Blog

Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının CƏNUB Bürosunun Rəhbəri

“Gözü yaşlıların halın nə bilsin mərdümi-qafil,
Kəvakib seyrini şəb ta səhər bidar olandan sor”.
Məhəmməd Füzuli.

Sözsüz ki, qəlbim Hüseyn sevdasıyla doludur. Bəlkə də buna səbəb ilk dəfə anamın mənə bu barədə danışmasıdır; bəlkə uşaqlığımın xatirələri, bəlkə də hər dəfə su içəndə onun yadıma düşməsidir…

Gecənin hansı vədəsi yuxudan oyansam, su içəndən sonra mütləq deyirəm: “Salam olsun sənə, ya Hüseyn!” Bizi belə öyrədiblər və mən bu öyrəndiklərimin qəlbimi rahatlatdığını hiss edirəm.

Quranı dörd dəfə Azərbaycan dilində, bir dəfə isə ərəb dilində, yəni tərcümə etmədən avazı ilə oxumuşam. Bundan başqa, bir çox risalələri, İmam Hüseyn haqqında yazılmış kitabları və sairə mütaliə etmişəm. Bunları niyə etmişəm? İstəməmişəm ki, kimsə məni dinin qara kimi qələmə verilən tərəflərinə çəksin, radikal olmayım, dinə savadlı yanaşım deyə. Dindar olmasam da, məntiqli dinşünaslara hörmət edim, cahil olmayım; Əlini, Hüseyni, Əbülfəzl Ağanı, Xanım Fatimeyi-Zəhranı niyə sevdiyimi izah edə bilim deyə.

Bildiyim bir şey var: əgər mübarizə ədalət uğrunda gedirsə, o, hörmətə layiqdir. Əgər mənəvi dəyərlər qabardılırsa, ona hörmət edilməli və əməl olunmalıdır. Əgər məntiqə uyğun olmayan məqamlar varsa, araşdırılmalıdır. Amma heç bir halda inkarçı olmaq olmaz. İnkarçılar – savadsızlardır; heç nə bilməyən və öyrənmək istəməyən bir insan öz fikrini necə əsaslandıra bilər ki?

Aşura qəlblərdə yaşayan həzin, eyni zamanda mübariz bir səhifədir. Vaxtaşırı şərə, ləkəyə bulaşdırılmaq istənilsə də, bu heç vaxt mümkün olmayıb. Çünki həmin gün o səhrada cəsur bir ürək vardı; balasının ölümünü gözüylə görən, amma yaşadığı faciəyə baxmayaraq ədəbini-ərkanını, sakitliyini və sükunətini qoruyan bir insan, əsl kişi vardı. Bunu hansımız bacararıq?!
Məhz buna görə: “Salam olsun sənə, ya Hüseyn!” Məhz buna görə, yəqin ki, bu yazıdan sonra da bir yazıçını dini fanatizmdə günahlandıracaqlar və uzaqlaşacaqlar. Amma səni də o gün dost bildiklərin tərk etmişdi, sən isə onlara nifrət etməmişdin. Səndən öyrənəcəyimiz böyük insanlıq dərsləri var. Düşünə bilənlər üçün elə təkcə bu sonuncu cümlə bəs edir.

İnsan gülüşlə göz yaşları arasında dolaşan bir varlıqdır. Hz. Mövlana yazırdı ki, “Ey insan ən böyük kitab sənsən, sən bütün dünya gözəlliklərinə bir aynasan”. Bəli, həyatın gözəllikləri insanın dünyaya baxışlarında, düşüncələrində cəmləşib.

Yazıçı Mirhicab Abdullayevin “Əks qütblərin dostluğu” əsəri məni özünə cəlb etdi. İlk baxışdan sadə bir qarşıdurma üzərində qurulmuş kimi görünür: din və ateizm. Lakin əsərin dərinliyinə vardıqca aydın olur ki, müəllif bu ziddiyyəti sadəcə ideoloji mübahisə kimi deyil, insanın daxili aləminin, seçimlərinin və mənəvi axtarışlarının bədii ifadəsi kimi təqdim edir.

Romanın mərkəzində duran iki dost – biri dinə sığınan, digəri isə ateist düşüncəni mənimsəyən obrazlar – əslində iki fərqli dünyagörüşünün simvoludur. Onların uşaqlıqdan başlayan dostluğu zaman keçdikcə düşüncə ayrılığı ilə sınağa çəkilir. Maraqlısı odur ki, müəllif bu ayrılığı düşmənçiliyə çevirmir, əksinə, dialoq və anlaşma zəminində saxlayır. Bu isə əsərin ən güclü tərəflərindən biridir: ziddiyyətin içində belə insanlıq və dostluq qorunur. Əsas qəhrəmanların eyni kənddə böyüyüb nəsil qohumluğu olan iki əks qütblü dostların həyatı mənə qəribə gəldi.

Əsər fərqlilik və dostluq mövzusunda yazılmış bir əsərdir. Ziddiyyətlər fonunda insan münasibətlərinin daha da doğmalaşması, öz yoluna düşməsi qəribə haldır.
Məhz əsərin əsas qayəsi iki gəncin biri ateist, biri din adamı olmaqla onların həyat düşüncələrinin fərqliliyindən ibarətdir. Müəllifin iki əks qütblü dostların qarşılıqlı motivləri əsasında yazmış olduğu əsəri əslində real həyatımızda hər an baş verən hadisələrə söykənib. Uşaqlıqdan fərqli həyat tərzi yaşayan dostlar həyata baxışlarında da fərqli olmaqla bir-birini bəzən anlayır, bəzən isə…

Bəzən isə valideynlərin baxışında, düşüncəsində yalnız özünü düşünmə var. Həyati gerçəklərin dərindən anlamaq, dərk etmək uzaq məsafədən görünən dağa bənzəyir. Bu iki dostun maraqlı düşüncələri, gülməli və ağlamalı həyatları çox maraqlıdır. Əsəri oxuduqca hiss edirsən ki, insan həyatı qəribə təzadlardan ibarətdir. Üstəlik, bu təzadlar içərisində insan öz düşüncələri, ağıllı siyasəti, bacarığı sayəsində ayaq üstə durmağı və qalib olmağı bacarmalıdır. Məhz müəllif qəhrəmanını belə tərbiyə edir, belə yetişdirir. Lakin bilmək lazımdır ki, insan məğlubiyyətə uğramaq üçün yaradılmayıb. İnsanı məhv etmək olar, ancaq məğlub etmək olmaz.

Əsərin ideya yükü olduqca aktualdır. Müasir cəmiyyətdə tez-tez rast gəlinən ideoloji qütbləşmə fonunda müəllif oxucuya incə bir mesaj verir: fərqli düşünmək ayrı düşmək demək deyil. Əksinə, həqiqi dostluq məhz fərqliliklərin qəbulunda, qarşı tərəfi anlamağa çalışmaqda özünü göstərir. Bu baxımdan roman yalnız iki fərdin hekayəsi deyil, həm də cəmiyyətə ünvanlanan fəlsəfi bir çağırışdır.

