Balacaxanım Şükürlüdən Okinşeviçə hansı sözləri söylədiyi soruşulur. O isə belə cavab verir:[16]
| Okinşeviçə dedim, madam ki, mənim sözlərimi başa düşməyirsiniz o zaman buradan siz durun, bir azərbaycanlı otursun, çünki bura Azərbaycandır. Bura turetski şəhərdir, burda azərbaycanlı olmalıdır, nəinki siz. Eyni zamanda mənim dediyim “turetski şəhərini” raykomda mənim üzərimə “Trostki” adı qoydular. Bu sözlərin əsasında mən də hiddətlənib Okinşeviçin stolunun üstündən su qrafinkasını götürüb stolun üstünə vurdum. Mənim bütün bu sözlərim yalnız işimdən ötəri olub.Göstərmək istəyirəm ki, Okinşeviçin bir də qabinəsində söz soruşanda o, mənə dedi ki, sən xalq düşmənisən. Mən də onun sözlərindən hiddətlənib dedim ki, sən də “vraq narodasan”, çünki sizə şikayət olanda heç əhəmiyyət verməyirsiniz. Eyni zamanda azərbaycanlılara əhəmiyyət verməyirsiniz. | |
Səkinə Rüstəm qızı Axundova, Vasiliy Pavloviç Stepenşikov, Səməd Hüseyn oğlu Hüseynov, Çəlbi İbrahimoviç Qasımov, Mariya Yevlamovna Tarasova, Yakov İosifoviç Qolumb, Nataliya Afanasiyevna Abramova, Simon Manaroviç Yüzbaşev, Ruben Cumşudoviç Ayriyan — rus, yəhudi, erməni, türk daxil olmaqla, cəmi 9 nəfər Balacaxanımın üzünə durur, demədiyini boynuna qoyurlar.[16]
“XX əsrdə repressiyaya məruz qalanlar” adlı kitabda isə qeyd olunur ki, işdən azad olunduğunu bilən Balacaxanım Şükürlü həmin gün Voroşilov Rayon Xalq Maarif şöbəsinin müdiri olmuş Axundovaya müraciət edir, lakin ondan bir müsbət cavab ala bilməyən müəllimə Voroşilov rayon partiya komitəsinin katibi Ankişeviçə müraciət edir.[12] Ankişeviç müəllimənin Müşfiqin bacısı olduğunu bilib, onu xalq düşməni, əks-inqilabçı, antisovetçi kimi təhqir edib, kabinetindən qovur.[12] Ankişeviç bir qrup öyrədilmiş şəxsləri yanına çağırıb Balacaxanım Şükürlüyə qarşı akt tərtib edir.[12] Həmin şəxslər tərəfindən rayon milis (polis) şöbəsinə müəllimənin ― xuliqanlığı barədə müraciət edilir.[12] Akta rayon Xalq Maarif şöbəsinin müdiri Səkinə Rüstəm qızı Axundova, inşaatda fəhlə işləyən Vasiliy Pavloviç Straçennikov, 13 saylı məktəbin metodisti Sahib Hüseyn oğlu Hüseynov, 10 saylı məktəbin dərs hissə müdiri Çələbi İbrahim oğlu Qasımov, teleqrafda texnik işləyən Mariya Yevlamkovna Tarasova, rayon partiya komitəsinin təlimatçısı Yakov İosifoviç Qolumb, bölmə müdiri Natalya Afanasevna Abramova, Voroşilov rayonunda təbliğatçı işləyən, donosçu Ruben Cümşüdoviç Ayriyan imza atırlar.[12] Həmin hadisənin bilavasitə iştirakçısı olan Ankişeviç nədənsə akta imza atmır.[12] Lakin bu hadisədən heç xəbəri olmayanları akta imza atmağa cəlb edirlər. 13 sentyabr 1937-ci ildə 3 saylı şəhər milis (polis) şöbəsi Balacaxanım Şükürlünü Ankişeviçi təhqir etmiş, əks-inqilabi, anti-sovet sözlər deməklə kifayətlənməmiş, mürəkkəbqabını onlara tərəf atma iddiası ilə həbs edir.[12] Balacaxanım Şükürlünü altı il müddətində azadlıqdan məhrum edilməsi üçün qərar çıxarır.[12]
Şahverdiyanın sədrliyi ilə keçirilən məhkəmədə Balacaxanıma 72-ci maddə ilə 6 il iş kəsilir[12][16] və Arxangelskə sürgün olunur. O, 1943-cü ildə sürgündən qayıtmamaq şərtilə Plisetskaya stansiyasındakı məhbəs düşərgəsində tibb bacısı işləyir. Həbs müddəti bitəndən sonra qospitalda çalışır. Azərbaycana qayıtmağına icazə vermədiklərinə görə Özbəkistanın Kokand şəhərində 1 may 1947-ci ilədək 4 il müddətində şəhər ticarəti şəbəkəsindəki atelyedə dərzi kimi fəaliyyət göstərir.[16]
Balacaxanım Şükürlüyə 1948-ci ildə Azərbaycan gəlməyə icazə verirlər. O, Şamaxıda iki illik tibb bacısı ixtisası verən məktəbə daxil olur. Balacaxanımı 1950-ci ildə Mərəzəyə işləməyə göndərirlər. 24 avqust 1956-cı ilədək Şamaxının müxtəlif rayonlarında tibb bacısı kimi fəaliyyət göstərən Balacaxanım həbs olunduğu şəhərə qayıtmağa icazə alır. Bakıya gəlib Ortepediya və Cərrahi bərpa İnstitutuna tibb bacısı vəzifəsinə işə düzəlir.[16]
Balacaxanım İsmayılzadə 5 iyun 1954-cü ildə 25 №-li protokolun 9-cu paraqrafı ilə (Azərbaycan SSR Ali Sovetin prezidiumunun qərarı) bəraət alır.[12][16]
1938-ci ildə Mikayıl Müşfiqin Gəncədəki dostu olan Səlman Əhmədli onun ölmünə yazdığı şeirə görə ailəsi ilə birlikdə dörd illiyinə Türkmənistanın Krasnovodsk şəhərinə sürgün edilmişdi.[26]
Əmisi oğlu Dağlı Yunus Əbdül Cavad oğlu əslən Xızıdan, İsmayılzadələrdəndir. 1922-ci ildə doğulub. 17 yaşı tamam olmamış sürgün edilib. On bir il həbs və sürgün həyatı keçirib qayıtdı. Yunis “Dağlı” təxəllüsü ilə şeirlər yazıb. 1937-ci ilin tuthatutunda NKVD-çilərdən yayınaraq gedib Astarada hesabdar işləyirdi. 1949-cu ildə şaxtalı Sibir meşələrindən sürgündən qayıtdı. Yunis Dağlı hətta övladlarından birinin adını Əhməd Cavadın şərəfinə Cavad qoymuşdu. Bakıda adına küçə var. Uşaqları Şair Vahab İsmayılzadə və 1990-cı ilin 20 Yanvar şəhidi Cavad İsmayılzadədir.
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mikayıl Müşfiq özünün ən birinci vəzifəsini insanları təhsilə, elmə yönəltməkdə, şagirdlərdə ədəbiyyata maraq oyatmada görürdü.[8] Müşfiq nadir hafizə sahibi idi. O öz hafizəsinə arxayın olub, çox vaxt qoşduğu şeiri uzun müddət vərəqə köçürməyib, şeirlərini, eləcə də bir çox klassik şairlərin əsərlərini əzbərdən bilirdi.[8]
Sosializm quruculuğu illərində həyata keçirilən bir sıra reformalardan Müşfiq çox razı olub. Ərəb əlifbasının latın əlifbası ilə əvəz olunması haqda şair hətta şeir də yazıb.[8] Amma həmin illərdə tarın qadağan olunması ilə bağlı söz-söhbət Müşfiqi də, yaxın dostu tarzən Qurban Pirimovu da bərk sarsıdıb.[8][27] Müşfiq evlərinə qonaq gələn Pirimova tarın qadağan olunmasının xalqa ancaq ziyan vuracağını deyib.[8] Müşfiqin həyat yoldaşı Dilbər Axundzadə qeyd edirdi:
| O, ustaddan tarı götürüb çalmasını xahiş etdi. Qurban müəllim tarı sinəsinə sıxıb “Yetim segahı” çalmağa başladı. Tar dilə gəldi, tar inildədi, tar hönkürdü… Tarın qopardığı nalələr anında Müşfiq özünü çəkdiyi papirosun dumanlarına bürümüşdü. Birdən onu gördüm ki, Müşfiqin yanıqlı səsi tarın naləsinə qarışdı və həmin günlərdə yazdığı “Oxu tar” şeirini söyləməyə başladı. Xoşbəxtlikdən, onların həyəcanı uzun sürmədi. Tar qadağan edilmədi…[8] | |
1931-ci ilin mayında Müşfiq Geoloji İnstitutun buraxılış gecəsində Dilbər Axundzadə ilə tanış olur.[8] Dilbər xanım Müşfiqin əmisi arvadı Fəramuşla tələbə yoldaşı olub.[8] Tanınmaqda olan gənc şairlə Dilbəri əmisi arvadı tanış edib.[8] Təsadüfi bir neçə görüşdən sonra Müşfiq Dilbər xanıma sevgi məktubları göndərib, hər görüşə yeni şeirlə gəlib. Ona olan sevgisi şairi yeni lirik şeirlər yazmağa ruhlandırır. Müşfiq növbəti görüşlərin birində Dilbər xanıma elçi göndərmək və tez vaxtda nişanlanmaq istədiyini bildirib.[8] 1932-ci ilin aprel ayında cütlük nişanlanıb.[28] Onların kəbini isə təxminən bir il sonra, 1933-cü il iyun ayının 20-də kəsilib.[8] 1934-cü ilin mart ayında onların Yalçın adında oğulları anadan olmuş, lakin 2 ay sonra yüksək hərarətlə seyr edən xəstəlik nəticəsində ölmüşdür.[29]
1937-ci il noyabr ayının 1-də artıq NKVD inspektoru Kolqinanın təqdimatı ilə M. Müşfiqin həyat yoldaşı Dilbər Axundzadənin həbsi üçün rəis müavini Borşev qərar çıxarır.[12] Noyabr ayının 2-də isə Dilbər Axundzadə həbsi üçün order yazılır.[12] M. Müşfiqin güllələnməsinə dörd gün qalmış Dilbər Axundzadə vətən xainin həyat yoldaşı kimi həbs edilir.[12]
Həyat yoldaşının güllələnməsindən bir ay keçməmiş təhlükəsizlik leytenantı Q. B. Avanesov tərəfindən ilk dindirilmə aparılır.[12] Dilbər xanım iki aylıq əzab-əziyyətli ingəncələrə dözməyərək psixi gərginlik keçirir.[12] O, 28 fevral 1938-ci ildə 1 saylı Əsəb xəstəlikləri xəstəxanasına müalicəyə göndərilir.[12] Həmin xəstəxananın baş həkimi İ. İ. Antonov və qadın şöbəsinin müdiri A. A. Əsgərovun 19 fevral 1939-cu il tarixdə tərtib etdiyi aktda Dilbər Axundzadənin müalicə olunduğu zaman gəldiyləri nəticədən aydın olur ki, xəstə müalicə olunan zaman sistemsiz danışığı, suallara cavabı başa düşülməzdir.[12] Onun heç nə ilə maraqlanmadığı, suallara ötəri cavab verdiyi qeyd olunur.[12] 1938-ci ilin oktyabr ayından o sakitləşəndən sonra hallusinasiya halları keçirir.[12]
7 mart 1939-cu ildə Respublika prokurorluğunun xüsusi işlər şöbəsi D. Axundzadənin həbsdən azad olunması üçün təqdimat yazır.[12] 10 mart 1939-cu ildə NKVD-nin rəis müavini Kərimovun imza qoyduğu qərara əsasən D. Axundzadə həbsdən azad edilir və istintaq işi arxivə verilir.[12] D. Axundzadə həbsxanadan azad olandan sonra o yenə də özünü təqsirli bilməmiş və beləki növbəti sorğuda günahsız olduğını bir daha bildirmişdir.[12]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
● Mikayıl Müşfiqin xatirəsinə çoxlu sayda əsərlər həsr olunmuşdur. Bunlardan Hikmət Ziyanın “Bu dərdi kim unudar”, Mədinə Gülgünün “Ölməz Müşfiq üçün”, Hüseyn Arifin “Bir gül açdı, sarı gül”, Balaş Azəroğlunun “Yenə o bağ olaydı”, Əli Kərimin “Müşfiqə”, Əliağa Kürçaylının “Müşfiqi yaşıdından sordum”, Nüsrət Kəsəmənlinin “Müşfiqin tarı” əsərlərini qeyd etmək olar.[5]
● Şəmsəddin Abbasovun nəşriyyatdan Müşfiqin sonuncu “Çağlayan” poemasının qovluğunu 1937-ci ildə xilas edib götürdüyü sonradan məlum oldu. Kitabdakı şeirlər çap edildi. 1957-ci ildə şairin bəraətdən sonra ikicildliyi çap edildi.[16]
● Mikayıl Müşfiqin sözlərinə Zeynəb Xanlarovanın ifasında “Qal sənə Qurban” və “Sənin üçün”, Şövkət Ələkbərovanın “Qurban olduğum” və “Neçin gəlmədin”, Gülağa Məmmədov “Oxu Tar”, Eyyub Yaqubovun “Yenə o bağ olaydı”, “Küləklər” və “Ana Dedim”, Nǝzakǝt Mǝmmǝdovanın “Oxu sevdiciyim”, Alim Qasımovun “Söylə” mahnılarını qeyd etmək olar.
● 1968-ci ildə heykəltaraş Münəvvər Rzayeva və memar Şəfiqə Rzayeva tərəfindən Mikayıl Müşfiqin heykəli işlənib hazırlanmışdır.[9] 1970-ci il iyun ayının 9-da Bakı şəhəri, Yasamal rayonu İnşaatçılar prospekti və Nəriman Nərimanov küçələrinin kəsişməsində abidəsinin açılışı olmuşdur.[9]
● 1977-ci ildə adının ədədiləşdirilməsi məqsədilə Xəzər Gəmiçiliyi İdarəsi tərəfindən “Mikayıl Müşfiq” quru yük gəmisi suya buraxılmışdır.[9]
● 1988-ci ildə aprel ayının 20-də Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 1096-XI saylı fərmanı ilə Müşfiqabad — yeni şəhər tipli qəsəbə yaradılmışdır.[9]
● 1988-ci ildə Mikayıl Müşfiqin 80 illik yubileyi çərcivəsində Tofiq Novruzovun, Cabir Novruzun, Aydın Zeynalovun, Nəbi Xəzrinin təşəbbüsü ilə Xızı rayonunun Sayadlar kəndində şairin atası Əbdülqədirin bağ evinin yerində “Mikayıl Müşfiq ocağı” yaradılmışdır.[5] Muzeydə şairə simvolik məzar qoyulmuşdur.[5] 2004-cü ildə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin sərəncamı ilə Xızıdakı “Mikayıl Müşfiq ocağı” “Mikayıl Müşfiqin Xatirə Muzeyi” statusu almışdır.[9] 2008-ci il iyun ayının 23-də 100 illik yubileyi ilə əlaqədar Xızı rayonunun Sayadlar kəndində şairin yeni bərpa olunmuş evinin tətənəli açılışı olmuşdur.[9]
● 1988-ci ildə Sumqayıt şəhərində şairin adını daşıyan tam orta məktəb binası istifadəyə verilmişdir.[30] Binanın önündə Mikayıl Müşviqin büstü qoyulmuşdur.[30]
● 1989-cu ildə Xızı rayonunun Sayadlar kəndində xeyriyyəçi polkovnik Əbülhəsən Əhmədovun şəxsi təşəbbüsü ilə büstü qoyulmuşdur.[9] Büst memar Münəvvər Rzayeva tərəfindən hazırlanmışdır.[9]
● 1989-cu ildə Mikayıl Müşfiqin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi məqsədilə Bakıda yaşadığı binaya (S. Rəhimov küçəsi, 108) xatirə lövhəsi vurulmuşdur.[5]
●1993-cü ildə Bakı şəhərinin Qaradağ rayonunda adını daşıyan qəsəbədə abidəsinin açılışı olmuşdur.[9]
● 1998-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev “Mikayıl Müşfiqin 90 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” Sərəncam imzalamışdır.[9]
● 2005-ci ildə “Müşfiqli günlərim” kitabının son genişləndirilmiş nəşri “Gənclik” nəşriyyatında işıq üzü görmüşdür.
● 2007-ci il 16 apreldə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev “Mikayıl Müşfiqin 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” Sərəncam imzalamışdır.[31]
● 2008-ci il Qaradağ Rayon İcra Hakimiyyətinin və “Müşfiqsevərlər” Cəmiyyətinin təşkilatçılığı ilə görkəmli Azərbaycan şairi Mikayil Müşfiqin 100 illik yubileyi təntənə ilə qeyd edilmişdir.
● 2008-ci ildə Mikayıl Müşfiqin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə Azərbaycan Respublikası Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyinin “Azərpoçt” birliyi marka buraxmışdır.[9]
● Mikayıl Müşfiqin 110 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyev Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 109-cu maddəsinin 32-ci bəndinə əsasən 17 may 2018-ci ildə Sərəncam imzalamışdır.[31][32][33]
● 15 oktyabr 2019-cu ildə Bakı şəhəri Qaradağ rayonunun Müşfiqabad qəsəbəsində Mikayıl Müşfiqin yeni ağ mərmərdən yonulmuş abidəsinin və xatirə parkının açılışı olmuşdur.[34][35]
● Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə Mikayıl Müşfiq Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilmişdir.[36]
● Hal-hazırda Mikayıl Müşfiqin yaradıcılığına Rusiya Milli Kitabxanası, Rusiya Dövlət Kitabxanası, ABŞ Konqres Kitabxanası, Belarus Milli Kitabxanası, Türkiyə Milli Kitabxanası, Estoniya Milli Kitabxanası kimi dünya kitabxanlarında rast gəlmək olar.[37]
● 2020-ci ildə bəstəkar Cavanşir Quliyev Mikayıl Müşfiqin acı taleyindən bəhs edən 13 hissəli “Müşfiq ağıları” oratoriyasını bəstələmişdir.[38] Oratoriyanın libretto müəllifi Sabir Rüstəmxanlıdır.[39]
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Əsas məqalə: Mikayıl Müşfiqin Xatirə Muzeyi
Mikayıl Müşfiqin Xatirə Muzeyi- Mikayıl Müşfiq ocağı 1988-ci ildə, Polis-polkovniki Əbülhəsən Əhmədov, Tofiq Novruzovun, Cabir Novruzun, Aydın Zeynalovun, Nəbi Xəzrinin təşəbbüsü ilə Müşfiqin 80 illik yubileyindən sonra Müşfiq ocağının yaradılması qərarına gələrək, Xızının Sayadlar kəndində yaradılıb. Şairin yaşadığı ev dağıldığı üçün muzey Müşfiqin 80 illik yubileyi çərcivəsində atası Əbdülqədirin bağ yerində salınır. 2004-cü il 15 sentyabr tarixində keçmiş Mədəniyyət naziri Polad Bülbüloğlunun sərəncamı ilə bura dövlət himayəsinə keçərək Mikayıl Müşfiqin Xatirə muzeyi statusunu alıb.
Muzey binası 1992-ci ildə tikilərək 1 mərtəbədən və 1 otaqdan ibarət olub, 55 kvadrat metr sahəni əhatə edir. Xatirə Muzeyində isə simvolik məzar qoyularaq, büst hazırlanır. Büstün memarı Əməkdar incəsənət xadimi, heykəltaraş Münəvvər Rzayevadır(1990) . 100 illik yubileyinə “Oxu Tar“abidəsi 2008-ci ildə M. Müşfiqin həsr olunmuşdur.
Fatma Hacıyeva
tibb elmləri doktoru, professor
Ustad aşığın qızıldan qiymətli, milli sərvət dəyərində hər misrasını oxuyarkən qeyri-ixtiyarİ el aşığını Dədə Qorquda bənzədirəm. Bu bənzətmə sadəcə hər iki ozanın adının qarşısındakı “Dədə” epiteti ilə bağlı deyil. Aşıq Ələsgərin Dədə Ələsgər olması, dədəlik ünvanına yüksəlməsi, mənim nəzərimdə Dədə Qorqud olması, həm də onunla bağlıdır ki, Dədə Ələsgər də Dədə Qorqud kimi Oğuzun bilicisi idi. Dədə Ələsgər Azərbaycan türklərinin bütün milli-mənəvi, maddi dəyərlərini nəzmə çəkmişdir. Dədə Ələsgər yaradıcılığında Oğuz türklərinin ali keyfiyyətlərini, adət-ənənələrini, məişətini, dünyagörüşünü, dini təsəvvürlərini, ictimai düşüncəsini, qəhrəmanlıq xüsusiyyətlərini görmək mümkündür.
Necə ki, Dədəm Qorqud nə desə olardı, necə ki, qeybdən dürlü xəbərlər söylərdi, necə ki, Tanrı onun könlünə ilham vermişdi, eləcə də Dədəm Ələsgərin söylədiyi hər söz Tanrının ona verdiyi ilhamdan, etdiyi hər kəlam dürdən idi…
Nə hikmətdirsə, Dədə Qorqud dastanında oğuzların at oynatdığı, qılınc çaldığı yerlər arasında Göyçə birinci gəlir, Dədə Ələsgər də Göyçədəndir. “Bəli deyib, yol-ərkana gəlmişəm” qoşmasını oxuyanda bu fikirlər daha da qüvvətlənir, özüm-özümü daha çox inandırmağa başlayıram ki, Dədə Ələsgər Qorqud Atanın həqiqi varisidir.
Ustad aşığın gözəllik ilmələrini seyr edəndə “Bəli deyib, yol-ərkana gəlmişəm” qoşması qarşıma çıxdı. Bu qoşmaya folklorşünas alim, professor H.Əlizadənin 1937-ci il nəşrində rast gəlmədim. Qoşma dəyərli alimimiz İslam Ələsgərin nəşr etdirdiyi “Aşıq Ələsgər. Seçilmiş əsərləri. Şeirlər” (Bakı, “Yazıçı”, 1988) əsərində qoşmalar bölməsində beşinci sırada yer almışdır. Aşıq Ələsgər sözünün əks olunduğu 2004, 2014, 2021-ci il nəşrlərində də bu dəyərli sənət nümunəsi yer almış, qoşma ustad aşığın 2021-ci ildə nəşr edilmiş külliyyatında 6-cı sırada verilmişdir.
