Blog

Prof.Dr. Lütviyye Asgerzade

Kıyamet Günü’nün – evrenin ve tüm canlıların sonunun ve Diriliş Günü’nün olduğuna inanılır. Ayrıca “insanın kiyameti ölümüdür, ya da tam tersi: herkesin ölümü kendi kiyametidir” şeklinde yaygın bir düşünce de vardır. Her insanın ölümü gerçekten onun kiyametimidir, yoksa tüm ölümler ayrı birer kiyametdir? Nedense, bu satırları yazarken, gerçek kıyametin, savaşın dehşetini kendi gözleriyle görenler, bu trajedileri ruhlarında yaşayanlar ve binlerce acı içinde ölenler için ve bu dehşetlerin insanlara yaşanmasına neden olan savaşlara sebep olanlar için olacağını düşünüyorum.

Dünya tarihinde 14.500 savaş yaşanmıştır. İlginç bir şekilde, son 3.500 yılda sadece 230 yıl savaş yaşanmamışdır. Bu savaşların en uzunu, İngiltere ve Fransa arasındaki Yüz Yıl Savaşları olarak kabul edilir. Tam 115 yıl (1338-1453). Ve son 116 yılda 40’tan fazla savaş yaşanmıştır. Sonuç olarak, 100 milyondan fazla insan ölmüştür. Devlet yasalarını, toplum yaşamını değiştirmiş, şehirler yerle bir edilmiş ve insanlar atom bombasıyla test edilmiş (1945), ölenler ölmüştü ve yaşayanlar maddi ve manevi zarara uğramıştı.

Savaşlar, insanların yaşamları üzerinde yıkıcı bir etkiye sahiptir; psikolojik travmaya, fiziksel kayıplara, zorunlu yer değiştirmeye ve ekonomik çöküşe neden olur. Bu süreç, hem savaşanların hem de sivillerin yaşamlarını temelden değiştirir, sosyal bağları koparır, ahlaki ve psikolojik şoklar (korku, kaygı) yaratır ve barış koşullarına uyum sağlamayı zorlaştırır. İnsanlar savaş bittikten sonra bile normal bir şekilde huzur içinde yaşayamazlar, bilinçaltlarına işlemiş o korkunç anları ve ölümleri sürekli hatırlarlar, umutsuzluğa düşerler. Kısacası melankolik bir halde yaşamaya zorlanırlar.

Melankoli, bir insanın canı sıkıldığında, geri döndürülemeyen geçmişe özlem duyduğunda ruhunu saran duygudur. Yalnızlık, bu duyguyu yaşayanlar için çoğu zaman “sığınak” ve “ilaç” olsa da, özellikle yaratıcı insanlar olmak üzere, manevi olarak güçlü kişiler melankolik durumdan kurtulmayı başarırlar. Sanat, yaratıcı insanlar için bir arınma görevi görür. Bu durumda, Yunanca’da “kara hüzün” anlamına gelen melankoli, bazen iyileştirici bir etkiye dönüşür. Viktor Hugo’nun sözleriyle: “Melankoli, üzüntüden doğan mutluluktur.” Bu duygusal durum her zaman yaratıcılıkla ilişkilendirilir. Gerçekten de, tüm bu duygusal durumlar, yaratıcı insanların, sanatçıların ve yazarların eserlerinde tüm dehşetiyle yansıtılır. Örneğin, 1894’te, dışavurumculuk ve sembolizmin önde gelen temsilcilerinden Norveçli sanatçı Edvard Munch, düşüncelere dalmış, ruhunda bir boşluk hissi taşıyan, renkler ve dokularla çevrili, kendine odaklanmış, çökmüş ve üzgün bir adamın portresini çizmiştir. Gözlerimizin önünde, bir eliyle başını tutan, düşünce ve şüphe girdabında boğulan, korkunç bir kaosun içinde yakalanmış, nostaljik duygulara özlem duyan, bu günden kaçmak, gürültüden kurtulmak isteyen, zamanı fetheden ve içine dalmak istediği anların yankılarından vazgeçmeyen bir figür duruyor. Munch, eserine “Melankoli” adını verdi.

Edvard Munch’un en ünlü eseri “Çığlık”tır. “Çığlık” eseri, yaşam, aşk, korku ve ölüm gibi temaları duygusal ve psikolojik bir şekilde ele alır. “Çığlık” tablosu, insanın genel kaygısının (karşıt duyguların mücadelesinden kaynaklanan kaygı; endişe, heyecan) bir ifadesi olarak yorumlanmıştır. Geniş, göz kamaştırıcı renk şeritleri ve çok basitleştirilmiş formlarla, acı çeken insan, panik atak geçiren giyinmiş bir kafatası olarak ifade edilir. Munch bu tabloyla “ruhu keşfetme, yani kendini keşfetme” amacını gerçekleştirmiştir. O, resmin nasıl yaratıldığını şöyle anlatıyor: “Gün batımında iki arkadaşımla yolda yürüyordum. Aniden gökyüzü kan kırmızısı oldu. Durdum ve inanılmaz derecede yorgun hissederek çite yaslandım. Ateş ve kan dilleri mavi-siyah fiyortun üzerine yayıldı. Arkadaşlarım önden gitti, ben ise korkudan titreyerek arkada kaldım. O anda doğanın muazzam ve sonsuz bir çığlığını duydum.” Ardından, bu resmin altında yatan kişisel acıyı ve içsel karmaşayı şöyle anlatıyor: “Yıllarca deliliğe yakındım… “Çığlık” resmimi biliyor musunuz? Aşırı bir gerilim halindeydim, doğa kanımda çığlık atıyordu… Ondan sonra tekrar sevme isteğimi kaybettim.” Genel olarak, Munch’ın çalışmaları “Hayatın Cuma Günleri” serisiyle bilinir.

Bir sanatçı gözlemlediği bir doğa olayından bu kadar etkileniyorsa, bir savaşın bir insanın psikolojisinde bıraktığı izler daha derin, daha korkunçtur. Bu açıdan bakıldığında, İspanyol sanatçı Salvador Dali’nin İkinci Dünya Savaşı’nın derin etkileri altında 1940 yılında yaptığı “Savaşın Yüzü” tablosu en çarpıcı eserlerden biridir. Bu nadir eser aynı zamanda ruhun büyük acısını, fiziksel ve psikolojik ıstırabı ve umutsuzluğu da yansıtmaktadır. Munch’un aksine, Dali’nin ruhundaki gerilimin nedeni savaştı. O`nun ruhunda ve kanında doğa değil, savaş çığlık atıyordu…

Eser, izleyicide savaşların ne kadar korkunç ve dehşet verici olduğunu, bir insanın iç dünyasında nasıl derin yaralar açtığını, onu ölümle tanıştırdığını, umutlarını öldürdüğünü, fiziksel ve psikolojik acıya neden olduğunu ve genel olarak savaşın bir insana “verdiği” dehşeti gösterdiğini düşündürmektedir. Salvador Dali’nin de savaşın dehşetini yaşadığını belirtmek gerekir. İkinci Dünya Savaşı sırasında, 1940 yazında, Fransa teslim olduktan sonra, eşiyle birlikte Amerika’ya gitmek zorunda kaldı ve yaşadığı dehşeti yansıtmak için sembolizmden en üst düzeyde yararlanarak “Savaşın Yüzü” adlı eserini yaptı. Sembolizm-sürrealizmin tek örneği olarak kabul edilen tablo, “çok sıra dışı bir olay örgüsüne” sahip olsa da, “sembolleri oldukça basittir”. Eserin kurgusu alışılmadık derecede bütünleşik bir yöne sahip. Salvador Dali burada “kriz paranoyak tarzından” ziyade sembolizmin araçlarına vurgu yapıyor.

“Savaşın Yüzü” adlı eserde, uçsuz bucaksız bir çölün kumları üzerinde yılanlarla çevrili bir kafatası tasvir ediliyor. Kafanın üç deliğine de, göz ve ağız boşlukları da dahil olmak üzere, kafatasları yerleştirilmiş ve iç kısımları da kafataslarıyla süslenmiştir. Dali, ölümün sembolü olan kafatasıyla savaşın yüzünü somutlaştırıyor. Kafatasını saran ve “sonsuz ölüm” olarak tasvir edilen yılanlar, acımasızca onu sokmaya çalışıyor. Renklerin azlığı, boğuk tonlar ve kasvetli gölgelerle özel bir özenle resmedilen bu tabloda sanatçı, savaşın tüm dehşetini, ölümünü, korkusunu ve felaketini yansıtıyor. Savaş bittikten sonra (1948) Avrupa’ya dönmüş olsa da, savaşın ruhunda bıraktığı iz, şok, acı ve ıstırap hâlâ ruhunu heyecanlandırıyordu. Tıpkı kanında doğanın çığlığını duyan Munch gibi, savaşın neden olduğu şok ve acı Dali’nin ruhunda çığlık atıyor, onu rahat bırakmıyordu ve tüm bunlar diğer eserlerinde (“Filler”) tekrarlanıyor. Resim ve sanatçıdan, aynı zamanda melankolik bir sanatçıdan bahsederken, dahi Pablo Picasso ve onun “Guernica” tablosundan bahsetmemek olmaz. Picasso, portrelerinde üzüntüsünü, acısını ve yoğun duygularını inanılmaz bir ustalıkla yansıtmıştır. Bahsettiğimiz tablo, İspanya’nın Guernica şehrinin Alman bombardımanını (26 Nisan 1937) sembolik olarak tasvir eden “Guernica” tablosudur.

“Guernica” tablosunun karanlık bir öyküsü vardır. 1936’da İspanya’da iç savaş yaşanıyordu. Milliyetçiler Cumhuriyetçilere ateş açıyor, halk kendi içinde savaşıyor ve birbirini yok ediyordu. Biskay bölgesindeki Guernica şehri, iç savaşta en ağır yarayı alan yerlerden biriydi. 1937’de Nazi Almanyası ve İtalyan uçakları, İspanya’daki bu zayıf dönemden yararlanarak Milliyetçilere bombardıman uçakları sağladı. Yurtdışından güç kazanan Milliyetçiler, Guernica şehrini bombaladı. Kasabada üç gün boyunca süren yangınlarda 1654 kişi hayatını kaybetti. Ölenlerin çoğu kadın, çocuk ve yaşlıydı. Kasabanın erkekleri ise milliyetçilere karşı savaşmak için kasaba dışındaydı. Cumhuriyetçileri destekleyen Picasso, felaketi gazetede okudu ve derinden etkilendi. Eser, İspanyol hükümetinin Pablo Picasso’ya 1937 Paris Dünya Fuarı’nın İspanyol bölümü için savaşı tasvir eden büyük bir duvar resmi yapma görevi vermesinden ilham almıştır. Bu görev, Nazi Almanyası’nın Guernica şehrini bombalamasıyla aynı zamana denk geldiği için sanatçı, eserin fikrini bu olaydan almıştır. Picasso, diktatör Francisco Franco’nun hain taktikleriyle kazandığı savaşı tasvir etmiş ve resmi Guernica’nın bombalanmasından 15 gün sonra tamamlamıştır.

Sadece siyah ve beyaz renklerden oluşan ve savaşın neden olduğu solgunluğu, acıyı ve ıstırabı simgeleyen eser, önce Paris’te, ardından çeşitli ülkelerde sergilenerek savaşın dehşetini yansıtan bir sembol haline gelmiştir. “Tüm sahne bir odada tasvir edilmiştir. Resmin sol tarafında, büyük gözlü bir boğa, kollarında ölü bir çocuk için ağlayan bir kadının üzerinde durmaktadır. Resmin ortasında, bir mızrakla acı çeken bir at tasvir edilmiştir. Atın burnu ve üst dişleri insan kafatası şeklinde gösterilmiştir. Atın altında parçalanmış bir asker cesedi ve askerin elinde üzerinde çiçekler yetişen kırık bir kılıç vardır. Açık bir elektrik lambası acı çeken atın üzerine ışık tutmaktadır. Atın sağ üst tarafında, elinde gaz lambası tutan bir kadın bu sahneyi pencereden görmekte ve dehşet içinde geri çekilmektedir. Başka bir kadın, korku içinde sağdan ortaya doğru hareket etmekte ve gözleriyle elektrik lambasına bakmaktadır. Boğa, at ve çocuk için ağlayan kadının dilleri olarak tasvir edilen hançerler, onun ıstırap çığlıklarını simgelemektedir.” Resmin sol köşesinde, elleri havada alevler içinde yanan bir adam tasvir edilmiştir. Sağ köşede ise açık bir kapıyla sonlanan siyah bir duvar gösterilmiştir. Resimde kullanılan semboller, özellikle boğa ve at unsurları söz konusu olduğunda, çeşitli şekillerde, hatta bazen tartışmalı bir şekilde yorumlanmıştır. Sanat tarihçisi Patricia Failing’e göre, İspanyol kültürünün önemli unsurları olarak kabul edilen boğa ve at, sanatçının birçok eserinde yer almaktadır. Onları farklı sembolik kostümlerle giydirdiği için, Guernica’da bu unsurların tam olarak neyi sembolize ettiğini söylemek imkansızdır. Ancak bu ikna edici değildir. Sanatçıya at ve boğa imgelerinin sembolik anlamı sorulduğunda, “Bu boğa bir boğa, bu at bir attır” diye yanıt vermiştir. “Resimlerimdeki bazı sembollere anlam yüklediğinizde, bu doğru olabilir. Ama benim amacım bu anlamı yüklemek değildi. Aklınızdaki fikri ben de düşünebilirim, ama bu bilinçaltı olabilir. Ben sadece resim yapmaya ve şeyleri oldukları gibi resmetmeye çalışıyorum.”

Sanatçının 1937’de yarattığı “Guernica” eseri, aynı yıl “Ağlayan Kadın” eserinin yaratılmasına yol açmıştır. Eserin temellerinin “Guernica”dan önce atıldığı doğrudur. Ancak, “Ağlayan Kadın”daki kadının yüzündeki ağır üzüntü ve acının, “Guernica”daki ağlayan dört kadının gölgesinde kalacağından emin olduğu için bu eseri ayrı olarak resmetmiştir.

Eserin renk paleti oldukça zengindir ve parlak renkler ile kalın çizgilerden oluşmaktadır. Kübizm tarzında resmedilen ve üzgün bir kadını tasvir eden “Ağlayan Kadın”, bir portre eseridir. “Eserin merkezinde, büyük boyutlarda karışık bir el, ağız, havlu, gözyaşları ve kadının gözleri tasvir edilmiştir. Havlunun üst kısmındaki gözler daha çok dikkat çekmektedir. Burada tasvir edilen kadının üzüntüsü ve kederi, “Guernica” eserindeki dört kadınınkiyle aynı acı ve karmaşık bakış biçimini paylaşmaktadır. Kadının eserde hem üzgün hem de farklı görünmesi dikkat çekicidir. Yakından bakarsak, renkli bir şapka, dalgalanan saçlar ve sağ kulağında gözyaşlarını yakalayan bir kelebek görebiliriz.”

Eserde tasvir edilen kadının kimliği konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. “Bazıları, ‘Guernika’daki üzgün kadının bebeğini kaybetmiş bir kadını tasvir ettiğini söylerken, diğerleri resmin Meryem Ana’nın oğlu İsa Mesih’in yasını tutması motifinden esinlendiğini, bazıları ise eserdeki kadının Picasso’nun metresi Dora Maar olduğunu iddia etmektedir. Kadının kimliğinden bağımsız olarak, eserde derin bir hüzün vardır ve söylenenlere göre Dora bir keresinde Picasso’nun kendi hüznünden ilham aldığını itiraf etmiştir.”

Melankolik duygular, savaşın getirdiği felaketler, neden olduğu acı ve ıstırap, Azerbaycan sanatında ve Azerbaycanlı sanatçıların eserlerinde de yer almaktadır. Bu bağlamda, günümüzün sosyo-politik olaylarıyla yankı bulan “Mülteciler” serisi, Azerbaycan gerçekçi resminin kurucusu ve yetenekli fırça ustası Bahruz Kangarli’nin eserlerinde büyük önem taşımaktadır. Sanatçının canlılığı, gerçekçiliği ve psikolojik ifade gücüyle öne çıkan “Mülteciler” serisi, “Terk Edilmiş Ev”, “Evsiz Aile”, “Şapkalı Çocuk”, “Nahçıvan’daki Yıkık Evler”, “Mülteci Kadın”, “Mülteci Çocuk” gibi eserleri içermektedir. Savaşın, mülteciliğin, açlığın, yoksulluğun getirdiği dehşet, her mülteci çocuğun yüzündeki atalarının evlerine duydukları özlem, yaşadıkları duygular ve heyecanlar, gözlerinde donmuş hüzün ve keder, portrelerinde büyük bir ustalıkla yansıtılmıştır. 1920’de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin çöküşü, Zangezur’un Ermenistan’a verilmesi, Nahçıvan ve Karabağ’a yönelik saldırılar, binlerce masum insanın öldürülmesi, Azerbaycan’ın yağmalanması ve halkın tarihinden ve kültüründen koparılması, sanatçı üzerinde derin bir etki bıraktı. Ve o, tüm bu adaletsizlikleri eserlerinde büyük bir acıyla dile getirdi.

Otobiyografik motiflerle zengin olan tarihi roman “Zangezur”da, Eyyub Abasov’un hüzünlü çocukluğu, acı dolu yaşam deneyimi ve savaşın getirdiği dehşetler kelimelerle ifade ediliyor. Resimlerde yürek burkan bir şekilde bahsettiğimiz acı çeken adam, romanın yazarıdır ve yazar, savaşın dehşetine tanık olan bir çocuktur: “Minkend’in aşağısındaki yolda, yoksul bir çingene kervanını andıran, çıplak, yalınayak ve aç bir kalabalık yürüyordu… Ölüler ölmüştü, geri kalanlar Minkend kulübelerine sığınmıştı. Rahibin kederli, boğuk sesi göğsünde yankılanıyordu: “Minkend kulübesinin her köşesinde, her santimetrekaresinde bir insan nefesi duyuluyordu. Farklı köylerden gelen mülteciler, Eylül soğuğundan ve aralıksız yağmurdan burada sığınmışlardı. Bu havasız, güneşsiz, nemli ve korkunç kulübe, onların sefil kaderlerini birleştirmişti. Çeşitli konuşmalar ve sesler rahibin derin ve sonsuz göğsünde yankılanıyordu. İnsanlardan biri ağlıyor, diğeri yanan bir kulübeyi anlatıyor, diğeri çılgınca gülüyor ve bir diğeri dua ediyordu…”

Bütün bu sefaletin içinde, bir yandan çirkin, bitli ve açlıktan kaynaklanan tifüs ve ishal, insanların en acımasız ikinci düşmanı haline geldi. Her gün, her saat, fitili bitmiş ve yağı tükenmiş tek bir lamba, bir ömür boyu sönecekti…

Savaşın dehşeti, Munch, Dali ve Picasso’nun eserlerinde tasvir edilen manzaranın bir yansımasıdır. Genel olarak, bu eserlerin yazarı savaşlardır.

İkinci Dünya Savaşı sırasında, Alman askerleri Paris’teki Pablo Picasso’nun evini araştırırken, askerlerden biri sanatçıya sordu: – “Bu resim sizin eseriniz mi?” Picasso şöyle dedi: “Hayır, bu sizin işiniz.”

Sanatçının “Bu sizin işiniz” ifadesi, savımızı doğruluyor.

Bu sözler, Pablo Picasso’nun İspanya İç Savaşı sırasında yazdığı ünlü eseri “Guernica”yı ve genel olarak savaşa karşı olan savaş karşıtı duruşunu ifade ediyor. Picasso, “Guernica” üzerinde çalışırken şöyle diyor: “İspanya’nın mücadelesi, insanlara ve özgürlüğe yapılan saldırıya karşıdır. Bir sanatçı olarak, her zaman sanatın ölümüne karşı olmaya çalıştım. Bir an bile gericiliğe ve ölüme katıldığımı kim düşünebilir? Üzerinde çalıştığım ve “Guernica” adını verdiğim son eserlerimde, İspanya’yı acı ve ölüm okyanusuna sürükleyen askeri sınıfa duyduğum nefreti açıkça ifade ediyorum.”

Tartıştığımız tüm eserler, “Guernica”, “Ağlayan Kadın” (Pablo Picasso), “Çığlık”, “Melankoli” (Edward Munch), “Savaşın Yüzü” (Salvador Dali), “Terk Edilmiş Ev”, “Evsiz Aile”, “Şapkalı Çocuk”, “Nahçıvan’daki Yıkık Evler”, “Mülteci Kadın”, “Mülteci Çocuk” (Behruz Kangarli) ve “Zengezur” (Eyyub Abasov) romanı, özünde aynıdır ve savaşın dehşetini yansıtan ve savaşa karşı yazılmış eserler olarak olağanüstü öneme sahiptir.

Sanatçıların, özellikle sanatçı ve yazarların eserlerinde savaşın dehşetinin yansımasından bahsederken, Türk Dili ve Edebiyatı Derneği Erzurum şubesi başkanı, “İttifak” gazetesi çalışanı, şair Murat Ertaş’ın “Oturma odası, kitaplar, mezarlık!” başlıklı bir makalesini dikkatimi çekti. Çok dokunaklı, aynı zamanda da gerçeği yansıtan bir yazıydı. M. Ertaş neden kitaplarının her birine “mezar odası” diyor? Bu sorunun cevabı yazının kendisinde: “Bu kitapların her biri birer mezar taşı… Bu kitapları yazanların çoğunun elleri, omuzları, bacakları, başları, saçları, gözleri ve dudakları toprağın yemeği oldu; böceklerle ve çalılıklarla beslendiler… Kalpleri hâlâ atıyor, ama ruhları benim odamda…”

Evim bir sonsuzluk odası gibidir; odalarda, salonda ve oturma odasında yüzyıllardan ve ülkelerden ruhlar dolaşır. Tüm mücadeleleri, mutlulukları, acılarıyla… Kıyamet Gününde…

Türbe ziyaret edilen bir yer anlamına gelir.. Bir insanın öldükten sonra gömüldüğü yer. Bu kitapları yazanlar, kendilerini bu kitaplara gömenlerdir. Bu kitapların her biri bir mezar taşıdır…”

Zangezur’da doğan ve katliamda aile üyelerini kaybeden Eyyub Abasov, 1918-1920 Zangezur trajedisini “Zangezur” adlı tarihi romanında yansıtırken, hem kaybettiği vatanı ve aile üyelerinə gözyaşlarıyla yas tutmuş, acısını ve kederini kitabın sayfalarına fısıldamış, hem de hayal gücünde vatanında dolaşmıştır.

İspanyol şair, oyun yazarı, ressam, piyanist ve besteci Federico García Lorca’ya (1898-1936) şu soru sorulmuştur: “Şiirleriniz neden anlamlı, kısa ve açık?”