Obrazların psixoloji təsviri də diqqətəlayiqdir. Hər iki qəhrəman öz inancında səmimidir və müəllif onların heç birini üstün və ya zəif mövqedə göstərmir. Bu balans əsərin obyektivliyini qoruyur və oxucuya sərbəst düşünmək imkanı verir. Dialoqlar isə canlı və düşündürücüdür; oxucu sanki bu mübahisələrin içində olur və öz mövqeyini müəyyənləşdirməyə sövq edilir.
Əsərdə rast gəldiyim müəyyən epizodların, kiçik qəhrəmanların həyat kredosu; zəif və cılız olduğu üçün onlara sataşırlar, bəzən başqaları tərəfindən döyülürlər. Bir də övladların valideyin tərəfindən şiddət alması…

Əsərdə Atabərkin atası tərəfindən, Mirayazın isə anası tərəfindən şiddət görməsi ürəkağrıdıcı məqamlardır. Açıq deyim ki, övladın valideyn tərəfindən şiddət görməsi heç bir halda doğru deyil. Valideynin məqsədi tərbiyə verməkdir, döymək isə tərbiyə deyil. Şiddət, qorxu, travma və uşaqlaşma yaradır. Uşaq fiziki ağrıdan daha çox ruhu yaralanır. Özünü dəyərsiz, qorxmuş və tək hiss edir.

Uşaqların gözlərində gələcəyin işığı, ürəklərində isə gələcəyin ümidləri, arzuları yetişir. Bu ürəkdə sevgi üçün sonsuz bir yer var. Amma təəsüf ki, uşaqlar bu sevgini eyni dərəcədə hiss etmir. Bəzən qayğı, sevgi və anlayış onların əlindən alınır. Uşaq hüquqları sadəcə qanun maddələri deyil. Bu hüquqlar bir uşağın gülüşündə, qorxmadan danışa bilməsində, səhv edəndə cəzalanmaq yox, başa düşülmək istəyində gizlidir. Hər uşağın yaşamaq, təhsil almaq, qorunmaq və fikrini sərbəst ifadə etmək hüququ var. Bu hüquqlar heç bir zaman onların əlindən alınmamalıdır. Belə münasibət sevgi bağını zəiflədir, bəzən isə tam qırır. Ata ilə övladın barışması məsələsinə gələndə isə bu mümkündür, amma asan deyil. Barışma üçün bir neçə şey lazımdır.

Ata öz səhvini dərk etməli və səmimi şəkildə üzr istəməlidir. Davranışını dəyişdiyini əməli ilə göstərməlidir. Ədəbi baxımdan belə epizodlar çox güclü təsir yaradır. Bu cür səhnələr müəllifin vermək istədiyi mesajı açır; Sevgi ilə qorxu eyni evdə yaşaya bilməz. Aristotel yazırdı ki, insan fövqəladə varlıqdır. Əslində qanunsuz və ədalətsiz dünyada yaşayan insan bəzən yırtıcı heyvandan da təhlükəli olur.

Mənə elə gəlir ki, uşaq nə qədər səhv etsə də, döyülmək çıxış yolu deyil. Yəqin ki, bu yanaşmam doğru və vicdanlıdır. Bu hadisədə ən ağrılı məqam odur ki, uşaq evdən qaçanda sanki ədalət axtarır… Amma hara gedirsə, eyni zorakılıq mənzərəsi ilə qarşılaşır. Bu epizod isə psixoloji və ədəbi baxımdan çox dərin bir mənanı açır. Bu, müəllifin çox güclü bir mesajıdır: şiddət tək bir ailənin problemi deyil, cəmiyyətin içində kök salmış bir davranış modelidir.

Ən böyük faciə bilirsiz nədir? Bəzən uşaqların hüquqları onu qorumalı olanlar tərəfindən pozulur. Ailədə tətbiq olunan şiddət, təzyiq və sərt davranışlar uşağın ruhunda sağalmaz yaralar açır. Halbuki uşaq tərbiyəyə yox, anlayışa, qorxuya yox, sevgiyə ehtiyac duyur. Unutmayaq ki, bu gün qorxu ilə böyüyən sabah ya özünə qapanacaq, ya da cəmiyyətdə üsyan edəcək. Sevgi ilə böyüyən uşaq isə sabahın ən sağlam, düşüncəli və mərhəmətli insanına çevriləcək.

Əsərdə uşağın geri qayıdıb atasından üzr istəməsi isə əslində onun “haqlı olduğu üçün yox”, tək qaldığı üçün barışmasıdır. Bu, məcburi bir barışdır, ürəyin dərinliyində yaranan sağalma deyil. Övlad zamanla öz daxilində bu ağrını emal edib bağışlamağa hazır olmalıdır. Lakin bu da mütləq deyil – hər övlad bağışlamağa borclu deyil. Çünki bəzi yaralar çox dərin olur.
Sonra isə ikinci mərhələ başlayır: Uşaq fiziki cəhətdən zəif olduğu üçün lağ obyektinə çevrilir. Özünü qorumaq üçün yanlış bir yol seçir – dərsdən uzaqlaşıb “küçə mühiti”nə qoşulur. Bu isə onun daha çox sərtləşməsinə və yenidən şiddət görməsinə səbəb olur.

Burada çox incə bir məqam var… Uşaq pis olduğu üçün yox, qorunmadığı üçün dəyişir. Atanın ikinci dəfə daha ağır şəkildə döyməsi isə artıq tərbiyə yox, acizlik və yanlış yanaşmanın kulminasiyasıdır. Çünki valideyn övladın niyə dəyişdiyini anlamaq əvəzinə, sadəcə nəticəyə reaksiya verir. Bu epizoddan çıxan əsas nəticə belədir: Şiddət problemi həll etmir, problemi dərinləşdirir… Qorxu ilə böyüyən uşaq ya içə qapanır, ya da üsyankar olur… Əsl tərbiyə isə anlamaq, dinləmək və yönləndirməkdir…

Ədəbi baxımdan bu obraz çox canlıdır. O uşaq əslində minlərlə uşağın simvoludur – sevilmək istəyən, amma bunu yanlış yollarla axtaran bir ruh. Uşaq dünyaya boş bir səhifə kimi gəlir. O səhifəyə yazılan ilk sözlər isə ailənin, məktəbin və cəmiyyətin məsuliyyətidir. Təhsil və tərbiyə uşağın formalaşmasında əsas sütunlardır. Lakin bu sütunlar heç vaxt uşağın hüquqlarını əzməməlidir. İnsan azad doğulsa da, öz ata-babalarnın yaratdığı qəddar qanunların qulu kimi yaşayır.

Əslində, insanı inkişaf etdirən və tərbiyələndirən onun yaşadığı cəmiyyət və mühitdir. İnsan bir fərd olaraq yaşadığı cəmiyyətin övladıdır. Bu mənada müəllifin yaratdığı bəzi obrazlar özlərinin yaratdığı qəddar qanunlarını icra etməklə, zəif düşüncə və iradələri ilə çirkin bir cəmiyyətin yaradıcısına çevrilirlər. Əsərdə uşaqların təhsili ilə bağlı qəribəliklər baş veir. Əslində təhsil sadəcə bilik vermək deyil.