Qoşma səkkiz bənddən ibarətdir. 11 heca, birinci misrası 4+4+3, digər üç misrası isə 6+5 bölgüsünə uyğun gələn birinci bəndin qafiyələnməsi birinci və üçüncü misraları sərbəst, ikinci və dördüncü misraları həm qafiyə olmaqla qoşmanın tələblərinə uyğundur:
Bəli deyib,// yol-ərkana //gəlmişəm, (4+4+3=11)
Nəqş olub sinəmdə// eşqin kitabı. (6+5=11)
Çeşmi-nöbubətə //aşiq olmuşam, (6+5=11)
Bir suala verrəm// yüz min cavabı. (6+5=11)
(1.s.12)
Birinci şəxsin, Dədənin dilindən verilmiş ilk bəndin məzmunu özündə bir çox mətləbləri ehtiva edir. İlk misradan hasil olan odur ki, sanki ozanlar ozanı ustadını xatırlayır, ustad sözünü eşidib, göstərilmiş doğru yola “bəli” deyib, ədəb-ərkanla keçir və Dədə ünvanına yüksəldiyini etiraf etmiş olur. Dədə Ələsgər burada Qurani Kərimin Əraf surəsinin 172-ci ayəsinə ( “…bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən (gələcək) nəsillərini çıxardıb onları özlərinə (bir-birinə) şahid tutaraq: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?” – soruşmuş, onlar da: “Bəli, Rəbbimizsən!…) istinad edərək haqq aşığı olduğunu dilinə gətirmiş olur.
Professor Məhərrəm Hüseynov “ələst” sözünü aşağıdakı şəkildə izah edir:
“Ələst aləmi” məşhur “bəzmi-ələst” rəvayətinə işarədir və bu sözbirləşməsi insanın dünyaya gəldiyi məkan – Tanrı dərgahı anlamındadır”. (5. s.138) Eyni ifadə, “Ələst aləmində demişəm “bəli” aşığın “Dürdanəni səngi-siyah içində” qoşmasının son bəndində də işlənmişdir:
Adım Ələsgərdi, əslim Göyçəli,
Ələst aləmində demişəm “bəli!”
Həm aşığam, həm dərvişəm, həm dəli,
Canım gözəllərin yol qurbanıdı.
(1. s. 28)
Qoşmanın əsasən məhəbbət mövzusunda olduğu və “ələst” sözünün izahı qeyd edildiyi üçün yenidən “Bəli deyib, yol ərkana gəlmişəm” qoşmasının ilk misrasına, “ərkan” sözünə qayıdıram. “Ərkan” ərəb dilində “rükn” kökündən gəlib “ədəb qaydaları” mənasını ifadə edir. (2, s. 99) Bu, özünü təqdimdir, söz sənətkarı keçdiyi yolu, amalını, poetik məramını, öz kəlamı ilə ifadə edir. Misranın lirik qəhrəmanı, Ələsgər həyatı dərk etmiş, kamil insandır. Yalnız özünü tanıyan insan, kamil insan ətraf gerçəkliyin mahiyyətini dərk edə bilər ki, ilk misra Dədənin ətraf gerçəkliyi söz ilə təsvir etməsi üçün əsasdır. Yeri gəlmişkən, klassik poeziyada şairin özünü təqdimi faktına bir çox söz ustadlarının əsərlərində rast gəlirik. Məsələn, Nəsimi deyirdi ki, mən hərflərin dili, ruh ilə canam. Xətai də heca vəznində yazdığı qoşmalarında özünü tanıdandan sonra ətraf gerçəkliyin dərk edilə biləcəyini mümkün sayırdı:
Xətayi aydır: – Ya ğəni,
Verən mövla alır canı,
Əvvəl kəndi-kəndin tanı,
Sоnra elə nəzər eylə.
(3. s. 347)
Özünü təqdimdən sonrakı misra keçilmiş ömür yolunun etirafıdır.
İkinci misrada hər bir sözü mətn kontekstindən çıxarmadan anlamağa çalışıram. Dədə deyir: “Eşqin kitabı sinəmdə nəqş olub.” “Eşq kitabı” deyil, məhz “Eşqin kitabı”. Eşq sözü ərəb dilində “aşeqa”(sarmaşıq, sarmaşığın ağaca sarılaraq qidalanması, böyüyüb inkişafını ifadə edir) sözündən gəlir, şiddətli, insanı yandırıb-yaxan, qəlbi zəngin edən, bəzən insana ağrı-acı verən sevgi, məhəbbət, Füzulinin dili ilə “afəti-can” deməkdir. Bu mənadan çıxış etsək, aşığın sinəsinə nəqş olan eşq məhəbbət, sevgi, vurğunluqdur. Əgər misrada “eşq kitabı” işlənsə idi, bunu fərqli dərk etmək olardı.
Üçüncü, qafiyələnmə baxımından sərbəst olan misrada aşıq “çeşmi-nöbubətə aşiq olmuşam”, – deyir. Çeşm – fars dilində göz, məcazi mənada baxış, nəzər deməkdir. İzafət tərkibinin müasir ədəbi dildə dərki üçün “nöbubət” sözünün izahına ehtiyac duyuruq.
Bu söz bir çox lüğətlərdə “nübüvvət” şəklində yazılır. Görünür, Aşıq bunu öz ləhcəsinə uyğun tələffüz edib və yaxud qoşma yazıya alınarkən “nöbubət” deyə qələmə alınıb. Dini terminlər lüğətində “nübüvvət” in izahı belədir:
“Allah ilə bəndələri arasında dünya və axirət ilə əlaqədar məlumatın verilməsi məqsədi ilə icra edilən “elçilik” vəzifəsi kimi tərif edilir. Azərbaycan dilində “peyğəmbərlik” kəlməsi kimi istifadə edilir.” Bunun ardınca lüğətdə “nübüvvətin” xüsusiyyətləri “Xəvvasi-nübüvvət” başlığı ilə sadalanır:
“sidq (doğruluq), əmanət, ismət (günahlardan uzaq olmaq) fətanət (iti zəka və yüksək qavrama qabiliyyətinə malik olmaq) və təbliğ (Allahın buyurduqlarını bəndələrə çatdırmaq)”. (4. s. 236) Deməli, ilk misrada aşıq demək istəyir ki, doğru yola, Haqq yoluna, İslamın yoluna “bəli” deyib gəlmişəm, sinəmdə eşq, sevgi, məhəbbət, vurğunluq, təb var, “nöbubət” yəni, dünya və axirət barədə məlumata, baxışlara aşiq olmuşam, bu barədə məlumat verəcəyəm.
Sonuncu, misradan başlayaraq isə biz “nübüvvətin” xüsusiyyətləri ilə bir-bir tanış oluruq. Yəni, sonuncu misrada “Bir suala yüz min cavab verərəm” fikri, bədii cəhətdən mübağilə, müstəqim mənada, mətn kontekstində fətanət, aşığın iti zəka və yüksək qabiliyyətə malik olmasının etirafıdır.
Burada ardıcıllıq da önəmlidir. Məncə, sidqə (doğruluğa), ismətə, əmanətə (günahlardan uzaq olmaqdan), Allahın buyurduğunu bəndəyə çatdırma (təbliğdən) mərtəbəsinə yüksələn şəxs iti zəkaya sahib olandan sonra bunları sözlə tərif edə bilər.
Qoşmanın digər bəndlərində oxucu dünya və axirət barədə məlumatlarla tanış olur, bu məlumatlar, aşığın öyrəndikləri sadəcə dini bilgilərdən ibarət deyil, həm də özünün gəldiyi qənaətidir.
Burada bir fakta da diqqət yetirmək lazım gəlir. Allahın sözünü bəndələrə çatdırmaq funksiyası assosiativ olaraq Dədəm Qorqud qeybdən dürlü xəbərlər söylərdi deyimini xatırladır. Aşığın Haqq sözü bəndəyə çatdırması, onu Dədə Qorqud səviyyəsinə yüksəldir, çünki Dədə Ələsgər də sözü yoxdan var edir, qeybdən dürlü sözlər söyləyir. Məhz bu söz birinci bəndin, ümumilikdə isə bütün bəndlərin mənasının dərk edilməsi üçün açar rolunu oynayır, Dədə Ələsgərin nə demək istədiyi bəlli olur.
İkinci bəndin izahına keçməzdən əvvəl professor Məhərrəm Hüseynovun Aşıq Ələsgər yaradıcılığından bəhs edən “Aşıq Ələsgərin söz ümmanı” əsərində “nöbubət” sözünün izahı ilə bağlı fikirlərinə də toxunmaq istərdim. Professor M.Hüseynov yazır ki, “Nübüvvət islamın 6 vacib əməllərindən birdir…” (5. s.138). Məhərrəm müəllimin izahı ilə dini terminlər lüğətində verilmiş izah təxminən üst-üstə düşür. Belə ki, islamın altı vacib şərtinə nəzər saldıqda aydın olur ki, onların birincisi elə Allahın varlığına və birliyinə inam, ikincisi, mələklər, üçüncüsü Allahın göndərdiyi kitablara, dördüncüsü peyğəmbərə, beşincisi axirət gününə, altıncısı isə qəza-qədərə inanmaqdır.
Gövhər sözüm// məclislərdə// yayılı, (4+4+3=11)
Arif ondan// mətləb qanıb// ayılı. (4+4+3=11)
Əhli-ibadətlər// mömin sayılı, (6+5=11)
Səxavətin// ondan çoxdu// savabı. (4+4+3=11)
(1.s.12)
Daxili bölgü baxımından ilk bənddən bir qədər fərqlənən ikinci bəndin ilk misrası iki qüvvətli məcazla başlanır. Birincisi “söz” isminin qarşısında işlənmiş “gövhər” epiteti, digəri isə “sözün yayılması” məcazıdır. “Gövhər” epiteti dəyərli, saf mənasında işlədilib. Birinci misradan başlayaraq “yayılı”, “ayılı”, “sayılı” indiki zamanda olan feillər təkcə fikri tamamlamır, həm də tam qafiyələnməni təmin edir. Sonuncu misranın son “savabı” sözü isə qoşmanın janr tələblərinə uyğun olaraq birinci bəndin ikinci misrasında “kitabı”, dördüncü misrasındakı “cavabı” sözləri ilə həm qafiyədir.
İlk misradan başlayaraq Aşıq sözünün dəyərli olmasını, eyni zamanda sözünün məclislərdə söyləndiyini etiraf edir.
İkinci misrada ariflərin bu sözlərin dəyərini anlayıb mənasını dərk etməsi haqqında məlumat var. Arif olmağa, Dədənin sözünü düz anlamağa, nə demək istədiyini başa düşməyə cəhd edərək misraların sirrini açmağa çalışırıq…
İkinci misradakı hər bir sözün ayrılıqda mənasını anlamağa, cümlə kontekstində əsas fikri dərk etməyə çalışacağıq:
“Arif” ərəb dilindən dilimizə keçmiş sifətdir. “bilən”, “qanan”, “başa düşən”. (Başa düşməklə qanmaq arasında da fərq var), “anlaqlı” və “mərifətli” məna çalarları var. Qoşmada “arif olan” qeyd etdiyimiz mənaların sonuncusuna daha çox uyğundur.
“Mətləb” sözü də ərəb mənşəli söz olub, “arzu”, “istək”, “məqsəd” deməkdir. Dördüncü söz məhz “qanmaq” feilidir. “Başa düşmək” ilə “qanmağ”ın fərqi odur ki, məlumatı, informasiyanı şəxs özü dərk edir, “başa düşdükdə” isə, informasiya, məlumat kənar şəxs tərəfindən izah edilir. Deməli, Aşıq deyir ki, arif olan yəni mərifətli olan, məclislərdə yayılan dəyərli sözlərimdə məqsədimi, məramımı, istəyimi özü dərk edəcək, ayılacaq. Belə anlaşılır ki, aşığın bu sözünə qədər bağlı, hətta ariflər üçün belə anlaşılmayan, dərk edilməyən faktlar var.
Üçüncü misrada o vaxta qədər anlaşılmayan, bağlı qalan faktlar aşığın dəyərli sözləri ilə ifadə edilir. Deyilir ki, “Əhli-ibadətlər mömin sayılı”. Misranın məzmunu və dördüncü misradan hasil olacaq fikir mənə onu deməyə əsas verir ki, üçüncü misrada şərt məzmunu var, vəzn tələblərinə görə şərtin qrammatik əlaməti “sa” ixtisar olunub. Beləliklə, üçüncü misradan anlaşılır ki, ibadət əhli, ibadət edənlər mömin sayılsa da… Şərt budaq cümləsinin ikinci cümləsi dördüncü misradadır. “Səxavətin ondan çoxdu savabı.” Fikir tamamlanır. Artıq bu, Dədə Ələsgərin qənaətidir və o, “nöbubətin” xüsusiyyətlərini saymaqdan kənara çıxır. Çünki heç bir dini kitabda “səxavətin” ibadətdən üstün ola biləcəyi fikrinə rast gəlmirik. Doğrudur, İslamın müqəddəs kitabı “Quran”da infaq adlanan səxavət imanın tərkib hissəsi sayılır və qeyd edilir ki, insanlar Allahın onlara verdiyi nemətləri Allah yolunda xərcləməli, malın əsl sahibinin Allah olduğunu bilməli, azuqəsini bölüşməldir v. s. Lakin bu kimi faktlar belə səxavətin savabının ibadətdən çox olması demək deyil. Bu zaman növbəti sual yaranır, ümumiyyətlə, “səxavət” nədir və niyə Dədənin düşüncəsində savabı ibadətdən çoxdur?
“Səxavət” in “əliaçıqlıq”, “genişürəklilik”, “ehtiyacı olanlara yardım etməkdən zövq almaq xüsusiyyəti” eyni zamanda “öz maddi imkanlarını təmənnasız ehtiyacı olan insanlarla paylaşmaq” mənaları məlumdur və Dədə Ələsgərin bir çox şeirlərində bu fikrə rast gəlmək mümkündür. Məsələn:
“İnsanda insanlıq səxavət olsun,
Neylərəm ki cah-calalı varıymış…” (1.14)
və yaxud
“Neçə sirri gördüm, sirr qaldım aşkar;
Səxavət əhlini yandırmadı nar”. (1.s.15)
Birinci nümunədə Aşıq insanlıqda səxavətin olmasını, ikinci nümunədə isə səxavətli insanların cəhənnəm odunda yanmayacaq qənaətini bölüşür. “Qaldı ki, qaldı” qoşmasında Hatəmin dünyadan köçəndən sonra səxavətinin qalmasından danışır. Məncə, Dədə Ələsgərin səxavətə bu qədər dəyər verməsi, insanlıq fəlsəfəsi, ali dəyər kimi qəbul etməsi onun “Kitabi- Dədə Qorqud” dan süzülüb gələn kodların daşıyıcısı, ümumtürk təfəkkürünün carçısı olması ilə bağlıdır.
Paylaşmaq duyğusu qədim türklərdə İslamdan daha öncə vardı. Faktlara nəzər salaq: “Xanlar xanı xan Bayandır ildə bir kərə toy edib Oğuz bəylərini qonaqlardı”, (6. s. 16) və yaxud, “…Qazan qırx otaq tikdirdi. Yeddi gün, yeddi gecə yemə-içmə oldu. Qırx evli qulla, qırx cariyə oğlu başına çevirdi, azad elədi. Cilasın ərənlərə qala verdi, ölkə verdi, cübbə çuxa verdi.” (6. s. 83) Başqa bir epizodda Qazan xanın evini yağmalatmasının – mal-mülkünün tamamilə paylamasının şahidi oluruq. Deməli, oğuz türkləri əlindəki var dövləti, qiymətli olanı paylaşmış, səxavətli olmuşlar. “Kitab”da bu kimi yüzlərlə fakt var. Fikrimcə, bütün bunlar, Aşığın səxavətdən danışması, ən ali dəyərlərdən biri hesab etməsi mənə o qənaətə gəlməyə imkan verir ki, Dədə Ələsgər əslində XIX yüzildə Göyçədə yaşayan oğuz türklərinin Dədə Qorqudu idi, Dədə Ələsgər də səxavəti, paylaşmağı milli dəyərlərdən biri hesab edir və bu dəyəri, dini dəyərdən üstün hesab edir… (səxavət haqqında Azərbaycan ədəbiyyatında orijinal fikir).
Üçüncü bəndə nəzər salaq:
Haqdı sözüm;// yetirəsən //isbata! (4+4+3=11)
Yemə irvə, //meyl eləmə// qiybata. (4+4+3=11)
Şəriyyətdə// haramdı, zina-ləffata,
Ondan bəd yazırlar xəmri-şərabı.
(1.s.12)
Bəndin son iki misrasında daxili bölgünün dəyişik verilməsi məzmundakı dərin və hikmətli fikirlərin ifadəsində ərəb-fars mənşəli sözlərin üstün mövqedə işlənməsi ilə əlaqədardır. İlk misrada “isbata”, ikincidə “qiybata”, üçüncüdə “zina-ləffata” sözlərinin əksər səsləri üst-üstə düşdüyü üçün zəngin qafiyə yaranır.
Məzmuna gəlincə isə, ilk misrada Aşıq sözünün haqq olduğunu söyləyir. Birinci misranın ilk sözlərini doğruluq anlamında (sidq), yəni sözünün doğru olması kimi və yaxud da Allahın sözü kimi də qavramaq mümkündür. Çünki “Haqq” sözü ərəb dilindən gəlmiş, dilimizdə müstəqim mənada qarşılığı “doğru”, “düzgün”, “həqiqi” sözləridir. Dini kontekstdə “haqq” “Allahın adı” mənasında işlədilir. Hər iki halda Aşıq “nöbubətin” xüsusiyyətlərindən bəhs etmiş sayılır. İlk misranın davamında Aşıq bu sözlərin isbat ediləcəyi qənaətindədir.
İkinci misrada günahlardan uzaq durmaq əmr şəklində məsləhət məzmununda çatdırılır və misranın məzmunu ikinci bəndin son misrası ilə güclü antiteza yaradır. Deməli, ikinci bəndin dördüncü misrasında paylaşmaq, səxavət ali milli dəyər hesab edilir, üçüncü bəndin ikinci misrasında “sələm yemək” günah hesab edilir, uzaq durulması əmr edilir. Məndə ikinci misrada bu qənaəti formalaşdıran 1988-ci il nəşrində “irvə”, 2004 və 2021 nəşrlərində verilmiş “riba” sözüdür. Görünür, Göyçə dialektində “r” samiti ilə başlayan sözlərə “i” səsinin artırılması faktı, məsələn, “rahat-irahat”, “razı-irazı” “riba” sözünün 1988-ci il nəşrinə əvvəlcə, “irba”, sonra isə “irvə” kimi daxil olmasına səbəb olmuşdur.
“riba” və “sələm” sözləri ərəb dilində təxminən eyni mənadadır. Borc müqabilində alınmış pula və ya əşyaya görə ödənilən əlavə pul kimi sələm və ya riba islam dininə görə haqsız qazanc, haram və günahdır. Bu söz misra kontekstində “yemə” inkar feili ilə birgə işləndiyi üçün “sələm yemə”, müasir dillə desək, “faizə pul vermə, puldan gələn faizi yemə” kimi anlayırıq. Deməli, bu fikir həm də səxavətli olmağın, əlindəki dəyərli əşyaları paylaşmaq xüsusiyyətinin ziddidir, qəbuledilməzdir. Misranın davamı olan “qıybata meyl eləmə” qadağası, həm aşığın öz qənaəti, öz təcrübəsindən yaranmış ibrətamiz nəsihətdir, həm də İslam dinində “dedi-qodu” iyrənc əməl kimi xarakterizə edilir.
Üçüncü misrada birbaşa şəriətin adı çəkilir və deyilir ki, şəriətdə zina-ləffata haramdır. Burada məzmunun aydınlanması üçün “zina” və “ləffata” sözlərinin əvvəlcə müstəqil, sonra isə mətn kontekstində izahına ehtiyac duyuruq.
“Zina” ərəb dilindən tərcümədə qeyri-qanuni cinsi əlaqə deməkdir. (7. s. 461)
İslam dinində “zina” nikah olmadan qadın ilə kişinin cinsi münasibəti kimi böyük günahlardan hesab edilir. “Quran”da, İsra surəsi 17/32 ayədə “həyasızlıq” adlanır və qadağan edilir. “Zina” nəinki İslamda, Türk törəsinə görə də namus və əxlaq anlayışlarına ziddir.
“Kitabi-Dədə Oqrqud” dastanı “Basat Təpəgözü öldürdüyü” boyda da “zina”nın əziyyətini Oğuz igidləri çəkir. Adıçəkilən boyda qeyd edilir ki, Oğuz eli bir gün yaylağa köçəndə Aruz qocanın Qonur Qoca Sarı adlı çobanı Uzun Binar (pınar, bulaq) adlı bulağın başına gəlir, orada pəriləri görür: “Çoban kəpənəyini (yapıncısını) üzərlərinə atdı, pəri qızının birini tutdu, təmə edüb dərhal cima elədi… Pəri qızı qanad urub uçdu, aydır (dedi): Çoban, il tamam olacaq, məndə əmanətin var, gəl, al, – dedi. Amma oğuzun başına zaval gətirdin! Dedi.” (6. s. 113) Təpəgözün Oğuz igidlərinin başına hansı müsibətləri gətirməsi hamıya bəllidir, o müsibətlərin səbəbi isə çobanın zina etməsi ilə bağlıdır.
Dədə Qorqud hekayələrinin İslamdan öncə yarandığını nəzərə alsaq, o qənaətə gələrik ki, “zina” pis bir əməl kimi İslamdan öncə belə, Oğuz türklərinə bəlli idi, türklər İslamı qəbul etdikdə də “zina”nın günah olmasını İslama görə bir daha yəqin etmiş oldular.
“Kitab”ın digər boylarında da qadın-kişi münasibətlərinə, xüsusilə, namus məsələsinə ciddi yanaşılır. “Salur Qazanın yağmalanması boyunda” bir neçə yerdə ümumtürk mənəvi dəyərlər sistemində ən ali mövqeydə dayanan namus və qeyrət hissi və bu hisslərin qorunması faktı yer alır. Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, türklər üçün namus ali dəyərdir, zina yolverilməzdir.
“Ləffata” sözünə gəlincə isə, bu sözün hərfi tərcüməsi lüğətdə “gənc olmayan”, “dəliqanlı olmayan”, “igid olmayan” şəklində verilmişdir. (8. s. 402). Deməli, gənc olmayan, dəliqanlı olmayan və igid olmayan anlayışları kişi cinsinə aid edilir, uşaq və ya yeniyetmə yaşlarında olan oğlandan söhbət gedir.
Hər iki sözün müstəqil lüğəvi mənasının izahı imkan verir ki, həmin sözləri izafət tərkibi şəklində, qoşmanın üçüncü bəndinin üçüncü misrasında “uşaq və ya yeniyetmə yaşlarında olan oğlanlarla zina şəriətdə haramdır” şəklində anlayaq.
İstər-istəməz düşünməli olursan, Dədə Ələsgər bu misranı söyləməyə ehtiyac duyubsa, deməli, bu faktın mövcudluğu haqqında xəbərdar olub, eşidib. Sual yaranır, Qafqazda bu kimi ağır günah, hətta iyrənc bir əməl olubmu? Təəssüf ki, tarixi mənbələrdə Qafqaz Albaniyasında, Ərəb xilafəti dövründə, həm də dünyanın bir çox qədim dövlətlərində bu kimi naqis əməllərə rast gəlinib.