Lorca gülümseyerek şöyle yanıtladı: “Çünkü şiir yazdığımda, gözlerimin önünde hep küçük bir kız çocuğu canlanıyor. Kendinden daha uzun bir çiçeği koparmak için uzanıyor ama ona ulaşamıyor.”

Eyyub Abasov’un “Zangezur” romanının her sayfasını yazarken, memleketi Zangezur’un gözlerinin önünde canlandığına, 15 yaşında terk etmek zorunda kaldığı Zangezur’da ve doğduğu Şeki köyünde dolaştığına, bahçesine bakıp çiçek topladığına eminiz. Gidemediği, göremediği ve ulaşamadığı Zangezur`un dağını ve vadisini defalarca gezib dolaştı… Çalışma odasında, yıllar önce yaşadıklarını ve daha sonra yazdıklarını milyonlarca kez yeniden yaşadı. Ruhu Zangezur’da dolaştı, anneli babalı günlerini hatırladı ve Ermenilerin Müslümanlara karşı işlediği vahşetler, bir film gibi milyonlarca kez gözlerinin önünden geçti. Murat Ertaş’ın sözleriyle, çalışma odasında değil, “mezar odasında” oturan acı dolu ve huzursuz ruhu, Zangezur’da dolaştı, en zorlu yolları, tepeleri ve uçurumları aştı, en yüksek zirvelerde kendini gözlemledi ve kalbinde taşıdığı acıları, trajedileri ve kederleri önce kendi içinde okudu. Yazarın çalışma odası, acı dolu ve huzursuz ruhu için “hem bir acı yeri hem de bir şifa yeri”ydi.

Genel olarak, Edvard Munch’ın “Melankoli”, “Çığlık”, Salvador Dali’nin “Savaşın Yüzü”, Pablo Picasso’nun “Guernica”, “Ağlayan Kadın”, Bahruz Kangarli’nin “Mülteciler” serisi: “Terk Edilmiş Ev”, “Evsiz Aile”, “Şapkalı Çocuk”, “Nahçıvan’daki Yıkık Evler”, “Mülteci Kadın”, “Mülteci Çocuk” ve “Mülteciler” serisinde yer alan diğer portreler, Eyyub Abasov’un tarihi romanı “Zangezur”, trajedileri, hayatı, aşkı, korkuyu, mülteciliği, açlığı ve ölümü duygusal ve psikolojik olarak ustaca yansıtan imgelerdir. Bu eserlere büyük acı, fiziksel ve psikolojik ıstırap ve ruhun çektiği umutsuzluk hakimdir. Sanatçının milliyetine bakılmaksızın, tüm bu eserlerin rengi ve özü aynıdır. Resimde renkler, fırça darbeleri, semboller veya ince detaylarla yansıtılan olaylar, edebiyatta kelimelerle resmedilir. Gelecek nesillerin olanlardan habersiz kalmaması için resmedilirler.

Ne yazık ki, resimler ve yazılı eserler bugün de geçerliliğini koruyor.

ƏDİB HAQQINDA XATİRƏLƏRİM
1912-ci ilin payız fəsli idi. Havalar soyumuşdu. Atam bağımızdan biçib gətirdiyi axırıncı otu bir tərəfə töküb yuyunmaq üçün hazırlaşırdı ki, darvazamız döyüldü. Cəld qaçıb qapını açdım. Qapını döyən qoca bir kişi idi. O, atamı soruşdu. Atamın evdə olduğunu deyən kimi icazə istəmədən içəri girdi. Atam qonağı mehribanlıqla qarşıladı, otağa apardı. O, aşağıdakı sözlərlə atama müraciət etdi:
– Hacı, bir neçə ildir ki, Tiflisdə “Molla Nəsrəddin” adında məcmuə çıxmağa başlamışdır. Ancaq oxucusu azdır. Bu, məcmuənin bağlanmasına səbəb ola bilər. Biz ona hər cəhətdən kömək göstərməliyik. Gəlişimdən məqsədim sizi həmin məcmuəyə müştəri yazmaqdır.
– Xan, bilirsiniz ki, sizə nə qədər hörmətim var. Yolunuzda pul nədir ki, canımı belə əsirgəmərəm. Ancaq xahiş edirəm, məni o dinsiz məcmuəyə müştəri yazmayasan, – deyib cibindən bir qızıl onluq çıxartdı və qonağın qabağına qoydu. Qonaq bir söz demədən dəftərinə nə isə qeyd edərək gülə-gülə, atamla xudahafizləşib getdi.

---

Xan bizim evdən gedəndən bir həftə sonra poçta gəlib məktub və qəzetləri alanda mənə şəkilli bir jurnal da verdilər. Mən sevinə-sevinə jurnalı götürdüm. Nəzəri cəlb etməmək üçün alt cibimdə gizlətdim. Bilirdim ki, atam jurnalı görsə hirslənib məni döyəcək və onu cıracaqdır. O gündən sonra həmişə jurnalı poçtdan alıb evə gətirəndə gizli-gizli oxuyar, sonra evin xəlvət yerində gizlədərdim. Bir gün atam əhvalatdan xəbər tutdu və məni bərk danladı. Tapşırdı ki, bir də “şəkilli qəzeti” evə gətirməyim. Amma yenə jurnalı poçdan alıb gizlincə oxuyar, sonra evin güman gəlməyən yerində gizlədərdim.
Jurnalda Yerevandan dərc edilən yazılara xüsusi diqqət yetirib onları yazanları tanımaq istərdim. Yerevandan yazılmış məktubların altında imza yerində “Yetim cücə”, “Məhkəmə pişiyi” və s. sözlərini oxuyardım. Sonradan bu gizlin imzaların yeznəm Əli Məhzuna və onun yaxın dostu Cabbar Əsgərzadəyə məxsus olduğunu öyrəndim. Hətta özüm də jurnala məqalə yazmaq fikrinə düşdüm.
Bir gün atamdan eşitdim ki, qonşuluqda Mirqafar ağa deyilən bir nəfərin evində “Əlhəm qiraətxanası” açılmışdır. Bu qiraətxanaya dindar adamlar toplaşıb, namaz vaxtı işlənən “vələzzalin” kəlməsinin düzgün tələffüs olunmasını öyrənirdilər. Çünki axund buyurmuşdu ki, hansı Allah bəndəsi “vələzzalin” kəlməsini düzgün deyə bilməsə onun namazı Allah tərəfindən qəbul olunmayacaq. Atam da buraya gedərdi. Qiraətxana ilə mən də maraqlandım. Onu çox görmək istəyirdim. Bir gün anam atamı çağırmaq üçün məni həmin qiraətxanaya göndərdi. Bu təsadüfə çox sevindim. Atamın dalınca oraya getdim. Qiraətxana böyük bir otaqda yerləşirdi. Samovarın yanında qoca bir kişi oturub, stəkanlara çy süzürdü. Cavan bir oğlan da onları aprıb adamların qabağına qoyurdu. Hamı “vələzzalin”i öyrədən mollanın yolunu gözləyirdi. Bu mənzərə mənə çox qəribə gəldi. Özümə söz verdim ki, bu barədə “Molla Nəsrəddin” jurnalına bir məqalə yazım. Onu yazdım. Jurnala birinci dəfə yazdığıma görə səhv olmasından ehtiyat edib onu yeznəm Əli Məhzuna göstərdim. O dedi ki, sabah Tiflisə gedirəm, istəyirsən gəl səni də aparım. Çox sevindim. Tiflisə getmək üçün anamın vasitəsilə atamdan icazə aldım.
Ertəsi gün Tiflisdə olduq. Yeznəm birbaş məni “Molla Nəsrəddin” jurnalının əməkdaşlarından olan Əliqulu Nəcəfovun (Qəmküsarın) evinə apardı. Ertəsi gün “Molla Nərəddin” idarəsinə getdik. Yeznəm məni Mirzə Cəlilə təqdim edərkən, “bu da bala mollanəsrəddinçidir” – dedi. Mən fürsətdən istifadə edib qiraətxana barədə yazdığımı oradaca Mirzə Cəlil Məmmədquluzadəyə təqdim etdim. O, gülə-gülə məktubu alıb stolun üstünə qoydu.
Bir neçə gün Tiflisdə qalandan sonra Yerevana qayıtdıq. Yazımın çıxmasını səbirsizliklə gözləyirdim. Nəhayət, bir gün poçta gedib, “Molla Nəsrəddin” jurnalının növbəti nömrəsini aldım. Yazım çap edilmişdi. Bu, 1913-cü ilin axırları idi.
Yazım “Molla Nərəddin” jurnalında çıxan kimi qiraətxananın oxucuları bir yerə toplaşıb bunun dinə sataşmaqdan başqa bir şey olmadığını söyləmiş və müəllifin öldürülməsi barədə qərar çıxarmışdılar. Bu iş də həmin evin sahibi 18-20 yaşlı oğlana tapşırılmışdı.
Bir gün evdən çıxıb şəhərə gələndə cavan bir oğlan yolda hücum edib məni xəncərlə ağır surətdə yaraladı. Həkimlərin köməyi ilə ölümdən xilas edildim.
Bu hadisədən bir qədər keçəndən sonra Yerevanda həftədə bir dəfə çıxan “Leylək” adlı məzhəkə jurnalında aşağıdakı rübai yazılmışdı:
Nəsihət
Özünü topla, a leylək, yerində rahat otur,
Olmasın çox da işin seyid ilən, həm bəy ilən.
Görmüyürsən, a quzum, Nasiri xəncərlədilər,
Mərvdə Yusifi öldürmədi bir çəkməsilən?!
Bundan əlavə, Bakıda çıxan “İqbal” qəzeti də 1914-cü il 22 may tarixli 659-cu nömrəsində mənim “Molla Nəsrəddin” jurnalında çap etdirdiyim bir yazı üstə Yerevanda xəncərlə yaralandığımı yazmışdı. Moskvada çıxan “El” adlı tatar qəzeti də həmin xəbəri “İqbal”dan köçürüb, 1914-cü il 29-cu nömrəsində çap etmişdi.
İkinci dəfə hörmətli ədibimizlə görüşümüz 1925-ci ildə Borjomda oldu. O, stansiyada dayanıb gəlib-gedən

O, doğulduğu gündən şəhidliyə yol gedirdi. Uca Yaradan millətinin içində sevib-seçdiyi bəndələrindən biri kimi onu önə çəkdi.

Çiyninə qoyduğu missiyası ilə seçdiklərinin sırasında bərqərar etdi, əyninə şəhidlik libası biçdi. Pak libasında O, qəlbinin istəyi, şüurunun dərkilə fədakar bir ömrə yolçuluq etdi. Bu mübariz İnsan cəfalar, əziyyətlərlə süslü şərəfli bir həyat yaşadı… və bitdiyi andan əbədiyaşarlığa qovuşdu…

Həmişə ona təəssüf edirəm ki, biz bəzən tarixi hadisələrə və şəxsiyyətlərin fəaliyyətinə qiymət məqamında böyük yanlışlıqlara yol veririk. Sonradan tarixi dərindən araşdırmağa, həqiqəti üzə çıxarmağa, səhvlərimizi düzəltməyə nəinki bir ömür, yüzillər belə bəs etmir. Bununla da, səhv düşüncələrimizi gələcək nəsillərə ötürür, onların həyata, hadisələrə, dövrün tarixi şəxsiyyətlərinə münasibətini yanlış mövqedən formalaşdırırıq. Niyə belə edirik? Zənnimizcə, bunun başlıca səbəbi qərinələrin, əsrlərin hadisələrinə və bu hadisələrdə yetişən şəxsiyyətlərə, onların amalları uğrunda mübarizələrinə öz dövrlərinin aynasından deyil, yaşadığımız zamanın prizmasından yanaşmağımızdır. Düşünmürük ki, mövzu ilə bağlı həmin dövrü öyrənmədən, faktları, sənədləri və hadisələri araşdırıb tədqiq etmədən fikir formalaşdırmaqla, əslində, tarixin özünə xəyanət etmiş oluruq. Halbuki belə hallarda biz həmin dövrü öyrənməli, dərk etməli, tarixi yazanları (dahiləri, filosofları, dövlət xadimlərini, ədəbi şəxsiyyətləri…) öz dövrlərinin içində olduğu kimi tanıtmalı, qiymətləndirməliyik.

Bütün zamanlarda baş verən milli və bəşəri əhəmiyyətli hadisələrə, vətən və xalq naminə həyatını xalqın azadlığı, müstəqilliyi, inkişafı yolunda fəda edən insanların mübarizəsinə hər zaman açıq gözlə baxmalıyıq. Tarixi şəxsiyyətlərə öz əqidələrinin, ideyalarının işığında həssaslıqla yanaşmaq, onları məxsus olduqları siyasi, ictimai, ədəbi mövqedən qiymətləndirməyi bacarmalıyıq. Unutmayaq, tarix ləkə götürmür, yalana, saxtakarlığa, iftiralara öz səhifələrində yol vermir. Tarix zamanların mənzərəsini, hadisələrini güzgü kimi əks etdirir. Bəs, nədən biz çox vaxt onu olduğu kimi görmək və qəbul etmək istəmirik? Bu sualın cavabı birmənalı olmasa da, burda təkzibolunmaz bir həqiqət də var ki, tarixi saxtalaşdırmaq, yaxud da məhv etmək mümkünsüzdür…

Millət yolunda daim ideoloji mübarizələrdə narahat bir həyat yaşayan tarixi şəxsiyyətlərdən biri də yazıçı, publisist, maarifçi-pedaqoq, həkim, görkəmli dövlət xadimi, ən ümdəsi də alovlu vətənpərvər, böyük azərbaycanlı Nəriman Nəcəf oğlu Nərimanovdur. Təbii ki, bu böyük şəxsiyyətin həyat yolu, vətəninə, xalqına xidməti gəncliyimiz üçün əsl örnəkdir. Bu yazıda görkəmli dövlət xadiminin yaşadığı keşməkeşli həyatı bir başqa aspektdən təqdim etmək istəyində olduğumdan düşüncəmdən keçən belə bir sual məndə maraq doğurdu: qaranlıq bir mühitdə aydınlıq axtarmaq, bütün Şərqə nur çiləmək istəyi bu bəşəri amallarla yaşayan azadlıq aşiqində hardan və nədən başladı? Bu ritorik suala cavab verməkdən ötrü onun həyatından bəzi məqamlara fərqli bir prizmadan nəzər yetirmək də öz zəruriliyni doğurur.

N.Nərimanovun ilk gəncliyindən görüb müşahidə etdiyi mənzərədə xalqın avamlıq, nadanlıq mühitində boğulduğu həyat, ürəksıxıcı, qaranlıq bir aləm görünürdü. Aydın təfəkkürə malik bəsirətli gənc bu tabloya açıq, əlvan rənglər vurmaq istəyində oldu. Bu vətəndaşlıq missiyası onun ilk arzusu idi və bu ali məqama doğru O, inamla yol gedərək böyük bir mübarizənin önündə oldu. Zəkasının dərki, fəhmilə duydu ki, məsləki yolunda fədakarcasına çalışan mücahid məqsədinə doğru ictimai şüuru, qəlbinin istəyi, mənəvi aləminin daşqınları ilə getdiyindən xalqına fayda verə biləcəkdi. Fəqət, onu da gördü ki, bu yolda zəhməti, möhnəti çox ağır olacaqdı. O, bundan qorxmadan xalqının azadlığı uğrunda hər cür çətinliyə, məşəqqətlərə qatlaşırdı, çünki sürətlə ötüb-keçən vaxtı boşa vermədən bu mübarizədə olmaq idi amalı…

Öz taleyini qovğalar içərisində olan bu böyük insanla birləşdirən ömür-gün yoldaşı Gülsüm xanım da həyatı boyu ona mənəvi, fiziki dayaq oldu… Onlar ailə səadətini milli-bəşəri ideallarla yaşamaq, birgə mübarizə aparmaq əzmində gördülər… Ailədə ilk nübar sevincini, qız övladını itirəndən sonra Uca Yaradan onlara bir oğul payı bəxş etdi. Ərlə arvadın gözlərində yeni bir işıq sayrışırdı. Bəlkə də bu işıq ona görə yanmışdı ki, onların mübarizəsinə yeni bir güc gətirsin. Çünki ailənin oğul övladı da bu ideyaların davamçısı kimi yetişəcəkdi. Nəcəfin dünyaya gəlişi ilə bu əbədi yolda daha bir fikir-ideya daşıyıcısı ailə mühitində formalaşacaqdı. Onlar qarşıdakı yolda daha böyük güclə çalışmaqdan ötrü gözlərinin nuru bircə balalarını da bu ruhda tərbiyə edəcəkdilər. Zatən fədailərin amalı, xalqın azadlığı, müstəqilliyi yollarında güclərini birləşdirmək, möhkəmlətməkdi. Nəcəf də dünyaya gəlişində bu amalı canında-qanında daşıdı…

N.Nərimanovun məqsədi təkcə öz xalqını deyil, bütün məzlum xalqları həyatda azad, müstəqil və xoşbəxt görmək idi. Alovlu vətənpərvər gecəsini gündüzünə qataraq, dinclik bilmədən Vətənin, millətin, həmçinin, Şərq xalqlarının azadlığı yolunda ömrünün sonuna qədər ictimai şüurunun aydınlığında mübarizə apardı. Bu amal ilk gəncliyindən inqilabi mübarizələrdə bərkiyən, mətinləşən Vətən oğlunu ağır və əziyyətli bir yolun yolçusu etmişdi. Sonradan, qeyd etdiyimiz kimi, doğma ailəsi – həyat yoldaşı Gülsüm xanım, yeganə övladı Nəcəf bu yolda ən sədaqətli yoldaşları, davamçıları oldular.

N.Nərimanov özünün vətənçilik əxlaqı, milli və bəşəri amallarla süslü olan qəlbinin istəyilə xalqını aydınlığa çıxarmaqdan ötrü pedaqoji, ədəbi-publisistik yaradıcılığı, siyasi-ictimai fəaliyyəti ilə həyatını bir çox istiqamətlərdən ideoloji mübarizəyə həsr etdi. Təmiz qəlbi, vicdanı ilə qoşulduğu bu mübarizədə haqqı-ədaləti tanımaq istəməyən, xalqlar arasında nifaq salan, özgə torpaqları hesabına öz ərazisini genişləndirməyə çalışan riyakar, qılaflı “dövlət xadimləri”ylə qarşı-qarşıya gəldi, xəyanətkarlarla üzləşdi. Bu, özünü bütün çılpaqlığı ilə həyatının Moskva dövründə daha açıq şəkildə büruzə verdi.

SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri N.Nərimanovun qəlbi bütün bəşəriyyətə açıq idi, bu səbəbdən də o, beynəlmiləlçiydi, ürəyində bolşevizmə, onun ideyalarına sidq ürəkdən inanırdı. Baş planda vəd edildiyi kimi, guya bütün respublikaların azad, müstəqil dövlət kimi yaşayacaqlarına inandığından qəlbində kök salmış arzularını həyata keçirəcəyinə, Azərbaycanın müstəqilliyinə əminliyi böyük idi. Amma hiylədən, məkrdən uzaq olan bütöv əqidəli, saf niyyətli ictimai-siyasi xadim, “Zaqafqaziya üçün milli sülh uğrunda mübariz” olan N.Nərimanov irticaçı Bolşevik Partiyasının gizli niyyətlərindən xəbərsiz idi. Odur ki, özünün nizamlı fəaliyyəti, ciddi əxlaqı, xarakteri ilə Sovetlər Birliyinin Baş Qərargahında əqidəsinə sadiq bir dövlət xadimi kimi çalışırdı. Bu ümdə xüsusiyyətləri ilə O, kommunist olmazdan əvvəl daşnak olan məkrli ermənilər, qaragüruhçular arasında tək idi. Onlar bu əqidə sahibinin səsini boğmağa, məhv etməyə çalışırdılar. O isə tutduğu vəzifənin məsuliyyətini dərk etdiyindən, həm də böyük ideallarla yaşadığından Şərq xalqlarının azadlığı uğrunda mübarizənin inqilabi rəhbəri kimi fəaliyyətini yorulmadan davam etdirirdi. Lakin irtica gücləndikcə, ideoloji müqavimətlə üzləşdikcə təkləndiyini görür, faciəsini dərk edir, sarsılırdı. Bütün bunlar onun qəlbini sıxır, acı təəssüf hissi keçirirdi. Bu sarsıntılara, ürək-qəlb ağrılarına məhəl qoymadan işinə davam etsə də, təqiblər, xəyanətlər onu məhvə aparırdı. Lakin son dəfə gücünü toplayıb “MK-da qeyri-rus xalqların, eləcə də imperialistlərin əsarətinə və təxribatına məruz qalan, Şərq xalqlarının taleyinə biganəlik göstərən hakimiyyət düşkünlərinə qarşı tarana gedən” N.Nərimanov geniş və kəskin məruzəsi ilə onlara səsləndi… Doğulduğu gündən şəhidliyə aparan yol da onu həmin gün mənzil başına çatdırdı. 1925-ci il mart ayının 19-da, axşam saat 8:30-da “Şərqin simvolu”, “Qoca Şərqin Nərimanı” kimi tanınan azadlıq mücahidinin ürəyi dayandı…

Xalq üçün, onun nurlu sabahları yolunda bütün həyatından keçən belə bir oğulu necə sevməmək olar!