Təhsil – uşağa düşünməyi, seçməyi, sual verməyi öyrətməkdir. Əgər uşaq qorxudan susursa, deməli o, təhsil almır, sadəcə itaət etməyi öyrənir. Halbuki hər uşağın fikrini ifadə etmək, sual vermək və özünü inkişaf etdirmək hüququ var. Tərbiyə isə cəza ilə deyil, nümunə ilə verilməlidir. Valideyinin və müəllimin davranışı uşağın həyat dərsidir. Əgər tərbiyə adı altında təzyiq, alçaltma və ya şiddət tətbiq olunursa, bu artıq tərbiyə yox, hüquq pozuntusudur. Uşaq səhv edə bilər – bu onun inkişafının bir hissəsidir. Burda A.S.Puşkinin bir sözü yadıma düşür: “Hər səhvin arxasında bir insan qüruru dayanır”. Amma həmin səhvlərə verilən reaksiya onun gələcək şəxsiyyərni müəyyən edir.

Çox vacib bir məqam da budur ki, uşaq öz hüquqlarını bilməlidir. Özünü ifadə etməyi, “yox” deməyi, haqsızlığa qarşı çıxmağı öyrənən uşaq daha sağlam və güclü şəxsiyyətə çevrilir. Hüquqlarını bilən uşaq həm özünü qoruyar, həm də başqalarının hüquqlarına hörmət etməyi öyrənər. Bu gün uşağa necə yanaşırıqsa sabah cəmiyyət də elə formalaşacaq. Qorxu ilə böyüdülən nəsil susqun və ya aqressiv, sevgi, anlayış və hüquq çərçivəsində böyüyən nəsil isə azad düşüncəli, ədalətli və məsuliyyətli olacaq. Unutmayaq ki, uşağa verilən ən böyük tərbiyə – onun hüquqularına hörmət etməkdir. Əslində möhkəm insan dünyada hər şeyi iradəyə, xəyalpərəst insan təxəyyülə, duyğulu insan sevgiyə aid edir. Dostayevski yazırdı ki, insan varlığının sirri yalnız yaşamaqda deyil, nəyin naminə yaşamağındadır.

“Əks qütblərin dostluğu” iki cildlik roman kimi yalnız iki dostun taleyini deyil, bütöv bir düşüncə sistemini, sosial mühiti və mənəvi irsi əhatə edən genişhəcmli bədii-fəlsəfi əsər təsiri bağışlayır. Müəllif burada hadisələri təkcə fərdi münasibətlər çərçivəsində saxlamır, onları daha geniş – ictimai, dini və ideoloji kontekstdə təqdim edir.

Əsərdə çoxsaylı personajların olması romanın panoramik xarakterini gücləndirir. Hər bir obraz müəyyən bir düşüncə xəttini, həyat tərzini və dünyagörüşünü təmsil edir. Xüsusilə seyid nəslinə mənsub olan qəhrəmanların qarşılıqlı münasibətləri əsərin əsas ideya qatlarından birini təşkil edir. Bu nəsil üzərindən müəllif həm ənənəvi dini dəyərləri, həm də bu dəyərlərin müasir dövrdə necə qəbul olunduğunu və ya sorğulandığını ustalıqla göstərir.

Maraqlı məqamlardan biri də odur ki, eyni kökdən, eyni mənəvi irsdən gələn insanların belə fərqli düşüncələrə sahib olması əsərdə təbii və inandırıcı şəkildə əks olunub. Bu, müəllifin insan psixologiyasına dərindən bələd olduğunu göstərir. Çünki o, oxucuya sübut edir ki, mənsubiyyət və ya soy-kök insanın düşüncəsini tam müəyyən etmir; hər kəs öz daxili dünyası, yaşadıqları və seçimləri ilə formalaşır.

İki əsas dostun – biri dinə bağlı, digəri isə ateist düşüncəli – xətti isə bu geniş obrazlar sisteminin mərkəzi oxunu təşkil edir. Onların münasibəti digər personajların fonunda daha da dərinləşir və kontrast daha aydın görünür. Bu qarşıdurma təkcə fikir ayrılığı deyil, həm də inam, şübhə, axtarış və özünü dərk etmə prosesidir.

Əsərdə təqdim olunan epizodlar sadəcə ailə hadisəsi deyil, bütöv bir cəmiyyətin aynası kimi qarşımızda dayanır. Müəllif burada bir uşağın taleyi üzərindən illərlə formalaşmış yanlış tərbiyə üsullarını, sevgidən uzaq münasibətləri və şiddətin doğurduğu faciəvi nəticələri incəliklə açır.

Övladın ilk dəfə şiddətə məruz qaldıqdan sonra evdən uzaqlaşması onun daxilindəki qırılmanın, ədalət axtarışının təzahürüdür. Lakin o, sığınacaq tapdığı hər evdə eyni mənzərə ilə qarşılaşır: ata ilə oğul arasında təkrarlanan zorakılıq səhnələri. Bu isə göstərir ki, problem fərdi yox, ictimai xarakter daşıyır. Şiddət, sanki nəsildən-nəslə ötürülən bir “tərbiyə üsulu” kimi qəbul olunub. Uşağın geri dönüb atasından üzr istəməsi isə zahirən barış kimi görünsə də, əslində onun daxili təslimiyyətidir. Bu, sevgidən doğan bir yaxınlaşma yox, təkliyin və ümidsizliyin məcbur etdiyi bir addımdır.

Daha sonra uşağın cəmiyyət içində alçaldılması, fiziki zəifliyinə görə lağa qoyulması onun psixologiyasında yeni bir dönüş yaradır. O, özünü qorumaq üçün yanlış yola üz tutur, təhsildən uzaqlaşır və küçə mühitinə sürüklənir. Bu seçim onun mahiyyətindən yox, şəraitdən doğur.

Çünki o, sevgi ilə deyil, qorxu ilə böyüdülmüş bir ruhdur. Atanın ikinci dəfə daha amansız şəkildə övladını döyməsi isə əsərin ən ağır nöqtələrindən biridir. Bu məqamda artıq aydın olur ki, şiddət tərbiyə vasitəsi deyil, acizliyin və anlaşılmazlığın ifadəsidir. Ata övladını anlamır, sadəcə onu dəyişdirmək istəyir – özü də zorla. Bu epizodun ən böyük fəlsəfi yükü isə budur: Sevgi olmayan yerdə tərbiyə yoxdur, qorxu olan yerdə isə şəxsiyyət formalaşmır.

Müəllif bu obraz vasitəsilə bizə bir sual ünvanlayır; biz uşaqları necə böyüdürük – anlayaraq, yoxsa sındıraraq? Təbii ki, bu əsərdəki kimi sındıraraq…

Əsərin ikinci bölməsində isə bu münasibətlərin daha da mürəkkəbləşdiyi, personajların daxili dünyasının açıldığı və ilkin baxışda görünməyən mənəvi çatların üzə çıxdığı hiss olunur. Bu mərhələdə müəllif artıq sadəcə hadisələri nəql etmir, oxucunu düşünməyə, tərəflər arasında seçim etməyə yox, hər iki tərəfi anlamağa sövq edir. Bədii dilin sadəliyi və axıcılığı isə çoxşaxəli süjet xəttinə baxmayaraq, oxucunu yormur. Əksinə, hər yeni obraz və hadisə əsərin ideya yükünü bir qədər də zənginləşdirir.