Sətrin sonunda “xəmri-şərab” izafətinin izahına ehtiyac var. Aşıq Ələsgərin şeirlərinin çap olunduğu 2021-ci il nəşrinin 51-ci səhifəsində izafətin birinci “xəmr” sözü “şərab” kimi izah edilir. Fikrimcə, “xəmr” sözünün digər mənalarına da diqqət yetirmək lazımdır. Bu söz ərəb dilində “örtmək”, “qapanmaq” mənasında, “şərab”, “çaxır” mənasında (8. s. 270), həmçinin “sərxoş edən içki” mənasında işlənir. Görünür, Aşıq “xəmr-şərab” dedikdə “sərxoşedici şərabı” və ya “ağılı örtən, qapayan şərabı” nəzərdə tutur. Sərxoş etməyən şərab varmı? Bəli, var. Şərab az içilərsə, sərxoş etməz və yaxud tərkibində spirt olmayan şərablar da var fikrinə istinad edərək aşıq bu misralarında “uşaq və ya yeniyetmə yaşlarında olan oğlanlarla zinanı” şərab içməkdən daha ağır bir günah hesab edir və naqis əməl kimi şərh edir:
..Şəriətdə haramdı, zina-ləffata,
Ondan bəd yazırlar xəmri-şərabı…..
Ümumiyyətlə, Ustad aşığın şəraba münasibəti fərqlidir. Məsələn, aşıq “Getdi” rədifli qoşmasında “Şeyitbazlıq edib şərab içənlər, Canını odlara saldı da, getdi”, – deyərək, şərab içənləri mənfi planda təqdim etsə də, “Olar” rədifli qoşmasında isə “Haqq meyi İslama haram buyurub, dərd tüğyan eyləsə, mey içmək olar” deyərək, tibbi ehtiyac zamanı (dərd xəstəlik mənasında da işlənir) istifadəsini məqbul sayır.
Qoşmanın üçüncü bəndindən hasil olan qənaət budur ki, ustad aşıq dinləyicilərinə və oxucularına zinanı və ona tay əməlləri pisləyib onlardan uzaq durmağı nəsihət edəndə “nöbubətin” əmanət və ismət xüsusiyyətini çatdırmış olur.
Xaliqindən utan, // məndən utanma! (6+5=11)
Şəcərətil-mövti// heç səhl sanma. (6+5=11)
Miyata qail ol, //qafil dolanma, (6+5=11)
Haqdı mizan,// sirat, qəbir// əzabı. ( 4+4+3=11)
Bəndin daxili bölgüsü zamanı ikinci misrada “səhl” sözü 2 saitlə deyildiyi üçün 11 heca tələffüzdə tamamlanır. “utanma”, “sanma”, “”dolanma” sözləri zəngin qafiyənin göstəricisi sayılır.
Dördüncü bəndin feilin əmr şəklində, nida intonasiyası ilə verilmiş ilk “Xaliqdən – Allahdan utan, məndən utanma” fikri müdrik el aşığının əvvəlki üçüncü bənddə söylədiyi fikirlərin yekunu, digər tərəfdən isə sonrakı üç misra üçün zəmin rolunu oynayır.
Oxucu ikinci misrada aşığın yaradıcılığı üçün xarakterik olmayan 3 ərəb-fars mənşəli sözlə qarşılaşır.
Buna görə də “şəcərətil-mövti” izafəti və sayma feilin tərkibində işlənmiş “səhl” sözünün izahına ehtiyac duyulur.
Fikrimcə, ikinci misranın ilk sözü “şəcərətil” deyil, “şəkarəti” olmalıdır. Ona görə ki, izafətin ikinci sözü “”mövt” məna baxımından birinci sözlə uyğun gəlmir. “şəcərətil” ərəb dilindən tərcümədə “nəsil ağacı”, “soy kökü” mənasını ifadə edir, “mövt” isə “ölüm” deməkdir. Misrada “mövt+i” mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənib, iki sözü birləşdirəndə “şəcərə ölümü” anlamı yaranır. Misranın ümumi məzmununa ziddir.
Əgər “şəkarəti-mövti” olsa, daxili bölgü dəyişmədən “ruhun bədəndən çıxma anı” mənası yaranır. O zaman misra belə başa düşüləcək:
“Ruhun bədəndən çıxma anını heç də asan sayma”. “Səhl” sözünün dilimizdə qarşılığı alınma mənşəli “asan” sözüdür. Ustadın bu fikri söyləməsi səbəbsiz deyil, teoloji düşüncəyə görə, ruhun bədəndən çıxma anında insan ölümün kədərini, iztirabını, ağrı-acısını görə, duya, hiss edə bilir.
Bu mənada, üçüncü misrada da “miyat” və yaxud “miyad” sözünün dilimizdə “axirət dünyası” anlamında işlənməsi fikrimizi qüvvətləndirir.
Deməli, ikinci və üçüncü misraların ümumi məzmunu birlikdə “Ruhun bədəndən çıxma anının asan sayma, axirəti düşün, özünü xəbərsiz kimi aparma ” nəsihətini ifadə edir.
Dördüncü misrada fikir davam etdirilir, axirətdə baş verəcəklər sadalanır. Dədəmiz deyir ki, axirətdə mizan-tərəzi var, sirat körpüsü və qəbir əzabı həqiqətdir, doğrudur.
Haqq aşığı qoşmanın beşinci bəndində axirətdəki mizan-tərəzidən, sirat körpüsündən, qəbir əzabından qurtulmağın və ya bir şəkildə axirət imtahanlarını verməyin yollarını sadalayır:
Əgər zərrə qalsa,// xümsün, zəkatın, (6+5=11)
Hərgiz qəbul olmaz// sövmü səlatın, (6+5=11)
Haqq yanında möhr// olmaz bəratın, (6+5=11)
Salarlar boynuna// oddan tənnabı. (6+5=11)
Beşinci bənddə də ikinci misrada daxili bölgü tələffüz hesabına 6+5=11 şəklində formalaşır. Mənsubiyyət şəkilçili “zəkatın”, “səlatın” və “bəratın” sözləri zəngin qafiyə yaradır.
Bəndin ilk misrası “əgər” tabelilik bağlayıcısı ilə başlanır, feilin şərt şəkli ilə bitir. Bu, təsadüfü deyil, çünki ikinci misrada şərtin yerinə yetirilmədiyi təqdirdə ortaya çıxacaq nəticə verilir. Aşıq bu misrada paylaşmaq dəyərinin İslam dinində vacib əməl hesab olunduğu fikrini söyləyir, əvvəlcə “xüms” ü xatırladır, sonra “ zəkat”ın adını çəkir.
Xüms, İslam hüququna görə, əldə edilmiş qazancın və ya qənimətin beşdə birinin dini vergi olaraq, zəkat isə imkanlı müsəlmanların qazanc və gəlirlərinin az bir hissəsini yoxsullara və ehtiyacı olanlara dini sədəqə kimi verilməsi deməkdir.
İkinci misra da şərt məzmununa malik, müasir ədəbi dilimizdə hərgah bağlayıcısının sinonimi kimi çıxış edən hərgiz bağlayıcısı ilə başlayır və deyilir:
“Əgər bu dünyada bir zərrə vermədiyin xüms (dini vergin), sədəqən qalarsa, ibadətgahlarda qıldığın namaz qəbul olunmaz. ”
Üçüncü və sonuncu misrada bu düşüncə davam etdirilir və vurğulanır ki, “Haqq – Allah qatında günahların bağışlanmaz, cəzadan qurtula bilməzsən, axirətdə boynuna oddan kəndir keçirilər.”
Altıncı bəndin məzmun və janr xüsusiyyətləri digər bəndlərlə müqayisədə daha çox diqqəti cəlb edir. Ona görə ki, dini kodlar, gizli mətləblər bu bənddə qabarıqdır.
Dəyəndə yarpağa,// səslənər guşun, (6+5=11)
Dərk elə, var isə // idrakü huşun: (6+5=11)
Sürüldü karvanın, // köçdü tay-tuşun, (6+5=11)
Fərmani-qüdrətin// budu xitabı. (6+5=11)
(1.s.13)
“Guşun”, “huşun”, “tay-tuşun” sözlərinin yaratmış olduğu zəngin qafiyə qoşmanın forma gözəlliyini necə təmin edirsə, ilk misradakı “yarpaq” sözünün gizli semantikası məzmunu o qədər dərinə çəkir. Səthi yanaşıb, sözlərə hərfi mənada nəzər salsaq, birinci misraya ciddi anlam qazandıra bilmirik. Belə bir fikir yaranır: “Dəyəndə yarpağa qulağın səslənər.” Fikir aydın deyil. Lakin diqqəti “yarpaq” sözünə yönəldəndə remanın bu sözün üzərində olduğunu görürük. Bu mənada, sözün din kontekstində izahına ehtiyac yaranır.
İslam dinində “yarpaq” Allahın hüdudsuz gücünün, nizamının simvoldur. Müqəddəs Quran kitabının Ənam surəsinin 59-cu ayəsində buyurulur ki, yerə düşən bir yarpaqdan belə Allahın xəbəri var. Bəzi dini təsəvvürlərdə ağacdan qopan yarpaq Allahın izni ilə yerə düşür, onun qopması da, yerə enməsi də Allahın iradəsi ilə mümkündür. Ağacda yarpaqların düzülüşü də Allahın nizamına bağlıdır.
Əgər misraya bu kontekstdən yanaşsaq, əsl mətləb anlaşılar. Görünür, Dədəmiz Ələsgər bizlərə demək istəmişdir ki, ağacın yarpağı yerə dəyəndə qulağında bu hadisə, yəni Allahın buyruğu səslənsin.
Yarpağın yerə enişi daha çox payız fəslində, xəzan çağında reallaşır. İnsanın qocalıq dövrü poeziyada payıza, xəzan çağına, yarpaqların saralıb yerə endiyi dövrə bənzədilir, ola bilər ki, Aşıq bu misrada demək istəyir ki, ey insan, ömrünün payız çağında yadına düşər, heç olmasa, bu vaxt, ağlının, idrakının yerində olduğu vaxt dərk et ki, sənin dövrün keçdi, ömür sərmayən bitdi, tay-tuşun, yaşıdların dünyadan köçdü və bu ana qədər etdiyim öyüd-nəsihətlər, söylədiyim fikirlər, əslində, Qüdrətli Fərman sahibinin – Allahın sənə xitabı, müraciətidir.
Bəndin sonrakı üç misrasını da ilk misra ilə məna baxımından birləşdirib bu qənaətə gəldikdə bir daha əmin olursan ki, şair ilk bənddə etdiyi sözə – “nöbubət aşiqi” olmasına sadiqdir və bu missiyanı qoşmanın bütün bəndlərində layiqincə yerinə yetirir.
Yeddinci bənddə də müdrik el ağsaqqalı, qeybdən dürlü xəbərlər söyləyən Dədəm Ələsgərin ibrətamiz, həyat fəlsəfəsi ilə qarşılaşırıq:
Aldanma dünyanın// bu fənasına, (6+5=11)
Gül olma gövhərli// xəzanasına, (6+5=11)
Özün yetir şahın// astanasına, (6+5=11)
Dərdlərə dərmandı// dərin turabı. (6+5=11)
(1.s.13)
Misra daxili bölgünün nizamlı ahəngi fonunda “fənasına”, “xəzanasına” və “astanasına” sözləri sadəcə formal qafiyə yaratmır, həm də eyni məzmun xəttində birləşir.
“Dünyanın fənası”, yəni “fəna” sözü ərəb dilindən gəlmiş söz kimi “yox olma”, “məhv olma”, “varlığın sona çatması” mənasını ifadə edir;
“dünyanın xəzanası” “dünyanın solan, saralan vaxtı” mənasını kəsb edir.
Deməli, müdrik el aşığı üzünü insanlara tutub deyir:
“Ey insan, bu dünyanın yox oluşuna, sona çatmasına, varlığın sona çatmasına” və hər şeyin bununla da bitəcəyinə inanma, o biri dünyanı, axirəti fikirləş;
İşıq saçan, rəngli, lakin solmaqda, saralmaqda olan fani dünyaya gül olma. (Məlumdur ki, payızda açılan gül tez solar), nə qədər ki, vaxt var, özünü şahın astanasına, qapısının ağzına yetir.
Misralar oxucunu çox illər geriyə Nəsimiyə götürür. Sanki dahi Nəsimi qarşımızda dayanıb deyir:
Dünya duracaq yer deyil, ey can, səfər eylə,
Aldanma anın alinə, andan həzər eylə…
Dədə Ələsgər Şah dedikdə, Şahi-Mərdan Həzrəti Əlini nərədə tutur.
Niyə Həzrəti Əlinin məhz astanasına, yanına yox, deyə sual olunarsa, məncə, ömür sərmayəsi bitən bəşər övladı gənc ikən yaxşı əməlləri ilə Şahi-Mərdanın yanına yüksələ bilməyibsə, bu vaxtdan sonra o insanın gedə biləcəyi, yüksələ biləcəyi ən ali məqam Həzrəti Əlinin astanası ola bilər. Aşığın belə bir qənaətə gəlməsi bu səbəbdəndir. Sonuncu misradakı “türabı” sözünün semantikası da fikrimi təsdiq edir.
Aşığın “şahın – Həzrəti Əlinin dərin turabı dərdlərə dərmandır” misrasını anlamaq üçün də “türab” sözünün mənasının aydınlanması lazımdır.
“Türab” ərəb dilindən tərcümədə “toz, torpaq” deməkdir. Toz-torpaq adətən qapı astanasında olur. Aşıq burada bədii ifadə vasitəsi kimi mübağilədən istifadə etməklə Həzrəti Əlinin astanasındakı dərin (burda dərin sözü həm həqiqi, həm də məcazi mənada işlənə bilər) tozun, torpağın belə dərdlərə dərman ola biləcəyini söyləyir. Onu da xatırlamaq yerinə düşərdi ki, İslam Peyğəmbəri Həzrəti Əliyə “Əbu Türab”(üst-başı toza bulaşmış) ləqəbi vermişdir.
Qoşmanın yeddinci bəndi qüvvətli məcazları ilə də digər bəndlərdən seçilir.
İlk yeddi bənddə Dədə Ələsgərin dünya, axirət, ədəb-ərkan, əxlaq, mənəvi dəyərlərimizlə bağlı ibrətamiz fikirləri oxucunu elə ovsunlayır ki, sonuncu, möhürbəndə necə gəlib çıxdığını unudur. Möhürbənddə aşığın dünya və axirət haqqında fəlsəfi fikirləri yekunlaşır, ömrünü ləyaqətlə, bütün dini, əxlaqi dəyərlərə sadiq yaşamış, Dədə ünvanına yüksəlmiş el aşığı böyük təvazökarlıqla özünə belə nəsihət edir, peşmançılığını dilə gətirir, nəfsə aldandığını etiraf edir:
Yazıq Ələsgərəm,// zarü-binəva, (6+5=11)
Elə iş tut: olsun // dərdinə dəva. (6+5=11)
Aldanıbsan nəfsə,// tapıbsan hava, (6+5=11)
Dərk eyləyib, //qanmayıbsan// hesabı. (4+4=3=11)
(1.s.13)
Səkkizinci, sonuncu bəndin daxili bölgüsü ilə “binəva”, “dəva”, “hava” sözlərinin qafiyə gözəlliyi harmoniya yaradır. Sıxılmış semantika, qafiyə formal deyil, məzmun vəhdətindən doğur, “binəva” qafiyəsinin “dəva”sı lap yaxınlıqda, ikinci misranın sonundadır.
İlk misrada aşıq özünə fəryad edən yazıq, zavallı, nəsibsiz deyir.
İkinci misrada özü-özünə məsləhət edir ki, bundan bu yana elə iş tutsun ki, dərdlərinə dəva olsun.
Son iki misrada günahının nədən ibarət olmasını, nəfsə aldandığını, şeir, musiqi ilə məşğul olduğunu qeyd edir və bütün bunlara səbəb kimi bir də həyatı dərk etmədiyini göstərir. Fikrimcə, möhürbənddə yer almış bu fikirlər klassik Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi Ə.Xəqaninin “Mədain xərabələri” qəsidəsinin aşağıdakı beytində ifadə olunmuş semantik yük ilə səsləşir:
Biz ədl sarayıykən, zülm ilə xarab olduq,
Zalimlər olan qəsrə gör neyləyəcək dövran.
Aşıq Ələsgər kimi, Tanrının sözü çatdırmaq səlahiyyəti verdiyi Haqq aşığı, Dədə ünvanını qazanmış sözün övliyası nəfsə aldandığını, musiqiyə vurğunluğunu söyləyib özünü günahkar sayırsa, gəl gör ki, o zaman İslamın şərtlərinə əməl etməyən, Allahın varlığını, göndərdiyi kitabları, peyğəmbərini, axirətini düşünməyən günahkar bəndələrin sonu necə olacaqdır.
“Bəli deyib, yol-ərkana gəlmişəm” qoşmasının məzmun-ideya və bədii xüsusiyyətlərinin təhlili, aşığın digər əsərləri ilə müqayisəsi onu deməyə əsas verir ki, bu qoşma Dədənin fəxriyyəsidir. Divan ədəbiyyatı ilə Dədə Ələsgər yaradıcılığını müqayisə etsək, görərik ki, Ustad “Əlif-Lam” əsərində Allahın tərifini (minacat), “Peyğəmbərin meracı” şeirində Peyğəmbərin tərifini (nət), “Rənc Ali-Əba” və “İmamlar” şeirlərində Şahın, Şahi-Mərdan – Həzrəti Əlinin mədhini (mədhiyyə), “Bəli deyib, yol-ərkana gəlmişəm” qoşmasında özünün tərifini (fəxriyyə) vermişdir. Bu sadə bir tərif, fəxarət deyildir. Bu, söz sənətinə gəlişin təntənəli elanı idi…
Ədəbiyyat siyahısı:
1. “Aşıq Ələsgər. Seçilmiş əsərləri. Şeirlər. Bakı, “Yazıçı” 1988” 184 s.
2. A.Axundov. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, Bakı, “Elm” 2005, 452 s
3. Şah İsmayıl Xətayi. Əsərləri “Şərq-Qərb” Bakı, 2005, 384 s.
4. Azərbaycan Respublikası dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi. İzahlı dini terminlər lüğəti, Bakı, “Nurlar” Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi”, 2020, 320 s.
5. M.Hüseynov. Aşıq Ələsgərin söz ümmanı, Bakı, “Elm və Təhsil”, 2017, 312s.
6. Kitabi Dədə Qorqud Dastanı, Bakı, “Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı”, 1962, 170 s.
7. M-Z klassik Azərbaycan ədəbiyyatında işlənən ərəb və fars sözləri lüğəti, II cilddə, II cild, Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005,472 s.
8. A-L klassik Azərbaycan ədəbiyyatında işlənən ərəb və fars sözləri lüğəti, II cilddə, I cild, Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005,416 s.
9. K.Əliyev. AMEA Folklor İnstitutu Azərbaycan “Oğuznamə” si və mənəvi dəyərlər sistemi (Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Folklor İnstitutu Ədəbiyyat və incəsənət: milli kimlik və mənəvi zənginlik (II kitab). Bakı, Elm və təhsil, 2020. 284 s.
10. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Folklor İnstitutu. Aşıq Ələsgər. Şeirlər, dastan-rəvayətlər, xatirələr. Bakı, “Elm və Təhsil”, 2021, 584 s.
11. Aşıq Ələsgər. Əsərləri. Bakı, “Şərq-Qərb”, Bakı, 2004, 400 s.
12. Aşıq Ələsgər. III çap, Toplayanı H. Əlizadə, Bakı, “Azərnəşr” 1937, 268 s.
13. Nəsimi. Tərtib edəni H.Araslı, Bakı, “Azərnəşr” 1973, 665 s.
14. X.Şirvani. Seçilmiş əsərləri, Tərtib edəni M.Sultanov, Bakı, “Lider” 2004, 672 s.
Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, “Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzetinin və “Ali Ziya” ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının təsisçisi və baş redaktoru
Ömrümə-günümə bir baxışıydın,
Mən külək, sən isə gur yağışıydın,
Çiçəkli bahardın, mən naxışıydım,
İndisə baharın solub bənizi,
Niyə sevəmmədik bir-birimizi.
Mən qumlu – qayalıq, sənsə səhraydın,
Axı sən əzəldən mənə doğmaydın,
Mən coşqun bir dəniz, sənsə dalğaydın,
Yuduq sahillrdən izlərimizi,
Niyə sevəmmədik bir-birimizi.
Baxır əksimiz də bulaq gözündən,
O vaxtdan bizləri salıb gözündən,
Beləcə, qəm çəkən eşqin izində,
Qarışıq salmışıq sözlərimizi,
Niyə sevəmmədik bir-birimizi.
Çiçəyin rəngiydik, gülün rəngiydik,
Coşan qəlbimizin eşq çələngiydik,
Axı bu yollarda niyə ləngidik,
Daşamı döndərdik ürəyimizi,
Niyə sevəmmədik bir-birimizi.
Bir cavab tapmadıq nə sabahlara,
Döndük günahlara, döndük ahlara,
Ağ günlü sevgiyə geydirib qara,
Həsrətə qərq etdik gözlərimizi,
Niyə sevəmmədik bir-birmizi.
Neçə açılmamış sabah içində,
Qovduq gecələri günah içində,
Ömrümüz, günümüz min ah içində,
Güldürə bilmədik taleyimizi,
Niyə sevəmmədik bir-birimizi.
Bu eşqin saçını yoldu küləklər,
Bu eşqin odunu aldı küləklər,
Boynu bükük qaldı o xatirələr ,
Daha bağışlamaz bu sevgi bizi,
Niyə sevəmmədik bir-birimizi.
Niyə sevəmmədik bir-birimizi…
Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, “Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzetinin və “Ali Ziya” ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının təsisçisi və baş redaktoru
Xalq acından danışır, siz ‘kişiliyə yaraşmaz’ deyirsiniz….
Sosial şəbəkələrdə jurnalist Səidə Bəkirqızının səsləndirdiyi “Kişi də uşaq pulu davası edər? Kişiyə yaraşmaz” fikri haqlı olaraq ciddi narazılıq doğurdu. Çünki bu fikir sadəcə bir sosial yardım məsələsinə münasibət deyil, həm də minlərlə ailənin yaşadığı reallığa yuxarıdan baxmaqdır.
Hörmətli jurnalist və millət vəkili xanımlar!
XALQIN YOXSULLUĞUNU KİŞİLİK SÖHBƏTİ İLƏ ÖRT- BASDIR ETMƏYİN.
Axı uşaq pulu istəmək ayıbdırmı? Bir ata övladının daha yaxşı qidalanmasını, təhsil almasını, ehtiyaclarının qarşılanmasını istəyirsə, bu onun zəifliyi yox, məsuliyyətidir. Unutma Səidə Bəkiqrızı:
ÖVLADININ HAQQINI TƏLƏB EDƏN ATANI QINAMAQ CAHİLLİKDİR!!!
Sənin atan vəzifəli olub, səni istədiyi kimi böyüdüb. İndiki kasıb təbəqənin ataları istədiyi kimi övladına baxa bilmir. Dövlətindən dəstək istəyir. Sənin kimi jurnalistlər, Günay Ağamalı kimi deputatlar bu dövlətin yerinə danışmasın. Sizə bu haqq verilməyib!!!
Bu gün ölkədə minlərlə ailə ağır sosial durum içində yaşayır. Qiymətlər artır, işsizlik var, kirayə yükü var, uşağın məktəb xərci, geyimi, qidası var. Belə bir zamanda insanları “kişiliyə yaraşmaz” deyib qınamaq cəmiyyətin dərdindən uzaq olmaq deməkdir.