İndi növbə Gülsüm Nərimanovanın idi. Məslək yoldaşının arzularına, ideyalarına sadiq olan bu vəfalı qadının yolu da ərinin getdiyi şəhidlik yoluydu. Amma Uca Yaradan ona bir qədər möhlət verdi ki, Nərimanın oğul yadigarı, körpə Nəcəfi onun vəsiyyət etdiyi kimi, milli-bəşəri ruhda, vətənin azadlığı yolunda mübariz bir vətən övladı kimi yetişdirsin. Düşündü ki, ərindən sonra dərd içində özünü məhv etməyə mənəvi haqqı yoxdur, qarşıda onu böyük işlər gözləyir. Özünü toparlayıb həyatına davam etməli, acılar, çətinliklər içində olsa da, atasının əqidəsinə sadiq, vətənə (təəssüf ki, həmin dövrdə Vətən SSRİ-ni əhatə edirdi) layiq bir oğul böyütməlidir. Böyütdü, oğul atanın ona ünvanlanmış vəsiyyət məktubunda arzuladığı kimi bir qəhrəman oldu. Bu məktubun hər sətri, sözü onun üçün yaşam qanunu idi. Ata yazmışdı: “Əziz oğlum Nəcəf! Əgər ömür vəfa qılsa, çalışacağam səni elə hazırlayım ki, bəşəriyyət üçün daha çox iş görəsən. Ancaq taleyin hökmü ilə tezliklə əbədi məskənə köçəsi olsam, onda səndən xahişim bu olur ki, heç olmasa daim özgələrin dərd-sərini çəkən atan kimi cüzi işləri yerinə yetirəsən…”

Kiyev tank məktəbini bitirən Nəcəf hərbi texnikaya dərindən yiyələndi, Qərbi Ukraynaya hərbi tank diviziyası polklarının birinə hərbi xidmətə göndərildi. O, Hərbi Akademiyada təhsilini davam etdirmək arzusunda idi, lakin 1941-ci il iyunun 22-də səhərin gözü açılmamış müharibənin başlanması, arzusunu xəzana döndərir. Həmin gündən taleyinə yağan kədərli, qara yağışlar ara vermədi. Od-alovun içində ağır döyüşlərin birində iki ayağından yaralandıqdan sonra Saratov hərbi xəstəxanasında, sonra Qorkidə müalicə alan, bundan sonra da bir ay Moskvada müalicə olunan Nəcəf Nərimanov yenidən cəbhəyə qayıdır. Stalinqradda, Saratovda qızğın döyüşlərdə kədər yağışlarının qovub gətirdiyi qırmızı ölüm gənci qarabaqara izləyir və Volnovaxa şəhərinin döyüş meydanında onu yaxalayır…

Ərindən sonra Gülsüm xanımın ürəyinə oğul dağı çəkilir, balası şəhid olur. Bundan sonra necə yaşayacaq? İşıqlı dünyada tək, kimsəsiz qalan Gülsüm xanım gecə-gündüz Nəcəf deyib, inildəyir: “Nəcəf, mənim yeganə oğlum, sən haradasan, bu vəhşilər sənə nə etdilər? Axı üç ildi ki, gözləyirdim. Sən qayıdacağına söz vermişdin. Məgər anaya verilən vədi bu cür yerinə yetirərlər?..” Amma bu mükəddər, dözümlü, dəyanətli qadın keçirdiyi ağır sarsıntılardan, xəstəlikdən sonra özünə qayıtmağı bacarır. Həyatda dağdan ağır dərdləri ilə göynəyən Gülsüm xanım iki əziz adamının, şəhidlərinin yarımçıq qoyduğu işlərin mənəvi davamçısı kimi xəstəliklərlə çarpışa-çarpışa özündə yaşamağa qüvvə tapır. Həmin vaxtlar qohumlarına yazırdı: “Mən özüm başa düşdüm ki, yeganə çıxış yolu canını, qanını Vətənin müdafiəsinə Nəcəf kimi qurban verənlərə qayğı və nəvaziş göstərməkdir. Təəssüf ki, indi xəstəyəm. Amma sağalan kimi bu dəhşətli dərd üz verənədək işlədiyim hərbi xəstəxanaya gedəcəyəm”. Və bundan sonra Gülsüm Nərimanova son gücünədək həyatını qaynar ictimai fəaliyyətə həsr etdi. Burdan belə sənədlərin izi, müşayiəti ilə həyat tarixçəsini vərəqləyəndə onun gördüyü işlərin miqyası, dəyəri adamı heyrətləndirir. Xəstə qadın sanki itirdiklərinin yerinə də işləməyi, düşünməyi özünün mənəvi, fiziki borcu bilir. Həyatda üzləşdiyi amansızlıqlar Gülsüm xanımı əysə də, sındıra bilmir. O, şəhidlərinin xatirəsini yaşatmaq üçün ərinin bütün qiymətli əşalarını muzeyə bağışlayır, arxivini səliqəyə salır, oğluna məxsus olan hər şeyi, hətta kitablarını da Uşaq evinə verir. Budur əqidəli olmaq!

Gülsüm Nərimanova, qəlbində daşıdığı ağır dərdləri, nisgili ilə 1953-cü ildə Moskvada əbədiyyətə qovuşur… Sözün mütləq mənasında Tanrı Nərimanovlar ailəsinin taleyinə şəhidlik yazmışdı…

Ailə şəkillərinə baxıram… Bu üç nəfərin birinin də gözündə, üzündə bir rahatlıq, təbəssüm görmürəm, onlar hər yerdə səksəkəli, kədəlidirlər. Gözlərindəki narahatlığı oxuyur, hiss edirəm, ürəyim ağrıyır, düşünürəm, insan ömründə azacıq da olsa, ailə səadətinin şirinliyini duymazmı, yaşamazmı… yaşayar, amma Nərimanovlar ailəsi yaşamadı. Onlar həyatlarının mənasını əqidələri, amalları yolunda mübarizədə gördülər və son mənzilədək ümdə sevdalarının ağuşunda çırpına-çırpına, yana-yana yaşadılar…

P.S. Bu elegiyanı nərimanovşünas, professor Teymur Əhmədovun “Bir şəhid ailənin tarixçəsi” kitabından təsirlənərək qələmə aldım…

Lütviyyə Əsgərzadə

Filologiya elmləri doktoru

DÜNYANIN, İNSANIN TALEYİ, XARAKTERİ VƏ PSİXOLOGİYASI RƏNGLƏRİN FONUNDA

Həyatı, insanı, təbiəti bilmək və anlamaq üçün rənglərin də fəlsəfəsini bilmək, anlamaq şərtdir. Çünki təbiət Allahın aynalarıdır və aynalardakı rənglər də fəlsəfi mahiyyətdədir. Və doğulduğu gündən təbiətin sirli rəngləri ilə, Günəş işığının qızılı rəngi, gümüşü rəngli Ay ışığı, ulduzların cilvəli qırmızısı, çəhrayısı, səmanın və dənizlərin maviliyi, buludların boz rəngi, yarpaqların yaşıl, qurumuş otların sarı rəngi və s. ilə, həmahəng böyüyən insan, dima içində doğulduğu, böyüdüyü təbiəti dərk etmək arzusunda olub.

Mənə görə, rənglər göy cisimlərinin tacı, sakini olduğumuz Yer kürəsini isidən, bütün canlılara həyat verən, gündüzlərimizi işiqlandıran Günəşdən və gecələrimizi aydınladan Aydan, “ayın gümüşü rəngi”ndən başlayır. Hər ikisi rəngdir. Qızılı və gümüşü rəng. Eyni zamanda, gecə ilə gündüzün sərhəddini müəyyən edən qaranlığın Ayın gümüşü rəngi ilə işiqlanması və ya Günəşin dünyamızı işıqlandıran qızılı rəngli işıq seli…

Dünyanı hiss etmək, onun gizlinlərini anlamaq, gözəlliklərini görmək həm asandır, həm çətin. Gözəllikləri və bu gözəllikləri bizə bəxş edən rəngləri, onların bizə anlatmaq istədiklərini anlamaq üçün yetər ki, başımızı qaldırıb minbir rəngə bürünmüş göyə və bizi əhatə edən təbiətə nəzər salaq. Şəms Təbrizi Bağdadda olarkən görüşmək üçün Şеyx Əvhədəddin Kirmaninin yanına gеdir. Görür ki, Kirmani əyilib qarşısında böyük bir teştə (böyük dairəvi qab) baxır. Şəms soruşur: “Nə iş görürsən?” O, cavab vеrir: “Tеştdə aya baxıram”. Şəms isə cavabında dеyir: “Boynunda çiban yoxdursa, nə üçün ayı göydə görmürsən?”

Bu həmən Şəms-i Təbrizi idi ki, onunla tanış olana qədər böyük bir elm və din alimi kimi tanınan Mövlanə hələ yer aləmində idi. Mövlanə, Şəms-i Təbrizinin simasında “Allahın nuru”nu görmüş, birlikdə mənəviyyatın dərinliklərini kəşf etmişlər. “İstəyirsən ona bax, istəyirsənsə mənə bax, biz ayrı adamlar deyilik, o məndədir, mən də onda.” Bu birliyə Allah və İnsan, təbiət və insan  prizmasından yanaşmaq olar. İnsan içində təbiət və ya təbiət içindəki insan olaraq. Mövlanəya görə, bütün kainat eşq üzərində hərəkət edir, bütün mövsümlər eşq sayəsində dəyişir. İnsan-kainat, insan-Tanrı və təbiət-Tanrı münasibətləri eşq üzərində dövr edir”. “Xudanın sirlərini bəlli edən bir ölçü, bir vasitə, üsturlab” olan eşq yaşanan bir haldır, vəziyyətdir.  Mövlanə ilahi eşqi sayəsində ayrılığa sinə gərib birliyə çatmaq istədiyini belə izhar edir: “Dinlə, bu ney necə hekayət edir; ayrılıqlardan necə şikayət edir”. Nə gözəl müraciətdir: “Dinlə!”

Dinləmək, görmək, anlamaq… Bunlar təbiəti, onun sehrini anlamaq üçün insana lazım olan ən vacib şeylərdir. Bu müstəvidən yola çıxanlar çıxanların  kimisi gördüyünü dini müstəvidə, kimisi fəlsəfi yöndən, kimisi də rənglərlə açmağa çalışır. Hamısı dünyanı anlamaq cəhdləridir.

Yeri-göyü, Ayı, Günəşi, ulduzları, bütövlükdə təbiətdəki rəngləri görən insan görünəndən daha  çox şeyi, insanın xarakterinin təkcə ətraf aləmlə deyil, rənglərlə də uyğunluğunu görür. Fransız yazıçısı Mopassan yazır: “Rəngin bizim üçün nə olduğunu bilmək və görmək üçün gözləri olanlara verdiyi böyük sevinci dərk etmək əksər insanları necə heyrətə salardı!”

         Az öncə də bəhs etdiyim kimi, insan dünyanı da, insanları da içində olduğu  təbiətlə, rənglərlə görür, tanıyır. Rənglərdə həyatın hər üzü öz əksini tapır. Sevinc də, kədər də, ağ da, qara da. Bədbəxtlik də, xoşbəxtlik də… Anamızın laylası ilə mavini, “Məlikməmməd” nağılı ilə Ağ Dünya və Qara dünyanı,

eyni zamanda ağ və qara rəngin anlamını, “Göyçək Fatmanın nağılı”nda Fatmanı gözəlləşdirən çayların rəngi ilə qırmızı, qara, ağ və s. ilə başqa bir yöndən tanış olur. Hətta qara rəngin çalarları və fərqli-fərqli mənalar ifadə etdiyininı da ibtidai formada öyrənir. “Məlikməmməd” nağılındakı “Qara dünya” anlamında işlənən “qara” sözü (rəng), “Göyçək Fatmanın nağılı”nda Fatmanın gözəlliyinə rəng qatır. “Nağıllar dünyanın əvvəlində yaranır” və “hər şey nağıldan başlanır – əşyalar, onların içində gizlənən sirlər: “Nağıl mədəniyyətlərin, sivilizasiyaların uşaqlıq vaxtıdır, onlardakı cazibə kəşf edilməyib” (C.Yusifli).

“Nağıllar” kimi,  rənglər də dünyanın əvvəlində yaranıb, hətta dünyanın yaşıdıdır. “Hər şey nağıldan”, dünya rənglərdən başlanır. İnsanı heyrətləndirən, sanki bir nağıl kimi qarşımıza çıxan möcüzələrlə dolu olan təbiətdən başlayır. Təbiətdə heç nəyin təsadüfi  olmadığı kimi, yazımıza təbiətdən və rənglərdən başlamağımız  da təsadüfi deyil. Yazımızda Xalq şairi Rəsul Rzanın “Rənglər” silsiləsindən bəhs etməyimiz üçün bunu bir giriş olaraq qəbul etmək olar.

Rənglər deyəndə Rəsul Rza, Rəsul Rza deyəndə   ilk yadıma düşən vaxtı ilə misra-misra əzbərlədiyim, məktəbimizin bütün tədbirlərində yüksək bir pafosla söylədiyim “Lenin” poeması və  çox sevdiyim “Rənglər silsiləsi” olur. Təbii ki, rənglər silsiləsi ilə tanışlığım “Lenin” poemasından çox-çox sonra olur. Yaşıdım olan “Rənglər” silsiləsi tanış olduğum zamandan bu günə qədər zehnimdə, təfəkkürümdə əbədilik qazandı. Çünki “hər dəfə yeni ovqatla, başqa gözlə oxuduqca Rəsul Rzanın az qala bütün sənət növlərini sözə çevirməsinə, bu silsilədə birləşdirməsinə heyrət etdiyim” (V.Yusifli)  “Rənglər”də deyildiyi kimi, mənim üçün də “hər rəng adicə boya deyil”.

Anamın hələ 2-3 yaşlarından bizə inadla öyrətdiyi rəqəmlər və rənglərlə, hətta rənglərin mahiyyəti ilə tanışdım. Məsələn, anamın tez-tez işlətdiyi sözlər vardı: “qırmızı adam”, “üzü boz adam”və s. Təbii biz də maraqla adam sözünün önünə qoyulan bu sözlərin anlamını soruşardıq. Anam da səbrlə və bizim anlaya biləcəyimiz şəkildə anladardı. Anamdan və folklorumuzdan məlum olan xalq deyimlərinin fəlsəfi qaynağı üzə çıxarılan “Rənglər” silsiləsində isə rənglərin əsl mahiyyəti ilə tanış oldum.

R.Rzanını “Rənglər” silsiləsində xalq arasında gündəlik işlədilən “ağciyər adam”, “boz adam”, “qırmızı adam” və s. kimi ifadələri intellektual səviyyədə cilalanaraq poetik nümunələr olaraq bizə təqdim oludu. İlya Selvinskinin təbirincə desək, “Rənglər” silsiləsi “Rəsmdən” fəlsəfəyə doğru hərəkətdir”. Tarix boyu təbiət fəlsəfə üçün “xam material” rolunu oynayıb və təbiət içində var olan insan özü rənglidir.

Rəsul Rzanın “Dünya sərbəst şeirində yeni hadisə” sayılan “Rənglər” silsiləsi ayrı-ayrı rənglərin müxtəlif çalarları vasitəsilə həyatın və insanın dərin qavrayışlarının ifadəsidir.  “Rənglər”də hər misra bir mətləbi mənalandırır, rənglər xatirələr oyadır, insanın xarakterini və psixologiyasını əks etdirir. “Rənglər” silsiləsi ilə hamımıza məlum olan rənglərlə, rənglərin naməlum çalarlarını kəşf etmiş Rəsul Rza poeziyasında yenidən tanış oluruq. Məsələn, ağ rəng və onun çalarları:

Yuxulu körpənin təbəssümü.

Ümid.

Təmənnasız yaxşılıq.

Və ya ağ rəngin sevinc çaları:

Nənə qurşağı.

Vətən torpağı.

Çiçəkli bahar budağı.

Göyərçin qanadları.

Quzey qarı.

Bir körpənin südə bulaşmış üz-gözü.

Şorbaya yanböyür batırıb çıxardığı

qaşıqdan aldığı ləzzət.

Şübhələrin dağıldığı gün.

Dost əli.

Açılmış düyün.

İnsan adına layiq

işlər, işlər, işlər.

və ağ rəngin məhəbbət çaları:

Ömrün mənası.

Qəlbin aynası.

bahası və satım meydanı olmayan var.

Tək bir qəlbin qapısına düşən açar.

Anlayan, duyan

İnsan.

“İnsan adına yaraşan işlər” məsumiyyət, təmizlik, uğur, xoşbəxtlik, saflıq, işığın rəmzi olan (bəzən də matəmin) Ağ rəngdədir. Buna “Anlayan, duyan insan” da daxildir. 

Şairin fikri: “Gördüyümüzdən artıq görmək istəməsək, / Hər rəng adicə boyadır” – sözlərində yatır. Hər rəngi adi boya kimi deyil, dünya-insan-təbiətlə vəhdətdə görmək və rənglərin sehrini dərk etməkdir. Çünki  “rənglərin musiqi kimi ahəngi var”, dünyanın və insanın taleyinin, sevginin, nifrətin, ağrının, sevincin də rəngi var, gecənin, səhərin də rəngi var:

Rənglərin də musiqi kimi

Ahəngi var.

Ağrının, sevincin, ümidində

Rəngi var.

Düşündükcə açılır.

Əlvan səhifələri rənglərin

Canlanır gözümdə rəngi

Ömrün, mübarizənin,

Qəlbin, nifrətin

Gecənin, səhərin

Və insan taleyinin.

Və ya

Səpələnib hər yana

Dünyanın rəngləri;

Məhəbbət, nifrət,

Sevinc, kədər

Hərəsi bir duyum oyadır çiçəklər.

Çöllər çəmənlidir, dağlar qarlı.

Yuxum həyat dadlıdır,

Dünya baharlı.

“Bədii düşüncənin və intellektual qavrayışın vəhdətindən yoğrulmuş”  “Rənglər” silsiləsi Rəsul Rzanın şah əsəri sayılır. “Rənglər” silsiləsi tanıdğımızı sandığımız rənglərin bir başqa fonda (zəmində) və tonda (fərqli çalarlarla) və fəlsəfi mahiyyətdə təqdimidir. 

Qeyd etdiyimiz kimi, rənglər başdan-başa fəlsəfi mahiyyətdədir, amma rənglərin poeziyamızda Rəsul Rzasayağı təqdimi, fəlsəfi mahiyyətdə təqdimi ilkdir. Yaxın dostu Nazim Hikmətin dediyi kimi, “bu, poeziyada tamamilə özünəməxsus bir yoldur” və “özünü aşmaqdır”. “Rənglər” silsiləsində şairin  rənglərin fəlsəfi mahiyyət kəsb etdiyini vurğulaması, “mətləb və mühakimələri”  düşündürücüdür. R.Rzanın düşünərək kəşf etdiyi və intellektual səviyyədə yoğuraraq təqdim etdiyi rənglər oxucununu da düşündürür. Tanıdığımızı yenidən tanımağa, bildiyimizi yenidən öyrənməyə sövq edir.

“Özündən sonrakı, yeniliyə can atan Azərbaycan seiri üçün uvertüra sayıla bilən “Rənglər” silsiləsi” haqqında bir-birindən dəyərli məqalələr yazılıb və bu məqalələrdə dəyərli fikirlər yer alıb. Məsələn, “Rəsul Rza poeziyasında xüsusi yer tutan “Rənglər” silsiləsindəki şeirləri bütövlükdə rənglər haqqında poema da adlandırmaq olar” (akademik İ.Həbibbəyli). “Rənglər” Azərbaycan şerindən dünyaya açılan ilk pəncərələrdən biri idi” (V.Yusifli). “Doğrudan da, 60-cı illərdə yazılan bu silsiləyə sadəcə modern şeir kimi qiymət vermək azdır, bu silsilədə həyatı dərk etmək prosesi var. Həyata fəlsəfi aspektdən yanaşmaq tərzi var” (Pərvin). “Rənglər” tək R.Rza yaradıcılığında deyil, ümumilikdə milli poeziyamızda rəngi heç vaxt solmayan: sənətdə solmayan, dildə solmayan, yaddaşlarda solmayan möhtəşəm söz abidəsidir” (Z.Məmməd).

Təbiətdəki bütün rəngləri sevsəm də, “boz” rəngə antipatiyam var, çünki “üzü boz” adamalrı sevmirəm. Halbuki dünya söz sənətinin korifeyi, alman şairi  Höte nəzəriyyəni boz adlandırır və Hötenin dünyasında hər bir rəngin öz mənası vardır.

Bu fikir bu gün də aktualdır və rənglər həyatımızda əhəmiyyətli rol oynayır. “Düşüncə və davranışımıza təsir göstərir, əhval-ruhiyyəmizi idarə edir”. İnsan həyatının ayrılmaz bir parçası olan rənglər haqqında Rəsul Rzanın qənaət və düşüncələri bunu bir daha təsdiq edir: “Rənglərin hərəsi bir sınaqla bağlıdır. Biri həsrətimizi xatırladır, biri dərdimizi, biri arzumuzu. “Qara matəm rəmzi də ola bilər, məhəbbət rəmzi də, nifrət rəmzi də”…

Namərd düşmən.

Şüurdan gizlənmiş qorxu.

Əbədi ayrılığın ağrısı.

Yaşamaq üçün sürünənlərin çoxu.

(Şikəst olub sürünənlər xaric)

Ağ yalan.

Dodaqları yandıran ah.

Edam gününə açılan sabah.

Ləkəli sözlər.

Gözlərin alovu.

Saçlar, qaşlar.

Qaranəfəs olmuş ceyranın əti.

Qeyd edək ki, “Rənglər” silsiləsindəki şeirlər yazıldığı illərdə, birtərəfli qarşılanmır, bir sıra mübahisələrə səbəb olur. “Şairin poetik niyyəti, estetik fikri başa düşülmür. Anlaşılmazlığın real əsası bundan ibarət idi ki, “Rənglər” müstəqim və səthi başa düşülür və qəbul edilmiş ədəbi qanunlara sığmadığına görə rədd edilirdi.Tənqidlərin əsas zərbə nöqtəsi bu idi ki, xalq bu cür poeziyanı dərk etmir, guya belə şeirlər xalqın ruhuna yaddır və qavrayış üçün çox mürəkkəbdir” (T.Abidin). Bir oxucu məktubda yazılan “Mavi”dəki sözlər diqqətə çəkilir: “Sezanın “Mənzərələri”, Deqanın “Rəqqasələri” və Van Qoqun “Günəbaxanı” mənə tanış və aydın deyil. Sonra məktub müəllifi soruşur: “Onlar kimdir?”.

Mavi…

Dalğasız dəniz.

İztirabsız məhəbbət.

Səmanın dərinliyi.

Deqanın “Rəqqasələr”i,

Körpə bir rəssamın çəkdiyi günəş.

Gözlərin dincliyi.

İnsan düşüncələri.

Maraqlı və təqdirolunandır ki, məktubun müəllifi T. Məhərrəmoğlu özü bu fikirlərə çox inandırıcı cavab verir: “Məgər onlar mənə məlum olmadığı üçün mən müəllifə irad tutmalıyam. Bunu etmərəm və bacarmaram. Əksinə gəlin onlardan xəbərdar olaq, yoldaşlar!

Belə misralar “Rənglər”də çoxdur. Məktub bu çağırışla bitir: “Buna görə də şairi qınamağa haqqımız varmı? Bu sətirlər bizim məhdudluğumuzu, dünyadakı çox şeyləri, hadisələri bilmədiyimizin,dünya görüşümüzün darlığını və bir çox başqa şeyləri bizə xatırladır. Gəlin öyrənək, oxuyaq, bilək”. Gözəl təklif və təqdirolunan çağırışdır. Deməli, insan daima oxumalı, öyrənməli, dünya ədəbiyyatında və incəsənətində baş verən yenilikləri izləməlidir. Rənglərin içində mavinin, sarının, qırmızının, qaranın, ağın – əsas rənglərin hər birinin öz təəssüratları vardır. Rzanın “Rənglər” silsiləsi oxucunu maariflənməyə, yenilikləri izləməyə təşviq edir.