Nəticə olaraq, “Əks qütblərin dostluğu” təkcə əks düşüncəli iki insanın dostluğu deyil, eyni zamanda bir nəslin, bir cəmiyyətin və fərqli dünyagörüşlərinin kəsişdiyi nöqtədə yaranan dərin fəlsəfi müzakirədir. Bu əsər oxucunu yalnız oxumağa deyil, həm də öz mövqeyini yenidən gözdən keçirməyə vadar edən dəyərli bir ədəbi nümunədir.

Obrazların psixoloji təsviri də diqqətəlayiqdir. Hər iki qəhrəman öz inancında səmimidir və müəllif onların heç birini üstün və ya zəif mövqedə göstərmir. Bu balans əsərin obyektivliyini qoruyur və oxucuya sərbəst düşünmək imkanı verir. Dialoqlar isə canlı və düşündürücüdür; oxucu sanki bu mübahisələrin içində olur və öz mövqeyini müəyyənləşdirməyə sövq edilir.

Bədii dil baxımından əsər sadə, lakin təsirli üslubla qələmə alınıb. Müəllif ağır fəlsəfi mövzunu oxunaqlı və anlaşıqlı şəkildə təqdim etməyi bacarıb. Bu da romanı geniş oxucu kütləsi üçün əlçatan edir.

“Əks qütblərin dostluğu” iki cildlik roman kimi yalnız iki dostun taleyini deyil, insanlığın ortaq dəyərlərinə işıq tutan, bütöv bir düşüncə sistemini, sosial mühiti və mənəvi irsi əhatə edən, düşüncələr arasında körpü qurmağa çalışan genişhəcmli bədii-fəlsəfi əsər təsiri bağışlayır. Müəllif burada hadisələri təkcə fərdi münasibətlər çərçivəsində saxlamır, onları daha geniş – ictimai, dini və ideoloji kontekstdə təqdim edir. Bu roman oxucunu mühakimə etməyə deyil, anlamağa çağırır və məhz bu xüsusiyyəti ilə yadda qalır.

Əsərin əsas qəhrəmanlarından olan Atabərkin əvvəllər sakit uşaq olması, lakin cılız uşaq olduğu üçün ona qarşı təzyiqlər, böyük savaşlar, mübarizələrdən sonra avara uşaqlara qoşulması və sonda atası tərəfindən vəhşicəsinə döyülməsi və s. onu həyat çətinlikləri ilə üz-üzə qoymuşdur. Lakin hazırlığa getməsi, Ramiz müəllimin, atasının məsləhətləri onu avaraçılıqdan uzaqlaşdırıb təhsil almaq, savadlı olmaq kimi niyyətin arxasınca aparmışdır. O, artıq institutda oxuyur və burda da Xəlil adlı bir tələbə ilə birlikdə qalır.

Təsadüfən çayxanada rast gəldiyi şəhər uşaqları ilə savaş onu yenidən qisas almaq kimi fikirlərə sövq etsə də, evində qaldığı Bəsti arvadın və çayxana sahibin məsləhətləri ilə, bir də atasının qorxusundan bu məsələni beynində götür-qoy edən Atabərk səbirli olmaq yolunu seçir. Lakin savaş zamanı dostu Xəlilin ona kömək etməməsi ona qarşı dostluğun, inamın zəifləməsinə gətirib çıxarır. Xəlilə olan qardaşlıq sevgisi, dost güvənliyi yox olmağa başlayır. Bu hadisə onun həyatında birinci dəfə olmadığından belə qərara gəlir ki, artıq heç bir dosta inanmaq və güvənmək lazım deyil. Hətta dostların belə güvənsizliyinin kökündə özünün səhvinin olduğunu anlayır. Onların hərəkətini olduğu hal kimi qəbul edərək içindəki incikliyin üstündən xətt çəkir.

Atabərkin təsadüfən rastlaşdığı əslən onların rayonundan olan və çox imkanlı bir oğlan – Turalla görüşməsi və Xəlildən ayrılıb onunla qalması onun həyatında dönüş yaradır. Atabərkin təklifini qəbul edən Tural dostu Eminlə birlikdə kirayədə qaldığı evə Atabərkin də qalmasına imkan yaradır. Kirayə pulunu verən Turalın imkanlı dostları ilə hər gecə qumar oynaması, evə qızlar gətirməsi hallarını Atabərki narahat etmir, əksinə Turalın imkanlı, qorxmaz dostları ilə tanış olur və artıq bu şəhərdə tək olmamasına sevinir. Turalla Emin dərslərə getmir, pul verib qiymət yazdırırsa da, amma çox böyük hörmətə malik idilər. Bütün bunların haradan qaynaqladığını araşdıran və bütün hərəkətləri müşahidə edən Atabərk üçün hər şey çox da qaranlıq qalmır.

Turalgilin artıq 4-cü kursda olması onların şəhərlə vidalaşmasına az bir vaxt qaldığını bilən Atabərk özünə tezliklə kimləsə qalmağı fikrini irəli sürür. Çox keçmir ki, Turalgildə tanış olduğu Bəhruzla söhbət edir və ürəyini ona açır. Bəhruz Atabərkin sakit, artıq söz danışmayan birisi olduğunu bildiyi üçün onu dostları ilə qalmağına imkan yaradır. Beləliklə, Turalgilin şəhəri tərk etməsi və Atabərkin başqa adamlarla qalması əsərdə davamlı olaraq onun təhsil aldığı dövründə izlənilir.

Qəribə orasıdır ki, Atabərk kirayə pulu verməmək üçün, hər tərəfli fikirləşir, yaxud dostlarının belə pullu olması onu hər an düşündürür. Onda pula hərislik yaranır. Bunu dostlarına deyir və onların sözlərində tez-tez işlətdiyi “dayı”nın kim olduğu onda maraq yaradır. Otaq yoldaşı Ruslanın ad günündə “dayı” dedikəri adamla görüşləri zamanı dayının diqqət çəkdiyi Atabərk onun çox xoşuna gəlir. Atabərk ona ürəyini açır və kim olduğu barədə fikirlərini açıqlayır. Bir təmiz, sadə tələbənin pula bu qədər hərisliyi “dayı”nı düşündürür və onunla açıq danışır. Sadəcə orda bir şeyi tam vurğulayır ki, Atabərklə bir otaqda qaldığı üç nəfər oğlan küçə uçşaqları olmaqla brabər həm də narkoman olublar. “Dayı” onları küçədən tapıb gətirib onlara himayədarlıq edib. Beləliklə, onlar haqqında və özü barədə Atabərkə tanışlıq verən “dayı” həm də ona bu işin nədən ibarət olduğu barədə məlumat verir.