SİZ YAXŞI OLAR Kİ, ÖVLADININ ÇÖRƏYİNİ İSTƏYƏN ATANI YOX, O VƏZİYYƏTİ QINAYIN!
Ən ağrılı məqam isə odur ki, bu fikri sıravi biri yox, jurnalist deyir. Jurnalist cəmiyyətin səsini eşitməli, insanın ağrısını anlamalıdır. Xalqın sosial tələbini məsxərəyə çevirmək isə peşənin missiyasına uyğun deyil. Çünki uşaq pulu istəyi nə dilənçilikdir, nə də “kişilik” məsələsi. Bu, sosial rifah və dövlət dəstəyi məsələsidir.
Kişilik evə çörək aparmaq üçün gecə-gündüz işləməkdirsə, eyni zamanda övladının haqqını tələb etməyi bacarmaqdır. Ata övladı üçün danışırsa, burada utanılacaq heç nə yoxdur. Əksinə, cəmiyyət o vəziyyətə düşməməlidir ki, insan öz uşağının haqqını istəyəndə qınansın.
Sən heç kəsə kişilik dərsi keçə bilməzsən, əzizim.
UNUTMAYIN Kİ, KİŞİLİK SUSMAQ DEYİL, ÖVLADININ HAQQINI TƏLƏB ETMƏKDİR!!!
Bu cür fikirlər insanları bir-birinə qarşı qoyur, sosial problemləri isə kölgədə saxlayır. Halbuki əsas müzakirə “kişiyə yaraşır-yaraşmır” yox, ailələrin niyə bu qədər çətinlik içində yaşaması olmalıdır.. . Bir şeyi də unutmayın ki, o kişilərin oğullarıdı torpaq altında yatan şəhidlər…. Yəni kasıb təbəqənin..@
Sonda sənə belə bir sual verirəm.
Uşaq pulu istəmək ayıbdır, yoxsa xalqın dərdini anlamamaq?
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət içisi, görkəmli şair, ədəbiyyatşünas, publisist, nasir, tərcüməçi, filoiogiya elmləri doktoru, professor
Bu gün şairlər günüdür
deyirlər, –
Şairlik əzablı,
şairlik məşəqqətli,
şairlik çətin…
Şairlər ağrıyan
vicdanıdı bəşəriyyətin,
Şairlər döyünən
ürəyidi millətin…
Kim şairlər qədər
dueldə öldürülüb,
Kim şairlər qədər
sürgün olub ki?
Bu gün şairlər günüdür
deyirlər –
Nə vaxt şairlərin günü
bir gün olub ki?!
05.06.2020
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət içisi, görkəmli şair, ədəbiyyatşünas, publisist, nasir, tərcüməçi, filoiogiya elmləri doktoru, professor
Yazdığım nəğmənin hər sözü, sətri
Sənə ünvanlanıb, yoxdur əvəzin.
Mənim çöl dünyamda gül-çiçək ətri,
Mənim iç dünyamda sənin nəfəsin.
Nigaran qoumusan niyə, de məni? –
Dağlarda dumanı, çəni görürəm.
Gözümü açanda çölü-çəməni,
Gözümü yumanda səni görürəm.
Yaşamaq nə gözəl, dünya nə gözəl! –
Yenə də həsrətin ağlımı alıb.
Yüyür gəl yanıma, duraq üz-üzə,
Həmişə gözləri bağlımı qalım?
01.12.2014
Eka Surameli (gerçek adıyla Ekaterine Yılmaz Mekereşvili), Gürcü asıllı bir yazar, gazeteci ve araştırmacıdır. Özellikle Türkiye ile Gürcistan arasındaki edebi ve kültürel bağlar üzerine yaptığı çalışmalarla tanınır.
Kendisinin öne çıkan bazı özellikleri ve çalışmaları şunlardır:
Edebi Faaliyetleri: Türk dünyası ve Gürcü edebiyatı arasındaki köprüleri güçlendiren çeviriler ve makaleler kaleme alır. Özellikle Türk şair ve yazarların eserlerinin Gürcüceye kazandırılması veya Gürcü kültürünün Türkiye’de tanıtılması süreçlerinde aktif rol oynamaktadır.
”Burada Gürcü Ruhu Çınlıyor”: 2022 yılında “Adjara” gazetesinde yayımlanan ve Gürcü kültürel mirasını konu alan çalışmalarıyla bilinir.
Kültürel Elçi: İstanbul’daki Gürcü Kültür Merkezi ve benzeri kuruluşlarla iş birliği yaparak, iki ülke arasındaki sanatsal projelerde yer alan bir isimdir.
დედა ენავ
***********************
დედა ენავ, სიტკბოებით გულში ჩასახლებულო,
სიტყვა-სიტყვად ნაზად მოქსოვილო, სიყვარულად ქცეულო,
შენით მღერის ჩემი სული, შენით ცოცხლობს გული,
შენ ხარ ფესვი, შენ ხარ ფრთა, ჩემი გზის სინათლე სრული.
ხმაში გიცნობ, ლოცვად გიღებ, დროთა დინებაში,
შენით ვწერ და შენით ვგრძნობ სამყაროს მშვენებაში,
არ დაგკარგავ, არ გაგცვლი არცერთ ენად სხვაში,
შენ ხარ ჩემი იდენტობა—სული ჩემი სიტყვაში.
ე. სურამელი
Ana Dilim
Ana dilim, gözəlliyi ürəyimə hopmuş,
Heca-heca zərafətlə hörülmüş,
Sevgi olmuş…
Səninlə nəğmə söylər ruhum,
Səninlə vurar qəlbim,
Sən kökümsən,
qanadımsan,
yolumun aydınlıq işığısan,
səsimdə səni tanıdım,
Dua kimi qəbul etdim zaman içində,
Səninlə yazar,
Səninlə hiss edərəm dünyanın gözəlliyini,
Səni itirmərəm,
Heç bir dilə dəyişmərəm,
Sən – mənim kimliyimsən, ruhumun səsindəki yansımasısan.
Çevirən: Həyat ŞƏMİ
Დედას
**************
დედის დღეა — დილა ნათობს, ნაზი სხივი იშლება,
შენი სითბო გულში ცოცხლობს, მადლი ციდან იღვრება.
შენი სიტყვა — წმინდა ლოცვა, სულს სიმშვიდით ამკობს ნაზად,
შენი მზერა — თბილი ცეცხლი, სიყვარულით მანათობად.
შენი გული — ოქროს ტაძრად მარად რწმენით აშენდება,
შენი სული — ნაზი ნოტად სიყვარულში აჟღერდება.
შენი ხელი — ბედის გზაზე სინათლედ რომ დამენთება,
შენი ღიმილი — ჩემი ცისკენ იმედივით აიწევა.
დედა — სიტყვა, ზეცის სუნთქვა, წმინდა მადლი, მარად ნათი,
შენ ხარ ჩემი სიხარულის უკვდავების ნაზი ხატი.
გილოცავ დღეს — სიყვარულით გაბრწყინებულს, თბილს და დიადს,
შენ ხარ ჩემი გულის ვარდი
Სახელად კი სიცოცხლე გქვია .
03.03.2026
Ე სურამელი
Anama
Analar günüdür – səhər aydınlanır, nazlı bir işıq yayılır,
Sənin istiliyin qəlbimdə yaşayır, lütfün göydən tökülür…
Sözün — müqəddəs bir dua kimi,
ruhumu hüzurla bəzər zərif-zərif,
Baxışın – işıqlı bir atəş kimi sevgiylə aydınladır içimi,
Qəlbin altun bir məbəd kimi, sonsuz imanla yüksəlir,
Ruhun narın bir not kimi, sevgiylə əks olunur,
Əlin – tale yolumda yanar bir işıq,
Gülüşün göylərə doğru ümid kimi yüksələn yaraşıq.
Ana – tək kəlimə, göyün nəfəsi, müqəddəs lütf, əbədi işıq.
Sən mənim sevincimsən,
ölümsüz və narın surət…
Bu gün sənin günün- sevgiylə parlayan, isti və uca,
Ana!
Sən mənim qəlbimin gülüsən,
Adın isə Həyatdır, həyat.
E. Surameli
Çevirən: Həyat ŞƏMİ (Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Fərdi Prezident təqaüdçüsü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının QARABAĞ Bürosunun Rəhbəri )
Mənbə: https://www.mustaqil.az/
Elizabetta Bagli Azərbaycan oxucusu üçün yeni addır. Romada doğulub və Madriddə yaşayır. Şair-yazar, radio müxbiri, tərcüməçi, çox sayda beynəlxalq kültür dərnəklərinin təmsilçisidir. Roma və Latsio bölgələrinin mədəniyyətini tanıtmaq məqsədiylə qurulan LATİUM dərnəyinin rəhbəridir. Bir çox beynəlxalq mükafatlara layiq görülmüş şair və yazardır.
Bu gün Elizabetta Baglinin iki şeirini Dos.Dr. Həyat Şəminin tərcüməsində oxucularımıza təqdim edirik. Davamı olacaq…
MƏN KİMƏM?
Hərdən özümdən soruşuram:
Mən kiməm?
Bir çinar ağacının yarpağı kimiyəm
küləklərin arxasınca qaçan,
budaqlara tutunur qurtulmaq üçün əllərim,
Uçuş sevdası şəklində
acı çəkməkdə içim-çölüm…
Və istəmədən həvəssizcə düşürəm.
Bir yay buludu kimiyəm,
ağappaq, pambıq kimi və parlaq.
Küləyin mənim üçün cızdığı
yollar boyunca qaçıram…
Biçimlər icad edirəm,
işık və kölgə oyunları yaşayaraq,
sonra istəmədən dağım-dağım dağılıram.
Yer üzünün qoxusuyam,
fırtınadan sonrakı kəskin və güclü…
Yeni rənglərə bürünür,
yeni davalara girirəm,
Çıxarıram dadını üfüqlərin çiçək açmasının,
bilinməyən limanlarda yaşayıram,
başqa yaşamları hiss edirəm hər yerimdə,
özümü arayıram…
Mən kiməm?
Bitməmiş bir kitabam,
çoxdan yazılmış olanın başlanğıcıyam.
DİNLƏ!
Şeytanlıqda təlim görmüş insanların
saysız-hesabsız palitrasındakı
tullantı cənnətindən su içməyən,
susuzluqlarını qanlı göz yaşlarıyla doyuran
parçalanmış səslərin,
çiçəklərin ölkəsini dinlə!
Ağrı, çamur, aşağılanmalar arasında
Öz-özlərini mühakimə edənlərin
daşlarını dinlə,
gör necə nifrət edirlər,
gör nələr aşılayırlar
vücudlara, beyinlərə,
bütün kimliyi yox edib,
məhrum edənləri…
Savaş yolları boyunca
kinayəli yerişindən çıxan,
göz qamaşdıran qollarıyla
bu tozu dinlə!
Hirslə yuvaları yıxan,
evləri pərişan edən,
bu köhnə iştahı dinlə!
Onun ölümcül hirsi
bir mədəniyyəti basdırmada,
xəbərin olsun, adam!
Dinlə, ey insan!
Əllərin doğulandan
sülhü yaratmaq üçün,
niyə alovlara sərxoş olursan?
Niyə diktatorluqları və ölümləri
gözləməkdən xoşlanırsan?
Yaşamaq, sevmək üçün
azad olaraq doğulmuşkən…
Niyə?
Dinlə, ey insan!
Bu payızda yaşa
gözlənilən o canlı işık partlamalarını!
Ver bütün dünyaya
ümidi və sağlıqlı diləkləri.
Nə qədər sürəcəkdir,
Bir saat?
Bir gün?
Bir ay, yoxsa bir il?
Xeyr!
Sənin sonsuzluq istedadın var!
Tərcümə: Həyat ŞƏMİnindir (Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Fərdi Prezident təqaüdçüsü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının QARABAĞ Bürosunun Rəhbəri )
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Prezident mükafatçısı,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının BAKI Bürosunun Rəhbəri
Heç olmadı bu dünyada bir kimim,
Çözülmədi alın yazım sirr kimi.
Yer olmadı mənə uzaq yer kimi,
Göy olmadı mənə yaxın göy qədər.
Buxar oldu toxunduğum hər nə var,
Duman oldu, yelə getdi arzular.
Sübhə qədər kirimədi kaman-tar,
Sızlatmadı ürəyimi ney qədər.
Nəyin qalıb qəmdən başqa bəridə?
Yadlar çətin gözlərini kiridə.
Ulduzların arasında biri də
Bənzəmədi gül üzünə ay qədər.
Yol görmədim sənə gələn yol kimi,
Boyun əydim yoxluğuna qul kimi.
Bal olmadı damağımda bal kimi,
Dodağından qopardığım pay qədər.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Prezident mükafatçısı,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının BAKI Bürosunun Rəhbəri
Yadımdaydı o baharın istisi,
Nəfəs almaq zaman qədər dar idi.
Otağımda siqaretin tüstüsü,
Eh, yoxluğun necə də aşkar idi.
Pəncərəmdə neçə ayın toz qatı,
Şüşələrin gözü görmür küçəni.
Yaşayırdım bu zəhrimar həyatı,
Qədəh-qədəh bitirərək gecəni.
Yazıb, cırıb tulladığım vərəqlər
Döşəmədə tör-töküntü, zir-zibil.
O güzgüdən mənə baxan adamı
Biri qəsdən öldürürdü elə bil.
Biri qəsdən yox edirdi günbəgün,
Ümüdləri əl üzmüşdü duadan.
Dağılırdı, tökülürdü büsbütün,
Yıxılırdı öz içindən bu adam.
Yadımdaydı qərarsız addımların,
Hər sözünün arxasında bir nida.
Topladığın çantaların, bir də ki
Gözündəki iki damla əlvida.
Ah, dalınca necə çaxdı göy üzü,
Səpələndi küçəmizə yağışlar.
Getmə, dedim, ay günəşim, gündüzüm,
Titrəyərək pıçıldadın, bağışla!
Ah, yağışlar izlərinə toxundu,
Qara bulud toran etdi gündüzü.
Ah, o səhər necə qəlbim sıxıldı,
Ah, dalınca necə çaxdı göy üzü…
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Prezident təqaüdçüsü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Baş redaktoru.
İçimdə bir ümid var- hardan baxsam üzsüzdür.
Sənə çıxan yollarda istiqamət dümdüzdür.
Gecələrim gündüzdür.
Unudurdum az qala- insanmışam, daş deyil.
İçindəki sevgiyə gözlərim sirdaş deyil?!
Eşq – gözlərdə “yaş” deyil?!
Sən Tanrının cibindən mənə düşən siftəsən
Sən nə gözəl şükürsən? Xatırlanmaq istəsən,
-mənim gözüm üstəsən!
Dünyanın sevinci su ,dərdi balıq olaydı..
Sənin su dənizinin tək balığı olaydım,
İçib səndən doyaydım.
Bu yolu tapdın, bildin -“yol sevginin yoludur” .
Sarılmaq ev yoludur,bizə gedən yol odur.
Sevgi necə uludur.
Ümidimin dibi də, Tanrıların cibi də,
Sarılmağa qucaq da, dənizlərin dibi də.
Daha sənin əlində.
İçimdə bir ümid var- hardan baxsan üzsüzdür.
Sənə çatan döngədən istiqamət dümdüzdür.
Bundan sonra gündüzdür.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Prezident təqaüdçüsü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Baş redaktoru.
Bir şeir ağrıyır içimdə hərdən,
Dinib yatızdırır məni sözləri.
Hərdən darıxdırır,qəfildən susur.
Bir qadın dilində layla səslənir:
“Laylay, balam ,a layla..”
Batıb qızılgülə yuxu tapardım,
Şirin yuxularım dadından çıxıb.
Başımı qoyduğum qadın dizində
oxşanan saçlarım yadımdan çıxıb.
“Körpə quzum, a layla..”
Hardansa bir qadın düşür yadıma.
Əlində saçlarım- çələng dəstlənir.
Əlçatmaz,ünyetməz divarlarımda
Bir qadın cismində xərçəng bəslənir:
-“Sən get şirin yuxuya…”
Qəfildən yuxumda oxuyan qadın!
Qəlbimdə inləyən incə səs nədir?!
İndi yaddaşımda laylan qocalır,
Yaşlanıb içimdə ağı səslənir:
Qoxunu torpaqmı əlindən alıb?!
Küləyə nəfəsmi vermisən,qadın?!
Üfüq laylasında səsini duyub,
Sərməst gözlərini unudub yadım:
-Laylay deyim yatasan..
03.06.2026
“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti təqaüd fondunun təqaüdçüsü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının GƏNCƏ Bürosunun Rəhbəri
Birdən darıxdım- qəfil,
Birdən gördüm səninçün
Lap ürəyim tökülür.
Bilmədim hara qoyum
Bu dağınıq, bu tifil
Ayrılığın yükünü?
Niyə getdin ki, niyə?
Uzaqlarda nə vardı?
Üç-beş günlük dünyaydı də,
Yaşasaydıq, nolardı?!
Bir sadə məhəbbəti
Mürəkkəbə çevirdin.
Səni nə vaxt xatırlasam-
Məyusluq!
Məni nə vaxt xatırlasan,
Deyəcəksən: “Sevirdi”
“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti təqaüd fondunun təqaüdçüsü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının GƏNCƏ Bürosunun Rəhbəri
İndən belə nə mənası,
Az elədin, çox elədin.
Sən də belə sehrbazsan,
Öz-özünü yox elədin.
Gün batdı, Ayam özümə,
Səhvəm, cəzayam özümə.
Gül kimi payam, özümə
Gör kimi qucaq elədim!
And deyilsən, içim səni,
Yol verdin ki, keçim səni.
Saxlamağa gücüm səni
Çatardı, uzaq elədim.
Çoxu səs-səmirsiz köçdü Dünyadan,
Az adam tarixə yazıldı, öldü,
Kimisi- dilindən, kimi-
boğazdan,
Kimi ayağından asıldı, öldü,
Hər kəsin bir həddə qırıldı yaşı,
Gözlər kor edərmiş xain baxışı,
Qorxaq gedə bilməz tufana qarşı,
Üsyankar- zindana basıldı, öldü,
Ellər talan oldu “Vəba” bürüyən,
Şahlar da tanıfıq zülmü yeriyən,
Yurd batar azalsa doğub-törüyən-
Xalqlar var ged-gedə azaldı, öldü,
Az ayaq tutmadı hökmü yalanın,
Ovcu daş üyütdü qırğın salanın,
Qəlbini qatarla yola salanın
Xeylisi eləcə “Vağzalda” öldü,
Dünyadan xəbərsiz gəldik cahana;
Bununçün borcludur hər kəs bir cana,
Ala bilmədiyim cavab bir yana,
Vaxt oldu- dilimdə sual da öldü…
31.05.2026.
Aramızda dərə vardı-
İçində qış-yay qarışıq,
Mən bu tayda, gül o tayda,
Sellər daşıb, ayrılmışıq,
Mehman oldum neçə kərə
Səxavətin görə-görə,
Dağnan- çıxanda səfərə-
Qucaqlaşıb ayrılmışıq,
Yurd doluydu dumanlarla,
Təbiblərlə, loğmanlarla,
Həm gülərək- doğmalarla,
Həm- ağlaşıb ayrılmışıq,
Zirvələrdə yuva qurub,
Qartal özün qara vurub,
Bəlkə Şeytan ara vurub?
Bəlkə çaşıb ayrılmışıq?
Dil tapmadıq karla, korla-
Yurd-yuvasız olduq zorla,
Qayıdacam- Zəngəzurla
Sövdalaşıb ayrılmışıq…
29,05,2026
Yenidən dönüb həyata,
Qayıdanda yaz- yaşayır,
Olmaya çox yandığından
Lalə belə az yaşayır?
Od da əlvan- ocaqlarda,
Ləmpələrdə, çıraqlarda,
Kür olsa da, qucaqlarda
Min illərdir Saz yaşayır!
Bəxt, haradır ömür yolum,
Dözərmi ayağım, qolum?
Qonşudan muğayat olun-
Arada Araz yaşayır!
Heyran edər dağı, düzü,
Ocağı, alovu, közü
Həlbət sevmir Dünya bizi-
İnsanı biraz yaşayır…
29,05,2026,
Bahar yelləri əssin hər səhər,
yayılsın elə bizim nəğmələr.
Pıçıldaşın siz, şehli yarpaqlar,
sizin də öz diliniz var.
Sevinsin ürəklər,
çəməndə çiçəklər,
gül açsın arzular,
istəklər.
Qarışsın daim ürək-ürəyə,
külək mahnıya, mahnı küləyə,
arzu-arzuya, gülüş sevincə
qoy qarışsın dostlar, öncə.
Ay yağan yağışlar,
mehriban baxışlar,
bir gülüş min sevinc bağışlar.
Hər bulağın öz zümzüməsi var,
hər körpə quşun öz nəğməsi var.
Gəl ay körpə quş, gəl sərin bulaq,
nəğməmizi bir oxuyaq.
Bu ellər oxusun,
bülbüllər oxusun,
nəğməli ürəklər, könüll
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının CƏNUB Bürosunun Rəhbəri
“İsa Muğannanın “İdeal” əsəri sizin üçün hansı əhəmiyyəti kəsb edir, bədii qiraət siyahınızda hansı yeri tutur?” sualını mənə versələr cavabı belə olacaq,— onun yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında tamamilə unikal, mistik və fəlsəfi bir zirvədir.O adi yazıçı deyil, mübhəmlərə açar tapan qələm sahibidir. Bu əsəri oxuyarkən özümü sehirli mağarada hiss edirdim, amma bu tarixi mağaradan daha çox, insan beyninin qatlarından ibarət məkan idi. “İdeal” əsəri tarixə, kosmik təsəvvürlərə və yaradılışa baxışları dəyişdirən əsərdir. Yazıçı özünəməxsus fəlsəfənin kuliminasiya nöqtəsini məhz bu əsəriylə qoyub. Neçə əsr keçsə də, sualları, mürəkkəbliyi, sirri, dilə və tarixə sevgisi ilə müəlifin bu əsəri bizimlə onun adından və onun diliylə danışacaq.
1985-ci ildə işıq üzü görən “İdeal” , Azərbaycan nəsrində magik realizmin, mifoloji təfəkkürün işıqlı nümunəsidir. Dünyanın yaranışı nəzəriyyəsini araşdıran bu əsərdə müəllif tarix kitablarının bizə öyrətmədiyi gizli kodları açmağa çalışıb və bir sözlə Azərbaycanın Umberto Ekosu olub.
“İdeal” romanı iki paralel zaman müstəvisində irəliləyir,— müasir dövr və qədim tarix. Adətən iki müstəvidə irəliləyən əsərlər oxucunu get-gələ salır, ona ilk səhifələrdən “Çətinliyə hazır ol!” mesajı verir.