“Avropa mədəniyyətində on doqquzuncu yüzilliyin sonlarında yaşayıb-yaratmış “impressionizm” cərəyanının nümayəndələrinin, onların əsərlərinin adının çəkilməsi R.Rzanın ruhən, həm də üslubca bu yaradıcılıq metodologiyasına yaxınliğı ilə bağlıdır. Bu üslub 19-cu yüzillikdə Fransada rəssamlıqda (E. Deqa və başqaları), musiqidə (K.Debüssinin yaradıcılığında), daha sonra ədəbiyyatda geniş yayılmağa başlamışdır. 20-ci yüzillikdə dünya incəsənətində, o cümlədən, Rusiyada rəssamlıqda, ədəbiyyatda da impressionistlərin yaradıcı fəaliyyətindən geniş söhbət açmaq mümkündür. Təkcə “Rənglər”də deyil, bütövlükdə R. Rza yaradıcılığında onun dünya mədəniyyətinin tərkib hissəsi olduğunu təsdiq və təsbit edən nümunələr çoxdur” (T.Abidin).

Sözsüz ki, “Rənglər” silsiləsindəki şeirlər fəlsəfi mahiyyət kəsb etdiyi üçün oxucudan da daima öyrənməyi, özünü maarifləndirməyi tələb edir. Və şairin bu tələbinə uyan oxucusu, Deqanın  (fransız rəssamı, impressionizmin banilərindən biri) “Rəqqasələr”ini, “Van Qoqun “Günəbaxanları”nı (Günəbaxanlar Holland rəssamı Vinsent van Qoqun) və onların müəlliflərinin kimliyini öyrənir. Çünki  “Deqanın rəqqasələri”, yaxud “Sarı”nın “Debüssinin “Kürən saçları”, “Qızılı”nın “Van Qoqun “Günəbaxanları” məna araşdırması tələb edir” (Pərvin).

Mavinin çalarını izləyək:

Mərəzlərin ən dəhşətlisi:

mütiliyə bəraət hissi.

Yükü Təbrizdə qalmış dəvənin

bir gün gələcəyinə ümid.

Aldanışm şirin zəhəri.

Qızmar səhrada

qaratikan kolunun naxışlı kölgələri.

Evi damanların

qəlbinə süzülən

göylərin maviliyi.

Bir də,

insan adına yaraşmayan:

“Nə qəm!

Yaxşı ki, mən deyiləm!”

Göründüyü kimi, “Rənglər”in qəhrəmanı ilə oxucusunu eyni maddi-mənəvi mühit, eyni həyat, məişət, əxlaq və düşüncə tərzi birləşdirir. Burada insanların sevgi və nifrətləri, səbr və çalışmaları, etdikləri mübarizə və uğradıqları zülmlər, ədalətsizliklər də öz rəngində görünür.  Qaranın dərd çalarını izləyək:

Pərişan saçlar.

Titrək dodaqlar.

Sürət yolunda dəstəbaşı çolaqlar.

Söz eşidə bilməyən qulaqlar.

Sındırılmış puçurlu budaqlar.

Nəğməsiz dağlar

Kör bulaqlar.

Ovsuz ovlaqlar.

Odsuz ocaqlar.

Yaşamalı ölülər.

Ölməli sağlar.

Misralarda hisslərin, hisslərdə rənglərin həqiqəti vardır. Böyük bir ustalıqla seçilən sözlərlə “Qaranın dərd çaları”nın rəsmi çəkilir. Şəkillər oxucunun gözü önündən kino lenti kimi keçib gedir:

Arxadan vurulmuş bıçaq.

Bahalı buxov-qolbaq.

Tünd-mavidə gizlənmiş yaşıl:

Kiçiyin ögey qardaşı.

Günəş boyalı saçlar.

Cənublu ağaclar.

Suda boğulanın

pənah gətirdiyi saman.

Tək-tək insan

“Arxadan vurulmuş bıçaq”la namərdlik, qorxaqlıq arasında, qolbaqla buxov arasında, “Suda boğulanın pənah gətirdiyi saman”la ümidsizlik arasında məna bağlarını oxucuda fərqli duyğular oyadır. 

Şair,  “ilk baxışda anlaşılmaz və bir qədər də mücərrəd sözlərlə, ifadələri müəyyən bir rəng haqqında poetik təəssürat yaratmağa çalışsa da, bütöv mənzərədə hər şey bitkin görünür.  Məsələn, el  arasında psixologiyamızda çoxluğa qarışıb öz rəngini itirən bir təsəssürat yaradan boz rəng… Şairin poetik təqdimi diqqətçəkicidir: 

Cansız barmaqlar arasında

Sönmüş siqaretin uzun külü

Vağam güllər – selofana bukülu.

Sönmüş siqaretin uzun külü – təsəvvürümüzdə boz rəngin çalarını, Vağam olmuş güllər isə solmuş, rəngini itirmiş boz rəngdə canlanır.

Və ya

Soyuq tənhalıqdan

saçlarda qalmış gümüş.

Yetim bir qız uşağının

dəyişiksiz dizliyi

Vaxtın rəngsizliyi.

“Soyuq tənhalıqdan saçlarda qalmış gümüş (boz rəng)”, “yetim bir qız uşağının dəyişiksiz dizliyi” (rəngi getmiş dizliyin boz rəngi) insan taleyindəki boz anları və bir az da dünyanın boz üzünün təsəvvürü  yaranır.

“Rənglər” silsiləsində çox sevdiyim rənglərdən biri də “xurmayı” rəngidir. Anam hər zaman saçlarımı sığallayaraq, “mənim xurmayı saçlı qızım”, – deyirdi. Nədənsə, anam bu sözü “xurmayı” yox, “xurmeyi” kimi tələffüz edirdi.

Aydındır ki, “xurmayı” sözü xurma sözü ilə bağlıdır və xurma rəngli (açıq qəhvəyi) anlamındadır.

Səhrada dəvə karvanı,

Babamın zər naxışlı Quranı,

Müstəmləkələr,

Mübarizənin sönməyən alovu…

Torpağı yandırıb qovuran hərarət,

Təsəllisiz dərd.

Ağır salxımlarını

yaşıl yarpaqlar arasına alan,

ucaldıqca ucalan

fil xortumlu ağacların

kədəri çökmüş üzlər,

Gözlər, gözlər, gözlər.

Bu misralarda ilk diqqəti çəkən “Səhrada dəvə karvanı” və  “Babamın zər naxışlı Quranı” olursa, sonrakı misralar ictimai-siyasi mahiyyət kəsb edir. Əgər oxucu “xurmayı rənglə səhrada dəvə karvanı və zər naxışlı Quran arasında formal bənzəyişi dərhal hiss edirsə, sonrakı misralarda intuisiyanın köməyi ilə” (V.Yusifli)  şairin hələ o zaman müstəmləkə olan Afrika ölkələrini,  bu ölkələrdəki müstəmləkəçiliyə qarşı aparılan mübarizəni” xatırlatdığını anlayır. Şairin məqsədi də bunu, hələ də  müstəmləkələrin olduğunu və müstəmləkəçiliyə qarşı aparılan mübarizəni vurğulamaqdır. İlk baxışda “əşyaların, hadisələrin zahirindən daxilinə enmək, o əşya və hadisələrin bizə bəlli olan, görünən cəhətləri, xassələri vasitəsilə görünməyən cəhətləri üzə çıxarmaq funksiyası daşıyan” “Rənglər” silsiləsində müstəmləkəşilik və ona qarşı aparılan mübarizə, Cənub həsrəti kimi (Cənub ağacları) ciddi  ictimai-siyası məsələlərə toxunulur.

 Beləliklə, dünyada baş verən hər şeyin rənglərə və Rəsul Rzanın “Rənglər” silsiləsinə  dəxli var.  “Bədii sözün çox orijinal dil və təsvir elementləri ilə improvizə edilmiş  “Rənglər” silsiləsi dünyanın, həyatın, Azərbaycan xalqının milli, etnik, coğrafi varlığı, həyat tərzi, düşüncə mədəniyyəti, təfəkkür səviyyəsi, əxlaqi-estetik baxışlar məcmusu”, insanın taleyi, xarakteri və psixologiyasının rənglərin fonunda sözlə çəkilmiş şəkli, heç vaxt solmayan möhtəşəm söz abidəsidir.

İnsan xoşbəxtliyə ehtiyacı olmayanda onu hiss edir. Vaxtilə Bukovski də təxminən belə bir cümlə demişdi: “Dünyaya xoşbəxt olmağa gəlmədiyimizi anladığımız an xoşbəxt olmağa başlayırıq”.

İnsanın özünü aldatma işində nə qədər mahir olduğu onun xoşbəxtliyinin miqdarı ilə düz mütənasibdir. Fəqət özümüzə danışdığımız yalanlar üzə çıxmasın deyə özümüzlə üz-üzə gəlmək istəmirik.

Hərçənd insan özünə dediyi yalanı etiraf edərkən belə yüzlərlə yeni gözükölgəli və arsız yalanlar uydurur. Təfərrüatlar yumşaldılır, səhnələr dəyişdirilir, bəzi qisimlərə göz yumulur, bəzi dostlar bəraət qazanır.

Bütün bunlara baxmayaraq, yalanları etiraf edə bilənlər istənilən halda ağıllıdırlar. Çünki təfərrüatların cəmindən yaranan mübhəm mənzərə bayağı gerçəkdən daha dözülməzdir. Əsl yalan həmişə təfərrüatların gözünün qarasında gizlidir. Bu həyatda əsl gerçəyə isə tab gətirə biləcək insan… Yoxdur! Xülasə, aldanaraq xoşbəxt olmaq yaratdığımız ən zərif və müşkül kontrastdır.

Xoşbəxt insan ya öz ağlından məmnun bir dəlidir, ya da öz dəliliyindən məmnun bir ağıllı. Üstəlik, hər dəli və ya hər ağıllı kimi bir azca da qürursuzdur. Çünki qürur insanı özündən ayıran şıq və məğrur bir divardır.

Həyatları boyunca heç böyük bir kədər və aldanış yaşamamış kəslərə də rast gəlmək olur. Bu xoşbəxt adamlar başlarına gələ biləcək ən qorxulu şeyin öz yaxşı taleləri olduğundan xəbərsizdirlər. Çünki “həyat” dediyimiz bu bir gedişlik şans oyunu həmin adamların bəxtini ya unudub, ya da xatırlamağa gərək duymayıb. Əlqərəz, zərləri taxtanın üstünə atılmayıb. Bütün oyun boyunca zövq və arxayınlıq yaşatdıqdan sonra əldə qalan “tuz” kartı kimi xəcalətli ömür sürüblər.

Bir əsərdə oxumuşdum ki, qədim yunanların müqəddəs kitabı qəbul edilən “İliada”nın ən çox heyrətləndirən nüanslarından biri fani insanların əbədi Tanrıları qovaladıqları və hətta bəzən onlarla mübahisələrə girdikləri məqamlardır. Əslində, tanrılarla belə bir səmimiyyət və yaxınlığa nə qədər ehtiyacımız varmış! Üstəlik, bunu, bəlkə də, onlar da arzulayıblar. Bu itaətkar, üzüyola köləliyimiz, bu səfil yaltaqlığımız və hər şeyə tab gətirən ruhsuzluğumuzla, bəlkə də, onları təngə gətiririk? Yoxsa qədim dövrə nisbətən tarixin irəliləyən çağlarında bu səbəbdənmi artıq gözümüzə görünməyib qeybə çəkildilər, yer üzündən ilim-ilim itdilər?!

“Hər şeydən öncə söz vardı, söz Tanrıyla idi və söz Tanrıydı ” –deyə başlayır İncil.

Pis başlanğıc deyil. Hətta deyərdim ki, söz üçün deyilmiş ən uyğun düsturdur. Çünki sözlər sehirdir və sehrbazlıq Tanrı əməlidir. Bir neçə il sonra postmodern fəlsəfə də eyni sözlərə istinad etməyə başladı.

“Hər şeydən öncə söz vardı və söz Tanrıydı.” Bəs sonra nə oldu?

Heç, öncə gülüş səsləri kəsildi, sonra musiqi, sonra rəqs… Nəhayət, əyləncə bitdi! Dünyadan zövq ala bilmə qabiliyyətimiz tarixin ən qaranlıq səhifələrinə gömüldü. Biz xoşbəxt olmaq üçün ətrafı, ən başda isə özümüzü aldatmağa başladıq. Yalanlardan ibarət yeni və uzaqdan zurnasının səsi xoş gələn dünya yaratdıq. Beləcə riyakarlığın təməli dürüstlüyümüzün başdaşına qoyuldu.

Nəyin nə olduğunu bilmirəm. Biləcəyimi də sanmıram. Üstəlik, bilməyim gərəkdiyini də heç düşünmürəm… Bu səbəbdən də xoşbəxtəm.

İlahə Səfərzadə

15.09.2024

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun XX ƏSR Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin əməkdaşı

Tələbəlik ömrümüz başlayırdı. Xoş xəyallarla, qanadlı arzularla açmışdın o səhəri! Azərbaycanın müxtəlif  yerlərindən gələn uşaqlar ilk dərsin başlanmasını gözləyirdi. Hamı bir-birinə yad nəzərlərlə baxırdı.

     Doğma kəndindən ayrıldığım, ilk dəfə şəhərə gəldiyim üçün qərib bir adam kimi sıxılsam da, qəlbim böyük arzularla qanadlanırdı. Zənn edirdim ki, bu az yaşımda üzləşdiyim acılardan, itkilərdən sonra taleyim yəqin ki, bir daha məni ağır sınaqlara çəkməz. Qəbul imtahanlarına səylə hazırlaşmış, artıq üç imtahandan əla qiymət almışdım. Axırıncı imtahanı da yaxşı versəydim, universitetə qəbul olunacaqdım. Lakin həmin gün imtahan vərəqini itirdim. İmtahan komissiyasının sədri mənə yeni vərəq vermədi. Əvvəl prorektora, sonra rektora müraciət etsəm də, onlardan müsbət cavab almadım.

Zənnimdə yanıldığımı düşünə-düşünə naəlac halda pillələri enirdim. Ayaqlarım keyimişdi elə bil, ürəyim sıxılırdı. Birdən Həmid müəllimi gördüm. Gözlərimdə ümid işıqlandı, dodaqlarıma təbəssüm qondu. Ədəbiyyatdan imtahanı məndən professor Həmid Araslı götürmüşdü. Mənim cavabım onun çox xoşuna gəlmiş, biliyimi “əla” qiymətləndirmişdi. Ürəklənib salam verdim. Bəxtimdən Həmid müəllim məni tanıdı. “Nə olub, bala?” – deyə mənim qəmli olduğumu hiss etdiyindən həlim səslə soruşdu. mən başıma gələnləri danışdım. Həmid Araslı mənimlə birlikdə imtahan komissiyası sədrinin yanına gəldik: “Mirzə, bir imtahan vərəqi ver, uşaq imtahana getsin”. Bayaqdan ağzından “yox” sözündən başqa qeyri kəlmə çıxmayan komissiya sədri imtahan vərəqini mənə uzatdı. Sevincək imtahan otağına girib bilet çəkdim. “Yaxşı” qiymət alıb universitetə qəbul olundum.

Özümə söz verdim ki, ilk dərs günündəcə Həmid Araslıya təşəkkürümü bildirim.

“İlk dərs günü böyük sevinc içində auditoriyaya daxil oldum. Hamı həyəcanla müəllimi gözləyirdi. Fikirləşdim ki, tənəffüs vaxtı nurani simalı Həmid müəllimi tapıb ona təşəkkürümü edəcəyəm. Müəllim auditoriyaya daxil olanda bir anlıq özümü itirdim. Gələn Həmid Araslı idi. İnsanlığına pərəstiş etdiyim Həmid müəllim indi mənə dərs deyəcəkdi. Lakin bir tərəfdən də çox məyus oldum. Çünki təşəkkürümü ona bildirə bilməyəcəkdim. Fikirləşdim ki, əgər mən Həmid müəllimə təşəkkür etsəm, o elə bilər bu yetim uşaq beş il qiymət almaq üçün ondan kömək istəyəcək. Qərara aldım ki, ali məktəbi bitirməyi gözləyim, o zaman ona minnətdarlığımı bildirim”.

Tələbəlik illərimin əvvəllərində çətinliklərlə üzləşdim. Yataqxanada mənə yer vermədikləri üçün, kirayə ev tapıb orada qalmağa məcbur oldum. Maddi sıxıntı içində yaşadım, düz üç il qış aylarını paltosuz, tək pencəkdə keçirtdim. Lakin özümü sındırmadım. Qarşıma qoyduğum məqsəd üçün çalışdım. Zamanının ünlü alimlərindən, görkəmli sənətkarlarından, nəcib insanlarından dərs alırdım: Əli Sultanlı, Həmid Araslı, Mir Cəlal Paşayev, Abbas Zamanov, Mübariz Əlizadə, Yusif Şirvan, Bəxtiyar Vahabzadə

Mən dərslərimi səylə oxuyur, həvəslə yazırdım: şeirlər, kiçik hekayələr, novellalar. Bir gün təzəcə yazdığım “Ağ saçlı qızın hekayəsi”ni oxuyub fikrini bilmək üçün Bəxtiyar müəllimə verdim. Bəxtiyar Vahabzadə mənim qələmə aldığım hekayəmi bəyənib kiçik bir dəyişiklik edərək bundan sonra yazacağım yazılarımı  “Əlibala Hacızadə” imzası ilə təqdim etməyimi mənə tövsiyyə etdi.

Beləliklə, sevimli sənət müəllimimin məsləhətilə yazılarıma Əlibala Hacızadə imzasını qoydum. Universitet qəzetində “Mənim ilk məhəbbətim”, “Ömrüm təzələndi”, “Yada düşdü”, “Bir dəstə nərgiz” kimi lirik hekayələrim çap edildi.

Aşağı kurs tələbələri olan bizlər, eləcə də həmyaşıdlarım bu ortaboy, arıq, xoşsifət, istedadlı oğlana rəğbət bəsləyirdilər. Müəllimlər xətrimi istəyirdilər. Mən həmçinin Bəxtiyar Vahabzadənin sevimli tələbəsi, həmyaşıdım Nahid Hacızadə ilə yaxın dostluq edirdim. Səmimi, təmənnasız dostluğumuz ömür boyu davam etdi.

Qəlb ağrısı, yüksək hissiyyat və böyük sevgiylə yazılmış “Yada düşdü” adlı hekayəm şairin romantik çağlarına həsr olunmuşdu. – ilk məhəbbət, onun ülviyyəti haqqında zərif, poetik bir nəğmə idi.

Tələbələr divara vurulmuş vurulmuş qəzet lövhəsinin qabağından ayrılmırdılar. Tələbələr dəhlizdə onu görəndə bir-birlərinə deyirdilər: “Yada düşdü” hekayəsini bax, bu oğlan yazıb”.

Hamı ona qibtə ilə baxırdı.

O, beləcə hələ tələbəikən nəsrin keşmakeşli yollarına çıxıb, taleyini ömürlük sözə bağladı, sözə arxalandı, sözlə qanadlandı. İllər keçdi, Əlibala Hacızadə müasir Azərbaycanın poetik nəsrinin ustadları Seyid Hüseyn, Ənvər Məmmədxanlı, İlyas Əfəndiyev ənənələri üstündə köklənmiş nəğməkar bir yazıçı oldu”.

Müdriklər deyiblər: “İstedadı Allah verir, insan tanrısının bu əvəzsiz nemətinə öz zəhmətilə sahib olur”.

Müharibə illərində ata-anasını itirib qoca nənəsinin ümidinə qalan Əlibala kiçik yaşlarından zəhmətə qatlaşıb, həm işləyib, həm də oxuyub. Bəxtinə yaxşı insanlar, xüsusilə ömrü boyu unutmayacağı gözəl müəllimlər çıxıb. O, qayğılar, nəcib insani keyfiyyətlər, xeyirxahlıqlar qarşısında həmişə özünü borclu sayıb. Zəhməti, səyi, biliyi ilə müəllimlərinin etimadını doğruldub. Çalışıb ki, sənət müəllimləri Həmid Araslıdan, Mir Cəlal Paşayevdən, Bəxtiyar Vahabzadədən öyrəndiklərinin bəhrəsi kimi öz qələminin məhsulu olan əsərləri ilə ustadlarını sevindirə bilsin. Və buna hər zaman nail olub.

          Gəl özünə “yetim” demə, amandı,

          “Yurdu sevmək bir ayrıca imandı”.

          Hər addımda hökm eyləyən zamandı,

          “Var ehtiyyac tək zamana”,  ay ustad!

Universiteti bitirəndən sonra respublika Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunda işə başlayır və burada “Fərruxi Yəzdinin poeziyası” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edir. Akademik Həmid Araslı öz sevimli tələbəsinin hərtərəfli elmi işini bəyənir və bunu dünya şərqşünaslığında XX əsr böyük İran şairi F.Yəzdiyə həsr olunmuş ilk geniş tədqiqat əsəri kimi yüksək qiymətləndirir.

Böyük alimin 10 səhifəlik müsbət rəyi və xoş sözlərini əvəzsiz mükafat hesab edən Əlibala Hacızadə gündəliyində yazmışdı: “Başa düşdüm ki, illərdən bəri qəlbimdə gizlətdiyim o sözləri artıq ona deyə bilərəm. İlk dəfə Həmid müəllimin məndən imtahan götürdüyü, sonra itmiş imtahan vərəqinin yerinə yenisini alıb mənə verdiyini ona dedim: “O vaxt siz mənə kömək etməsəydiniz, indi mən bu səviyyəyə çata bilməzdim”. Həmid Araslı bir qədər duruxdu, məndəki dözümə təəccübləndi. Hansı səbəbdən bu sirri saxladığımı dedikdə isə gözləri doldu”.

Düz bir il sonra Əlibala Hacızadənin Fərruxi Yəzdi haqqında yazdığı monoqrafiya çapdan çıxdı. O, gündəliyinə bu sözləri yazdı: “Ömrümün beş ilini sərf etdiyim kitab! Qoy bu, ömrü boyu əzab çəkmiş, dodaqları tikilmiş, damarlarına hava verilərək vəhşicəsinə öldürülmüş cəfakeş şairin xatirəsinə məndən kiçik bir əklil olsun!”

Şərqşünas alim kimi Əlibala Hacızadə ömrü boyu yalnız bir yerdə, AMEA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunda çalışmış, elmi araşdırmalar aparmış, bir sıra orta əsr mənbələrini dilimizə tərcümə etmiş, eyni zamanda yazıb, yaratmışdır.

Yaradıcılığının ilk illərində sınaq dövrünü uğurla keçən yazıçı öz üzərində səylə çalışaraq getdikcə püxtələşmiş, axtarışlarının bəhrəsi özünün ötən əsrin 60-cı illərində qələmə aldığı hekayə və povestlərdə büruzə vermişdir.