Müəllif ağsaqqal “dayı” ilə Atabərkin dialoqunu verir. Bu dialoq bizə çox şeyi deyir. Deməli, həmin “dayı” bir tərəfdən küçədə avara gəzən uşaqları onlara guya “dayaq” durmaq məsədi ilə gətirir. Əslində onlardan başqa cür istifadə edir. Yəni bir dəstə başsıçı kimi bu cavanlardan və hətta Atabərkin dost dediyi güləşçi, idmançı Bəhruzdan da bu məqsəd üçün istifadə edir. Nədir ağsaqqalın gəncləri cəlb etdiyi iş, yaxud pul qazanmaq yolu? Söhbətin sonunda “dayı” nın bir sözü Atabərkə çox tanış gəlir və yadına düşür ki, bu sözü ona Ramiz müəllim demişdi:

– Oğlum, istər mənfi işlər olsun, istər müsbət işlər, hamısının ən professionalı təhsili, elmi, savadı olan güclü “maşennik” – savadı, təhsili olan “maşennik”di.
Ramiz müəlimin bu sözlərilə Valeh dayının sözlərini beyinin süzgəcindən keçirən Atabərk pulsuz kasıb olunca, dələduz ol, pullu ol, fikirlərini dönə-dönə xəyalında yaşatdı. Bu fikirlərlə Valeh dayıya yenidən müraciət etsə də çox götür qoy etməklə, onun fikirlərini bir daha xatırladı. “Bir şeyi unutma ki, bizim işimiz çox ağır və qorxulu işdir”.

Burada mövzuya aydınlıq gətirmək istəyirəm. Müəllif əsərdə çox düzgün nöqtəyə toxunaraq keçmişimizdən üzü bəri cəmiyyətin çirkablığını birbaşa açır. Mövzu çox real və ağrılıdır – bu, sadəcə ədəbi xətt yox, cəmiyyətin içində olan bir problemdir.

Müəllif gənclərin həyat yolunda qarşılaşdığı təhlükəli təsirləri ustalıqla açır. Xüsusilə “ağsaqqal” adı altında gizlənən, amma əslində mənəvi aşınmaya səbəb olan “dayı” obrazı cəmiyyətin acı reallığını simvolizə edir. Bu tip insanlar gənclərin təcrübəsizliyindən istifadə edərək onlara asan qazanc vədləri verir, nəticədə isə onları dələduzluq və ya narkomaniya kimi çıxılmaz yollara sürükləyir.

Atabərk obrazı bu baxımdan çox önəmlidir. O, həyatının formalaşma mərhələsində – institutun ikinci kursunda – seçim qarşısında qalır. Bu seçim təkcə maddi yox, həm də mənəvi seçimdir: zəhmətlə qazanmaq, yoxsa qısa yolla “qazanmaq”. Müəllif bu konflikt vasitəsilə göstərir ki, insanın əsl dəyəri onun seçdiyi yoldadır. Əsərdəki “dayı”lar sadəcə fərdi obraz deyil, onlar bütöv bir sosial problemin – gənclərin yanlış istiqamətə yönləndirilməsinin simvoludur. Bu baxımdan əsər oxucuya bir xəbərdarlıqdır: hər parlayan yol qızıl deyil və asan qazancın sonu çox vaxt uçurumdur. Bu mövzu elə bir həqiqətdir ki, onu yumşaq demək bəzən təsirini azaldır.

Burada “dayı” obrazı sadəcə mənfi tip deyil. O, cəmiyyətin içində kök salmış mənəvi çürümənin açıq simvoludur. Belə adamlar “ağsaqqal” adı altında hörmət qazansa da, əslində gənclərin gələcəyini oğurlayan, onların taleyi ilə oynayan gizli dağıdıcılardır. Onların təklif etdiyi “asan qazanc” əslində bir tələdir. Bu tələyə düşən gənc əvvəlcə kiçik addımlarla başlayır, sonra isə geri dönüşü olmayan bir bataqlığa batır. Dələduzluq və narkomaniya bu yolun sadəcə iki üzüdür – hər ikisinin sonu isə eyni faciədir: məhv olmuş həyat, dağılmış ailə, itirilmiş gələcək.
Atabərk kimi gənclərin qarşısında duran seçim isə çox kəskindir: ya öz zəhməti ilə ayaqda durmaq, ya da bu cür “dayı”ların kölgəsində şəxsiyyətini itirmək. Bu məqamda müəllif sanki oxucuya səslənir – əgər gənc bu yolda azacıq tərəddüd etsə, onu gözləyən uçurum qaçılmazdır.

Ən təhlükəlisi isə budur ki, bu “dayı”lar cəmiyyətdə hələ də ifşa olunmur, bəzən hətta qəbul edilir. Bu isə artıq təkcə fərdi yox, ictimai faciədir. Gəncləri qorumaq əvəzinə onları bu bataqlığa itələyən belə “böyüklər” əslində gələcəyin düşmənləridir. Bu, bir ittihamdır. Və bu ittihamın hədəfi konkret obrazdan çox, belə hallara göz yuman cəmiyyətin özüdür.

Atabərki möhkəm təlimatlandıran Valeh dayı onun ali savadlı olmasından yaxşı danışığından çox gözəl istifadə edir və “asan qazanc” yoluyla ona pul qazandırır. Otaq dostları bunu belə görüb Atabərkdən ayrılırlar. Dələduzluq yolu ilə əldə etdikləri puldan çox keçmir ki, özünə maşın da ala bilən gənc tələbə işiylə fəxr edir və kənddə atasıgili yaxşı işə girmişəm deməklə onları aldadır və hətta onlara da köməklik göstərir. Atabərk Valeh dayının ən “sevimli”, ən “savadlı” dələduzu olur. Onun tapşırıqlarını istədiyi kimi “savadlı” şəkildə yerinə yetirir.

Dostlarına tapşırdığı işləri də ona tapşırır. Onun əlinə çoxlu pul gəldiyi üçün dostları ona paxıllıq etməyə başlayır və ondan ayrılırlar. Özləri Valeh dayının dediyi tapşırıqları təkcə həll etməyə başlayırlar. Beləliklə 3 nəfərlik qrup ağına-bozuna baxmadan kimi gəldi aldatmağa başlayırlar. Qarşılarına çıxan hər kəsi aldadaraq böyük məbləğdə pul əldə edən Saşa, Ruslan, Qabil telefonlarını söndürüb gizlənirlər. Aldanan şəxlər polisə şikayət edirlər. Valeh dayı başda olmaqla dələduz dəstə tutulur. Atabərkin tutulması bütün kəndə yayılır. Atası Cəsarət və o biri uşaqların da valideynləri həbs olunan uşaqların ardınca gəlib məsələnin nə yerdə olduğunu görürülər. Valideynlər çox çətinliklə pul tapıb onları həbsdən tanışlıq yolu ilə azad edirlər. Beləliklə, Atabərk və onun dələduz dostları bu yoldan müvəqqəti olaraq ayrılırlar. Lakin pula hərislik Atabərki rahat buraxmır.