Hadisələr əsas qəhrəman Səmədin və onun ətrafındakı insanların axtarışları ilə başlayır. Səməd elə müəllifin özüdür desəm, yəqin ki, yanılmaram. Səməd gəncliyində ona doğma olan, lakin sonradan uzaqlaşdığı kəndinə — qədim köklərinə qayıdır. O, burada tarixin dərin qatlarını, Od Ər, yəni Azər sivilizasiyasının sirlərini və bəşəriyyətin unudulmuş əsl keçmişini araşdırmağa başlayır. Üstəlik də Səməd qoyub getdiyi sevgilisini əmisinin arvadı kimi görür. Onun kəndə qayıtması və bir-birinin dalıyca hadisələrin açılması qəhrəmanın daxili dünyasını möhkəm sarsıdır. Niyə əmisi özündən çox balaca olan bu qızı özünə arvad edib? Niyə ortada ikiüzlü və yaltaq əlavə obrazlar var və Səməddən əl çəkmirlər? Səməd yaşadıqlarının birinin təsirindən qurtarmamış digər əhvalatlar ona nəql edilir? Niyə kitabın ən maraqlı yerində itmiş, suya düşmüş böyük kitabxanadan danışılır? Verdiyim suallar bu əsərin yalnız bir səhifəsinə aiddir.
Digər tərəfdən, romanda Sultan Qiyasəddin, Nizami Gəncəvi, Nəsimi kimi tarixi dahilərin obrazları vasitəsilə mənəviyyat, haqq və ədalət axtarışı ön plana çıxır. Roman bir şəxsin ətrafında dövr etsə də, əslində geniş tarixi dövrü əhatə edir. Müəllif bu daxili obrazları sadəcə tarixi şəxsiyyətlər kimi deyil, kainatın ali elminə — “Sarı sim” fəlsəfəsinə bələd olan elçilər kimi təqdim edir. Əsərin süjet xətti və qurluşu oxucunu bəzən çaşdırır, çünki bir nəfərin dialoqu səhifələrlə davam edir. Müəllif xırdalıqlara getdikcə gedir, araşdırmaqdan yorulmur. Onun təbiətə bağlılığı, tez-tez təbiəti, adı az qala unudulmuş ot bitkilərini romanında istifadə etməsi bizə kəndi xatırladır. Bu baxımdan “İdeal” həm də doğma romandır, əzizdir, atamız-anamız, doğulduğumuz ev kimidir. Əsər o qədər millidir ki, adam adət-ənənələrini unutduğu üçün utanır. Axı bunlar, yəni “müəllifin söylədikləri mənim uşaqlıq illərimdə rastlaşdıqlarım idi” deyib, kövrəlməmək mümkün deyil.
“İdeal” əsərində toxunulan əsas mövzular adi deyil, bir balaca mətnə sığışan mövzu da deyil. Çünki, əsərin fəlsəfi məzmunu İsa Muğannanın yaradıcılığının kosmik fəlsəfi manifestidir.
Yazıçıya görə, kainatda hər şey vahid bir mərkəzlə — kosmik şüurla bağlıdır. “Sarı sim” insandakı o ilahi rabitə kanalıdır. İnsan bu simi qıranda öz mənliyini itirir, materializmə qul olur və cılızlaşır. “Çılızlaşan insanın xilası mümkündürmü?” sualını isə müəllif oxucunun ixtiyarına buraxır. İlahi rabitə kanalı hamıda var, onun qırılması prosessini adamların çoxu yaşayır, onu bərpa etməyi isə az adam istəyir. Müəllif yuxarıdakı bu fikirləri güclü mesaj olaraq bizə ötürür. Kitabı oxuyanda bir fikri də dərk etdim,- sarı simin qırılması hər zaman bizimlə bağlı olmur. Onun qırılması səbəbi bilinməyən nəsnələrlə də bağlı ola bilər, başqa adamların həyatımıza müdaxiləsi ilə də. Müəllif həyatda olsaydı, görəsən mənim bu fikrimlə onun razılaşıb-razılaşmayacağı düşüncəsi kitab boyu məni məşğul etdi.
Od Ər və Azər mədəniyyəti məsələsinə gəldikdə isə İsa Muğanna bu romanda cəsarətli bir iddia irəli sürür. O yer üzündə ilk sivilizasiyanın məhz bu torpaqlarda qurulduğunu deyir. İlk sivilizasiyanın saf dilə, elmə və mənəviyyata malik olan “Od Ərlər”lərə məxsus olduğunu deyir. O sonradan bəşəriyyətin saxtalaşdırılmış tarix və dinlərlə parçalandığını söyləyir. Həm də elə israrla, hər dəfə özüməxsus əsaslarla söyləyir ki, adamın həmin dəqiqə inanmağı gəlir. Bu kitabı oxuyanda müəllifin üzünün ifadəsi tez-tez gözümün önünə gəlirdi; araşdırmaq həvəsi simasına yazılmış, səbirsiz, sanki bütün bildiklərini təngənəfəs bizı çatdlrmaq istəyində olan adam… Dediyini deyən, bildiyindən əl çəkməyən, fikirlərini təkidlə sübut etməyə çalışan İsa Muğannanın enerjili xarakteri onu özünün dediyi kimi, kosmik şüur və ilahi rabitə kanalının ən uğurlu nümunəsidir.
Romanda mütləq şərlə mütləq xeyirin davası gedir. Yazıçı haqq-ədalət və ideal insan axtarır. Müəllif göstərir ki, insanın ən böyük missiyası öz daxilindəki “İdeal”ı — ilahi təmizliyi tapmaq və onu cəmiyyətin amansız, saxta qanunlarından qorumaqdır.
“İdeal”ı oxumaq hər oxucu üçün asan deyil. Müəllif əsərdə özünün yaratdığı xüsusi etimoloji təhlillərdən, qədim sözlərin “əsl” köklərindən (məsələn: Ba-Qu, Ey-Sub, Od-Ər) istifadə edir. O, sözlərin səs düzümündə gizlənən kosmik enerjini üzə çıxarmağa çalışır. Bu baxımdan “İdeal” fərqli üslub xəttiylə seçilir. Birnəfəsə oxunan kitablar siyahısına aid olmayan bu əsəri mütləq qeydlər apararaq oxumaq lazım gəlir. İnformasiya bolluğu adamın fikrini yayındırır.
Eyni zamanda, əsərdəki dramatik gərginlik, mistik atmosfer və kəskin fəlsəfə oxucunu daim sual verməyə məcbur edir: Biz kimik? Haradan gəlmişik? Və tariximiz bizə niyə səhv anladılıb? Bu suallar əsəri oxuyub bitirdikdən sonra da, adamı uzun müddət düşündürür.
Ezoterik olan bu əsər həm də fəlsəfi sənəddir. Dilin köklərini araşdıran müəllif yalnız onun özünə xas mifiloji-fəlsəfi sistem yaradıb. Buna görə də bu kitab, həm sadə oxucu, həm də alim üçün eyni dərəcədə maraqlıdır və əhəmiyyətlidir. Sistemin mərkəzində iki vacib termin durur. Bunlardan biri “Sarı sim”, digəri isə “Saf ağ” dır.
Bu anlayışlar romanda sadəcə bədii metaforalar deyildir. Onlar həm də kainatın idarə olunma qanunlarını, insanın ilahi mənşəyini və bəşəriyyətin unudulmuş kosmik rabitəsini ifadə edən fəlsəfi sütunlardır.
Azərbaycan dilində “sarı simə toxunmaq” frazeoloji ifadəsi insanın ən həssas, incə duyğularını oyatmaq mənasına gəlir. Biz bu ifadəni gözəl musiqini dinləyəndə, təsirli söz eşidəndə, qeyri-adi sənət əsəriylə rastaşanda istifadə edirik. İsa Muğanna bu xalq ifadəsinə söykənərək, onu makro-kosmik bir fəlsəfəyə çevirir. Ümumiyyətlə müəllifin yaradıcılığında və xüsusiylə bu kitabında hər şey köklərimizlə, xalqın qədimliyi ilə bağlıdır. Muğannanın əsərlərində böyük sevgi gizlənib və vaxtaşırı olaraq üzə çıxır. Bu, bir insana olan sevgidən daha üstündür. Onun sevgisi xalqına ünvanlanıb, mənşəyimizə, köklərimizə istiqamətlənib. Bu sevginin nəticəsində İsa Muğanna milli-genetik bağlarımıza bizi qayıtmağa sövq edir. Bunu ən böyük güclə,— ədəbiyyatla edir və bacarır.
Romandakı “Sarı sim” kainatın ali şüuru ilə əlaqələndirilir. Ali şüuru yazıçı Ey-Sub— baş planet adlandırır. İnsan ruhu arasında birbaşa əlaqə yaradan görünməz, ilahi bir rabitə kanalından bəhs edir və buna güclü surətdə inanır. O kainatdan yer üzünə gələn saflıqlara güvənir. Həmin saf, təmiz, dürüst dalğalar həqiqət və elm enerjisidir. Müəllifə görə insanın ilk yaradılışında kosmik rabitə açıq idi. Oxucu olaraq yadıma peyğəmbərlərin Allahla söhbəti, Allahdan onlara gələn işarələr yadıma düşür. “Sarı sim” mövcud olduğu üçün insanlar yalan danışa bilmirdilər, günahlardan qorxurdular, xəyanət edə bilmirdilər, bir sözlə əxlaqi-mənəvi dəyərlərə sadiq idilər.
Müəllif simin qırılmasını da uzah edir. “İdeal” əsərinin əsas dramı məhz bu telin qırılması üzərində qurulub. İnsanlar materializmə, saxta ideologiyalara, yalana və nəfsə əsir olduqca daxillərindəki “Sarı sim” paslanır və qırılır. Bu sim qırıldıqdan sonra insan kosmik şüurdan qopur, tənhalaşır, cılızlaşır və yer üzündə müharibələr, qətllər törətməyə başlayır. Bununla da kifayətlənməyib, yaxınlarına pisliklər edirlər, tamahları yüksək həddə çatır. İşin ən pis tərəfi isə özlərinin real durumunu dərk etməmələridir.
Əgər “Sarı sim” rabitə vasitəsidirsə, bu rabitə xətti ilə ötürülən mütləq işıq, ilahi enerji və təmiz elm “Saf Ağ” adlanır. Müəllif bunu mütləq həqiqətlə və ilahi elmlə əlaqələndirir.
“Saf Ağ” bəşəriyyətin ilkin, təhrif olunmamış, təmiz və günahsız dövrünü simvolizə edir. O, kainatın ilkin maddəsi, işığı və mütləq xeyiridir. Bu anlayış həm də qədim Zərdüştlükdəki nur, işıq fəlsəfəsi ilə və İslam təsəvvüfündəki “Nuri-Məhəmmədi”, yəni ilahi nur konsepsiyası ilə səsləşir. Bilmirəm, əsərin məhz bu hissəsi barədə geniş araşdırma edən olubmu? Həqiqətən də, əsl ədəbi işin, dini-elmi monoqrafiyanın mövzusudur.
İsa Muğannanın dil nəzəriyyəsinə görə, ilkin sivilizasiya olan Od Ər, yəni Azər insanları “Saf Ağ” elminə sahib idilər və onların danışdığı dil səslərin mütləq həqiqətini əks etdirirdi. Səslərin mütləq həqiqəti deyərkən, müəllif nəyi nəzərdə tuturdu? Bu sualın cavabını uzun müddət düşünmüşdüm və indi də düşünürəm.
Romanda göstərilir ki, sonradan yer üzünə hakim olan şər qüvvələr bu “Saf Ağ” elmini gizlətmiş, bəşəriyyəti qaranlığa qərq etmək üçün tarixi və dinləri saxtalaşdırmışlar.
“Saf Ağ” romanda mütləq şərin, yalanın, xəyanətin və mənəvi korluğun simvolu olan “Qara” qüvvələrlə əbədi bir savaşdadır. İnsanın məqsədi daxilindəki o saf, ağ işığı qorumaq və qaranlığa təslim olmamaqdır.
Ədəbiyyatda təkcə yazmaqla kifayətlənməyənlər, ədalətsizliyə qarşı səsini çıxaranlar, fəlsəfi fikir tarixinin işıqlı simaları, bir sözlə öz canlarından keçərək, bəşəriyyətin inkişafına xidmət edənlər “Saf ağ” çılardır.
İsa Muğanna bu əsərində demək istəyib ki, insan sadəcə bioloji varlıq, ət və sümük yığını deyil. O, kosmik bir layihədir. Əgər insan yer üzündəki saxta iddialardan, maddiyyat həvəsindən təmizlənib öz kökünə qayıda bilsə, daxilindəki o “Sarı sim” yenidən titrəyəcək və o, yenidən “Saf Ağ” nuruna qərq olaraq öz ideal, yəni kamil səviyyəsinə ucalacaqdır.
İ. Muğannanın bu əsəri birdəfə oxunan əsərlərə də aid deyil. Əsərin hər səhifəsindəki fikirlər barədə uzun mətn yazmaq olar. Yazıçının şirin bədii təhkiyəsi, xüsusiylə dialoqlarda üzə çıxan bu bacarığı onu dünya ədəbiyyatının şah əsərləriylə eyni səviyyəyə qoyur. Təkcə bu xüsusiyyətimi? Təbii ki, yox!
Əslində bu yazı lap çoxdan yazılmalıydı. Ancaq müəyən səbəblərdən alınmırdı. Son bir ayda dəfələrlə kompüterin qabağında oturub yazmaq istəsəm də, heç cürə özümü bu yazıya kökləyə bilmirdim. Ona görə yox ki, yazmağa söz tapmırdım, əksinə, ona görə ki, mənim (təkcə mənimmi?!) qəlbimdə həmişə özəl yeri olan bu gözəl insan haqqında söz deməyin məsuliyyətini bilir və nədən başlamaqda çətinlik çəkirdim.
Mart ayının ilk həftəsində ənənəvi olaraq evdə və işdə adətən söhbətin daha çox 8 Mart Beynəlxalq qadınlar günündən və bu bayrama hazırlıqdan getməsi isə bu yazını yazmaq üçün bir növ stimul oldu. Axı, bu günlərdə hər kəs ona doğma olan qadını – anasını, bacısını, ömür-gün yoldaşını, müəlliməsini – bir sözlə, həyatında önəmli yer tutan qadını necə təbrik edəcəyini düşünür.
Övladı orta məktəbdə oxuyan valideynlərdən “yenə 8 Mart” gəldi kimi giley-güzar eşitmək isə məni təxminən 40-45 il öncəyə apardı. Onda da bu bayram qeyd olunurdu. Biz də öz müəllimələrimizi təbrik edirdik. Amma necə?! Valideynlərimizə heç bir problem yaşatmadan və müəllimələrimizin də bizdən belə bir tələbi və istəyi olmadan. Gedib təbiətin qoynundan bir dəstə nərgiz, bənövşə gülü dərər və bir də ürək sözlərimizi yazdığımız açıqca ilə təbrik edərdik. Və bu bayram ərəfəsində yenə də istər məktəbdə şagird, istərsə də tələbə ikən və sonrakı illərdə hər il böyük məhəbbətlə təbrik etdiyim, dünyasını dəyişəndən sonra isə hər zaman minnətdarlıqla xatırlayıb ruhuna dualar oxuduğum Tamara müəlliməni xatırladım. 8 mart bayramında kəndimizdə ən çox təbrik alan, poçt vasitəsi ilə də uzaq-uzaq şəhərlərdən ünvanına ən çox təbrik məktubu gələn məhz Tamara müəllimə olardı.
O Tamara müəllimə ki, ömrünün 50 ilini Darvaz orta məktəbində gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə həsr edib, gürcü dilini tədris edib, bizlərə gürcü ədəbiyyatının klassiklərini, gürcü ədəbiyyatının şedevr əsərlərini tanıdıb, sevdirib.
…Tamara Makarovna Mosidze 1919-cu ildə Gürcüstanın paytaxtı Tiflisdə anadan olub. Orta məktəbi bitirdikdən sonra universitetə daxil olub. Amma o zaman ikinci dünya müharibəsinin qızğın dövrü idi və əli silah tutan hər kəsi cəbhəyə göndərirdilər. Eləcə də ali təhsilli qızları da müəyyən müddət kurs keçdikdən sonra tibb işçisi kimi cəbhəyə aparırdılar. Tiflisdə də şaiyə gəzirdi ki, universitetdə oxuyan qızları da cəbhəyə göndərəcəklər. Bu səbəbdən də, yəni cəbhəyə getməmək üçün Tamara xanım universitetdə təhsilini yarımçıq qoymalı olur. Amma ali təhsil almaq fikrindən tamamilə əl çəkmir. Az müddət sonra Tiflisdəki o zamankı A.S.Puşkin adına Dövlət Pedaqoji İnstitutuna daxil olur. 1946-cı ildə institutu bitirəndə onu təyinatla Bolnisi rayonundakı Darvaz orta məktəbinə göndərirlər və o, burada gürcü dili müəllimi kimi pedaqoji fəaliyyətə başlayır. Bu o vaxt idi ki, ikinci dünya müharibəsi təzəcə qurtarmışdı və ölkənin hər yerində olduğu kimi, Darvazdan da müharibəyə gedib Qələbə gününədək sağ qalanlar artıq doğma yurda qayıdırdılar. Döyüşən ordu sıralarında şərəfli bir yol keçən Əbdürrəhman Nəbiyev də cəbhədən sinəsi ordenli-medallı qayıtmışdı və Darvaz orta məktəbində müəllim işləyirdi.
Gənc və yaraşıqlı Tamara xanım Əbdürrəhman müəllimin diqqətini çəkir və onlar bir-birlərinə könül verərək ailə qururlar. Darvazın şair oğlu, tanınmış ziyalı Əlləz Novruz demiş, Tamara xanım öz sevgisi, məhəbbəti naminə Tiflisi dağ kəndinə dəyişib. Burada həyatın sınaqlarıyla üzləşib, çətinliyə dözməyi də öyrəşib. Qohumdan, qonşudan dala qalmayıb. Eldə-obada hörmət qazanıb, rayonda bacarıqlı müəllim kimi tanınıb:
Doğma Vətən bilib Darvaz elini,
Şan-şöhrət qazanıb, adı ucalıb.
Onların bu evlilikdən dörd qız övladları dünyaya gəlib. Dördünə də ali təhsil veriblər. Ailənin böyük qızı Gülnarə xanım hazırda Ukraynanın Donetsk şəhərində yaşayır. Onun ömür-gün yoldaşı Fərman Gülməmmədov Ukraynanın Əməkdar elm xadimi, tibb elmləri doktoru, professordur. Oğlu Polad da tibb üzrə professordur, kafedra müdiridir, qızları Leyla və Mədinə də həkimdirlər. Ümumiyyətlə isə, Tamara xanımın on nəvəsindən beşi həkimdir. Ailənin digər üç qızı hazırda Bakıda yaşayır.
Tamara müəllimədən, onun eldə-obada adı həmişə hörmətlə çəkilən nümunəvi ailəsindən və ləyaqtəli övladlarından danışıb da, həyat yoldaşı, Borçalıda bir el ağsaqqalı kimi böyük hörmət və nüfuz sahibi olmuş Əbdürrəhman müəllimdən söhbət açmamaq insafsızlıq olar. Bəlkə də, Tamara müəllimənin özünün heç bir xidməti olmasaydı belə, təkcə Ədürəhman müəllimə görə də kənddə hamı ona hörmət edərdi. Çünki Əbdürrəhman müəllim dəyərli bir ziyalı və ləyaqətli eloğlu olmaqla yanaşı, həm də kəndin məclislərinin yaraşığı idi. Hamı istəyərdi ki, oğlunun xeyir işində məclisi məhz Əbdürrəhman müəllim idarə eləsin, ilk xeyir-duanı o versin. Vaxtilə onun təmənnasız idarə etdiyi belə məclisləri kənddə orta və yaşlı nəslin nümayəndələri bu gün də minnətdarlıqla xatırlayırlar.
Ancaq Tamara müəllimə bu hörməti, bu məhəbbəti özü qazandı. Gəlin gəldiyi nəsildə, eldə-obada həm də bir ağzı xeyir-dualı ağbirçək kimi tanındı. Elə-obaya o qədər qaynayıb qarışmışdı ki, heç kəs onun milliyətcə gürcü olduğunun fərqində belə deyildi. Məktəbdə bacarıqlı müəllim, evdə mehriban ana, məhəllədə mehriban qonşu və bütün kənd qadınlarının ürək qızdırıb dərdini bölüşdüyü bir həssas qadın və ruh adamıydı. Və yenə də şair qardaşım Əlləz Novruzun bu gözəl və unudulmaz insana həsr etdiyi şeirdən sitat gətirmək istəyirəm:
O təkcə dörd əziz balanın deyil,
Böyük bir obanın anası oldu.
O, kəndin ictimai həyatında da fəal idi. Dəfələrlə kənd və rayon sovetinin deputatı seçilmişdi.
Sözün yaxşı mənasında qibtəolunacaq bir el-oba sevgisi qazanmışdı Tamara müəllimə. O qədər səmimi, o qədər mehriban idi ki, bunu sözlə ifadə etməkdə çətinlik çəkirəm. Onun bu səmimiyyəti, bu mehribanlığı, istiqanlılığı və şirin danışığı bu gün övladlarında özünü göstərməkdədir. Hərdən qızları Gülnarə xanım və Nata xanımla telefon danışığımız mənə o şirinliyi, o səmimiyyəti xatırladır və elə bilirəm Tamara müəllimənin özüylə danışıram.
Başqa millətdən olub da gəlib sənə yad olan bir kənddə işləmək, ailə qurub ev-eşik sahibi olmaq və ən əsası, hər zaman sözü eşidilən, xeyir-duasına ehtiyac duyulan bir ağbirçək mərtəbəsinə ucalaraq xalqın sevgisini, el-obanın məhəbbətini qazanmq asan iş deyil. Bunu ancaq Tamara xanım kimi sadə və təvazökar, eyni zamanda müdrik bir qadın qazana bilərdi. Qazandığı bu hörmətin nəticəsidir ki, bu gün Darvazda və ətraf kəndlərdə vaxtilə şagirdi olmuş hər kəs onu minnətdarlıqla xatırlayır, yenə də Əlləz Novruzun təbirincə desək, ondan söz düşəndə hər kəs böyük məhəbbətlə “xətri mənim üçün dünyalar qədər əzizdir” deyir, özünə anatək doğma sanır və istər-istəməz ürəyindən bir nostalji hiss keçir:
Məktəbə gedəydim yenə hər səhər,
Sevimli şagirdi olaydım yenə.
2005-ci il iyulun 17-də dünyasını dəyişən Tamara Mosidzenin – mənim unudulmaz müəllimimin bu il anadan olmasının 100 ili tamam olur. Və mən hər il olduğu kimi, bu 8 martda da yenə onu xatırladım. Kaş sağ olaydı, yenə də onilliklər öncə olduğu kimi, sadəcə bir açıqca və bir dəstə bənövşə ilə ziyarətinə gedə biləydim, deyə düşündüm. Ruhuna dualar oxudum.
Elə bu yazını da 8 Mart Beynəlxalq qadınlar günü hədiyyəsi və anadan olmasının 100 illik yubileyinə təbrik kimi onun ruhuna bağışlayıram.
Musa NƏBİOĞLU
Əməkdar Mədəniyyət İşçisi
Mənbə: http://www.darvaz.com/
Fərman Borçalı zəng edib dedi ki, əmin Mədəd müəllimin xatirəsinə həsr olunmuş kitab hazırlayırıq, onun haqqında xatirə yazmalarını nəzərdə tutduğumuz adamların siyahısında sənin də adın var, 15-20 cümləlik bir yazı yazıb göndər.