Filologiya elmləri doktoru, tənqidçi Vaqif Yusiflinin təbirincə, yazıçının yaradıcılığında sıçrayış “İnam” povestindən başlayıb. Bu əsərində Ə.Hacızadə adi həyat əhvalatını mənəvi-əxlaqi problem səviyyəsinə qaldıra bilib. Povest çap olunduqdan sonra akademik, görkəmli tənqidçi Məmməd Arif Dadaşzadə əsər haqqında maraqlı bir məqalə ilə çıxış etmiş, onun bədii dəyərini və məziyyətlərini göstərməklə yanaşı, gənc müəllifə tövsiyələrini də vermişdi.

Əlibala Hacızadəyə böyük şöhrət qazandıran, tənqidçi Əsəd Cahangirin “Milli belletrist nəsrin zirvəsi” hesab etdiyi, “oxucu auditoriyası toplamaq baxımından bütün Azərbaycan nəsri tarixində görünməmiş rekord müəyyənləşdirən” “Əfqanıstan trilogiyası” (“İtkin gəlin”, “Əfsanəsiz illər” “Ayrılığın sonu yoxmuş”) əsərləri oldu. Mərhum tənqidçi Aydın Məmmədovun fikrincə, trilogiyanın ilk əsəri – iki gəncin uğursuz məhəbbətini iddiasız bir dillə nəql edən “İtkin gəlin”lə doğurduğu ümumxalq rezonansı baxımından qarşılaşdırılacaq yeganə roman Anarın “Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi” idi. Trilogiyaya daxil olan romanların ümumi tirajı yarım milyon nüsxədən çox idi və bu, Azərbaycan yazıçısı üçün böyük göstərici sayılırdı. Təsadüfi deyil ki, görkəmli ədəbiyyatşünas alim Abbas Zamanov istedadlı tələbəsinə özünün təzəcə çapdan çıxan “Sabir gülür” kitabını hədiyyə edərkən belə bir avtoqraf yazmışdı: “Azərbaycanın milyonçu yazıçısı Əlibala Hacızadəyə müəllimindən yadigar”.

Beləliklə, Əlibala Hacızadə çoxsaylı oxucuların sevimlisinə çevrilmişdi. O, “Mən sözlərimin içində yaşayıram” xatirə-məqaləsində bu haqda yazırdı: “İtkin gəlin” roman-trilogiyasının belə geniş şöhrət tapmasında dahi şəxsiyyət, ədəbiyyatımızın və mədəniyyətimizin dostu və təbliğatçısı Heydər Əlirza oğlu Əliyevin böyük köməyi olmuşdur. Yaşlı nəslin yadındadır ki, Heydər Əliyev o zaman pambıq yığımı mövsümlərində böyük bir qrupla rayonlara gedir, zona müşavirələri keçirirdi. 1980-ci ildə yayın qızmar günlərindən birində Saatlı rayonunda hansısa kolxozun briqadasına gedir, qızları başına yığır, onlara bu ağır zəhmətləri üçün təşəkkür edir və sonra soruşur:

– Bəlkə sizin də bir şeyə ehtiyacınız var, maşına, mebelə! Utanmayın, deyin:- mən canla-başla yerinə yetirərəm.

Pambıqçı qızlardan biri utana-utana qabağa çıxıb:

– Heydər müəllim, çox sağ olun. Bizim heç nəyə ehtiyacımız yoxdur, hər şeyimiz var, – deyir, – ancaq bir xahiş eləmək istəyirik: Bu yaxınlarda “İtkin gəlin” kitabı çap olunub. Ondan bizim kəndə bircə nüsxə gəlib çıxıb. Qızlarımız onu oxumaq üçün növbəyə durublar. Əgər mümkünsə, deyin, o kitabdan bir az çox buraxsınlar, biz də oxuya bilək.

Deyirlər, şahların sözü sözlərin şahıdır. O söhbətdən sonra “İtkin gəlin” iki dəfə də hərəsi yüz min tirajla çap olundu və satıldı”.

Romanın təkrar nəşr olunan çoxsaylı nüsxələrindən Cəlilabada da göndərildi. Oxucuları müəllifi rayona dəvət etdilər. O, kəndlərdə, təsərrüfatlarda, tarla düşərgələrində oldu, hər yerdə səmimi qarşılandı, oxucuları ilə görüşlərdən çox razı qaldı.

“Qələm əhli gərək heç vaxt məsuliyyət hissini itirməsin, vicdanının, qəlbinin əksinə getməsin, yalan yazmasın”.

“Təyyarə kölgəsi” romanının qəhrəmanı Nadirənin gündəliyindəki bu sözlər, şübhəsiz ki, yazıçının öz sözləridir, onun ədəbi mövqeyini əks etdirir. Bu, Əlibala Hacızadənin yaradıcılığı üçün səciyyəvi olan keyfiyyətdir. O, həmişə həyata və insanlara yaxın olub, görüb müşahidə etdiklərini ümumiləşdirərək qələmə alıb, yazdıqlarını özündən uydurmayıb, həyat həqiqətini, gerçəkliyi bədii boyalarla, olduqca təbii, təsirli lövhələrlə təsvir edib. Bütün bunlar yazıçının gözləmədiyi halda, nadanların, qərəzli adamların dedi-qodusuna, müəllifin haqsız hücumlara, böhtanlara, təqiblərə, təzyiqlərə məruz qalmasına səbəb olub. Müsahibələrinin birində o bu barədə ürək ağrısı ilə danışıb:- “Təyyarə kölgəsi”nin ardı olan “Vəfalım mənim” romanı kitab halında çıxmışdı. Yüksək tirajla çapdan çıxan kitab tez bir zamanda satılıb qurtardı. Roman haqqında qəzetlər yazdı, tənqidçilər xoş sözlər söylədilər. Lakin sevincim uzun sürmədi. Yersiz hücumlara, böhtanlara məruz qaldım. Guya romanda həmin adamların obrazlarını yaratmışam. Hətta o zaman respublikanın baş prokuroru İlyas İsmayılova da şikayət ərizəsi ilə müraciət etdilər. Yaxşı ki, İlyas müəllim romanı oxuyubmuş. Və şikayətçilərə bildirib ki, romanda onlardan heç birinin adı yoxdur. Əgər özlərini orada görürlərsə, bu, müəllifin günahı deyil. Odur ki, müəllifə şər, böhtan atan şəxs kimi məsuliyyətə cəlb olunmalıdırlar.

Onlar qorxub prokurorluqdan əl çəksələr də, yazıçıdan əl çəkmirlər. Onun baş elmi işçi vəzifəsindən çıxarılmasına nail olurlar. Əlibala müəllim çalışıb öz iş yerinə qayıtsa da, qeyri-rəsmi qadağalara, süni maneələrə, mənəvi təqiblərə, hədələrə məruz qalır, əsərlərini nəşr etdirə bilmir. Ona elə gəlir ki, əsəblərini tarıma çəkən, səhhətini korlayan, ailəsinin rahatlığını pozan bu anonim qurama olaylar bitib-tükənməyəcək.

           Keçdi günlər aylar ötdu dalbadal,

          Qismətinə hər an düşdü qalmaqal,

          Zaman səni çox eylədi halbahal,

          Çəkdi çətin imtahana ay ustad!

 Amma sən saydığını say, mütləq hakim zaman sözünü deyir, zəmanə – dövran dəyişir və çox şeyləri dəyişdirir. Uzun müddət əsərlərinin nəşrinə həsrət qalan yazıçının gözlərində elə bil ümid çırağı yanır və tez də sönür. Bəlli olur ki, indi kitab nəşr etdirmək üçün pul verməlisən, olmasa sponsor tapmalısan, yəni imkanlı adamlara ağız açıb, xahiş-minnət eləməlisən. Onun isə o qədər pulu yox idi, indiyədək heç kimə, heç zaman, ağız açıb minnət eləməmişdi, bundan sonra da eləməyəcəkdi, xasiyyəti belə idi. Odur ki, müsahibələrinin birində – “Mənim kitabımın kitabı bağlanıb”, – dedi. Ancaq dünya xali deyil. Kitablarını sevə-sevə oxuyub, istedadına, şəxsiyyətinə ehtiram bəsləyən imkanlı, xeyirxah, ziyalı insanlar özləri onu tapıb əsərlərini çap etdirmək istədiklərini bildirdilər, özü də minnətsiz, təmənnasız.

“Əvvəlcə Saatlıdan xeyriyyəçi Gülhüseyn Əhmədov bir kitabımın çap xərcini öz üzərinə götürdü. Qardaş-qardaşa kömək eləmədiyi indiki zamanda o, mənim 1-ci cildimi çap elətdirdi. Onun əli yüngül oldu. Daha sonra həmyerlimiz, Moskvada yaşayan iş adamı, xeyriyyəçi Gülağa Qənbərov əsərlərimin 10 cildliyinin nəşrinə başladı”.

Xeyriyyəçi Gülağa Qənbərov söz verdiyi kimi yazıçının 70 illiyi ərəfəsində əsərlərinin 10 cildliyinin nəşrini başa çatdırdı və kitabların təqdimatını yüksək səviyyədə təşkil etdi.

Əlibala Hacızadə haqqında respublikanın tanınmış alimlərinin dediklərindən:- “O, ömrü boyu gözütox yaşayıb, çox təvazökar insan olub, özünü həmişə sakit, təmkinli, ləyaqətlə aparıb” (Anar), “Öz xalqını platonik məhəbbətlə sevib, xalqının Məcnunu olub” (Bəxtiyar Vahabzadə), “Ədəbiyyat xəzinəsinin sahibi olub” (akademik Akif Əlizadə), “Zahirən sakit, səssiz-səmirsiz, daxilən təlatümlü bir həyat yaşayıb” (Ayaz Vəfalı), “Yaradıcılığı Azərbaycan torpağına bənzəyib: yazda əkib, payızda əkib, ildə neçə dəfə çevirib.” (Sabir Rüstəmxanlı), “Ən çox oxunan yazıçı olmaq xoşbəxtliyi ona nəsib olub” (Fikrət Sadıq), “Yazıçı kimi onun dəyərini xalq verib” (Qabil).

Əlibala Hacızadə “Əsərləri”nin 1-ci cildinə ön sözündə yazıb: “Dünya malı, sərvəti, fəxri adlar, mükafatlar həsrəti ilə yaşamamışam. Mənim üçün ən böyük fəxri ad – yazıçı, ən böyük mükafat – oxucularımın mənə bəslədiyi məhəbbətdir və bununla həmişə fəxr etmişəm. Ayağımın altında kəsilən qurbanlar, “Qoy o kitabları yazan əlindən öpüm!” – deyən insanlar görmüşəm. Azərbaycanımızın demək olar ki, hər yerində, elində, obasında onlarla, yüzlərlə Əfsanə və Elməddin! – bunlar mənim qəhrəmanlarımdır – adını daşıyan qızlarımız, oğlanlarımız var. Və mən özümü onların mənəvi atası sayıram. Hətta bir neçəsinin nişanında, elçiliyində, toyunda bir ağsaqqal kimi iştirak etmişəm. Bu, məhəbbət deyil, mükafat deyil, bəs nədir?”

Axır vaxtlar Prezident təqaüdü alanda  yaxın dostu Nahid Hacızadəyə demişdi: “Yaxşı oldu, lap yerinə düşdü, müalicəyə, dava-dərmana çatdıra bilmirdim”.

Müalicəsi uzun sürdü… Gündəliyində yazmışdı: “İnsanların bir yolu var: bu yol anamızın isti beşiyindən başlayıb torpağın soyuq beşiyinə qədər uzanır…

Bir qara tabutda gətirəcəklər,

Üstümə dünyanın gülü gələcək”.

O, bu günü görmüşdü. Gül-çiçəyə bürüdülər məzarını. Kimlər? Gözləri nəmli oxucuları, etibarlı yazıçı dostları, həmkarları, yaxınları, sadə insanlar.

“Mən bu dünyaya sakit, səssiz-səmirsiz gəlmişəm, beləcə səssiz-səmirsiz də gedəcəyəm,” – demişdi. Elə də oldu. Ancaq dünyaya gələndə ailəsi, yaxın qohumları sevinmişdilər. Son mənzilə yola salanda isə Azərbaycanın bütün guşələrində yaşayan qəhrəmanları – Əfsanələr, Elməddinlər, Nadirələr, təkrar-təkrar kitablarının çapını istəyən oxucular, sənətsevərlər yasa batdılar.

Gül-çiçəyə bürünən məzarını dövrəyə alanlar sözlərini xatırlayıb, elə bil səsini eşitdilər: “Ayrı bir ölməzlik olur – öləndən sonra yaşamaq. Mən öləndən sonra da əsərlərimlə yaşayacağam”.

… Günlər aylara, aylar illərə sığındıqca zaman-dövran dəyişdi. Və vaxtilə söylədikləri, yazdıqları çin oldu.

Əlibala Hacızadə sənətsevər insanların qəlbində yaşayır. İndi baba-nəvə olmuş Əfsanələrin, Nadirələrin, Elməddinlərin boya-başa çatmış övladları, əsərlərinin qəhrəmanları 90-nında “Üstünə dünyanın gülü” nü, təzə-tər çiçəklərini gətirirlər, unudulmaz, işıqlı xatirəsini əziz tutan qələm dostları, həmkarları, yaxınları, çoxsaylı oxucuları ziyarətinə gəlirlər, ürəklərinə təsəlli olan sözlərini xatırlayır, sanki həlim, həzin, həm də inam dolu səsini eşidirlər: “Ayrı bir ölməzlik olur – öləndən sonra yaşamaq. Mən öləndən sonra da əsərlərimlə yaşayacağam”.

        

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun XX ƏSR Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin əməkdaşı

(arxiv materialları əsasında)

Yazıçı, nasir, kinodramaturq,  ssenarist, tərcüməçi  Ənvər Qafar oğlu Məmmədxanlı 1913-cü il  fevralın 28-də Göyçay şəhərində anadan olmuşdur. 77 il ömür yaşayan Ə.Məmmədxanlı  bütün şüurlu həyatını Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənətinin inkişafına həsr etmiş, bu yolda sona qədər yorulmadan çalışmışdır. Fəaliyyəti dövründə müxtəlif idarələrdə, fərqli vəzifələrdə işləyən yazıçı  “Azərbaycan nəsrində lirikanın görkəmli nümunələrini yaratmışdır”.

    Ə.Məmmədxanlı nəsri öz tematikasına görə çoxcəhətlidir, onu bir nasir kimi daha çox lirik-romantik duyğulu insanın əsl şəxsiyyət kimi formalaşması, mənəvi yetkinliyə can atması maraqlandırır, cəlb edirdi. Onun “Bakı gecələri” povestini oxuyarkən başdan-ayağa lirik bir nəğməni xatırladan bu povestdə ağrı da var, kədər də, sevinc də var, ümid də, inam da. Ə.Məmmədxanlı “Bakı gecələri” povestini 22 yaşında yazmışdı. Bu əsəri yaradıcılığının bünövrəsi hesab etmək olar ki, üzərində neçə  hekayətlər, dramlar, tarixi əsərlər dayanır. Elə ilk qələm təcrübəsindən ədəbi ictimaiyyətin diqqətini cəlb etmiş, heç kimə bənzəməyən yolu, üslubu olduğunu təsdiq etmişdir.

     “Bakı gecələri” povesti Ə.Məmmədxanlı qələminə xas romantik üslubun bir nümunəsidir. Bakı, xüsusən onun gecələri  bizim ədəbiyyatın əbədi mövzusudur. Tək ədəbiyyatın yox, elə musiqinin, təsviri incəsənətin də. Bakı gecələrinin əsrarəngiz gözəlliyinə ilk diqqəti çəkən böyük proletar yazıçısı M.Qorki olmuşdu: “Gecə mən Bakıya dağ üzərindən baxırdım. Şəhərdə və Bibiheybət mədənlərində işıqlardan əmələ gələn gözəlliyə heyrətlə tamaşa edirdim. Bakı Neapol körfəzindən daha çox və daha sıx işıqlıdır”. Belə bir mənzərədən sonra demək istəyirsən ki, sən gəl Bakını bir də indi gör. Hər gün gözəlliyinə gözəllik əlavə olunur, hər gecəsi dünənkindən işıqlı olur.

            Sinən üstə hər addımım bir məhəbbət nəğməsi,

                      Qulağımda yollarının fısıltısı, hikkəsi,

                      Hər qarışın sevda dolu ürəklərin qibləsi,

                      Gözəl Bakım, gözəl Bakım!

    Ə.Məmmədxanlının tərənnüm etdiyi “neft qoxulu, xəzrili-gilavarlı” şəhər 1935-ci ilin Bakısı olsa da, “günçıxan tərəf Qaraşəhər, ondan o yana Ağşəhər, İçərişəhər, bu yandakı Bayıl təpələri” yerindədir.  Amma necə? Daha abad, daha təmiz, çox modern. Əsərdə  hadisələri  lirik atmosferdə təsvir edir. Povestdə əsas hiss və duyğular təsvir edilir, həyəcan və intonasiyası əsərin dilini, tərzini  müəyyən edir. “Bakı gecələri” uzaq dağ kəndindən paytaxta oxumağa gələn yüzlərlə gəncdən birinin müşahidələrinə, yeni mühitə uyğunlaşmasına,  yaşadıqlarına daxili aləminə  həsr edilmiş,  yazıçının özəl təqdimatında oxucuya çatdırılmışdır.

    Ə.Məmmədxanlı nəsrimizdə lirik yazıçı kimi tanınmışdır. Nəsr ədəbiyyatda özünə yer edib təşəkkül tapdıqca poeziyanı arxada qoyur, qarşısında yeni dizaynları olan janr formaları əmələ gətirirdi ki, lirik janr da  onlardan biri idi. Azərbaycan oxucusunun yaxşı tanıdığı A. de Sent-Ekzüperi, K.Paustovski, İ.Bunin, bəlkə də, heç tanımadığı, müasirimiz  A. Makin lirik janrın  nüfuzlu nümayəndələrindəndirlər. Rəsul Həmzətovun “Mənim Dağıstanım” povesti əsl lirik nəsr nümunəsidir. Lirizm 1960-cı illər ədəbiyyatında qol-qanad açmağa başladı, lirik nəsr təyini də başlanğıcını elə o zamanlardan götürdü. Bütün əsərlərdə lirika prozaya eyni dərəcədə daxil olmur. Bəzən təhkiyəni yüngülcə bəzəyir, bəzən isə bütün janrın spesifikasını dəyişir. Azərbaycan ədəbiyyatında isə lirik nəsrin yaradıcıları  deyəndə ilk növbədə göz önünə xalq yazıçıları  Ə.Məmmədxanlı və İ.Əfəndiyev gəlir. Eşidəndə nəsr və nəzm uzaq qütblər kimi düşünülsə də, əslində, biri digəri olmadan keçinə bilməz. Hələ A.S.Puşkin deyirdi: “Onlar bir nöqtədə tapışdılar. Daş və su kimi. Buz və alovtək. Və… şeirlə nəsr kimi”. Rus şeirinin nasirlərindən olan K.Paustovski yazırdı ki, nəsrin ritmi yazıçının şeiri absolyut qavramasından asılıdır. Coğrafiyasından, milliyyətindən asılı olmayaraq bu janrın nümayəndələrini birləşdirən xüsusiyyətlər – müəllif monoloqu  (etirafnamə), qəhrəmanın əhval-ruhiyyəsi, “konfliktin əks cəbhələrdə surətlərin arasında deyil, daha çox surətin özünün özü ilə mübarizəsidir. Kiçik hekayələr ustası kimi tanınan Ənvər Məmmədxanlı sonralar iri həcmli əsərlər-pyeslər yazmağa başlayır. 1963-cü ildə C.Cəfərovun “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində çap etdirdiyi məqaləsində oxuyuruq: “Deməli, hekayə ustası Ənvər dramaturgiya və romançılıqda da yeni və mənalı söz demək iqtidarındadır. Janr məhdudluğu heç də istedad məhdudluğu demək deyildir, məhdud bir janr daxilində də dərin və gözəl görünmək olar. Lakin ədəbi təcrübə göstərir ki, istedadlı yazıçılar həyatı rəngarəng gördüklərindən bir janr daxilində qala bilmirlər, onlar müxtəlifliyə can atırlar, çünki bu halda öz istedadlarını daha yaxşı ifadə edə bilir, həyatla daha əhatəli bir təmas yaradaraq ona daha mükəmməl təsir göstərə bilirlər”. 

Hekayələr, kiçik kinonovellalar, romanlarından dövrü mətbuatda çap olunan parçalar Ənvər Məmmədxanlı istedadının müdrikliyinin bariz sübutudur.

Və nəhayət, Cəfər Cəfərov demişkən, “bir janr yönündə özünü tam ifadə eləyə bilməyən” və içindəki ağrılara, xatirələrə, xatirələrin çoxluğuna tab gətirə bilməyən bu yazıçı özü öz içi ilə sorğuya, danışığa başlayır. Əslində elə onun hər bir əsəri onun özüylə danışığı idi, özünə hesabatı idi.

      Ə.Məmmədxanlı bənzərsiz hekayə ustasıdır.  Onun “Ayrıldılar”, “Ananın ölümü”, “Ay işığında”, “Karvan dayandı”, “Qızıl qönçələr”, “Baş xiyabanda” və s. hekayələri bu kiçik janrın klassik nümunələridir.  Onun “Buz heykəl” i ilk oxuduğumuz hekayələrdən olub. Bu əsəri yazıçı 1944-cü ildə, müharibənin sonuna yaxın yazmış olsa da, təsvir edilən hadisə qanlı savaşın ilk qışında cərəyan edirdi. “Elə bil canlı, cansız  ətrafda nə varsa, donub buz bağlamışdır. Hava zəhərli ilan kimi çalır, daş çatlayır, nəfəs tıxanır, tikan kimi boğazda qalır. Və indi ağappaq bir zülmət içində, gün çıxana tərəf ucsuz-bucaqsız qarlı çöllərlə tənha bir kölgə hərəkət edir”. Bu, körpəsini  sinəsinə sıxıb düşmən təcavüzündən başını götürüb qaçan gənc anadır. Nəhayətsiz gecə. Arxada qana susayan yırtıcı düşmən, irəlidə ondan geri qalmayan qan donduran, qılınc kimi kəsən şaxta. Seçim yoxdur. Ana özünü düşünmür, təki balası xilas ola bilsin. Cəmi 3 səhifədən ibarət olan kiçik  hekayə ana məhəbbətinə  qələmlə qoyulmuş möhtəşəm  heykəldir. Az sözlə çox şey demək, oxucuda həyəcan oyatmaq yazıçıdan həm dilin incəliklərinə bələd olmaq, həm də böyük ustalıq tələb edirdi. Ə.Məmmədxanlı bu hekayəsi ilə bir daha sübut etdi ki, oxucunun qəlbini tərpətmək üçün səhifələrin çoxluğu nə şərtdir, nə vacib. “Buz heykəl” bütün zamanların ana abidəsidir. Xalqımız üçün məşum 90-cı illərdə, daha yəqini, Xocalının işğalı günü bizim qadınların  hərəsi balası qucağında bir buz heykələ çevrilmişdi. Hətta belə ağır əsər də dərin lirizmi ilə heyran edir. Bu artıq ruhla bağlı bir məsələdir. Ə.Məmmədxanlının nəsrini Səməd Vurğunun şeiriyyəti ilə müqayisə etmək olar. Ümumiyyətlə, Ə.Məmmədxanlı yaradıcılığında realizm və romantizm üzvi şəkildə birləşir. Elə şəxsi həyatında da. Hekayələrinin, demək olar, hamısı hüzünlü sonluqla bitir.