O, yenidən Saşa ilə görüşür və sələmçi qadlnlarla onu tanış etməyini xahiş edir. Atabərk özünü mədəni göstərərək şirin dilini işə salıb həmin qadınlara özünün inandırmaqla çox miqdarda pul mənimsəyib aradan çıxır. Bu söhbət də kənddə yayılır. Atası ikinci dəfə infakt keçirən Atabərkin atası oğlunu çoxlu danlayır. Özünü doğruya çıxarmaq üçün min bir dil tökən Atabərk yalanları ilə özünü müdafiə etməyə çalışır. Lakin həmin qadınların adamları poisə şikayət etməklə onun evinin yerini tapır və Cəsarət kişidən pulun bir hissəsini geri qaytaraılır. Müəllifin süjeti bu istiqamətdə davam etdirməyi maraqlıdır, amma burada bir məqamı dəqiqləşdirək: bu artıq sadəcə “sərgüzəşt” yox, açıq şəkildə cinayət yoluna sürüşmə xəttidir.

Atabərk və dostlarının ilk dəfə tutulub valideynlər tərəfindən xilas edilməsi əslində dönüş nöqtəsi olmalı idi. Amma əksinə, bu “cəzasızlıq hissi” onlarda daha böyük risklərə getmək cəsarəti yaradır. Bu artıq xarakterlərin zəif tərəfini açır – məsuliyyətsizlik və asan qazanca meyl. Xüsusilə qadınları hədəf almaları onların mənəvi enişini daha da kəskin göstərir.

Burada diqqətçəkən məqam odur ki, dostluq anlayışı da dəyişir. Əvvəl bəlkə də bir-birinə dayaq olan bu insanlar indi ortaq cinayət üzərində birləşirlər. Yəni “əks qütblər” ideyası varsa, bu qütblərdən biri artıq qaranlıq tərəfə tam keçmək üzrədir. Bu belə davam edəndə belə suallar meydana çıxır.

Atabərk bunu niyə edir – ehtiyac, yoxsa tamah?

Dostların arasında tərəddüd edən varmı?

Qadın qurbanlardan biri sonradan hadisələrin gedişini dəyişə bilərmi?

Bu yolun sonu necə olacaq – ifşa, yoxsa daxili peşmanlıq?

Artıq Atabərk və dostları əvvəlki səhvlərindən dərs çıxarmaq əvəzinə daha da dərinə getmişdilər. Onlar sələmçiliklə məşğul olur, xüsusilə qadınları aldadaraq asan yolla böyük pullar qazanırdılar. Qısa zamanda əldə etdikləri bu “uğur” onları daha da arxayınlaşdırmış, məsuliyyətsizliyə sürükləmişdi. Amma hər şeyin bir sonu olduğu kimi, bu işlərin də üstü açılır. Aldadılan insanların şikayətləri artır, hüquq-mühafizə orqanları məsələyə qarışır və qurulan saxta sistem bir anda dağılır.

Bu xəbər Atabərkin ailəsinə ildırım kimi düşür. Onsuz da oğlunun əvvəlki əməllərindən sarsılmış atası bu dəfə dözə bilmədi – baş verənləri eşidən kimi infarkt keçirir. Bu hadisə təkcə bir ailənin yox, bir insanın yanlış seçimlərinin neçə-neçə taleyə necə təsir etdiyini acı şəkildə ortaya qoydu.

Atabərk institutu da asan yolla, müxtəlif saxta üsullarla bitirmişdi. Amma qarşıda onu başqa bir məsuliyyət gözləyirdi — hərbi xidmət. O isə bu məsuliyyətdən yayınmaq istəyirdi. Əsgərliyə getmək fikri Atabərki narahat edir, içində qorxu və qaçmaq istəyi yaradırdı. Buna görə də yenə köhnə vərdişinə qayıdır – asan yol axtarmağa başladı. Müxtəlif planlar qurur, necə olursa-olsun bu vəziyyətdən çıxmaq istəyirdi. Lakin bu dəfə vəziyyət əvvəlkilərdən fərqli idi. Artıq etdiyi səhvlərin nəticələri onu addım-addım izləyirdi. Qaçmaq istədikcə daha çox çıxılmaz vəziyyətə düşürdü. Onun dayısı vaxtilə Rusiyada yaşamış, işləmiş və ailə sahibi olmuşdur. Sonra dayısı rəhmətə getdiyi üçün ailəsi korluq çəkməsin deyə kəndə gətirmişdilər. Dayısının 18 yaşlı Rəna adlı qızı vardı.

Atabərk əsgərlikdən yayınmaq üçün Rusiyaya getməyə qərar verir. O, bu addımını ört-basdır etmək üçün dayısının qızının “ata yurdu üçün darıxıram” bəhanəsini irəli sürür və guya onu ziyarət adı ilə ölkədən uzaqlaşır.

Lakin bu xəbər ailəyə ağır zərbə olur. Atası oğlunun bu hərəkətindən dərin sarsıntı keçirir və nəticədə dünyasını dəyişir. Bu hadisə Atabərkin həyatında dönüş nöqtəsinə çevrilir. Atasının yaxın dostu onu başa salaraq, səhvlərinin nəticələrini dərk etməsinə kömək edir və Atabərki kəndə qaytarır. O, əvvəlcə atasının məzarını ziyarət edir. Bu ziyarət onun daxilində böyük peşmanlıq və vicdan əzabı yaradır. Daha sonra Atabərk artıq qaçış yolunun olmadığını anlayır və məsuliyyətini qəbul edərək hərbi komissarlığa gedir. Bu addım onun həyatında yeni bir mərhələnin başlanğıcı olur – səhvlərdən dərs alma və dəyişmək istəyi.

Əsərin əsas qəhrəmanlarından biri, Atabərkin uşaqlıq dostu Mirayaz da instituta qəbul olur. O, təhsil üçün şəhərə gəlir və xalası uşaqları Rüfət və Ceyhunla birlikdə xalası evində qalmağa başlayır. Şəhər həyatı isə düşündüklərindən daha çətin olur. Onlar tezliklə şəhərin dalaşqan və aqressiv uşaqları ilə qarşılaşırlar. Bir neçə dəfə münaqişəyə düşür, hətta döyülürlər. Bu vəziyyət onların özünə inamını sarsıdır.

Lakin Ceyhun və Mirayaz daha ağıllı və sakit davranır. Onlar anlayır ki, güclə deyil, düzgün söz və davranışla vəziyyəti dəyişmək mümkündür. Ceyhun öz məsləhətləri ilə həmin uşaqlarla danışır, problemi sakit şəkildə həll etməyə çalışır və nəticədə tərəfləri bir-birindən uzaqlaşdırmağa nail olur. Bu hadisə onlara bir daha göstərir ki, hər münaqişənin yolu zorakılıqdan keçmir – bəzən ən güclü silah ağıllı danışıq və anlayışdır.

Atabərk artıq əsgərlikdən qayıdır. Ancaq dələduzluq və “atanşik” olduğu üçün heç kəs ona iş vermir. Atası onun əməllərindən infarkt keçirib öldüyünə görə qohumları yiyə durmur. Müəllif Atabərk obrazının faciəsini daha da dərinləşdirə bilər. Maraqlı tərəfi odur ki, Atabərk təkcə cəmiyyət tərəfindən rədd edilən bir insan deyil, həm də keçmiş əməllərinin nəticələri ilə üz-üzə qalan bir obrazdır.