Təbii ki, dünyasını dəyişmiş hər kəsin xatirəsi doğmaları və yaxınları üçün əzizdir, unudulmazdır. Üstəlik, həmin adam cəmiyyətdə özünəməxsus mövqeyi ilə seçilən bir elm adamı, ziyalı və ağsaqqaldırsa, deməli, onun xatirəsi yaxınları və doğmaları ilə yanaşı, həm də bütövlükdə cəmiyyət üçün əzizdir. Əlbəttə, öncə Fərman müəllimə bu xeyirxah işində uğurlar arzulayıb, minnətdarlığımı bildirdim, eyni zamanda dəqiqləşdirmək üçün soruşdum ki, maksimum 20 cümlə olsun? Ondan təsdiqləyici cavab alandan sonra yazının həcmi ilə bağlı belə ciddi reqlament qoymasından nəinki incimədim, hətta ürəyimdə alqışladım və bunu onun işə məsuliyyəti kimi qəbul etdim.
Doğması barəsində xatirə yazmaq, onun haqqında artıq keçmiş zamanda danışmaq hamı üçün çətindir. Əslində, xatirə yazmaq bir az özün-özünü ovundurmaq, heç olmasa, bununla təsəlli tapmaqdır. Ancaq sənə çox əziz birisinin yerini isə nəinki 15-20 cümləlik, heç bir kitablıq xatirə də doldura bilməz. Belə insanlar haqda xatirələr kağızda yazılmaz, ürəklərdə yaşadılar. Ürək isə kitab deyil ki, hər kəs onu oxuya bilsin, daha doğrusu, hər kəsə açıb göstərə biləsən. Və belə xatirələr sadəcə kiminsə sifarişi ilə, yaxud da ildönümlərində yada düşmür, o, bir ömür səninlə olur: sən özün xatirəyə dönənə kimi!
Mədəd müəllim görkəmli alim və ictimai xadim kimi həm Gürcüstanda, həm də Azərbaycanda məşhur olub. Azərbaycan dilçilik elmində orijinal tədqiqatları ilə seçilən, özünəməxsus yeri olan, əsərləri bütövlükdə Türk dünyasında yayılan bir alim kimi tanınıb. Borçalılar isə onu həm bir alim, həm də dəyrəli bir eloğlu, müdrik ağsaqqal kimi sevib. Bu sevginin, bu rəğbətin mayasında böyüyüb boya-başa çatdığı Darvaz kəndindən və mənsub olduğu kökdən gələn halallıq və əsil-nəcabətlə yanaşı, həm də uzun illər bu bölgədəki elmi-pedaqoji və ictimai fəaliyyəti durur.
Mədəd müəllim bir ziyalı kimi şərəfli ömür yaşayıb, özündən sonra təkcə şirin xatirələr yox, həm də zəngin elmi irs miras qoyub.
Bütün bunlarla yanaşı, Mədəd müəllim nəslimizin-kökümüzün ağsaqqalı, üzağlığı və dilimizin uzunluğu, qürur və öyüd-nəsihət yerimiz, gənclərin yolgöstərəni olub həmişə və yaddaşlarda yaşayan dəyərli tövsiyələri ilə hələ uzun müddət bu missiyanı daşıyacaq. Onunla bağlı gündən-günə daha da şirinləşən xatirələrimi kağıza köçürməkdə isə qələm də acizdir. Axı, ürəklə yazılanı, ürəkdə yazılanı kağıza köçürmək çox çətindir və hərdən mənə elə gəlir ki, bu xatirələri elə ürəkdə yaşatmaq daha yaxşıdır, kağıza köçürsəm, bəlkə də, dadına-duzuna xələl gətirmiş olaram.
Hazırlanan kitabın Mədəd müəllimin adına layiq olması arzusu ilə Fərman Borçalıya bu xeyirxah işinə görə minnətdarlığımı bildirir və reqlamentə uyğun olaraq burda bir ömürlük xatirənin iyirminci cümləsinin nöqtəsini qoyuram…
Musa NƏBİOĞLU
Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin katibi,
Əməkdar mədəniyyət işçisi
Mənbə: https://zim.az/
Azərbaycanlı mezzo-soprano Elmina Həsən dünya opera sənətinin ən nüfuzlu məkanlarından biri hesab olunan Vyana Dövlət Operasında debüt edib.
AZƏRTAC xəbər verir ki, Elmina Həsən debüt tamaşasında fransız bəstəkar Jorj Bizenin “Karmen” operasında Karmen obrazını canlandırıb.
Bu çıxış sənətçinin həm Vyana Dövlət Operasında ilk çıxışı, həm də birbaşa baş rolu ifa etməsinə görə xüsusilə əlamətdar hadisədir. Elmina Həsənin Vyana Dövlət Operasında Karmen obrazında çıxışı Azərbaycan musiqi mədəniyyəti üçün mühüm hadisə kimi qiymətləndirilməlidir. Belə ki, o, Vyana Dövlət Operasının səhnəsində baş rolda çıxış edən ilk azərbaycanlı qadın opera müğənnisidir.
Tamaşada Don Xose rolunu məşhur tenor Freddi De Tommaso, Eskamilyo rolunu Kristian Van Horn, Mikaela rolunu isə Anna Bondarenko ifa edib. Tamaşaya dirijor Aşer Fiş rəhbərlik edib, quruluşçu rejissor isə tanınmış ispan rejissoru Kalixto Bieito olub.
Vyana Dövlət Operasının rəsmi saytına görə, Elmina Həsən 2025–2026-cı il mövsümündə teatrın səhnəsində Karmen partiyasında bir neçə tamaşada çıxış edəcək.
Bakıda anadan olan və son illərdə beynəlxalq opera səhnələrində uğurla çıxış edən Elmina Həsən gənc nəslin ən perspektivli opera ifaçılarından biri hesab olunur. O, ABŞ-da Metropoliten Operasının Lindemann Gənc Sənətçilərin İnkişaf Proqramının iştirakçısı olub, Avropa və Şimali Amerikanın nüfuzlu opera səhnələrində çıxış edib.
Qeyd edilməlidir ki, 1869-cu ildə fəaliyyətə başlayan Vyana Dövlət Operası dünya opera sənətinin ən nüfuzlu teatrlarından biri hesab edilir. Burada çıxış etmək beynəlxalq opera aləmində ən yüksək peşəkar nailiyyətlərdən biri sayılır. Bu baxımdan Elmina Həsənin debütü yalnız şəxsi yaradıcılıq uğuru deyil, eyni zamanda Azərbaycan vokal məktəbinin və milli musiqi mədəniyyətinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasının növbəti göstəricisi hesab edilə bilər.
Elmina Həsənin bu uğuru gənc azərbaycanlı musiqiçilər üçün ilham mənbəyi olmaqla yanaşı, Azərbaycanın zəngin musiqi ənənələrinin və opera məktəbinin beynəlxalq nüfuzunun daha da möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Elgün Niftəli
AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri
Vyana
Mənbə: https://azertag.az
Lüksemburqda Azərbaycan-Lüksemburq Dostluq Assosiasiyasının (LuxAz ASBL) təşəbbüsü ilə yaradılmış LuxAz Mərkəzinin rəsmi açılış mərasimi keçirilib.
AZƏRTAC xəbər verir ki, LuxAz Mərkəzi Azərbaycan və Lüksemburq arasında dostluq əlaqələrinin inkişafına, Azərbaycan mədəniyyətinin, tarixinin və milli-mənəvi dəyərlərinin tanıdılmasına, eləcə də iqtisadi əlaqələrin formalaşmasına və Lüksemburqda yaşayan Azərbaycan icmasının bir araya gəlməsinə xidmət edən yeni mədəniyyət və əməkdaşlıq məkanıdır.
Tədbiri açan LuxAz Azərbaycan-Lüksemburq Dostluq Assosiasiyasının sədri Seymur Əhmədov qonaqları salamlayaraq mərkəzin yaradılmasının əhəmiyyətindən danışıb. O, çıxışında tədbir iştirakçılarını ilk növbədə 28 May – Müstəqillik Günü münasibətilə təbrik edib. Bildirib ki, LuxAz Mərkəzinin açılış tarixinin 29 may olaraq seçilməsi təsadüfi deyil. Bu tarix Azərbaycan xalqının dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan Müstəqillik Günü ilə əlaqədar olaraq müəyyənləşdirilib.
Seymur Əhmədov qeyd edib ki, son iki il ərzində Azərbaycan və Lüksemburq arasında dostluq münasibətlərinin inkişafı istiqamətində iqtisadi, mədəni və ictimai sahələri əhatə edən çoxsaylı tədbirlər həyata keçirilib. O vurğulayıb ki, LuxAz Mərkəzi Lüksemburqda yaşayan azərbaycanlıların bir araya gələ biləcəyi, mədəniyyətlərini, tarixlərini və milli kimliklərini yaşada biləcəyi daimi məkan kimi fəaliyyət göstərəcək. Mərkəz, həmçinin digər diaspor təşkilatları və müxtəlif xalqların nümayəndələri ilə əməkdaşlığa açıq olacaq.
Tədbirdə çıxış edən Azərbaycanın Belçika Krallığı və Lüksemburq Böyük Hersoqluğundakı səfiri, Avropa İttifaqı yanında nümayəndəsi Vaqif Sadıqov iştirakçıları Müstəqillik Günü münasibətilə təbrik edib. O, dövlətçilik ənənələrimizin və üçrəngli dövlət bayrağımızın məhz həmin dövrdə formalaşmasından bəhs edib. Səfir bildirib ki, LuxAz Mərkəzi xaricdə yaşayan azərbaycanlılar üçün doğma vətəni xatırladan mühüm bir məkandır. O, Azərbaycan və Lüksemburq arasında münasibətlərin inkişaf etdiyini, qarşıda yeni layihələrin olduğunu qeyd edərək, LuxAz üzvlərinin enerjisi və təşəbbüskarlığının bu prosesdə mühüm rol oynayacağını vurğulayıb.
Lüksemburq Böyük Hersoqluğunun Azərbaycandakı səfiri Alain de Muyser çıxışında Azərbaycan və Lüksemburq arasında 30 ildən artıq diplomatik dostluq münasibətlərinin mövcud olduğunu bildirib.
O qeyd edib ki, diplomatik münasibətlər vacib olsa da, xalqlar arasında dostluq, mədəniyyət və qarşılıqlı tanışlıq bu əlaqələri daha da dərinləşdirir. O, LuxAz Mərkəzinin yaradılmasını yüksək qiymətləndirərək, bu təşəbbüsün Azərbaycan mədəniyyətinin, tarixinin və dəyərlərinin Lüksemburq ictimaiyyətinə tanıdılması baxımından mühüm addım olduğunu qeyd edib.
Alain de Muyser həmçinin vurğulayıb ki, üç il əvvəl Lüksemburqda bir çox insan Azərbaycan haqqında az məlumatlı idi. Lakin son illərdə Azərbaycan haqqında məlumatlılığın artırılması istiqamətində mühüm işlər görülüb. O, Azərbaycan səfirliyinin bu sahədəki fəaliyyətini yüksək qiymətləndirib və LuxAz kimi təşəbbüslərin iki ölkə arasında dostluğun daha geniş ictimai səviyyədə inkişafına töhfə verdiyini bildirib.
Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi sədrinin müşaviri İlkin Kərimov çıxışında LuxAz Mərkəzinin açılışı münasibətilə Azərbaycan icmasını təbrik edib. O qeyd edib ki, mərkəz yalnız Lüksemburq şəhərində yaşayan soydaşlarımız üçün deyil, ölkənin müxtəlif bölgələrində və ətraf şəhərlərində yaşayan azərbaycanlılar üçün də görüş, ünsiyyət və birlik məkanı olacaq.
Berlin Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin direktor müavini İsa Məmmədov bildirib ki, xaricdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan mədəniyyət mərkəzləri milli mədəniyyətimizin tanıdılması istiqamətində mühüm işlər görür, diaspor təşkilatları və Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi ilə sıx əməkdaşlıq şəraitində fəaliyyət göstərir. İsa Məmmədov LuxAz Mərkəzinin gələcək fəaliyyətinə uğurlar arzulayaraq əməkdaşlığa hazır olduqlarını bildirib.
LuxAz-ın vitse-prezidenti İskəndər Axundov AZƏRTAC-a müsahibəsində xaricdə yaşayan azərbaycanlıların öz vətənləri ilə əlaqələrinin daim qorunmasının vacibliyini vurğulayıb. O bildirib ki, LuxAz-ın əsas məqsədlərindən biri Azərbaycanla bağları heç vaxt qoparmamaq, milli-mənəvi dəyərlərimizi yaşatmaq və Azərbaycan mədəniyyətini Lüksemburqda layiqincə təmsil etməkdir. İskəndər Axundov qeyd edib ki, LuxAz Azərbaycanı, onun tarixini, mədəniyyətini və müasir inkişafını Lüksemburq ictimaiyyətinə tanıtmaq istiqamətində fəaliyyət göstərəcək. O, həmçinin gələcəkdə Azərbaycanda da müxtəlif məlumatlandırıcı görüşlərin və informasiya sessiyalarının keçirilməsinin planlaşdırıldığını bildirib.
LuxAz-ın kommunikasiya meneceri Sevinc Ömərli müsahibəsində bildirib ki, LuxAz Mərkəzində gələcəkdə Azərbaycan dili və fransız dili kursları, rəsm dərsləri, gitara və piano məşğələləri, şahmat, proqramlaşdırma, rəqs dərsləri, kulinariya üzrə ustad dərsləri, eləcə də uşaqlar, ailələr, gənclər və böyüklər üçün müxtəlif sosial, maarifləndirici və mədəni fəaliyyətlərin təşkili nəzərdə tutulur.
Tədbirdə Azərbaycan və Lüksemburq ictimaiyyətinin nümayəndələri, diaspor fəalları, iş adamları və çoxsaylı qonaqlar iştirak ediblər. Rəsmi hissə başa çatdıqdan sonra qonaqlara Azərbaycan milli mətbəxinə aid təamlar təqdim olunub.
Tədbir bədii hissə ilə davam edib.
Mənbə: https://azertag.az
Yaroslavl şəhərinin 1016 illiyi münasibətilə keçirilən bayram tədbirində Azərbaycan milli-mənəvi dəyərləri geniş təqdim olunub.
AZƏRTAC xəbər verir ki, “Sodrujestvo Narodov Yaroslavii” təşkilatının Domanski parkında təşkil etdiyi tədbirdə müxtəlif xalqların mədəniyyətini, musiqisini, rəqslərini, milli geyimlərini, mətbəxini, ənənələrini əks etdirən sərgilər və ustad dərsləri keçirilib.
Yaroslavl vilayəti Millətlərarası Münasibətlər üzrə Koordinasiya Şurasının üzvü, Azərbaycan Qadınlar Birliyinin sədri Xatirə Qəmbərovanın rəhbərliyi ilə Azərbaycan Qadınlar Birliyi tədbirdə ölkəmizi təmsil edib.
Tədbir çərçivəsində UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilmiş Azərbaycan qadın ipək baş örtüyü – kəlağayıların sərgisi təşkil olunub. Burada müxtəlif naxış və rəng çalarlarına malik kəlağayılar nümayiş etdirilib. Milli geyimlər sərgisində isə Azərbaycanın kişi və qadın milli geyimləri təqdim olunub.
Gənc rəssam Səbinə Məmmədova xına sənəti üzrə ustad dərsinə rəhbərlik edib. Konsert proqramında Günay Piriyevanın ifasında “Azərbaycan” mahnısı səsləndirilib, gənclərin ifa etdiyi milli rəqslər tədbir iştirakçılarının böyük marağına səbəb olub.
Azərbaycan Qadınlar Birliyinin fəal üzvləri Aynur Qafarova, Əfsanə Nəsibova, Lalə Məmmədova və Günay Həsənova tədbirin təşkilində yaxından iştirak ediblər.
Tədbirin sonunda Azərbaycan Qadınlar Birliyinin sədri Xatirə Qəmbərova fəal iştirakına görə “Sodrujestvo Narodov Yaroslavii” təşkilatının təşəkkürnaməsi ilə təltif olunub.
Fəridə Abdullayeva
AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri
Moskva
Mənbə: https://azertag.az
Mayın 30-da Azərbaycan Musiqi Mədəniyyəti Dövlət Muzeyinin filialı olan Niyazinin mənzil-muzeyində “Lya Minorka” dərnəyi ilə birgə 1 İyun – Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Gününə həsr edilmiş tədbir keçirilib.
Niyazinin mənzil-muzeyindən AZƏRTAC-a bildirilib ki, tədbirdə mənzil-muzeyin müdiri, Əməkdar mədəniyyət işçisi Rza Bayramov uşaqları bayram münasibətilə təbrik edib və onlara gələcək həyatlarında uğurlar arzulayıb.
Daha sonra muzeyin şöbə müdiri Əzirə Abdullayeva 1 İyun – Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Gününün tarixi və əhəmiyyətindən bəhs edib, uşaqların hüquqlarının qorunmasının cəmiyyətin əsas vəzifələrindən biri olduğunu vurğulayıb.
Konsert proqramında “Lya Minorka” dərnəyinin istedadlı şagirdləri çıxış ediblər.
Tədbirin sonunda dərnəyin rəhbəri Nailə İsmayılova şagirdlərə hədiyyələr, sertifikatlar, medallar təqdim edib.
Dərnəyin şagirdləri, həmçinin Niyazinin mənzil-muzeyi ilə tanış olublar.
Mənbə: https://azertag.az
AZƏRTAC-ın “Mən turist olsaydım” rubrikası: Dövlət Bayrağı Muzeyi.
Bakıda, Dövlət Bayrağı Meydanında yerləşən Bayraq Muzeyi ilk dəfə 2010-cu ildə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açıb. 2017-ci ildə meydanda aparılan genişmiqyaslı yenidənqurma və bərpa işləri ilə əlaqədar muzey fəaliyyətini müvəqqəti dayandıraraq təmirə bağlanıb. Tamamilə yenilənmiş muzey kompleksi 8 noyabr 2024-cü ildə – Zəfər Günündə yenidən təqdim edilib.
Muzey binası rəmzi məna daşıyaraq səkkizguşəli ulduz formasında tikilib və birbaşa bayraq dirəyinin pyedestalının altında yerləşir. Azərbaycanlı memar və dizaynerlərin layihələri əsasında ərsəyə gələn muzey 6 sərgi salonundan ibarətdir. Sərgi salonlarında müxtəlif dövrlərdə Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş dövlətlərin və xanlıqların bayraqları, bayraq ucluqları, hakimiyyət rəmzləri, silahlar, qədim sikkələr, həmçinin XIX əsr Azərbaycan şəhərlərinin gerbləri sərgilənir.
1918-ci il mayın 28-də təməli qoyulan müstəqilliyimiz bu gün Dövlət Bayrağı Meydanında dalğalanan üçrəngli Bayrağımızın kölgəsində daha əzəmətli və sarsılmazdır.
Müxbir – Gülay Nəzərova
Fotomüxbir – Tofiq Babayev
Mənbə: https://azertag.az
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının təsisçisi və direktoru.
Azərbaycan xalqının ümummilli lideri, görkəmli ictimai-siyasi xadim, dahi şəxsiyyət Heydər Əliyevin əziz xatirəsinə!!!
Sən zülmət gecələrin bir ümid çırağısan,
Sən elin ağsaqqalı, sən yurdun dayağısan,
Sən hürriyyət sədası, azadlıq sorağısan,
Hər qarışda izin var, bu izi silmək çətin,
Sən ulu öndərisən bu xalqın, bu millətin.
Vətənin hər daşını sevginlə naxışladın,
Bu yurda kəc baxanın yolunu yoxuşladın,
Sən qalan ömrünü də xalqına bağışladın,
Əbədiyyət rəmzi var kökündə bu ülfətin,
Sən ulu öndərisən bu xalqın, bu millətin.
Əshabi-kəhf timsallı neçə pirlər burada,
Hər qayanda qorunur neçə sirlər burada,
Sənə yön çevirdilər “91-lər” burada,
Bir daha bəlli oldu xalqına sədaqətin,
Sən ulu öndərisən bu xalqın, bu millətin.
Sən haqqa arxa durdun, əsarətə yox dedin,
Acın dərdini bilməz heç bir zaman tox, dedin,
Oyan, ey ulu millət, qaranlıqdan çıx dedin,
Aydınlıq nuru qonsun üzünə məmləkətin,
Sən ulu öndərisən bu xalqın, bu millətin.
Bu dövlətin qırılmaz təməlində yaşarsan,
Ən müqəddəs, ən ülvi əməlində yaşarsan,
Vətən sevdalıları cəm elində – yaşarsan,
Xalq görür bəhrəsini çəkdiyin hər zəhmətin,
Sən ulu öndərisən bu xalqın, bu millətin.
Sənə xalq məhəbbəti sonsuz – dərindən dərin,
Yüksəliş müjdəlidi hər açılan səhərin,
Daha yolu rəvandı aşılmaz zirvələrin,
Bütün dünya çevirib yurduma öz diqqətin,
Sən ulu öndərisən bu xalqın, bu millətin.
Ən böyük əmanətin İlham Əliyev bizə,
Bir də müqəddəs Vətən – doğma ocaq, ev bizə.
Onunçün o, qatır ki, gecəsini gündüzə,
Heç zaman laxlamasın özülü bu qüdrətin,
Sən ulu öndərisən bu xalqın, bu millətin.
Azərbaycan – Türkiyə qardaşlıq nümünəsi,
Bütün cahan bir ola boğa bilməz bu səsi,
Hələ qarşımızdadır Qarabağ təntənəsi,
Ürəyində gömərik düşmənin bəd niyyətin,
Sən ulu öndərisən bu xalqın, bu millətin.
And içirik günəşin sübh doğan çağına,
And içirik qan ilə boyanan torpağina,
And içirik üçrəngli müqəddəs bayqağına,
Kokünü kəsəcəyik hər zülmün, hər zillətin,
Sən ulu öndərisən bu xalqın, bu millətin.
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının təsisçisi və direktoru
Damdan yıxılan ayrıdı,
Bacadan düşən bir başqa.
Alcaqlar alçaqdan düşər,
Ucadan düşən bir başqa.
İz varsa, üstə iz düşər,
Gec ya tez düşər, döz, düşər.
Hər ağızdan bir söz düşər,
Hocadan düşən bir başqa.
Candan şaxta, ayaz çıxmaz,
Bu gedişlə bu yaz çıxmaz.
Düz çıxar, əyri paz çıxmaz,
Haçadan düşən bir başqa.
Namərdlər gözdən yıxılar,
Çörəkdən, duzdan yıxılar.
Naşı əruzdan yıxılar,
Hecadan düşən bir başqa.
Hayqır, kükrə, əs, dinsə, heç…
Barmağını kəs, dinsə, heç…
Haqq-salamı kəsdinsə, heç,
Heç, adam, düşən bir başqa..
Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, “Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzetinin və “Ali Ziya” ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının təsisçisi və baş redaktoru
Xalq yazıçısı, Azərbaycan Dillər Universitetinin (ADU) rektoru Kamal Abdullanın bu sözü içimdə bir acı gülüş doğurdu;
Kamal Abdulla kimi ictimai nüfuzu, elmi statusu və rəhbər mövqeyi olan bir şəxsin qadının rolunu yalnız “ev və ailə” çərçivəsində təqdim etməsi, xüsusilə işləyən, oxuyan, öz ayağı üstündə duran qadınların əməyini kiçiltmək kimi bir fikri necə doğru ola bilər?