      Nasirin yaradıcılığının əhəmiyyətli hissəsi Cənub mövzusuna həsr edilmişdir. II Dünya müharibəsi zamanı o, digər yazıçılarımız kimi Sovet ordusu sıralarında İranda olmuş, o tayda baş verənləri əsərlərinə köçürmüşdür. Müdriklərdən biri deyib ki, insan həyatı epopeya, ömrün illəri hərəsi bir hekayədir. Arazın o biri sahili Şimali Azərbaycan şair və yazıçıları üçün həmişə həssas mövzu olmuşdur. “Od içində” pyesi 1941-1946-cı illərdə Cənubi Azərbaycanda gedən azadlıq hərəkatına, onun 1945-1946-cı illər dövrünə, məğlubiyyətinə həsr olunmuşdur. Əsərdəki detallı təsvirləri oxuduqca düşünürsən ki, bir xalqı zülm, istibdadla nə qədər sınamaq olar? Bir xalqın başına necə bəlalar gətirmək, bölmək, terror etmək olar? “Təbriz yenə qan içində çalxalanır, od içində yanırdı”, “Azərbaycandakı anarxiyaya son qoyulmuş, milli qəzetlər, məktəblər bağlanmışdır.  

     Yazıçı 1940-50-ci illərdə  bir-birinin ardınca “Şərqin səhəri”, “Od içində”, “Şirvan gözəli” kimi ona şöhrət gətirən dram əsərləri yazmaqla  özünü dramaturq kimi də təsdiq edir. Bu səhnə əsərləri illərlə teatrların repertuarlarını bəzəyir. Ə.Məmmədxanlı ədəbi əsərlərində quruluşun ideyalarını təbliğ etsə də, gizli dialoqlar vasitəsilə Azərbaycan həqiqətlərini auditoriyasına çatdıra  bilmişdir. Necə deyərlər, məna haqqında düşün, sözlər özü gələcək, sahibi də götürəcək. Nazim Hikmətin  “Şirvan gözəli” haqqında dedikləri  bu düşüncənin davamı və təsdıqidir: “Əsl məqsədinizi dolayı yolla deyə bilmisiniz”. Satıcı kimdir, alıcı da odur.

      “Şərqin səhəri” əsərindəki hadisələr 1919-20-ci illərdə  Bakıda cərəyan edir və tariximizin mühüm dövrünün geniş mənzərəsini əks etdirir. Əsərdə Bəhruzla Dilarənin məhəbbətinin fonunda dramlar yaşanır, şəxsi və milli faciələrin şahidi oluruq. Hamı qaçanda Ağalarov deyir: “Siz gedin, mən qalıram. Mən bu torpaqdan ayrıla bilmirəm. Yaşım altmışı keçib, amma bir dəfə də olsun, bu başıbəlalı şəhərdən qırağa ayaq basmamışam. Sizin kimilər xoşbəxtdir, nə malınız var, oğru apara, nə imanınız var, şeytan apara”.  “Onun dövr-aləm səyahəti həmişə Mərdəkan bağlarında qurtarırdı”.  “Gün gələr, qayıdarıq” əsərində qələmə aldığı hadisələri oxucularına gələcəyə bir mesaj kimi ötürmüşdür. Akademik Dram Teatrında tamaşaya qoyulan “Şərqin səhəri”  SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülmüşdü.

      Ə.Məmmədxanlının ən gözəl və yaddaqalan əsərlərindən biri də “Şirvan gözəli” lirik komediyasıdır. Pyes elmdə ehkamçılığa, dayaz düşüncənin tənqidinə həsr edilmişdir. Meşşanlığın gülüş hədəfinə çevrilməsi, professorlar – Vahidovlar və Zakirovlar ailələrinin elm və məişət zəminində gedən ixtilafları və onların övladlarının sevgisinin təntənəsi əsərin sadə süjet xəttini təşkil edir. “Şirvan gözəli” onun yaradıcılığında yeni bir abzasdır, komediyaya müraciət edən yazıçı təkrar bu janra  dönməmişdir. Lirik komediyanın xarakterik xüsusiyyətlərindən birincisi personajların sərt şəkildə mənfi və müsbətə bölünməməsidir. “Şirvan gözəli” haqqında akademik Bəkir Nəbiyev yazırdı: “Onun komik  vəziyyətlər yaratmaq, komik konfliktin açılmasında lirik çalara ölçü duyğusu ilə yer vermək, idealın bərqərar olması üçün gülüşdən incə bir vasitə kimi faydalanmaq bacarığı bu əsərin mahiyyətini müəyyən edir”. Ə.Məmmədxanlı o istedadlar nəslinə mənsubdur ki, elə ilk əsərlərindən etibarən öz mövzuları, öz üslubu ilə ədəbi ictimaiyyətin xüsusi marağına səbəb olmuş, özünəməxsus yaradıcılıq yolu keçmişdir. Artıq Ə.Məmmədxanlıdan öz yolunu müəyyən etmiş bir yazıçı kimi danışmağa imkan verir.

       Ə.Məmmədxanlı Azərbaycan nəsrində lirikanın görkəmli nümunələrini yaratmışdır. Bu xüsiyyəti onun əsərlərindən bəhs edənlərin elm adamları etiraf etmişdir. Bu baxımdan Abbas Zamanovun nəşr etdirdiyi məqaləsində (Kommunist qəzeti 1 mart 1983-cü il) “Nəşrin şairi” adlandırmışdır.  Ə.Məmmədxanlın əsərləri ilk baxışda sadə görünən, lakin çoxcəhətli həyat lövhələrini, mürəkkəb insan talelərini əhatə edən kompozisiya qurmağın, ardıcıl bədii hadisələrin gedişatına uğurla xidmət edən, düzgün yönəltməyin nümunələri ilə zəngin olmuşdur. Onun nəsrindəki surətlərin pisi də yaxşısı da, tərəddüd edəni də, hadisələr keçidində bir qayda olaraq, adamlara münasibəti, duyğu və düşüncələri, öz daxili aləmi ilə canlı, həyatı, bədii obraz kimi açılıb göstərilir. Şaxtalı gecədə körpəsi donmasın deyə bütün olan-olmazını öz əynindən çıxarıb körpəsinə bürüyən, daha heçnəyə gümanı gəlməyəndə isə büzüşüb bükülərək bədəninin son hərarəti, qəlbinin axırıncı döyüntüləri ilə körpəsini məhv olmağa qoymayan ana bir bədii obraz olaraq bir heykəl kimi ucalır. Azərbaycan kinematoqrafiyasının inkişafında Ə.Məmmədxanlının özünəməxsus xidmətləri olmuşdur.

    “Leyli və Məcnun”, “Xürrəmilərin ağ şahini” Ə.Məmmədxanlının bu janırda yazılmış ən yaxşılarıdır desək yanılmarıq. Həmin əsərlərin ekran təcəssümünün keyfiyyəti bu prosesdə müəllif fikrinin hasnı səviyyədə qorunub saxlanması başqa bir yazının mövzusudur. Lakin istər “Leyli və Məcnun”, istərsə də “Xürrəmilərin ağ şahini” hər şeydən əvvəl  Azərbaycan tarixinin və xalq poetik yaradıcılığının qaynaqları əsasında yaradılmış bitkin bədii əsərlərdir. Yazıçının yaradıcılığına nəzər salaraq onu daha dərindən tanımaq və oxuyub anlamaq mümkündür.

    Sənətə yüksək meyarla yanaşan, sözünü kəsərdən salmayan Ə.Məmmədxanlı müharibə illərində də az yazdı. Amma müharibə dövrünün psixologiyası onun bu əsərlərində nəzərə çarpırdı. “Analar və yollar”, “Qərb cəbhəsindən məktub”, “Silahlı dağlar”, “Ulduz”, “Bəxtiyar”. “Yeddinci yol” və s. əsərlərdə Ə.Məmmədxanlı  müharibəni təkcə döyüş, vuruş, əsir almaq, hücuma keçmək, “dil” ələ keçirmək, bayraq sancmaq kimi təsvir etmirdi, daha çox bu çətin və ağır günlərdə yaşayan insanın daxili dünyasını ön plana çəkirdi. Onun publisistik qeydlərində də lirika aparıcı xətti təşkil edirdi. Ənvər Məmmədxanlı ədəbiyyata nasir kimi gəlmiş, “Burulğan” adlı ilk əsərini 1934-cü ildə çap etdirmişdir. Bu povest göstərdi ki, nəsrə öz üslubu və nəfəsi olan istedadlı bir sənətkar gəlib. Səksən il əvvəl qələmə alınmış “Burulğan” povesti 30-cu illər üçün xarakterik olan fəhlə həyatı mövzusunda yazılmışdı. Ə.Məmmədxanlı uzun və çətin həyat yolu keçmişdi. Mənfur 37-nin ağrı-acısını bir başqa cür çəkmişdi. Yazıçı özü bu barədə deyirdi ki, elə dövr gəlmiş, faciənin miqyası o həddə çatmışdı  ki, həyatda oynanılan dramları qələmə almaq üçün yeni bir Şekspir lazım idi. Yazıçı Kamal Abdullanın təbirincə desək, Ə.Məmmədxanlı dövrünün son magikanlarından, fikir və söz zadəganlarından  idi. Son dərəcə həssas  insan olan Ə.Məmmədxanlı yeri gələndə sərt də ola bilir, sözünü deyir, yazıçı, ziyalı mövqeyini müdafiə edirdi. Mövlud Süleymanlının “Dəyirman” povesti sovet quruluşunun tələblərinə cavab vermədiyi üçün məhşər ayağına çəkiləndə onun müdafiəsinə qalxan birincilərdən olmuşdu. Əsəri yüksək qiymətləndirmiş, müəllifi belə qiymətli əsərə görə alqışlamışdı.

Ə.Məmmədxanlı nəsri öz tematikasına görə çoxcəhətlidir, onu bir nasir kimi daha çox lirik-romantik duyğulu insanın əsl şəxsiyyət kimi formalaşması, mənəvi yetkinliyə can atması maraqlandırır, cəlb edirdi. Bu baxımdan onun qəhrəmanlarını “axtaran qəhrəmanlar” kimi səciyyələndirmək olar. Siz onun “Bakı gecələri” povestini oxuyun.  Başdan-ayağa lirik bir nəğməni xatırladan bu povestdə ağrı da var, kədər də, sevinc də var, ümid də, inam da. O dövrün ədəbiyyatında mühüm yer tutan qadın azadlığı mövzusu bu əsərdə lirik-romantik səpgidə öz bədii həllini tapırdı. “Ulduz” hekayəsinin qəhrəmanı müharibənin ağır günlərində, tibb institutunu yarımçıq buraxıb cəbhəyə yola düşür.  Onu bu qəti hərəkətə sövq edən sevdiyi Azad idi.  Lakin cəbhə həyatı onun şəxsi, intim dünyasına bütün ziddiyyətləri və təzadları ilə daxil olur. Ulduz daha böyük amallar naminə yaşadığını dərk edir. “Qızıl qönçələr” hekayəsinin qəhrəmanının diliylə desək: “Günəş doğacaq. Qönçələr açılacaqdır”. Bu, Ə.Məmmədxanlının özünün də, qəhrəmanlarının da həyat devizini müəyyənləşdirən söz idi.

      Ə.Məmmədxanlı ömrünün son 20 ilini  görkəmli sərkərdə və siyasi xadim, qəhrəmanlıq simvolumuz Babəkin xalq azadlığı uğrunda apardığı mübarizəsinə həsr etdiyi mövzu üzərində çalışmışdır. Yazıçı  tarixi hadisələri, Babəkin şəxsiyyətini, dövrün siyasi, fəlsəfi, dini çərəyanlarını dərindən öyrənmiş,  tarixi həqiqətə yaxınlaşmışdır. Babək romanının orijinal nəql etmək üslubu yazıçının tədqiqatçıları tərəfindən qeyd edilir. Ə.Məmmədxanlının əsərlərində  poetik istedadla mövzu, məzmun bir-birini tamamlayır. Onun ssenarisi  əsasında rejissor Eldar Quliyev 1979-cu ildə tammetrajlı, 2 seriyadan ibarət “Babək” bədii filmini çəkmişdir. Ssenari yazmaq əsl sənətdir, əsərdən fərqli olaraq, kinonun formatına uyğunlaşmaq var. Lakin yazıçı bu işin öhdəsindən məharətlə gəlmiş, ən əhəmiyyətli, təsirli səhnələri ssenariyə daxil edə bilmişdir. Afşinin böyük Babəkə ittifaq  təklif etməsi filmin ən uğurlu epizodlarındandır. Afşin “İran mənim olsun, Azərbaycan sənin” – deyir.  Bəşəriyyət üstündən əsrlər keçməsinə baxmayaraq, hələ də dünyanı bölüb qurtara bilməyib. 838-ci ildə qalıb. Film böyük müvəffəqiyyət qazanmış, 60 ölkə tərəfindən alınmışdır. Beləliklə də,  milli ədəbiyyatımız qiymətli, dolğun məzmunlu və orijinal keyfiyyətli tarixi bir romanla zənginləşdi. Roman yazıçının ölümündən sonra işıq üzü görmüşdür.

      Bunlarla yanaşı Ə.Məmmədxanlı “Fətəli xan”, “Leyli və Məcnun” filmlərinin, “Bəxtiyar” kino-novellasının ssenari müəllifi olmuşdur. Ə.Məmmədxanlı H.Mehdiylə birlikdə “Fətəli xan” filminin də ssenarisini yazmışdır.

     Ə.Məmmədxanlı, vətənpərvərliyində, humanizmində, bənzərsiz üslubunda, ədəbiyyata şair təbində, nasir qələmli gəlməsində idi. Onun haqqında deyirdilər: “Böyüklüyü az yazmasında və gözəl yazmasındadır”. Ə.Məmmədxanlı ciddi yazıçıdır, kəmiyyət arxasınca qaçmır. 

      Ə.Məmmədxanlının yaradıcılığından danışarkən onun tərcümələrinə toxunmadan keçmək olmaz. Yazıçı bu barədə belə deyirdi: “Yazmaq sağ qolumdursa, tərcümə sol qolumdur. Ömrü boyu qara çörəyim tərcümədən çıxıb”. Tərcümə sənəti əsl yaradıcılıq olsa da, qədribilinməz bir işdir, elə bir gəlir  gətirmir, tərcüməçi də kölgədə qalır. Ə.Məmmədxanlının Avropa və rus klassiklərindən etdiyi tərcümələr əsl peşəkarlıq nümunələri, özünün “avtoportreti”dir. Azərbaycan dilinin zəngin imkanlarından ustalıqla istifadə edib U.Şekspirin, Q.Floberin, T.Drayzerin, A.S.Puşkinin, M.Qorkinin əsərlərini dilimizə tərcümə etmişdir. Tərcümədə tək hər iki dili bilmək kifayət etmir, ilham və entuziazm da bəs deyil. Sən istəyən nəticə üçün  ilk növbədə əsərin ruhunu çevirmək, çatdırmaq  lazımdır ki, bunu yazıçı yüksək səviyyədə bacara bilmişdir.

     Tənhalıq onun həyat tərzi idi.  Bu qədəri yox, tərcihi idi. Onun tənhalığı darıxdırıcı yox, yaradıcı idi. Dörd bir yanı qələbəlik olan bu tənhalıq  ona güc verirdi. Kitablar  həmxanəsi, ailəsi idi. Ənvər Məmmədxanlı Avropa və rus klassik yazıçılarından tərcümələr etmişdir. Kuba (1967), Türkiyə (1968), İspaniyada (1980) Sovet nümayəndə heyəti tərkibində səfərdə olmuşdur. İki dəfə “Şərəf nişanı” (1946–1949), “Qırmızı Əmək bayrağı” (1980–1983) və “İkinci dünya müharibəsi” (ikinci dərəcəli) ordenləri, döyüş medalları ilə təltif olunmuşdur.

1990-cı il dekabrın 19-da Bakıda vəfat etmişdir. Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur.

Bayram tətilinin son günü – martın 30-da Səməndər müəllimin amansız xəstəliklə mübarizədə qalib gələ bilməməsi xəbəri qısa müddətdə yaxın-uzaq ellərə yayıldı. Uzun illər təhsil sahəsində çalışan bacarıqlı maarif təşkilatçısı, “Qabaqcıl təhsil işçisi” Səməndər Məmmədovun vaxtsız ölümü təkcə doğmaları, dostları üçün yox, həm də ölkəmizin pedaqoji ictimaiyyəti üçün ağır itkidir.

1954-cü il fevralın 8-də Borçalıda – Bolnisi rayonunun Faxralı kəndində anadan olan Səməndər Eyvaz oğlu Məmmədov 1978-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU-nun) filologiya fakültəsini bitirib. Tələbəlik dostu, mərhum Arif Əmrahoğlunun dediyi kimi: “Elm sahəsində qalmağa hər cür imkanı vardı, qalsaydı, bəlkə də, indi elmlər doktoru, professor idi. Qalmaq istəmədi. Bəlkə, ona görə ki, Səməndərin yarımçıqlıqdan heç vaxt xoşu gəlməyib, həmişə üzüağ, alnıaçıq yaşayıb”.

Təyinatla Lerik rayonunun Vistən kəndində pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. 1982-ci ildən Bakıda DİN-in tərbiyə müəssisəsindəki orta məktəbdə işləyib, 1987-ci ildən isə həmin məktəbə rəhbərlik edib.

2002-ci ilin yanvar ayından 2020-ci ilin yayınadək Sabunçu rayonundakı 271 saylı orta məktəbin direktoru olub.

Pedaqoji fəaliyyətlə yanaşı, bədii yaradıcılıqla da məşğul olan Səməndər Məmmədov istedadlı publisist, folklor araşdırıcısı, şair və bir çox aktual yazıların müəllifi kimi də tanınıb. Azərbaycan Yazıçılar və Aşıqlar birliklərinin üzvü olub. “Abdulla Şaiq”, “Qızıl qələm”, “Vətən” fəxri media və “Araz” ali ədəbi mükafatlarının laureatı olub. Prezident təqaüdünə, eyni zamanda, “İlin ən yaxşı məktəb direktoru” adına layiq görülüb, “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918-2018)” yubiley medalı ilə təltif olunub.

İlk şeiri orta məktəbdə oxuyarkən Gürcüstanda nəşr olunan “Qələbə bayrağı” və “Gürcüstan” qəzetlərində işıq üzü görən Səməndər Məmmədov 15-dək kitabın müəllifidir. Tanınmış media qurucusu, Əməkdar jurnalist Əflatun Amaşovun da dediyi kimi: “Səməndər müəllim yaradıcı insandır və doğma yurda məhəbbət onun yaradıcılığında da öz əksini tapıb. Borçalıda – Faxralıda keçən yüzilliklərdə yaşamış neçə-neçə el şairlərinin, aşıqların yaradıcılıq nümunələri məhz onun axtarışları sayəsində üzə çıxarılaraq nəşr olunmuşdur”.

Bizi bir-birimizə uzun illərin sınağından çıxmış dostluq telləri bağlayıb. Mənim tanıdığım Səməndər müəllim, hər şeydən əvvəl, sözü ilə əməli bir olan bütöv şəxsiyyət, böyük ziyalı, əqidəsinə sadiq, dostluqda etibarlı, saf bir insan, zəngin təcrübəyə malik müəllim, maarif təşkilatçısı, tədqiqatçı, şair-publisist idi.

Rəhmətlik professor Şamil Qurbanovun təbirincə desək, “Azərbaycanın ən müqəddəs və sağlam yerlərindən biri Borçalının” ağır ellərindən olan Faxralı kəndində dünyaya gələn Səməndər müəllim bu yerlərin gözyaşı kimi dumduru çeşmələrindən saflıq, duruluq, Qızılıqayadan sərtlik, mətinlik, qoca “Səngər”dən çətinliklərə mətanətlə sinə gərməyi öyrənib, ağır-batman Qarapapaq kişilərdən kişilik dərsi alıb.

Səməndər müəllim böyük yolu gözləyən, qədir-qiymət bilən, yaxşılığı unutmayan insan kimi tanınıb. Borçalının ağır-batman kişilərinin öyüd-nəsihətlərindən, ağbirçəklərin nağıllı-bayatılı dünyasından, folklorumuzdan, sazımızdan, sözümüzdən həyat dərsi alıb. Qurub-yaratmaq eşqi, tez qaynayıb-qarışa bilməsi ilə fərqlənib hər zaman.

Səməndəri özünün gəzən kitabxanası adlandıran Xalq şairi Zəlimxan Yaqub onun barəsində deyirdi: “Belə adamların olması cəmiyyətin, xalqın, insanlığın xeyrinədir. Səməndər ağsaqqaldır, ağır oturub batman gələndir, öz yerini biləndir. Bir insan kimi, ürəyi böyükdür, sinəsi genişdir, içində xılt yoxdur, başdan-başa nurdur, işıqdır, şeiriyyətdir, poeziyadır”.

Səməndər müəllim qüruru, mənliyi, ləyaqəti hər şeydən üstün tutub, kimsənin heysiyyətinə toxunmayıb və heç zaman da yol verməyib ki, kimsə onun heysiyyətinə toxunsun. Onu heç vaxt özündən çıxaraq hay-küylə danışan görmədim. Ən qanqaraldıcı məqamda belə fikrini səbirlə, dözümlə izah edir, qarşısındakını özünün haqlı olduğuna inandırırdı. Adamları tanıya bilirdi, çünki özünü tanıyırdı.

Səməndər müəllimin dostu olmaq həm asan idi, həm də çətin və məsuliyyətli. Asan, ona görə ki, təmənnasız, dəqiq, düzgünlüyü sevən və qiymətləndirən, dost üçün lazım olsa, varından, canından belə keçməyə hazır idi. Yarımçıq söz danışmaz, yarımçıq iş görməzdi. Söz verdisə, mütləq yerinə yetirərdi. Çətin idi ona görə ki, üzdə bir, arxada başqa cür danışanlarla arası olmaz, saxta pafosu, yalançı vədləri sevməzdi, yalan danışan adam onun ən böyük düşməni idi.