Əsgərlikdən qayıtdıqdan sonra onun iş tapa bilməməsi təsadüfi görünmür. Çünki insanın qazandığı etibar illərlə formalaşır, lakin bir neçə yanlış addımla məhv ola bilir. Dələduzluq etmiş, atasına qarşı hörmətsizlik göstərmiş bir şəxsin cəmiyyətin etimadını qazanması çətin olur. Atasının ölümündə özünü günahkar hiss etməsi də onun daxilində ağır bir mənəvi yük yaradır. Qohumların ondan uzaq durması isə Atabərkin tənhalığını daha da artırır. Belə vəziyyətdə obraz iki yoldan birini seçə bilər; Ya kin və nifrət içində daha da uçuruma yuvarlanar; ya da səhvlərini anlayaraq dəyişməyə və özünü yenidən qurmağa çalışar.

Ədəbi baxımdan ikinci yol daha maraqlı görünür. Çünki oxucu üçün ən təsirli obraz heç vaxt qüsursuz insan deyil, səhvlərindən keçərək dəyişən və mənəvi yüksəlişə can atan insandır. Atabərkin qarşısına elə bir hadisə və ya şəxs çıxara bilər ki, ona son bir şans versin. O zaman əsərin əsas ideyası da güclənər: insan keçmişindən qaça bilməz, amma keçmişinin əsiri olmaq məcburiyyətində də deyil. Bu, Atabərkin xarakter inkişafı üçün yaxşı zəmin yarada bilər.
Nəhayət atasının dostu Yadigar müəllim onu işə götürür. 3 ilə yaxın dövlət işində işləyən Atabərk hamının inamını qazanır. Yadigar müəllimin oğlu Sahillə yaxın dost olur. Onun Sevil adlı bir qızı istəməsi və atasının bu qıza razı olmaması ata oğul arasında narazılıq yaradır.

Oğlunu yola gətirmək üçün Atabərki bu işə sövq edən Yadigar müəllim: – “Sənin üçün nə desən edərəm deyir. Atabərkə. Sən çalış Sahili yola gətir. O qızdan uzaq dursun”. Atabərk isə yeni vəzifə arzusunda olduğu üçün oğlu Sahilin bu sevdadan uzaqlaşmasına söz verir. Lakin çox keçmir ki, onun yalanı üzə çıxır. Sahilə “bu sevgidən uzaq olma” deyən Atabərk onun atasına isə “darıxma, arxayın olun deyərək” vaxtı uzadır.

Yadigar müəllim onu çağırıb danlayır və işdən uzaqlaşdırır. Bütün nəsil kökü Sahili bu qızdan ayırmaq üçün tədarük görür. Və nəhayət onu Türkiyə gəzməyə aparan atası ona yalvarıb imkanlı, vəzifəli bir kişinin qızını almağı ondan xahiş edir. Sahil razılaşır, lakin bir şərtlə ki, istədiyi maşını alarsan deyə. Belə də olur. Və atası ilə şərt kəsir ki, toya Atabərk də gəlsin. Nəhayət, toy olur.

Burada müəllif maraqlı psixoloji və mənəvi qarşıdurma yaradır. Xüsusilə Atabərkin xarakterindəki dəyişimin tam olmadığını göstərir. O, üç il ərzində hamının etibarını qazansa da, vəzifə hərisliyi qarşısında yenidən köhnə xüsusiyyətlərinə qayıdır. Bu da oxucuda belə bir sual yaradır: insan həqiqətən dəyişmişdi, yoxsa sadəcə şərait onu dəyişmiş kimi göstərirdi?

Toy səhnəsi isə hadisələrin kulminasiya nöqtəsinə çevrilə bilər. Çünki burada bir neçə insanın taleyi kəsişir: Yadigar müəllim öz iradəsini oğluna qəbul etdirdiyini düşünür. Sahil zahirən atasının istəyinə boyun əyir, amma daxilində Sevilə olan hissləri yaşayır. Atabərk isə həm dostunu, həm də ona əl uzatmış Yadigar müəllimi aldatdığı üçün mənəvi məğlubiyyət yaşayır.

Sevil isə bu qərarların ən çox təsir etdiyi insanlardan biridir. Toy günü Atabərkin iştirak etməsi xüsusi məna daşıyır. O, məclisdə özünü qonaq kimi deyil, vicdan məhkəməsinin qarşısında duran müttəhim kimi hiss edə bilər. Hamı oynayıb-gülərkən onun gözünün önündən Yadigar müəllimin ona etdiyi yaxşılıqlar, Sahilin dostluğu və öz yalanları keçir.
Müəllif dramatik xətti gücləndirə bilərdi, toyda gözlənilməz bir hadisə baş verə bilərdi: Sahil son anda həqiqəti etiraf edib evlilikdən imtina edə bilər….Sevil məclisə gəlib vəziyyəti dəyişə bilər…Yaxud Atabərk vicdan əzabına dözməyərək hər şeyi açıb danışa bilərdi və s.

Bu sonuncu variant Atabərkin xarakter inkişafı baxımından daha təsirli görünürdü. Çünki o zaman o, ilk dəfə vəzifəni, mənfəəti deyil, həqiqəti seçmiş olardı. Beləliklə, “Əks qütblərin dostluğu” əsərində keçmiş Atabərkin, indiki Atabərkə çevrilən qəhrəmanın əsl dəyişimi məhz həmin məqamda tamamlanar. Oxucu da onun cəzalanmasından çox, mənəvi dirçəlişinin şahidi olardı.

İnstitutu bitirib hərbi xidmətə yollanan Mirayaz ilk günlərdən çətinliklərlə üzləşir. Hərbi hissədə baş çavuş Elvinin kobud davranışları, əsgərlərə qarşı sərt və bəzən də yersiz münasibəti gənc əsgərin qəlbində dərin narazılıq yaradırdı. Günlərin birində Elvinin növbəti təhqiramiz hərəkəti Mirayazı son həddə çatdırdı. O, qəzəbin əsirinə çevrilərək çox ağır bir addım atmağı düşünür. Elə həmin an anasının illər öncə dediyi sözlər qulağında səsləndi: “Oğlum, insanın ən böyük qələbəsi başqası üzərində deyil, öz qəzəbi üzərində qazandığı qələbədir”.
Bu sözlər Mirayazı silkələyir. O, bir neçə dəqiqə əvvəl düşündüyü fikirdən utanaraq geri çəkildi.

Həmin gündən sonra özünü hərbi xidmətə, nizam-intizama və yoldaşlarına dəstək olmağa həsr etir. Üç ay sonra Elvin tərxis olunur. Onun yerinə təyin edilən yeni baş çavuş tamamilə fərqli xarakterə malik idi. O, sərtliyi ədalətlə, tələbkarlığı isə hörmətlə birləşdirə bilirdi. Qısa müddətdə hərbi hissədə sağlam nizam-intizam yarandı. Mirayaz da bu dəyişikliklərin fəal iştirakçısına çevrildi. Əsgərlər arasında qarşılıqlı hörmət və birlik möhkəmləndi. O zaman Mirayaz başa düşdü ki, bəzən bir insanın qəzəbdən vazkeçməsi onlarla insanın həyatına müsbət təsir göstərə bilir.