Görəsən Kamal müəllim bu fikri deyəndə həyat yoldaşı Gövhər xanımı fikirləşdimi? Bu barədə heç nə demirəm.
Amma fikirləşdimi ki, bu cür fikirlər qadının seçim azadlığını ikinci plana atır və sanki onun cəmiyyətə verə biləcəyi dəyəri yalnız evlə məhdudlaşdırır. Halbuki bu gün Azərbaycan qadınları elm, təhsil, tibb, ədəbiyyat, incəsənət və dövlət idarəçiliyində böyük rol oynayırlar.
Eyni zamanda, evdar qadının əməyini də kiçiltmək olmaz. Problem “evdə qalmaq”da deyil, bunu bütün qadınlar üçün ideal və ya doğru yol kimi təqdim etməkdədir. Çünki hər qadının həyatı, arzusu və seçimi fərqlidir. Məncə, problem ondadır ki, “qadının yeri yalnız evdir” düşüncəsi qadının seçim haqqını məhdudlaşdırır və hüququnu pozur.
Bir qadın istəyirsə, övladına və ailəsinə tam zaman ayırıb evdə qala bilər — bu da hörmətə layiq seçimdir. Amma qadın işləmək, elm, sənət, idarəçilik, siyasət və ya başqa sahədə özünü təsdiqləmək istəyirsə, bunun da qarşısına “əslində evdə otursan daha yaxşıdır” kimi fikir qoymaq absurddur. Çünki bu, artıq şəxsi seçimdən çıxıb ümumi norma kimi təqdim olunur.
Rəhmətlik neft maqnatı Tağıyev təhsilsiz olsa da ilk qızlar gimnaziyasını açdı, millətinin, xalqının qızları oxuyub savadlansın deyə….
Bir kişi oxuyub savadlı olarsa bir ailəni saxlaya bilər, bir qadın oxuyub savadlı olarsa, savadlı bir nəsil yetişər.
Qadınlarımız tarix boyu istər əmək, istər hərb meydanlarında kişilərlə çiyin – çiyinə olublar. Bəşər övladının qaynaq mənbəyi olan bu zərif varlıqlar neçə neçə dahilərin ilham mənbəyi, ömür yarağı olublar. Savadıyla, bacarığı ilə.
Tomris, Sara Xatun, Həmidə xanım Cavanşir kimi qadınlar həm ailə sahibi olublar, həm də cəmiyyətə böyük təsir göstəriblər. Bu gün də elm, təhsil, tibb və digər sahələrdə çalışan minlərlə qadın həm ailəsinə, həm də cəmiyyətə fayda verir.
Bəzi insanlar Kamal Abdullanın sözünü “şəxsi ailə modeli” kimi yox, “qadının əsas missiyası ailədir” düşüncəsi kimi müdafiə edirlər. Amma ictimai nüfuzu olan qadın kimi şəxsən mən qınağa çəkirəm. Məncə əsas məsələ budur: qadının həyat yolunu qadının özü seçməsi. Məcburiyyət də yanlışdı, qadağa da.
Kamal müəllim unutmasın ki, qadının dəyəri təkcə divarlar arasında deyil, qadının yeri həyatın hər yeridir.
Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, “Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzetinin və “Ali Ziya” ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının təsisçisi və baş redaktoru
Kasıbın ağrısını anlamadan, danışmaq asandır…
Neçə gündür sosial şəbəkələrdə deputat Günay Ağamalı və tanınmış teleaparıcı Mir Şahinin onu dəstəkləməsi insanların haqlı narazılığına səbəb olub. Bu da tam başadüşüləndir. Çünki söhbət sadəcə “uşaq pulu”ndan yox, ölkədə ailələrin sosial yükündən, valideynlərin dolanışıq savaşından və dövlətin vətəndaşa münasibətindən gedir. “Uşaq pulu verilsə insanlarda tənbəllik yaranar” fikri cəmiyyətin böyük hissəsinə həm sərt, həm də reallıqdan uzaq görünür. Üstəlik bu fikrin ictimai nüfuzu olan insanlar tərəfindən müdafiə olunması narazılığı daha da artırdı.
Əvvəla, uşaq pulu sosial yardım deyil, sosial dəstək mexanizmidir. Dünyanın bir çox inkişaf etmiş ölkələrində uşağa görə dövlət dəstəyi var. Heç kim demir ki, Almaniyada, Norveçdə, Türkiyədə və ya başqa ölkələrdə insanlar uşaq puluna görə işləməyi dayandırıb. Əksinə, dövlət anlayır ki, uşaq böyütmək təkcə ailənin yox, gələcəyin yükünü daşımaqdır. Bu gün doğulan uşaq sabah həmin ölkənin müəllimi, həkimi, əsgəri, mühəndisi olacaq.
Azərbaycanda isə reallıq tamam başqadır. Bir çox ailə kirayə, kredit, məktəb xərcləri, dərman və gündəlik yaşayış arasında əzilir. Bazarda qiymətlər hər gün artır, amma insanların qazancı eyni sürətlə artmır. Belə vəziyyətdə “uşaq pulu insanı tənbəlləşdirər” demək kasıb ailələrin yaşadığı çətinliyi görməmək kimi qəbul olunur. Çünki aylıq veriləcək müəyyən məbləğ heç bir ailəni “varlı” etmir. Sadəcə uşağın südünə, geyiminə, məktəb ehtiyacına bir az nəfəs olur.
Xalqın dərdini dinləyin, yoxsulluğu günahlandırmayın!!!
Burada başqa bir məqam da var. İnsanları tənbəlləşdirən yardım yox, ümidsizlikdir. Əgər bir insan işləyib dolana bilmirsə, illərlə zəhmət çəkib yenə də kasıb qalırsa, əsas problem budur. Uşaq pulu alan valideynin böyük əksəriyyəti yenə işləyəcək, yenə həyat mübarizəsi aparacaq. Çünki heç kim cüzi sosial yardımla rahat həyat qura bilməz.
Bir uşağın südünü tənbəllik saymayın!
“Xalq nə yardım dilənir, nə də tənbəldir — Sadəcə yaşamaq İstəyir!”
Mir Şahinin bu fikri dəstəkləməsi insanlarda daha çox məyusluq yaratdı. Çünki ictimaiyyət media adamlarından bir az daha həssas, xalqın sosial ağrılarını anlayan münasibət gözləyir. İnsanlar hesab edir ki, cəmiyyətin ən ağır iqtisadi yükünü çəkən təbəqəyə yuxarıdan baxmaq yox, onları anlamaq lazımdır.
UNUTMAYIN!
Uşaq böyütmək cinayət deyil!
Kasbın ağrısını anlamadan danışmaq asandır…
Əslində bu müzakirə bir həqiqəti ortaya çıxardı: cəmiyyət artıq sosial ədalət mövzusunda çox həssasdır. İnsanlar lüks həyatlar fonunda öz çətinliklərinin kiçildilməsini qəbul etmirlər. Onlar anlayış, real həll və dəstək gözləyirlər — ittiham yox.
Bir uşağın ehtiyacını qarşılamağa çalışan valideyni “tənbəl” kimi göstərmək yox, onun yükünü azaltmaq daha vicdanlı və daha dövlətçi yanaşması olardı..
Bir ölkənin gələcəyi uşaqlardan başlayır!
Sosial dəstəyə tənbəllik demək vicdansızlıqdır!!!!
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Prezident mükafatçısı,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının BAKI Bürosunun Rəhbəri
Üşüdəcək əllərini sazaqlar,
Yandıracaq üz-gözünü isti də.
Darıxacaq pəncərəndən uzaqlar,
Çağıracam, deyəcəksən: “Səsdi də”.
Ağlayacam, deyəcəksən: “Yağışdı”,
Bilirəm ki, tanımazsan belə də.
Gör kimlərin ulduzları barışdı,
Bizimkilər qovuşmadı hələ də.
Bəlkə düşər payımıza xoş halın,
Qısa olar mənə gələn yol bu gün.
Bəhanələr qatilidir vüsalın;
Sabah gecdir, gəlirsənsə, gəl bu gün!
Armududa qızardıqca çay dəmi,
Alışarsan nəfəsimə, istimə.
Başın altda yastıq elə sinəmi,
Qucağımı yorğan elə üstünə.
Kipriyini çətir bilib gizlənim
Baxışının sual dolu selindən.
Eşq istəyim, ay ürəyi zəmzəmim,
Ovuc-ovuc içir məni əlindən.
Noğul kimi damağımda ərisin
Dodağının şirinliyi, “bəs” demə!
Elə öpüm sübhə qədər, Nəfəsim,
Bir də məndən ayrı qalmaq istəmə.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Prezident mükafatçısı, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının BAKI Bürosunun Rəhbəri
Ölsəm, heykəl olacam,
Hələ sağam, gör məni.
Qucağım istidir, gəl–
Soyutmamış gor məni.
Neynirəm sonra gəlsən?
Bəlkə sonra olmadı.
Bəlkə görüşmək üçün
Bir də zaman qalmadı.
Deyəcək sözlərini boxça elə,
Gəldiyin yolları baxça elə…
Ölsəm, heykəl olacam,
Hələ sağam, sev məni.
Gecənin bir yarısı
Aparmamış div məni,
Gizlətməmiş qəsrində əjdahalar –
Sən gizlət məni,
Vaxt yoxdur,
Heykəl edəcək həsrət məni…
Pay tut şirinliyindən,
İçimə çəkim şirin iyindən…
Ölsəm, heykəl olacam,
Hələ sağam, tap məni.
Anam-atam öpməyib,
Sən sarıl, sən öp məni.
Ağlayım uşaq kimi, kirit, anam ol,
Dostum ol, yarım ol, sonam ol.
Heç nə istəmirəm ki, bircə doğma qucaq…
Aldat məni,
De ki, yaxşı olacaq…
“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti təqaüd fondunun təqaüdçüsü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının GƏNCƏ Bürosunun Rəhbəri
Bircə sən keçməmisən,
Nələr keçib aradan…
Bir dönüb baxmadın da,
Görəsən, sağaldımı
Mən açdığım yaradan?!
Susdumu gözündəki
Hüznün səsi, gileyi?
Səni belə bilməzdim,
Bilməzdim ee, nə deyim?!
Dərd yığındı, dərd qoşundu,
Bacarmıram, tək deyil ki.
Səni görməmək, duymamaq,
Səni hətta düşünməmək
Unutmaq demək deyil ki.
Qaçmaqdı, hər şeydən qaçmaq,
Çölündəki səssizlikdən,
İçindəki küydən qaçmaq.
Qaçmaq, yorulmaq, dayanmaq
Və adını yuxu qoymaq
Və o yuxudan oyanmaq!
“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti təqaüd fondunun təqaüdçüsü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının GƏNCƏ Bürosunun Rəhbəri
Bir az mənəm, bir az da mən deyiləm,
Görsən, tanıyardın, yoxsa yox məni?
Qırılmışam, bircə qırıq qalmışam,
Gözündə böyütmə belə çox məni.
O gün səni gördüm, o gün uzaqdan
Vuruldum, çıxıldım, azaldım yenə.
Məndən olsa idi duyğularımın
Cəmini, fərqini yozardım sənə.
Ayağım altına uzanan yolun
Gördüm, ömrü, günü gödəldi, deyim.
Məni yaman ağrıdırdı xatirən, –
Qoy yeri düşmüşkən nə gəldi deyim.
Qoy deyim ki, bu tüfeyli yalnızlıq
Uzun çəkir, bir kəsə yol tap, qayıt.
Aramızdan keçən vaxtı düşünmə,
Təzələnək, bir təzə yol tap, qayıt..
Hörmətli həmvətənlər!
Sizi və Azərbaycanın hüdudlarından kənarda yaşayan bütün soydaşlarımızı müqəddəs Qurban bayramı münasibətilə ürəkdən təbrik edir, hər birinizə ən səmimi arzularımı yetirirəm.
İslamın sonuncu səmavi din və mənəvi-əxlaqi qurtuluş yolu olaraq bəşəriyyətə göndərilməsini təcəssüm etdirən Qurban bayramı günlərində milyonlarla müsəlman Həcc ziyarətində bir araya gəlir, birlik və bərabərliyin, nəcib amallar uğrunda hər cür fədakarlığa hazır olmanın qürur və sevincini yaşayır.
Hər il ölkəmizdə ümumxalq bayramı kimi qeyd olunan Qurban mərasimləri insanlar arasında həmrəylik, humanizm və mərhəmət duyğularını daha da gücləndirir, cəmiyyətimizdə milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığın, xeyirxah əməllərin təntənəsinə çevrilir.
Əziz bacı və qardaşlarım!
Bu mübarək günlərdə şəhidlərimizin ölməz xatirəsini bir daha minnətdarlıqla yad edir, xalqımızın və dövlətimizin əmin-amanlığı naminə etdiyiniz duaların Tanrı dərgahında qəbul olunması diləyi ilə ailələrinizə xoşbəxtlik, süfrələrinizə bol ruzi və bərəkət arzulayıram.
Qurban bayramınız mübarək olsun!
İlham Əliyev
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
Bakı şəhəri, 26 may 2026-cı il
Mənbə: https://president.az/
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 109-cu maddəsinin 32-ci bəndini rəhbər tutaraq, Azərbaycan Respublikasının Elm, texnologiya, memarlıq, mədəniyyət və ədəbiyyat üzrə Dövlət Mükafatları Komissiyasının təklifinə əsasən qərara alıram:
2026-cı il üçün Azərbaycan Respublikasının elm və mədəniyyət sahələrində Dövlət Mükafatları aşağıdakı şəxslərə verilsin:
Elm sahəsi üzrə
Asəf Hacı oğlu Hacıyev – “Çoxölçülü reqressiya analizi və süni intellekt” kitabına görə
Tarix Meyrut oğlu Dostiyev – Orta əsr Gəncə və Şəmkir şəhər yerlərində aparılan arxeoloji qazıntılar əsasında əldə etdiyi fundamental elmi nəticələrə görə
Mədəniyyət sahəsi üzrə
Eldar Hidayət oğlu Mikayılzadə – “Azərbaycan xalçası – ilmələrin rəqsi”, “Xəmsə” silsilələri və “Səmavi dinlər” triptixinə görə.
İlham Əliyev
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
Bakı şəhəri, 26 may 2026-cı il
Mənbə: https://president.az/
Sükutlar məhləsində
Nə sükutdan səs gəlir,
nə gülüşdən bir səda.
Hər gün söz-söz danışan
baxışın düşür yada.
Qabarıb tez çəkilir
gözümdən keçən yollar.
Qatlayıb barmağını
danışır yoxlar, ollar.
Döyülməyən qapıda
üşüyür haray izi.
Çoxdandı qulaqlar da
unudub səni, bizi.
Xatirələr əlində,
xəyallar kölgəsində,
sərgərdan dolaşıram
sükutlar məhləsində.
Sükutun səsi
Səni göymü apardı
sevmədiyin bu yerdən?
Daha işığın gəlmir
qaranlıq gecələrdən.
Gecələr tam qaranlıq,
gündüz sükut içində.
Uçub, gedib səsin də
durnaların köçündə.
Boğur yeri qaranlıq,
boğur sükutun səsi.
Boğur səni içində
ayrılığın nəfəsi.
Sükutum
Gəl, səni bağrıma basım
mənlə danışan sükutum.
Üzünü yana çevirib.
tez də barışan sükutum.
Susur… danışır hələ,
sığmır göyə, sığmır yerə.
Sözünü kəsim necə
özüylə yarışan sükutum?
Məni əzabdan qurtaran,
içimdə rahatlıq yaradan,
məni özüylə aparan
sözə alışan sükutum.
Mən səni sevdim, sevirəm,
şəninə alqış deyirəm –
başı qarışan sükutum,
susan-danışan sükutum.
Sükutlu gecə
Göy üzü aram-aram
ulduzları qoparır.
Qolun boynuna salıb
bulud ayı aparır.
Yuxumu itirmişəm
bu darıxan gecədə.
Əlin qoynuna qoyub
mürgü vurur küçə də.
Ruhumu oyatmağa
bir təbəssüm bəs edər.
Umudum əllərimdə
sabahıma yol gedər.
Bu sükutlu gecədə
o sevdiyin mahnını
sənin təki oxudum
əyilib ürəyimə.
Qəm havası
Bir Ay doğar
yorulan buludlar arasından.
Bir Ay doğar,
işıqlanar gecələr.
Əllərimi, qollarımı görərəm,
sənə gedən yollarımı görərəm.
Qəribsəyən gecədə
yolların yanağından
tək ağlayan qəribin
göz yaşını silərəm.
Daş qolları qaldırıb oynayaram
içimdəki qəm havanın pəsinə,
diksinərəm lal sükutun səsinə.
Nə deyəsən,
gecənin bir küncündə
için-için oynayan
bu Allah bəndəsinə…
Gecənin sükutu
İşıqları o sönməyən tək evin
pəncərəsin bir göyərçin döyəcək,
dimdiyində gətirdiyi məktubun
hər sözündən sənin ətrin gələcək.
O ətirdən yuxu qalmaz gecədə,
O gecəni xatirələr alacaq.
O gecənin sükutunu pozacaq
adam gəlib düz önündə duracaq.
Gözlərinə dikiləcək iki göz,
Gözlərində o gözlərin öpüşü.
Lal divarlar yaddaşına köçürər
pərdələrin izlədiyi görüşü.
Bu gecəyə lap ömrünü verərsən.
Yalvararsan qaranlığa ilk kərə.
Bir ismarış göndərərsən Günəşə:
“Nə olar, sabah sən yuxula, yat”, – deyə.
Göz yaşı
Səsində sözlər üşüyür,
baxışında baxışlar.
Axır, ovcuma axır
gözlərindən yağışlar.
Bu sükutun içində
döyür məni hıçqırıq,
Cüt dodaqlar qapalı,
hardan gəlir qışqırıq?!
Əlimdə əl danışır,
gözlərində baxışlar.
Əyil, bir ovcuma bax.
Barmağımız boğulur,
…damcı-damcı yağışlar.
Sevdirmə mənə
İlahi, bu qızı sevdirmə mənə,
pozma gecələrin sükut səsini.
İlahi, bu qızı sevdirmə mənə,
Bu qız dəli edər gecələrimi.
Bu qız dəli edər gecələrimi.
Səsimə səs verən Ay da yox olar.
O ağ buludların gözləri dolar,
Otağın düzəni dəm-dəm pozular.
Otağın düzəni dəm-dəm pozular,
Üzüm qara olar gecə yanında.
Səssizlik özünü gecədən asar,
Sakit gecələrin sükut anında.
Sakit gecələrin sükut anında,
Mənli gecələrin adı hallanar.
Daha gecələrim bakirə qalmaz,
Pərdələr çəkilər, qapı bağlanar…
Sükut
Qaranlıq gecələrin
qara sevdalarında
yenə sərxoş küləklər
üst-başımı arayır.
Nə gecəyə Ay doğur,
nə də bağlı qapılar
bir anlıq aralanır.
Bu gecəki sükutda
kimsə könül qapısın
üzümə açacaqsa,
kimsə “gəl, gəl”, – söyləyib,
gözümə baxacaqsa,
halından sərxoş külək
bir anlıq dayanacaq,
sükut da dağılacaq.
Milyon-milyon insanın
hərəsində bir ürək,
hər ağızda bir dua,
hər ürəkdə bir dilək.
qapımın kandarında
qapımı döyməyənin
hənirtisin duyuram
bu sükutun içində.
Bu gecə Ay danışdı
kölgələrin halını,
pəncərəyə yapışan
baxışların sayını.
Bu yuxusuz gecədə
xatirələr oyaqdı,
sabahlara ümidli,
xəyallara dayaqdı.
Özümü ovuduram
yaddaşımın səsində,
içimi isidirəm
duyulan nəfəsinlə.
Qaranlıq və sükut
Bu gecənin sükutun
pozmağa haqlı adam.
Hənirtisiz gəzirəm
bu sükutun içində.
Qaranlığın yerişi
çubuqsuz kor yerişi.
Nə bir baxış görünür,
nə uzanan soyuq əl.
Sən ayrı bir aləmdə,
səs qaranlıqtək susur.
Ay gizlənən gecədə
nə səmada bir Ağ yol,
nə yerdə görünən var.
Udur bizi qaranlıq
uzanan dərə kimi.
Aparır uzaqlara
sahibsiz bərə kimi.
Sənsizlikdə hər şey
Sual…
Sənsizlik havası
Apardın hər şeyi,
apardın özünlə.
Küləklərə qoşulub
sözlərimi apardın.
Sənə zillənən baxışları apardın,
buludları, yağışları apardın,
ruhumun rahatlığını,
gecənin addım səsini,
sənə bağlı yaddaşımı apardın.
Unutdum sevgi dolu nəğmələri,
baxışlarda kəlmələri.
İçimin sükutuna
ayrılıq yağır
sənsizlik havasından…
Sükutun harayı
Sükut qəfil elə qışqırdı ki,
bir anın içində öldü gecənin sevinci,
dalğalar geri döndü,
Ay da küsüb getdi,
qərib bir sakitlik…
İşıqlı nə vardısa, çevrildi xatirələrə.
İtdim qaranlığın boşluğunda,
sükutun əli ağzımda…
Sənsizlik havası
Apardın hər şeyi,
apardın özünlə.
Küləklərə qoşulub
sözlərimi apardın.
Sənə zillənən baxışları apardın,
buludları, yağışları apardın,
ruhumun rahatlığını,
gecənin addım səsini,
sənə bağlı yaddaşımı apardın.
Unutdum sevgi dolu nəğmələri,
baxışlarda kəlmələri.
İçimin sükutuna
ayrılıq yağır
sənsizlik havasından…
Mənbə: https://edebiyyatqazeti.az/
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Şahanə Müşfiqin Həyat Şəmi yaradıcılığı barədə essesi təqdim edilir.
Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.
Xoş mütaliələr.
ŞAHANƏ MÜŞFİQ
HƏYAT ŞƏMİNİN POEZİYA DÜNYASI
Müasir Azərbaycan poeziyası bu gün yalnız forma və texnika axtarışları ilə deyil, daha çox insanın daxili aləminə yönəlmiş poetik düşüncə ilə səciyyələnir. Zamanın sürətlənməsi, insan münasibətlərinin mexanikləşməsi, sözün gündəlik danışıqda dəyər itirməsi fonunda poeziya getdikcə daha səssiz, daha içə dönük bir mahiyyət qazanır. Sanki bunca xaosun, qaçaqaçın içərisində poeziya tənhalaşır, kimsəsizləşir.
Bu kontekstdə tanınmış şair Həyat Şəminin poeziyası xüsusi diqqət çəkir. O, sözün səsini qaldırmır, əksinə, onu sükuta yaxınlaşdırır. Duyğularını hayqırmaq ehtiyacı duymur, onu vərəqlərin qulağına pıçıldayır. Məhz bu sükutun içindəki səssiz pıçıltılarda insanın ən dərin, ən kövrək duyğuları üzə çıxır.