Sözün əsl mənasında pedaqoq idi. Uzun illik təcrübəsinə əsaslanaraq deyirdi ki, kənardan çoxlarına asan görünsə də, müəllimlik olduqca çətin peşədir. Savaddan da öncə etikanı müəllim üçün ən vacib keyfiyyət hesab edirdi. Deyirdi, mərifəti olmayan, şəxsi nümunəsi ilə şagirdləri həyatda düzgün istqamətləndirməyən biri nə qədər savadlı olursa-olsun, əsl müəllim ola bilməz. Müəllim hər şeydən əvvəl ziyalı, yolgöstərən tərbiyəçi, öyrədəndir.

Səməndər müəllim bilik və bacarığını xalqın, elin-obanın yolunda sərf edib, dövlətə, dövlətçiliyə, müstəqil Azərbaycanımıza sədaqətlə xidmət edib. Təkcə vəzifə borcundan irəli gələn işləri görməklə kifayətlənməyib, vicdanının səsi ilə xeyirxah addımlar atıb.

Tacik xalq misalında deyilir ki, insanın ömrü – onun dünyaya baxması və dünyanın onu görməsi ilə deyil, xalqın onu yadda saxlaması ilə ölçülür. Bu mənada, inanıram ki, Səməndər müəllim cismən aramızda olmasa da, əziz xatirəsi pedaqoji ictimaiyyətin, saz-söz adamlarının, dostlarının, doğmalarının və dərs dediyi minlərlə yetirməsinin qəlbində daim yaşayacaqdır.

Musa NƏBİOĞLU,
Əməkdar mədəniyyət işçisi

Mənbə: https://xalqqazeti.az/

Lütviyyə Əsgərzadə/Azerbaycan

Filologiya elmləri doktoru

Şəmsəddin Kuzəçi… kərküklü tədqiqatçı, pedaqoq, jurnalist, şair və yazıçı, Kərkük qəzetinin baş redaktoru, Türk dünyası Akademiyasının “fəxri professoru” (2022), AMEA-nın Ədəbiyyat İnstitutunun “Fəxri doktoru”, ictimai xadim. Məqsədim Şəmsəddin Kuzəçinin “Kərkükün günəşi” kitabı haqqında düşüncələrimi bəyan etmək olsa da, fikir məni bir az uzaqlara, Türk dünyası ilə bağlılığı, zəngin mədəniyyəti ilə seçilən İraq türkmənlərinin mərkəzi olan “bir bütövün parçasına” Kərkükə həsrət olduğumuz yaxın keçmişə aparır. 

Vaxtı ilə Rəsul Rza “Aşıq Yanıqlının bayatıları” kitabında yazırdı: “Bağdaddan karvan gəlir, /Dərdli, pərişan gəlir./Kimlər qurban kəsilib/Sularım al-qan gəlir?” Bu misralarda o zaman bizə “uzaq olan yaxın ellərin”, yaralı Kərkükün, yalnız Kərkükün deyil,  Ərbil, Mosul, Tələfərin, bütövlükdə türkmənlərin fəryadı, göz yaşı, çəkdikləri zülmlər hopmuşdu.

Kərkükün problemləri tam həll olunmasa da, artıq yollar qısalıb, “bütövün parçaları” bir araya gəlir. Xoşbəxtik ki, artıq türkmən qardaş və bacılarımızla elmi və ədəbi əlaqələr qurulub. Dəvət aldığımız elmi simpozyumlarda bir-birimizlə görüşüb söhbət edir, fikir bölüşürük. Şərqdən, Şərqin bitməyən problemlərindən, daha çox Kərkükdən danışırıq. Bu gün Kərkük deyincə, yadıma dostlarım, Bağdad universitetinin dosenti Nadia Jassen, folklorşünas alim Nejdet Yaşar Bayatlı, Türk dünyasında tanınan elm adamı və sevilən şairi,  “Kardeşlik” ocağın fəxri prezidenti professor Məhmət Ömər Kazancı, müasir Türkman ədəbiyyatının nümayəndələrindən Əbdüllətif Bəndəroğlu, Cəlil Qazançıoğlu, Husam Həsrət, Əsəd Ərbil, Faruk Faiq Köprülü, Əli Çolaqoğlu, şairə Ayhan Həcəroğlu, AMEA-nın Ədəbiyyat İnstitutunun “Fəxri doktoru”, şair, alim, ictimai xadim Şəmsəddin Kuzəçi gəlir.

Şəmsəddin Kuzəçi ilə ilk dəfə Bakıda AMEA-nın Əsas binasının önündəki Elmlər Akademiyası parkında keçirilən İkinci Türk Dünyası Ədəbiyyat və Kitab Festivalında tanış oldum, ayaqüstü söhbət etdik, şəkil çəkdirdik. İkinci dəfə onunla AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Fəxri doktoru seçiləndə (2025) oldu. Taleyini, yaşadıqlarını öz dilindən duydum. Akademik isa Həbibbəylinin, professor Q.Paşayevin Şəmsəddin Kuzəçi haqqında söylədikləri, bir insanın məfkurəsi yolunda, vətəninin azadlığı uğrunda çəkdikləri və etdikləri məndə böyük təəssürat yaratdı. Üçüncü görüşümüz isə bu il, yenə Ədəbiyyat institutunda oldu. Şəmsəddin Kuzəçi yeni çıxmış kitabını avtoqrafla mənə verdi.

Böyük bir kitabxanam olsa da, kitabxanamdakı avtoqraflı kitablar mənim üçün xüsusi bir əhəmiyyət kəsb edir. Kuzəçinin  “Kərkükün günəşi”(Bakı, Vektor, 2025) kitabı kimi.

Deyirlər ki hər şair öz taleyini yazır. Bu fikir, şairlərin öz duyğularını, ruhunu və yaşadığı ağrı-acıları şeirə köçürməsi, ədəbiyyatda geniş yayılıb. Çox zaman belə olur, şairlər öz mənəvi dünyalarını, həyatlarını, sevgi nağıllarını yazaraq, öz talelərini əks etdirir, ictimai vəziyyətlərini ifadə edərək, özlərini oxucuya təqdim edirlər. Həqiqi şairlər isə öz mənəvi dünyası ilə yanaşı, həyatın ağır yükünü, vətənin dərdlərini, vətənin taleyini şeirlərində inikas etdirirlər. Belə də olmalıdır, çünki “yaradıcılıq təkcə öz taleyini yazacaq qədər bəsit deyil!”

Şəmsəddin Kuzəçinin şeirlərində şairin öz mənəvi dünyası ilə yanaşı, həyatın ağır yükü, vətənin – Kərkükün dərdləri, dünəni, bu günü inikas edir. Bəzən poeziya

həyatın özündən də həyatidir. Poeziya həyatın şairlər tərəfindən zövq və istəklərinə görə sözlə çəkilmiş şəklidir. Kiminə görə, həyat sevgidir, kiminə görə gözəllikdir. Kiminə görə ağrıdır, iztirabdır. Kiminə görə, oyundur. Nəğmədir… Yoldur…Arzudur…Çağrışdır… Kiminə görə, mübarizədir, savaşdır. Bütövlükdə həyat bir hekayədir və hər kəsin bir hekayəsi var. Şəmsəddin Kuzəçi üçün həyat mübarizədir, hekayəsi isə Kərkükdür.

 Onun üçün hər şey vətəndir – Kərkükdür, hər misrasında Kərkükün yaşadığı dərdlər var, nisgil,  zülüm var. Yalnız şairin deyil, bütövlükdə türkmanların yaşadığı acılar, üzüntülər, işgəncələr, “ozanların səsi”, “yetimliyin qoxusu”, “dağların acısı” var. Bütün bunlar,  “Kərkükün qalası”, “şəhidlərin səsi” “illər boyu acılar, üzüntülər, işgəncələr çəkmiş, zindanlar görmüş” Mehmet İzzət Xəttata həsr etdiyi “Bir şairin arxasından”  adlı şeirinə naxışlanıb:

Gedərkən özü ilə götürdükləri var:

Gedərkən

on ovuc “Günəş qanı” apardın ətəyində.

Yetimliyin qoxusu yayıldı çiçəyində.

Dağların acısını, Kərkükün qalasını,

qulağında ozanların, şəhidlərin səsini… (“Bir şairin arxasından”).

Onun “bir şairin arxasından” düşündükləri ürəkləri sızladır. “İllər boyu acılar, üzüntülər, işgəncələr çəkmiş, zindanlar görmüş”, “həsrətlə gül əkmiş” “ürəyini qəm boğmuş” Mehmet İzzət Xəttata bu acıları yalnız ölüm unutdurur. Yalnız bu dünyadan gedərkən, təqvimin yarpaqları gül suyuna boyanır.

Gedərkən,

təqvimin yarpaqları gül suyuna boyandı.

bu bağdan köç edənin

qəlbi xoşbəxtlik doğar.

Həsrətlə gül əkənin

(gedərkən)

ürəyini qəm boğar (“Bir şairin arxasından”).

Şairin bizim el dediyi baş qaldıranın asıldığı türkmən elləridir, şair Rüstəm Behrudinin təbirincə desək: “taleyi sirr olan” Kərkükdür, Mosuldur, Telafərdir.

Bizim eldə,

hər acıya dözmək gərəkdir.

Əlacını düşünmədən

ağrılara dözmək gərəkdir…

Dözməyənsə,

darağacını

düşünməlidir.

Bizim eldə,    bizim eldə…

Bu ellərdə baş qaldıranın sonu edamdır. Ya susub hər şeyə dözməli, “öz içində ağlayıb”, “köz kimi yanmalısan”, ya da dar ağacına salam verməlisən.

“Desəm öldürərlər, deməsəm ölləm” misali… İnsanın iki od arasında qalması… Həqiqəti deməyin təhlükəli, susmağın isə vicdanı və ya insanı məhv etdiyi qorxunc dilemma qarşısında qalmasından əzablı nə ola bilər.

Ş.Kuzəçi susmamış, fikirlərini yazdığı şeirlərə, xoyratlara səpələmiş,  bəzən gizli, bəzən açıq mesajlar vermiş, milli kimliyini bəyan etmiş, dili uğrunda mübarizə aparmışdır:

Kərküküm, mərd Kərküküm,

Milləti sərt Kərküküm,

İçinə yadlar girib,

Çəkirik dərd, Kərküküm.

Kərküklüyəm, siz bilin,

Kəsərəm düşmən dilin,

Neft töküb yandırsalar,

Tərk etməm türkmən dilin.

Susmağı bacarmayan vətənpərvər Şəmsəddin Kuzəçi danışmağın cəzasını çəkmişdi. Toyda oxuduğu bu şeirə İraq rejimi tərəfindən  görə həbs olunmuş (1993), şeirləri siyası məzmun daşıdığına görə 3 ay nə­zarətdə qalmışdır. Rejimi ən çox narahat edən şairin bu misraları olmuşdu:

Qul qaçdı, qazı qaldı,

Yazılmış yazı qaldı,

Əl qaldırın Allaha,

Zalımın azı qaldı.

Gözləri, əlləri bağlanaraq sorğuya çəkilən şairə səs lentindən oxuduğu şeirləri dinlədilib, tərcümə etməyi, şeirlərin izahı istənilib. Şeirlərinin Səddam idarəçiliyinə qarşı olduğu bəyan edilib. Şeirlərində həqiqəti ifadə edən Ş.Kuzəçi həqiqəti dilə gətirməyin də bədəlini də ödəyib, susmağın yaşatdığı əzabın da… Çünki bəzən susmaq, danışmaqdan da çox əzab verir insana. İnsanı daxilən məhv edir. Şairin aşağıdakı şeirində qorxu və vicdan arasında boğulan insanın durumu ən dəqiq şəkildə olunur:

Ağlaram öz içimdə,

Yanaram, köz içimdə,

İstəmirəm danışım,

Qoy qalsın söz içimdə.

Millətin yaşadığı coğrafiyanın adı vətən olsa da, bir millət üçün vətən, sadəcə üzərində yaşadığı yer deyildir. Əsrlər boyu milli və dini düşüncəmizdə vətən müqəddəs sayılıb, uğrunda qanlar tökülüb, “Vətəni sevmək imandan sayılıb”. Kültürümüzdə vətən, namus, şərəf, heysiyyət və azadlığımızın adıdır. Vətən doğulduğumuz, üzərində böyüdüyümüz torpaqdır. Vətən, torpaq haqqında duyğularını bayatılara pıçıldayan şair üzün də “Vətəni sevmək imandandır”.

Səhərdir, ulduz çoxdur,

Sözümüz yada oxdur.

Kim ki yurdunu sevməz,

Cənnətdə yeri yoxdur.

Və bu vətən böyük bir coğrafi ərazini Türk dünyasını əhatə edir. Şairin  “Mən Kərkükəm, Çanaqqala!” səslənişi çox təsirlidir. Şeirdə Osmanlının I Dünya müharibəsindəki məğlubiyyətindən sonrakı yaşananlar, zaman-zaman başına gələn bəlalar, “neftinin başına açdığı bəlalar” inikas edir:

Mən Kərkükəm, Çanaqqala!

Zorla məni

anamdan qopardılar;

Yardan uzaqlara apardılar.

Zaman-zaman

qırıq könlümü alardılar.

Mən Kərkükəm, Çanaqqala!

Dimdik ayaqdayam, yaşayıram hələ…

Mən Kərkükəm, Çanaqqala!

Bayrağımı Atam əlylə çəkmiş.

Kıbrısın türk bayrağıtək

Birinə ağ, birinə göy mavisi

rənglərini vermiş…

Birinə “Bala vətən”,

Birinə “Ata Vətən” demiş.

Mən Kərkükəm, Çanaqqala!

Neftim başıma bəla!…

Ancaq başına bəlalar gəlsə də, Kərkük dimdik ayaqdadır. Lozan sülh müqaviləsi ilə taleyi həll olan (“yazıyı qara yazan Lozan”), “Bir qırıq budağa sığınşa” da dili, mədəniyyəti, musiqisi, şeiri, bayatısıyla ayaqdadır, vardır, var olacaqdır:

Mən Kərkükəm, Çanaqqala!

Oğuzlardan gəlmişəm.

Kürəyimə

mədəniyyət xəzinəmi almışam.

Bu günə qədər

dilimlə, şeirimlə, musiqimlə,

bayatımla ayaqda qalmışam…

Mən Kərkükəm, Çanaqqala!

Sığınmışam bir qırıq budağa!…

Nə qədər ki, Kərkük üçün ölənlər var, vətən sevgisini ruhunda yaşadanlar var, Kərkük də var! Şair yalnız Kərkükün və kərküklülərin faciələrini deyil, Kərkük deyə-deyə ölənləri də unutmur. Türkmən şairi Sami Yusif Tütünçünün xatirəsinə şeir yazır. Şeirdə telefon zəngi ilə Sami Yusif Tütünçünün ölüm xəbərini alan şairin duyğuları, ağrıları, acıları, ayrılıqları əks olunur:

Arxanca şeirlər oxundu, ağılar söyləndi.

Kərkük yetim, türkmənlər dayısız qaldı.

Kərkükün sevgisini bizə nə gözəl anlatmışdın.

Kababçı da onu dilə gətirdi:

“Qışda gecə sevilir,

Şeir heca sevilir.

Sən öyrətdin bizlərə,

Kərkük necə sevilir” (Yarım qalan şeir).

Sami Yusif Tütünçünün ölümü ilə “Kərkük yetim, türkmənlər dayısız” qalıb. Hər Kərkük sevdalısı bir Kərkükdür. Şair onun üçün “Kərkükçün darıxdığı qədər darıxır:

Sənin üçün darıxdığımı bilirsən,,

mənə sarılıb gülürsən…

Kərkükçün darıxdığım qədər

səninçün darıxmışam.

Gözlərin, Gürgürbaba kimi

işidir məni…

Şəmsəddin Kuzəçi üçün Kərkük sevginin, həsrətin ölçüsüdür. Sevdiyini Kərkükü sevdyi  qədər sevir. Darıxdığı üçün “Kərkük üçün darıxdığı qədər” darıxır. Şairin qürbətdəki dostuna “qayıt” səslənişi ürəkləri parçalayır: “Bir bax!/Qan damlayan/Kərkükün tablosuna./Şəhidlərin rəsminə!…” Bu səsləniş özünə dönməyə səslənişdir: “Bir də bax!/Şeirlərimizin gözəlliyinə, /bayatılarımızın gözəlliyinə/ səni həsrətlə gözləyən/nəğmələrə, türkülərə,/Ramazan gecələrinə./ Qayıt,/Korya, Musallaya./Qayıt, qayıt…”

Şairin dostuna, bütövlükdə Kərkükdən uzaqda Kərkük üçün ağlayanlara, “Qayıt, dostum, qayıt!/Qayıt yurduna”, – deyə səslənişi çox təsirli və diqqətçəkicidir.

Qayıt, dostum, qayıt!

Qayıt yurduna…

Bax Xurma hanına,

Qarılar bazarına.

İmam Əhmədə  (Xəttatın türbəsinin olduğu məzarlıq)

bayatıyla bəzənən

Xəttatın məzarına (Kərkükün milli şairi İmam Xəttat).

Vay, xəttatım, vay!

Nələr çəkirsən, nələr?

Bilirəm, ağlayırsan gecələr… (Kərkükdən səsləniş)

Şairın qayıtmasını istədiyi dostuna bu məkanları sadalaması təsadüfi deyil.  Bu məkanalrın hər birində türkmənlərin xatirəsi əbədiləşib, tarixi, Kərkükü sevənlər və uğruna ölənlər yatıb. İmam Əhməd Xəttatın türbəsinin olduğu məzarlıq, İmam Xəttat isə Kərkükün milli şairidir. Kuzəçinin “qayıt” səslənişi pərən-pərən olub, qurbət ellərə dağılmış türkmənlərədir. Bir olmaq, birlik olmaq, “əl-ələ, kürək-kürəyə” vermək zamanıdır. Gələcəyimizin qarantı olan uşaqlarımıza azadlıq yollarını açmaq və tapmaq üçün “Biz-bizə, kürək-kürəyə,/iç-içə, əl-ələ/verməliyik. Uşaqlarımıza azadlıq yollarını tapmalıyıq”. “Kərkük qalasız, Türkmən hoyratsız,/Quşlar yuvasız/olarmı, dostum?

Şəmsəddin Kuzəçi yorulmadan, inadla parçalanmış türkmənlər yurdlarına qayıtmağa, bir olmağa çağırır: “Qayıt artıq!” Bu çağırışda həm gedənlərin bir gün dönəcəyinə, həm də “fələyin çərxinin bir gün dönəcəyinə” inam var:

Əlbəttə, bir gün yox olacaq.

“Bir gün dönər,

Bir gecə bir gün dönər,

tələsmə, nazlı könül,

gedən quş bir gün dönər.

Çarxı dönsə fələyin, bir gün də bir gün dönər”.

Qayıt, dostum, qayıt!

Qayıt yurduna! (Kərkükdən səsləniş).

Meksikalı şair, tərcüməçi, diplomat, siyasi publisist Oktavia Pasa görə, “Poeziya –ruhun qurtuluşudur, gücdür, fərqli bir dünyadır. Şəmsəddin Kuzəçi üçün poeziya mübarizədir, duruşdur. Onun ruhu, canı isə Kərkükdır.

Bülbülə yazığım gəlir.

Qəfəsdə olur…

Balığa yazığım gəlir.

Dənizsiz ölür…

Yalnız

Günəşi sevirəm:

Günəşi sevən

nə qəfəsdə,

nə dənizdə

yaşaya bilir… (Günəş sevgisi).

Şair yalnız günəşi sevir. Günəşi sevənsə, nə qəfəsdə, nə dənizdə  yaşaya bilir. Onun dərdi də, dərmanı da, sevdiyi günəşi də Kərkükdür. Kərkük Şəmsəddin Kuzəçinin ruhudur, kimliyinin təqdimidir.

Azadlıqdır amacım,

Millət böyük inancım,

Vətənimdir baş tacım,

Kərküklüyəm, Türkmanam!

Türkoğlu türk əslim mənim,

Oğuz boyu nəslim mənim,

Şan-şöhrətli ismim mənim,

Mən Kərküklü bir Türkmanam,

Türkə yan baxana düşmənəm (“Mən Kərküklü bir Türkmanam”).

Şəmsəddin Kuzəçinin diqqətimi çəkən şeirlərindən biri də “Pıçıltı” şeiridir.  Şeirə verilən ad məzmunundan xəbər verir. İnsan nədən hayqırmaq yerinə, pıçıldayar? Adətən başqalarının eşitməməsi, sirr verməməsi və ya sakitliyi qorumaq üçün pıçıldayar. Bəzən də ürəklər dərddən parçalanınca, “aha dözməyincə”,/”daha dözməyincə” pıçıldayar. Şair də düşüncələrini pıçıldayır misralarına:

Ürəklər aha dözmür,

Ürəklər daha dözmür…

Bu dərdli halda

sevmək, sevilmək

çox baha…

İçlər qapqara,

Çıxılmaz bir mağara. Bütün bunların içərisində yalnız Kərküklü “xəyallar çiçəklər kimi rənglidir”.  Biz də yazımızı “Çiçəklər kimi rəngli xəyalları”n bir gün həqiqət olması arzusu ilə  biririr, şair Şəmsəddin Kuzəçiyə uğurlar arzulayırıq!

Mənbə: https://kerkukgazetesi.com/

Xoşbəxtəm ki, tale məni bir neçə dəfə böyük şairimiz Süleyman Rüstəmlə görüşdürüb. Sonuncu görüşümü xatırlayıram: ölümündən iki il öncə onunla görüşüb “Azərbaycan” jurnalı üçün böyük bir müsahibə hazırlamışdım. Bilirdim ki, Süleyman Rüstəmlə görüşmək, söhbət etmək – XX əsrin ədəbi hadisələrini, poeziya tarixini vərəqləmək, Qorkini, Mayakovskini, Nazim Hikməti, Hüseyn Cavidi, Mirzə Cəlili, Haqverdiyevi, Üzeyir Hacıbəylini, Seyid Hüseyni, Cəfər Cabbarlını, Səməd Vurğunu və onlarla görkəmli sənətkarları “görmək” deməkdir. Çünki Süleyman Rüstəmin heyrətamiz dərəcədə güclü yaddaşı vardı, 40-50 il öncəki hadisələri, insanları olduğu kimi xatırlayır, haqqında danışdığı adamın xasiyyətindən tutmuş danışığına qədər, hər şeyi təfərrüatı ilə nəql edirdi. Mənim üçün “Ana və poçtalyon”un, Təbriz nisgilli şeirlərin müəllifi ilə görüşmək unudulmaz anlara çevriləcəkdi və çevrildi də…

Süleyman müəllim danışırdı ki, onun həyatında, xüsusilə, uşaqlıq və gənclik illərində iki böyük şəxsiyyət çox böyük rol oynayıblar: Süleyman Sani Axundov və Seyid Hüseyn. “Atamın məni ilk dəfə “Süleyman Sani məktəbi”nə aparmağını xatırlayıram. Haqqımda lazımlı məlumatı dəftərə qeyd etdilər və sonra atam getdi. Özümü yad adamların arasında görüb ağlamağa başladım. Başa düşürdüm ki, belə yerdə ağlamaq olmaz, amma özümü saxlaya bilmirdim. O zaman bir əl saçımı oxşadı:

– Niyə ağlayırsan, oğlum?