Həyat Şəmi poeziyada iddia ilə deyil, hisslərlə, duyğularla mövcuddur. Onun şeirləri özünü sübut etməyə çalışmır, oxucunu heyrətləndirməyi qarşısına məqsəd qoymur. Bu poeziya oxucuya bir şey anlatmaqdan daha çox, onunla eyni vəziyyətdə dayanmağı, ona özünü, öz iç dünyasını göstərməyi üstün tutur. Şair oxucunun qarşısında müəllim kimi yox, yol yoldaşı, könül sirdaşı kimi görünür. Bu isə müasir oxucu üçün olduqca önəmlidir.
Bu mənada Həyat Şəminin bu yaxınlarda işıq üzü görən “İstanbul saatı ilə” kitabı xüsusi önəm daşıyır. Bu kitab şairin poetik dünyasında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi oxunur. Bu kitabda müəllif oxucunu yalnız coğrafi bir məkana deyil, zamanla ölçülən daxili bir yolçuluğa dəvət edir. “İstanbul saatı ilə” fərqli vaxt ölçülərinin, gecikmiş duyğuların, ötüb keçməyən xatirələrin poetik məkanına çevrilir. Burada zaman rəsmi saatlarla deyil, ürəyin ritmi ilə işləyir. Kitab Həyat Şəminin poeziyasında artıq formalaşmış sükut, yalnızlıq və daxili monoloq xəttini daha da dərinləşdirərək oxucunu sözlə zaman arasında qurulan incə, kövrək bir dialoqa daxil edir.
“İstanbul saatı ilə” kitabında toplanmış şeirlərin mərkəzində insan və onun varlıqla münasibəti dayanır. Həyat Şəmi insanı yalnız sosial mühitin bir parçası kimi deyil, Yaradana, dünyaya və öz daxilinə doğru yol alan bir varlıq kimi təqdim edir. Bu poeziyada insanın mövcudluğu sual altına alınır, həyatın mənası, taleyin ədaləti, zamanın insana münasibəti poetik düşüncənin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilir. Şair insanın həm kainat qarşısında kiçikliyini, həm də mənəvi məsuliyyətini eyni anda hiss etdirə bilir.
Bağçamıza qızılgül qələmi əkmişdim
Gecəgözlüdə…
Böyüyüb “ayrılıq” yazdı ömrümə:
Yurdumdan…
Anamdan…
Səndən…
İndi də özümdən ayrılıram.
Ayrılıram ki, Allaha yaxınlaşım.
(“Mənim bir sualım var”)
Kitabdakı şeirlərdə mövcudluq anlayışı təkcə yaşamaq faktı kimi deyil, dərk prosesinin ağrılı və ziddiyyətli mərhələsi kimi təqdim olunur. Müharibə, ayrılıq, ədalətsizlik kimi mövzular burada konkret hadisələr fonunda deyil, insanın daxili sarsıntıları prizmasından ifadə edilir. Həyat Şəmi bu mövzulara publisistik sərtliklə deyil, fəlsəfi-poetik təmkinlə yanaşır.
Eşq və sevgi anlayışları kitabda romantik ideallaşdırma müstəvisindən çıxarılaraq daha çox daxili yolçuluğun tərkib hissəsi kimi təqdim edilir. Sevgi burada insanın özünü tanıma cəhdidir, bəzən kamilliyə aparan yol, bəzən də insanı öz sualları ilə tək buraxan bir haldır. Şair eşqi nəticə kimi yox, proses kimi göstərir və bu prosesdə insanın dəyişməsini, iç dünyasında baş verən təbəddülatları ön plana çəkir:
Ayrılıq məni dağlayar,
Gözlərim yosun bağlayar,
Anam yox, məni ağlaya,
Nə olar, gəl, ağla məni…
Qov, dağılsın qara bulud,
Ağlamağı unut, unut…
Yum gözünü, bir arzu tut,
Tut, bir də buraxma məni…
(“Qoxula məni”)
Kitab boyu müəllifin poetik düşüncəsində mədəni və mənəvi coğrafiya da xüsusi yer tutur. Füzuli–Bakı–İstanbul xətti, sadəcə, məkan ardıcıllığı deyil, düşüncə və ruh halının mərhələləridir. Füzuli klassik irsə, metafizik düşüncəyə işarə edirsə, Bakı müasir insanın gündəlik reallığını, İstanbul isə zaman, mədəniyyət və yaddaş qatlarının qovuşduğu poetik mərkəzi simvolizə edir. Bu üç məkan Həyat Şəminin poeziyasında bir-birini tamamlayan mənəvi koordinatlara çevrilir.
“İstanbul saatı ilə” toplusu oxucunu yalnız şeirlərlə deyil, hisslərlə qarşılayır. Burada empatiya və həssaslıq poetik mətnin əsas enerjisinə çevrilir. Oxucu bu şeirlərdə təkcə müəllifin duyğularını deyil, öz daxili səssizliyinin, susdurduğu sualların, ifadə edə bilmədiyi hisslərin poetik əksini görür. Bu mənada kitab oxucu ilə şair arasında gizli, amma güclü bir emosional körpü yaradır.
Yaxşılıq – insanın bu dünyada qoyub getdiyi əməli,
həm də özüylə apardığı yeganə xəzinədir…
(“Rəssam”)
Şairin yaradıcılığında diqqəti ilk cəlb edən cəhət səmimiyyətdir. Bu səmimiyyət emosional açılma deyil, daxili dürüstlükdür. Həyat Şəmi şeirdə rol oynamır, maska taxmır. O, olduğu kimi danışır və bu danışıq bəzən yorğun, bəzən kədərli, bəzən də sakit razılaşma halındadır. Onun poeziyasında süni nikbinlik yoxdur, amma ümidsizlik də hökm sürmür. Burada həyat olduğu kimidir.
Həyat Şəmi üçün poeziya hadisələrin təsviri deyil, ruh halının əksidir. Onun şeirlərində konkret süjetlərə nadir hallarda rast gəlinir. Əvəzində hisslərin axını, düşüncələrin parçalanması, daxili monoloqlar əsas yer tutur. Şair üçün bir anın içində baş verən psixoloji dəyişmə bütöv bir roman qədər əhəmiyyətlidir. Bu baxımdan onun poeziyası modern psixoloji lirikanın xüsusiyyətlərini daşıyır.
Zaman anlayışı Həyat Şəminin poeziyasında xətti deyil. Keçmiş, indi və gələcək tez-tez bir-birinə qarışır. Uşaqlıq xatirələri, itirilmiş sevgilər, gələcək qorxuları eyni misrada yanaşı dayana bilir. Zaman burada ölçü vahidi yox, hiss kateqoriyasıdır. Şair üçün keçmiş unudulmuş bir dövr deyil, hələ də davam edən daxili vəziyyətdir.
Bu poeziyada yalnızlıq xüsusi fəlsəfi məna daşıyır. Həyat Şəminin yalnızlığı romantik tənhalıqdan fərqlidir. Bu yalnızlıq insanın özünə qayıtmaq məcburiyyətidir. Şair yalnızlığı cəza kimi yox, dərk mərhələsi kimi təqdim edir. İnsan yalnız qalanda öz səsini eşidir və bəzən bu səs onu qorxudur, bəzən isə sakitləşdirir.
Həyat Şəminin şeirlərində yalnızlıq çox vaxt sükutla müşayiət olunur. Bu sükut boşluq deyil. Əksinə, mənayla doludur. Şair susur, amma bu susqunluq danışmaqdan daha çox şey deyir. Oxucu bu sükutu hiss edir və mətndə öz daxili səsini eşitməyə başlayır:
Hər şey Mənim əlimdə,
Ürəyim,
əfv fərmanım,
imzam,
qollarım…
Açın qollarımı!
Hər şey Sənin əlində,
Sorğu-sual,
Durğu və duyğu işarələri,
Son cümlə,
Nöqtən.
Ürəyimə ölümcül həmlən…
Son dəfə getmək istəyim,
Üzümə bağlı qapıların dəstəyi…
Açın qapıları!
Hər şey Onun əlində,
Qələm,
Yazı,
Olum və ölüm,
Açın gözlərinizi!
(“Mən, sən, o)
Qadın duyumu Həyat Şəmi poeziyasının ayrılmaz hissəsidir. Lakin bu duyum şüar xarakteri daşımır, feminist pafosla təqdim edilmir. Bu, gündəlik həyatın içində formalaşmış, yorulmuş, amma sınmamış qadın ruhunun poeziyasıdır. Şair qadın olmağı ideallaşdırmır, onu real vəziyyətdə göstərir.
Həyat Şəminin poeziyasının əsas xarakterik mövzularından biri, heç şübhəsiz, vətən mövzusudur. Burada vətənpərvərlik hayqırtı və şüar dili ilə deyil, daxildən gələn məsuliyyət və mənəvi bağlılıq hissi ilə ifadə olunur. Onun vətən mövzulu şeirlərində torpaq anlayışı yalnız coğrafi məkan deyil, yaddaş, ağrı və ümidin cəmləndiyi mənəvi varlıq kimi təqdim edilir. O, yurdunun azadlıq eşqini poetik dillə oxucusuna bir daha hiss etdirir:
Səni şəhidlər gətirdi,
anaların örpəyi –
yüz ildir ürəyimdə gəzdirdiyim,
dodaqlarımın and yeri
üçrəngli Bayrağım gətirdi.
Gətirdi
və mən yaxşı ki,
tanıdım səni, Azadlıq!
(“Azadlıq”)
Qarabağ mövzusu şairin poeziyasında tarixi faktların sadalanması ilə yox, insan talelərinin, itkilərin və sarsılmış xatirələrin poetik dili ilə yaşayır. Bu şeirlərdə vətən ağrısı təbliğat xarakteri daşımır, daha çox insanın içində susaraq böyüyən bir hiss kimi təqdim olunur:
Qarabağ-bağrımın qara ləkəsi,
Vətənin ən gözəl, dadlı tikəsi…
Doydur həsrətlini, doydur hər kəsi,
Qoy Vətən desin ki, sənsən xilaskar,
Salam, əsgər!
(“Salam, əsgər!”)
Şuşa və azadlıq mövzuları Həyat Şəminin şeirlərində xüsusi simvolik məna qazanır. Şuşa onun poeziyasında təkcə azad edilmiş şəhər deyil, milli ruhun, mədəni yaddaşın və mənəvi dirçəlişin rəmzidir. Azadlıq isə burada yalnız siyasi anlayış kimi yox, insanın daxili azadlığı, qorxulardan, susqunluqdan, unutqanlıqdan xilas olma halı kimi təqdim edilir. “Azadlıq”, “Əsgərə məktub”, “Qarabağ şəhidim”, “O fevral”, “Şuşa”, “Xarı bülbül”, “Şuşada vurulan vertolyot”, “Qurbanam”, “Şəhidim”, “Qarabağ” kimi şeirlərində şair bu mövzuları pafosdan uzaq, lakin yüksək emosional gərginliklə təqdim edərək vətənpərvərlik anlayışını insanın öz kökü, yaddaşı və mənəvi məsuliyyəti ilə üz-üzə qoyur.
Kəlmələrə tökəmmirəm
səni…
Sadəcə
gözümdən yaşlar tökülür
misra-misra,
yaşam-yaşam,
Şuşam!
(“Xarıbülbül”)
Şairin “Respublika Xatirə Kitabı”na həsr olunan, itkin və əsir düşmüş vətən övladlarındann bəhs etdiyi şeiri neçə-neçə gözü yolda qalan anaların, bacıların ağısı, qəlb yanğısıdır. O bu şeirdə təkcə şair deyil, millətinə qəlbi yanan bir el qızıdır, anadır, bacıdır, övladdır. Ölkəmizin, millətimizin tarixi keçmişini öz səhifələrində qürurla qoruyub saxlayan bir kitabın dəyərini Həyat Şəmi özünün poetik dili ilə şeirin batinində, ədəbiyyatın ruhunda hifz edir:
Qırmızı kitab unutmamışdı heç kimi-
qardaş, bacı, nənə, baba, əmi, dayı…
Hələ də yolunu gözləyirlər:
– Qayıt, bala, qayıt!
Hələ də yolunu gözləyirəm,
itkin düşmüş,
əsir, girov götürülmüş
Soydaşım,
yeni ünvanın mübarək!
“Ümid qapısı” kimi açdım kitabı,
açdım və saxladım…
Və…
“Vətən sağ olsun” deyib,
hər şeyi cızıq-cızıq
alın yazısına bağladım.
(“Xatirə kitabı”na)
Sevgi mövzusu Həyat Şəminin poeziyasında xüsusi, lakin klassik çərçivədən kənar şəkildə təqdim olunur. Bu sevgi çox vaxt itirilmişdir, gecikmişdir və ya yarımçıq qalmışdır. Şair üçün sevgi nəticə deyil, prosesdir. Bəzən sevgi xatirəyə çevrilir, bəzən də insanın içində qalan bir boşluq olur. Amma bu boşluq dağıdıcı yox, düşündürücüdür:
Həbs olunmuş bir sevgi var
dördkameralı qəlbimdə.
Hamısında o yatır…
Həyat Şəmi sevginin pafosundan qaçır. Sevgi burada daha çox səssiz razılaşma, taleylə barışma, içdən gələn qəbul halıdır. Bu isə müasir insanın emosional vəziyyətinə daha uyğundur:
Baxır hey arxanca gözüm,
Gözümdə mirvari düzüm,
Doğulmayan körpəmizin
adını sən qoy.
Bu qədərmiş… bitdi oyun,
Boğazımda sevgim düyün.
Ürəyinə öz sevdiyin
Qadını sən qoy.
Adını sən qoy…
(“Adını sən qoy”)
Şairin dili və üslubu onun poeziyasının əsas dayaqlarındandır. Həyat Şəmi sözlə ehtiyatla davranır. O, dili yormur, cümlələri şişirtmir. Metaforalar sadədir, lakin dəqiqdir. Bu sadəlik poeziyanı zəiflətmir, əksinə, gücləndirir. Çünki şair sözün emosional enerjisinə inanır.
Onun poetik dili gündəlik danışıqla ədəbi dil arasında incə tarazlıq yaradır. Bu, oxucunu mətndən uzaqlaşdırmır, əksinə, yaxınlaşdırır. Şeirlər oxucuya “çətin poeziya” hissi vermir, lakin düşüncə baxımından asan da deyil. Bu poeziya səbir tələb edir. Hətta şair gündəlik həyatımızda baş verən mühüm hadisələri, dilimizə yeni daxil olan və sürətlə ümumişlək sözə çevrilən kəlmələri belə öz poeziyasına asanlıqla daxil edə bilir. Bu mənada “İstanbul saatı ilə” kitabının “Pandemiya şeirləri” hissəsi xarakterikdir. Bu hissədə şair bir zamanlar bütün dünyanı, eləcə də Azərbaycanı və Türkiyəni öz ağuşuna almış pandemiya bəlasına incə göndərmələr edir, o günləri bir daha oxucuya xatırladır. “#EvdeQal”, “Karantində qal indi”, “Koronaviruslu Bakım” kimi şeirlərdə həmin dövrdə dilimizə daxil olan sözlər, şüarlar böyük ustalıqla şeir dilinə uyğunlaşdırılıb:
Yenə könlümə düşdün,
Varmı başqa yol indi?
Qəlbimin köşəsində
Karantində qal indi!
(“Karantində qal indi”)
Təbiət obrazları Həyat Şəminin poeziyasında simvolik məna daşıyır. Payız – tükənmişlikdir, gecə – daxili dialoqdur, yağış – təmizlənmə ehtiyacıdır, külək – dəyişiklik qorxusudur. Təbiət burada insanın psixoloji vəziyyətinin davamıdır. Şair təbiəti seyr etmir, onunla birgə yaşayır.
Həyat Şəminin poeziyasında tez-tez rast gəlinən bir xüsusiyyət də yarımçıqlıq effektidir. Şair çox vaxt fikri tamamlamır, misranı açıq qoyur. Bu açıq qalan yerlər oxucu üçün boşluq deyil, iştirak məkanıdır. Oxucu mətni tamamlayır, onu öz həyatına uyğunlaşdırır. Bu isə poeziyanın interaktiv təbiətini gücləndirir.
Bu poeziya sürətli oxu üçün deyil. Həyat Şəminin şeirləri tələsməyi sevmir. Onlar sakit oxunuş, təkrar baxış, daxili dinləmə tələb edir. Bu poeziya oxucunu informasiyaya boğmur, hissə aparır. Xüsusən kitabın 3-cü – “Qısa şeirlər” adlı hissəsində yer almış poeziya nümunələrini misal göstərə bilərik:
Bir dəli şeytan deyir,
bəlkə, keçdiyin zamanı
geriyə doğru dərk edəsən…
Çıxasan qaldığın yerdən,
bütün yaşadıqlarını
ikiayaqlı tərk edəsən,
İstanbul!
Nəticə olaraq demək olar ki, Həyat Şəmi müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus, səssiz, lakin təsirli poetik məkan yaradan şairlərdəndir. Onun poeziyası zamanla köhnəlmir, çünki konkret dövrün hadisələrinə yox, insanın dəyişməyən daxili vəziyyətinə toxunur.
Həyat Şəminin şeirləri oxucunu dəyişdirməyi qarşısına məqsəd qoymur. O, oxucunu özünə qaytarır. Bu poeziya insana “sən tək deyilsən” hissini yaşadır.
Bəlkə də, poeziyanın ən böyük gücü elə insanın içindəki səssizliyi sözə çevirməyi bacarmaqdır. Həyat Şəmi bu səssizliyin şairidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(22.05.2026)
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Fərdi Prezident təqaüdçüsü, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının QARABAĞ Bürosunun Rəhbəri
Üzdürürəm gözlərimi – xallı balıq olub,
hamsini çox sevirəm…
Bəs sən hansını sevirsən,
gözümün ağı-qarası,
ya da kürüsü…
Ağlamaq – ömrü qaralamaq kimi bir şeydir.
Əksik olduğunu düşündüyün yer,
səni fərqli edən yer ola bilər,
ya da gileydir…
Yer hər gün fırlanır,
hər kəs yerinə oturacaq
tapanda…
Həyatındakı hansı gurultular
qopanda,
içindəki səsi susdurur, görəsən!
Bir az da baxsan, anlayacaqsan ki,
insanlar niyə görmür Onu…
Hansı rəngi çəkmək istəyirsən həyatına,
fırçan əlindəmi?
Əlimdə deyil səni unutmaq,
amma ağlımda var,
ağlıma yazmaq,
ağlama yazmaq…
18.05.2026
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Aysel Nəsirzadənin şeirləri təqdim edilir.
Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.
Xoş mütaliələr.
ŞEİR VAXTI
AYSEL NƏSİRZADƏ
Bir gecədə bütün ailəsini itirən uşağın
Mərhəmətli ürəyində ümidi sağdır.
Taxtadan tüfəng düzəldib özünə
yazıb üstünə:
“Qorxmayın, bu, oyuncaqdır”.
***
Qəfil göy guruldadı, gecənin zülmət bağrında
yağış deyil, mərmi idi göydən yağan.
Can alırdı uşaqlardan…
qadınlardan…
qocalardan…
O zülmət gecənin səhəri
Doğa bilmirdi yer üzünə Günəş
Arından.
***
Bir divarın üstündə
rəngli boyalarla çəkilmişdi
“evə dön” yazısı –
amma nə ev qalmışdı,
nə evə dönəcək insan,
nə də o yazını yazan.
Ölüm boylanırdı o rəngli yazıdan.
***
Uzaqdan bir qadın baxır donuq baxışlarıyla
bir əlində qanlı köynək,
bir əlində oyuncaq gəlincik,
gözlərində yaş,
ürəyində nakam arzuları…
Ağı deyirdi dilinin altında:
“güllə deyil,
haqsızlığa susmaq öldürür insanları”.
***
Sükut qanadlı kəpənək,
səni gördüm bu səhər
yanağına şeh düşmüş
zanbağın ağuşunda.
Qanadlarının üstündə səssizcə
duyulurdu rənglərin pıçıltısı.
Sən – ayın mavi kölgəsi,
günəşin işıq seli.
Sükuta qərq olmuş o ipək qanadların
ürəkdəki arzuların şeir dili.
Bir insan ömrünün hekayəsi gizlidir
sənin həyat mübarizəndə.
Bir ömrün təbəssümü var
bir nəfəslik ömründə.
YENƏ DƏ MƏN QALİBƏM!
Daha nağıllardakı xoxanlardan qorxmuram, ana!
Həyat çox bəzəkli-düzəklisin çıxardı qarşıma.
Daha mən də nə Cırtdanam, nə şahzadə,
Nə də ki yatmış gözəl.
Dönüb oldum yeddi başlı əjdaha –
Öldürdülər, dirildm,
Ağlatdılar, kiridim.
Uzaqlaşdım hər kəsdən,
Yazdım öz hekayəmi, özüm də başına keçdim.
Onları ”böyütmədim” gözümdə,
Dedim cılız qalsınlar, daha betər olsunlar,
Həyatı rəqib seçdim.
Davam da onunladır, müharibəm də, mübarizəm də…
Dərdlə bükdükcə belimi, tutub ürəyimdən ayaqlandım,
Ona qarşı duruşumla canlandım.
Qorxma, ana, indi mənə ən doğma duyğudur ölüm.
Həyat ölümdən qorxanlara əzizdir.
Ölüm qorxusuyla insanlar həyata tapınıb, biləsən,
Ölüm olmasa, həyat da kimsəsizdir…
Yenə də mən qalibəm…
***
Dibçəklərə əsir edilən güllərin
Azadlığı yoluxa ürəklərə.
Sevgi hissiylə bəslənən, əzizlənən,
Qanadlanıb uçmadan
Ruh vücuda sarılaraq yaşaya azadlığı.
Bu dünyanı cənnət edə
O dünyada cənnətə qovuşmaq istəyənlərin saflığı.
ÖZÜ YIXILAN KƏSİN
Özü yıxılan kəsin
Gözündə yaşı olmaz.
Darıxmağın vədəsi,
Bəlkəsi, kaşı olmaz.
Xoşbəxtlik ilıq mehtək
Toxunar qəlbə, keçər.
Tale ölçü götürər,
Həsrəti ömrə biçər.
Keçər ömür qatarı,
Arzuları aparar.
Xatirələr qoynunda
Xəyallardan qoparar.
Gündüzün fikirləri,
Gecənin dərd-ələmi.
Görən, xoşbəxt olarammı,
Yerə qoysam qələmi?
HƏR ÜRƏYİN ÖZ KƏSİ VAR!
Qanadın açmasın deyə,
Qəlbin sinə qəfəsi var.
Sevmək yetmir tək insana,
Sevilməyə həvəsi var.
Yarım qalan yara həmdəm,
Tapan tapar ruha vətən.
Yer üzünü sərinlədən
Günəşin Ay kölgəsi var.
Eşqə ümidlənib gələr,
Sevgini müqəddəs bilər.
Sevdimi, ömürlük sevər –
Hər ürəyin öz kəsi var!
SƏNƏ QOVUŞMAQ HƏVƏSİ
Bir gün sənə gələcəyəm,
Günəşin qürub çağı
Ömrün son şəfəqində.
Sənə qovuşmaq həvəsi
Bir ovuc torpaq təşnəsi.
Diləyim ağrılı dilək,
Allah da bunun fərqində.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(07.05.2026)