– Anamı istəyirəm.

– Çox gözəl, dərsdən sonra ananı görərsən.

– Yox, yox! Mən indi görmək istəyirəm.

– Oğlum, gəl səni sinfinizə aparım. Gör orda necə yaxşı uşaqlar var, amma heç ağlamırlar.

Sonra o, yanındakı müəllimlərə xitabən: – Görürsünüzmü, nə ağıllı oğlandır. Daha ağlamır, gedək, bala, gedək, – dedi.

Daha ağlamadım. Süleyman Sani bizi bir ata kimi sevirdi.

Əgər Süleyman Sani uşaqlıq təsəvvürümdə Simurq quşu kimi qalıbsa, Seyid Hüseyn sənət taleyimdə Xilaskar rolunu oynayıb. Seyid Hüseyn – bu görkəmli yazıçı texnikumda mənə ədəbiyyatdan dərs deyib. Mən onda ilk şeirlərimi yazırdım. Bir gün cəsarətə gəlib bir şeirimi ona verdim ki, fikrini bildirsin. Bir neçə ay keçdi, ondan səs çıxmadı. Bir gün tələbə yoldaşlarımdan biri mənə dedi ki, sənin “Maarif və mədəniyyət” jurnalında şeirin çıxıb – “Unudulmuş gənc”. Bundan o qədər sevindim ki… Sonralar Seyid Hüseynlə tez-tez görüşürdüm.

İyirminci illərdə sovet ədəbiyyatının azmanları sayılan M.Qorkinin, V.Mayakovskinin, D.Bednının Bakıya gəlişi böyük əks-səda doğurur. Bu sırada, əlbəttə, böyük türk şairi Nazim Hikməti heç cür unutmaq olmaz.

1927-ci ildə Mayakovski Bakıya gəlmişdi. Akademiyanın akt zalında onun oxucularla görüşü keçirilirdi.

Mayakovski yorulmadan şeirlər oxuyur, suallara cavablar verirdi. Həmin şeir gecəsində böyük şairimiz Hüseyn Cavid də iştirak edirdi. Axırda o, dözə bilməyib mənə sarı əyildi və dedi: “Canım, bu necə adamdır, necə tab gətirir, dözür belə şeylərə. Niyə hər suala cavab verir?” Bir nəfər ona belə yazmışdı: “İnsanın qəlbində boşluq olanda, iki çıxış yolu vardır: biri susmaq, ikincisi isə bağırmaqdan ibarətdir. Neçin siz ikincini intixab etmisiniz?” Mayakovski pərt olmadı. O, belə cavab verdi: “Bu kağızın müəllifi unudur ki, üçüncü bir çıxış yolu da vardır. O da belə qabiliyyətsiz suallar yazmaqdan ibarətdir!” – Hamı gülüşdü.

Xatirə olaraq onunla bir yerdə şəkil çəkdirdik. O, fotoqrafxanada stol üstündəki gül dəstəsini götürüb ayağımızın altına qoydu, fotoqrafa: – Çəkə bilərsən, – dedi.

Moskvada onu tez-tez görürdüm. Son dəfə 1930-cu ildə Moskva Yazıçılar Evində gördüm. Moskva proletar yazıçılarının konferansiyası gedirdi. Mən bufetdə çay içirdim. Birdən RAPP işçilərindən biri: – “Süleyman, tez zala keç, yoxsa böyük şey itirmiş olacaqsan, tez, tez” – dedi. Mən tez zala cumdum. Mayakovski tribunada idi. O, RAPP-a girmək haqqında bir ərizə oxudu. Zal ayağa qalxdı. Sonra spiçka qutusundan bir az böyük bir dəftərçəyə baxa-baxa bizə “Vo ves qolos” poemasından girişi oxudu. Alqış səsləri zalı lərzəyə gətirdi. Amma lap son görüş çox kədərli oldu. Aprelin 14-ü idi. Saat 11 radələrində Moskvada – adını unutduğum bir meydançada iki gənc həvəskar yazıçı mənə yaxınlaşdı, Mayakovskinin intihar etmək xəbərini verdilər. Onlarla bərabər bir həyətə girdik. Bir qapı ağzında Təcili yardım maşını dururdu. Qapıda bir neçə şair də vardı. Hamısının sifəti tutqun idi. İxtiyarsız olaraq gözlərimdən yaş axmağa başladı. Mayakovskinin dəfnində Səməd Vurğun, Mikayıl Rəfili, Əli Nazim, Osman Sarıvəlli də iştirak etdilər. Mayakovskinin o dövrdə bizim şairlərə (o cümlədən, mənə) təsiri çox böyük olub. Bu barədə tədqiqatçılar da yazıblar”.

Maksim Qorki haqqında isə Süleyman Rüstəm bunları söylədi: “İyirmi səkkizinci ilin 31 may günündə Qorki xaricdən Vətənə qayıtdı. Çox keçmədi ki, Bakıya gəldi. Bakıda olduğu günlərin birində “Qızıl qələmlər” Cəmiyyətinin üzvləriylə də görüşdü. Üzünü gənclərə tutub dedi ki, yeni ədəbiyyatı siz yaradırsınız, ancaq gərək özünüz də dünya mədəniyyətindən bəhrələnməlisiniz. Qorki Azərbaycan dilində bir şeir oxumağı xahiş elədi, mən Sabirdən əzbər dedim. Sonra Abbas Səhhətin tərcüməsində Qorkinin bir şeirini dedim”.

Nazim Hikmətin isə Bakıya birinci gəlişi iyirminci illərin axırlarında olmuşdur. Bakıda Süleyman Rüstəmin də iştirakı ilə onun “Günəşi içənlərin türküsü” kitabı çap olunmuşdu. Bu kitabın çapından sonra Nazim Hikmət Bakıya dəvət olunur və həmin dövrdə onunla ən çox münasibətdə olan gənc şair Süleyman Rüstəm idi. Onlar bir də 1951-ci ildə görüşdülər. “Nazim Hikmət mənim üçün elə sənətkar idi ki, ondan öyrənmək, görüb-götürmək üçün çox şeylər vardı – həm sənətində, həm də şəxsiyyətində. Nazimlə hər dəfə görüşəndə, söhbət edəndə onun gözlərində gizli bir kədər görürdüm. Vətəniylə, xalqıyla bağlıydı bu kədər. O illərdə onun vətəni Türkiyədə Nazimin adını çəkmək belə qorxulu idi”.

***

Süleyman Rüstəm ədəbiyyata məhz bu illərdə gəlmişdi və tez bir zamanda da o, ədəbi mühitdə tanınmağa başladı. İnkar eləmək lazım deyil ki, Azərbaycanda sovet ədəbiyyatının ilk nümunələrini yaradanlardan biri də Süleyman Rüstəm olmuşdur. Şura inqilabı yaradılandan sonra “yeni bir ədəbiyyat”a keçid başlandı. Özü də bu ədəbiyyatı, əsasən, gənc komsomolçu və kommunist şairlər, ədiblər yaratmalı idi. İyirminci illərin əvvəllərində bu tələbi şüurlu şəkildə ilk dəfə dərk edənlərdən biri məhz Süleyman Rüstəm oldu. Az sonra onun adı proletar şairləri cərgəsində çəkilməyə başladı. 1927-ci ildə Süleyman Rüstəmin “Ələmdən nəşəyə” şeirlər kitabı çapdan çıxdı. Bu kitab o dövrdə Azərbaycan sovet poeziyasının manifesti kimi dəyərləndirildi.

Artıq indi sağalmışdır ürəyimin yarası,

Budur, sazım yorulmadan çalır şənlik havası!

Yeni həyat başlayırkən üzümüzə gülməyə,

Keçdim artıq gülə-gülə mən ələmdən nəşəyə!

Orta məktəb dərsliklərinə Süleyman Rüstəmin “Çapayev” şeirini salırdılar. Bəlkə də bu gün üçün “Çapayev” tipli şeirlər “siyasi” olduğu üçün, daha çox qırmızı ulduzlu qəhrəmanı tərənnüm etdiyi üçün unudulub, bəlkə də haqlı olaraq unudulub. Amma bu şeirə siyasi yox, bədii baxımdan yanaşsaq, onun bir şeir kimi gözəlliyini təsdiq etmiş olarıq. Şeir başdan-ayağa alliterasiyalar əsasında qurulmuşdur (Süleyman Rüstəmin qəzəllərində belə alliterasiyalara tez-tez rast gəlirik). Ümumiyyətlə, ədəbiyyat nəzəriyyəsi ilə məşğul olan mütəxəssislər üçün S.Rüstəm poeziyası qiymətli bir örnəkdir, xüsusilə, bədii təsvir vasitələrinin müxtəlif çeşidləri ilə zəngindir. Onun təşbehləri də orijinallığı ilə seçilir:

Məndən soruşursunuz: De görək, səhər-səhər

Nəyə bənzəyir Xəzər?

Xəzər göyə bənzəyir, göy Xəzərə bənzəyir,

Xəzər qızıl həşyəli göy məxmərə bənzəyir.

Qayaların sinəsi sulardan oyuq-oyuq,

Xəzərə keşik çəkən sahildəki hər buruq,

Babək ordusundakı saçları buruq-buruq,

Yapıncısı qapqara bir əsgərə bənzəyir.

***

Süleyman Rüstəmin ədəbiyyat tariximizdə rolunu müəyyənləşdirərkən daha bir neçə məqamı xatırlayırsan. Bir anlığa fikirləşirsən ki, Süleyman Rüstəm olmasaydı, XX əsr Azərbaycan poeziyasında hansı boşluqlar və çatlar yaranardı? Axı, Cənub həsrətini, ikiyə bölünmüş Azərbaycanın dərdini, harayını, fəryadını kim Süleyman Rüstəm qədər böyük yanğı və poetik ustalıqla əks etdirə bilərdi? Cənub mövzusunda S.Rüstəmdən sonra da nə gözəl şeirlər yazılıbsa, bunlar S.Rüstəm şeirləri ilə yanaşı tutulur.

O illərdə Süleyman Rüstəm Təbrizi, Cənubi Azərbaycanı qarış-qarış gəzmişdi. Onu Təbrizdə, Sərabda, Ərdəbildə yaxşı tanıyırdılar.

Süleyman Rüstəmin Cənub şeirləri təkcə həsrət, ayrılıq motivlərini ifadə eləmir, həm də bütövlük arzusunu, Azərbaycanın o tay-bu tayının birləşmək duyğusunu əks etdirir. İllər gəlib keçib, bir vaxtlar bir-birinə həsrət qalan qan qardaşları və bacıları üçün indi görüşmək, dərdləşmək maneəsi yoxdur. Ancaq bu gedişlər-gəlişlər bütövlük arzusunu reallaşdırdımı? Elə bilirəm ki, S.Rüstəmin Cənub şeirlərinin bir çoxu indi yenidən doğulur.

Vaxtilə Abbas Səhhət Sabirin İran inqilabına həsr etdiyi şeirlərin çox böyük rol oynadığını, fədailərə “bir ordudan ziyadə xidmət etdiyini” iftixar hissilə qeyd edirdi. Süleyman Rüstəmin Cənub şeirləri də səksən ilə yaxındır ki, təxminən, belə bir missiyanı yerinə yetirir. Bir təbrizli qızı sonralar şairə ümumxalq məhəbbətini ifadə edib yazacaq: “Süleyman Rüstəmin insanı həyəcana gətirən gözəl şeirlərini oxumaq biz Cənubi Azərbaycan qızlarına da nəsib olmuşdur. Bu şeirlərin bizə nə qədər dərin təsir bağışladığını qələm ilə təsvir eləmək mümkün deyildir. O, bizim uçurumlu həyatımızı düzgün təsvir edir və bunların səbəblərini gözəl şeirlərində aydınca göstərir”.

Süleyman Rüstəmin Cənub şeirləri təkcə ədəbi hadisə kimi yox, həm də tarixin poetik inikası kimi də qiymətləndirilməlidir. Bu silsilədə şairin Təbrizə ilk səfərindən tutmuş, orada müşahidə etdiyi hadisələrə qədər, bütün olayları izləmək olar. Bu sırada, heç şübhəsiz, “Təbrizim” şeiri birincidir.

Qoymaram yadları girsin qoynuna,

İzn ver, qolumu salım boynuna!

Sənin bayramına, sənin toyuna

Dili bir, qanı bir qardaşın gəlib,

Dərdinə aşina sirdaşın gəlib.

Süleyman Rüstəmin Cənub şeirləri Təbrizlə tükənmədi, illər boyu bu həsrət, bu nisgil davam etdi. Ömrünün son günlərinə qədər o, bu nisgillə yaşadı. Adətən, bir mövzuda illərlə qələm çalmaq, hardasa, yeknəsəkliyə, forma və məzmun təkrarına gətirib çıxarır, bunu az görməmişik. Ancaq Süleyman Rüstəmin Cənub şeirləri hər dəfə yeni bir bədii təravətilə diqqəti cəlb edib. Altmışıncı illərin sonlarında onun ustad Şəhriyara yazdığı poetik məktublar Cənub şeirləri silsiləsinə yeni incilər əlavə etdi:

Kim deyir ki, ünvanımız ayrıdır?

Nə adımız, nə sanımız ayrıdır,

Nə canımız, nə qanımız ayrıdır,

Ürək birdir, bədən birdir, Şəhriyar,

Vətən birdir, Vətən birdir, Şəhriyar!

“Şair qardaşıma məktub” şeiriylə başlanan bu ünsiyyət tez bir zamanda Şimal və Cənub arasında əsr yarım davam edən ayrılığın buzunu əritdi. Tezliklə Şəhriyarla digər Azərbaycan şairlərinin də məktublaşmaları başlandı. Şəhriyarın “Qardaşım Süleyman Rüstəmə” şeirlər silsiləsi ilə bir xalqın ümumi poeziyası arasında yeni mənəvi birliyin əsasını qoydu:

Sən unutsan da, Süleyman, məni,

Unutmayacaq Şəhriyar səni.

Yaz gələr, bülbül qarsar çəməni,

İndilik sevsin zaman ayrılıq,

Aman ayrılıq, aman ayrılıq!   

Çox təəssüf ki, Azərbaycanın bu iki böyük şairinin görüşü baş tutmadı. Şəhriyar Bakı, Süleyman Rüstəm isə Şəhriyar və bir daha Təbrizi görmək həsrətiylə dünyadan köçdülər.

***

Deyirlər ki, qəzəl janrı Füzuliylə zirvəyə çatdı, Vahid isə Füzuli yadigarı kimi qəzəl dünyasının son ustadı oldu. Bu fikirdə müəyyən həqiqət var, amma məsələ burasındadır ki, elə Vahidin sağlığında və Vahiddən sonra qəzəl janrı süqut eləmədi. Şeirimizdə Füzuli, Nəsimi, Seyid Əzim, Vahid ənənələri yeni məcrada davam etdi. Bu sırada Süleyman Rüstəmin qəzəl yaradıcılığı müstəsna rol oynamışdır.

Gələndə məclisə mey əldə lalə şəklində,

Nigarım ay tək olur, mən də halə şəklində.

Ürək qanımla yazıb eşqimi, məhəbbətimi,

Nigarə söyləyirəm odlu nalə şəklində.

O incə qəlbinə təsir edincə hər qəzəlim,

Gözündə nəm görürəm inci-jalə şəklində.

Mən aşiqəm, bu səbəbdən hər aşiqanə sözüm

Coşub axır ürəyimdən şəlalə şəklində.

Sevin, sevin ki, Süleyman, əlində cananın

Bu qan olan ürəyindir piyalə şəklində.

Doğrudan da, bu qəzəl Füzuli ənənəsini yaşadan, hətta cəsarət edib deyə bilərik ki, Füzuli qəzəlləri sırasında durmağa layiq bir qəzəldir. Süleyman Rüstəmin qəzəlləri haqqında ilk məqaləni Xalq şairi Rəsul Rza yazmışdır. Həmin məqalədən bəzi sətirləri bu yazıda xatırlamaq nə qədər xoşdur: “Süleyman Rüstəm qəzəllərinin çoxu mahiyyət etibarilə yeni qəzəllərdir. Bu yenilik yalnız onların forma və ifadə tərzinə aid deyil, bəlkə birinci növbədə bu qəzəllərin məzmununa aiddir”.

Böyük Vətən müharibəsi illərində, o zamanın təbirincə desək, Süleyman Rüstəm də qələmini süngüyə çevirən şairlərdən biri oldu. O, həm də ön cəbhədə oldu, batalyon komissarı, siyasi işçi kimi əsgərləri vətən uğrunda qələbəyə ruhlandırırdı.

Ancaq Süleyman Rüstəmi müharibə illərində daha çox məşhurlaşdıran onun “Ana və poçtalyon” şeiri oldu. Bu şeir müharibədən sonra da poeziyamızın ən gözəl incilərindən biri olaraq qaldı. Şeirdəki insan obrazları o qədər təbii və koloritli idi ki, heyranlığını gizlədə bilmirdin, özünü gah ananın, gah da poçtalyonun yerində hiss edirdin.

Dörd ay vardı, ananın gözləri yol çəkirdi,

Başqa bir dərdi yoxdu, oğul dərdiydi dərdi.

Belə şeiri isə izah eləməyə heç bir ehtiyac yoxdur. Bü, təkcə şeir deyil, həm də nəzmlə yazılan bir müharibə romanıdır. Əgər keçmiş SSRİ məkanında – o illərdə yazılan ən yaxşı ədəbiyyat nümunələri haqqında söhbət açılarsa, “Ana və poçtalyon”un adını öncə çəkməliyik.

İllər keçəcək, Süleyman Rüstəm o günü də görəcək ki, bədnam qonşularımız bizimlə torpaq davasına çıxırlar. Onda qocaman şair məşhur “Qarabağı vermərəm” şeirini qələmə alacaq. Amma Qarabağın taleyindən nigaran gedəcək.

Dostlarından eşidirsən bu sözü nəğmə kimi –

“Şux gözəllər yeridir, yaxşı məkandır Qarabağ”.

Sən bilirsən ki, mənim təkcə Cənub dərdim var,

Ayrılıq dərdi ölümdən də yamandır, Qarabağ.

Sən canımsan, ciyərimsən, ürəyimsən, ürəyim,

Deyirəm, car çəkirəm, canlara candır Qarabağ.

***

Süleyman Rüstəm həm də bir şəxsiyyət kimi bütöv idi. Repressiya tufanı başlananda bir neçə ziyalını o bəladan xilas etdi. Onunla müsahibədə cəsarətə gəlib belə bir sual verdim: – Süleyman müəllim, 37-ci il repressiyasında sizin günahınız olubmu? Məsələn, Müşfiqlə bağlı… Dedi ki, oğlum, get bütün arxivləri araşdır, mənim bu xüsusda bir sənədə qol çəkdiyimi, ya kiminsə üzünə durmağımı görə bilməzsən. Mən ədəbi mübahisələrdə kimlərisə tənqid etmişəm. Amma bu, ədəbiyyat-mövqe məsələsiydi. O ki qaldı Müşfiqə, anam onun qarşısına duz-çörək qoyub. Bəziləri kimi mən də ona “faşist”, ya “kontrrevalyusyon” desəydim, onda o duz-çörəyə və anama xəyanət etmiş olardım”.

Süleyman Rüstəm böyük bir ədəbi irs qoyub getdi – mənəvi Azərbaycan irsi… Bu irsi qorumaq bizim və gələcək nəsillərin borcudur.

Son olaraq Süleyman Rüstəmin bu misralarını xatırlayaq:

Vaxt gələndə,

Mən öləndə,

Məni Vətən torpağında təntənəsiz basdırın.

Sevmiyənlər gendə dursun, sevənlər, siz basdırın.

Arzum budur, məndən sonra ölüm-itim olmasın,

Dostlarımın qəlbi qəmlə, gözü yaşla dolmasın.

Həyat daha gözəlləşsin, gülsün bağlar, bağçalar,

Ruhum gəzsin çiçəklərlə əldən-ələ, hər bahar.

Mənbə: https://edebiyyatqazeti.az/

Dünyanın bu qarışıq vaxtında Türkiyədən acıdan-acı bir xəbər gəldi: İlbər Ortaylı dünyasını dəyişib.

Uzun  illərdən bəri mənim ən yaxın, ən etibarlı dostlarımdan idi. Türkiyədə, Azərbaycanda, Moskvada, Strasburqda dəfələrlə görüşüb, çox məhrəm, səmimi söhbətlər etmişik.

Martın 13-də, ad günümdən bir gün əvvəl “Şərq-Qərb” nəşriyyatı çoxcildlik “Söz dünyası” kitabımın 5-ci cildini mənə təqdim etdi. Bu cildə türk dünyasının bir çox görkəmli yaradıcıları, alimləri haqqında yazılarım və onlardan bəzilərinin mənim barəmdə yazdıqları mətnlər daxildir. Bu yazılar sırasında İlbərin “Anar barədə” adlı son dərəcə dəyərli yazısı da var. Martın 14-də isə ağır bir xəbər aldım: İlbər vəfat eləyib.

Müxtəlif ölkələrdə yaşadığımız üçün az-az görüşürdük. Ancaq hər görüşümüzdə qarşılıqlı zənginləşər, qayğılarımızı bir-birimizlə bölüşər, fərəhli hadisələrə – o cümlədən, Qarabağın azad olunmasına birlikdə sevinərdik. 

Sonuncu dəfə İlbərlə Bakıda Elçinlə birlikdə görüşmüşdük. İlbər Elçinin də, mənim də dostumuz idi. Amma ilk növbədə Azərbaycanımızın etibarlı dostu, sevincimizə sevinən, kədərimizə kədərlənən idi. Əcdadları Krım tatarlarından olan İlbər bütün türk dünyasının dürüst tarixçisi, ardıcıl araşdırıcı və dəqiq tədqiqatçısı idi.

İndi nə Elçin var, nə İlbər. Allah itirdiyim dostlarımın hamısına rəhmət eləsin. Qəbirləri nurla dolsun bu nurlu insanların.

ANAR

16.03.2026

Mənbə: https://edebiyyatqazeti.az/