Bu hadisə sonradan Mirayazla Elvinin yollarının yenidən kəsişməsi və əsərin mövzusunun daha dərin açılması üçün də yaxşı zəmin yarada bilər. Bu süjet xətti insanın daxilində gedən mənəvi savaşın gözəl nümunəsidir. Mirayazın təhqir və haqsızlıq qarşısında qəzəbə qapılması təbii görünür, lakin onun son anda anasının səsini xatırlayaraq ağır bir səhvdən dönməsi obrazın mənəvi gücünü ortaya qoyur. Çünki əsl qəhrəmanlıq qəzəbin əsiri olmaqda deyil, ona qalib gəlməkdədir.

Elvinin hərbi hissədən getməsindən sonra nizam-intizamın və sağlam mühitin yaranması isə göstərir ki, rəhbərlikdə ədalət və insani münasibət olduqda kollektivdə də müsbət dəyişikliklər baş verir. Bu hadisələr oxucuya bir daha anladır ki, zorakılıq heç vaxt çıxış yolu deyil; səbir, təmkin və düzgün qərar bəzən ən çətin problemlərin belə həllinə səbəb olur. Əsərdə xüsusilə ananın mənəvi təsirinin vurğulanması diqqət çəkir. Bir ananın övladına verdiyi tərbiyə, illər sonra belə, onu faciəli bir addımdan çəkindirə bilir. Bu da ailə dəyərlərinin insan taleyində nə qədər mühüm rol oynadığını göstərən təsirli məqamlardan biridir.
Əsərin əsas qəhrəmanı olan Atabərk özünə pul yığıb maşın almaq fikrinə düşür. Kəndçisi maşın alveri ilə məşğul olan Elvüsala müraciət edir. Onunla sövdələşib Gürcüstana gedirlər.

Əslində, Atabərk Elvüsalın dələduz olduğunu bilir. Ona görə onunla ehtiyatla davranır. Lakin Elvüsalın etibarlı adam olmadığını bilsə də, onun qurduğu tələyə düşür. Gürcüstanda Qafur və Elvüsalın əlbir olub Atabərkin pulunu mənimsəməyə çalışması hadisələrə dramatik gərginlik qatır. Lakin Atabərk öz soyuqqanlılığını itirmir, vəziyyəti düzgün təhlil edir və qarşı tərəfin istifadə etdiyi üsulla onları məğlub edir. Bu məqamda qəhrəmanın çevik zəkası, psixoloji üstünlüyü və hadisələri idarə etmək bacarığı üzə çıxır və şirin dili ilə onların əliylə maşınla geri dönür.

Atabərk qardaşının toyunu edir. Lakin Elvüsalın girov qalması və sonunun nə gözləyəcəyini bilən Qafur Atabərkin əmisinə şikayət edib yalvarır. Yalnız əmisinin sözüylə Atabərk maşını satıb öz pulunu götürür və qalanını Qafura verir. Beləliklə, Atabərkin maşın oyunu belə bitir.
Bu hadisə xətti Atabərkin xarakterini açan maraqlı epizodlardan biridir. Burada müəllif sadəcə bir maşın alverindən deyil, həm də hiylə, etibar, ədalət və mənəvi seçimlərdən bəhs edir.

Bununla belə, müəllif Atabərki yalnız qisas alan və ya öz haqqını güclə geri qayotaran bir obraz kimi təqdim etmir. Əsərin ən təsirli məqamlarından biri də sonluqdur. Qafurun çarəsiz vəziyyətə düşməsi və Atabərkin əmisinin xahişindən sonra onun maşını sataraq öz pulunu götürməsi, qalan məbləği isə Qafura qaytarması qəhrəmanın daxilindəki mərhəmət hissini göstərir. Bu davranış Atabərkin məqsədinin qarşı tərəfi məhv etmək deyil, sadəcə öz haqqını bərpa etmək olduğunu sübut edir. Əsərin bu hissəsində müəllif oxucuya belə bir fikir aşılayır: hiylə ilə qazanılan qazanc uzunömürlü olmur, insan gec-tez öz əməllərinin nəticəsi ilə üzləşir. Eyni zamanda, ədalət qisasdan daha üstün dəyərdir və həqiqi güc mərhəmətlə tamamlananda mənəvi qələbəyə çevrilir. Hiylənin tələsində Atabərkin ədalət oyunu, ağılla qazanılan qələbəsinə yol açır.

Qardaşına toy edən Atabərk toyun pulu ilə özünə maşın alır. Çox keçmir ki, sevdiyi qıza elçi göndərir, “hə” sini alır və bir-iki ay keçməmiş özünə toy edir. Bunun üçün Yadigar müəllimə və onun kollektivinə dəvətnamə veir. Toyu idarə etmək üçün isə Yadigar müəllimə həvalə edir. Toyunda Yadigar müəllimi aparıcı qoyması onun nüfuzundan istifadə etmək və özünə hörmət qazandlrmaq məqsədi güdməkdən başqa bir şey deyildi. Onun hesabına toya gələn də, nəmər yazdıran da çox idi.

Bir neçə ay keçir işsiz qaldığı üçün keçmiş “sənət”ini işə salmağı fikirləşir. O, Yadigar müəllimin onu işdən çıxardığına görə heyf almaq niyyətini həyata keçirmək üçün hər an plan cızırdı. Onun oğlu, yəni dostu Sahillə oyun qurmaq fikrinə düşür. Bir ildi evlənən Sahilin artıq bir övladı da var. Onu sevgilisi Sevillə görüşdürmək niyyəti atasından qisas almağın ən yaxşı yolu idi. Artıq bir övladı olan Sahili keçmişdə sevdiyi qız Sevillə görüşdürməyi məsləhət bilir. Sahil tətəddüt etsə də öz fikrində qalır. Öncə bacı dediyi Sevili çox çətinliklə yola gətirib və onun Sahillə görüşməsinə imkan yaradır. Çox keçmir ki, bu arzusuna çatır.

Atabərk bütün bunları Yadigar müəllimdən qisas almaq üçün edir. Vaxtilə onu işdən çıxarmış və ona vəzifə verməmişdir. Beləliklə, Sevilə içki verib onun bakirəliyini pozan Sahil peşimançılıq çəksə də Atabərk onu sakitləşdirir. Sevilə çoxlu pul xərcləyən Sahildən ata anası şübhələnir. Əlinə keçən pulu Sevilə xərcləyən Sahili başqa yola çəkmək fikrinə düşən Atabərk Sahili başqa rayonlarda atasının adından istifadə edib işə düzəltmək adından çox adamlarla tanış olur. Yadigar müəllimi tanıyan kənd adamları ona inanıb işə düzəlmək üçün Sahilə pul verir.

Beləliklə, çoxlu qazanc əldə edirlər. Bu hissədən göründüyü kimi, Atabərkin xarakterindəki mənfi cəhətlər artıq təsadüfi hərəkətlər deyil, məqsədli və düşünülmüş bir xəttə çevrilir. O, qazandığı nüfuzdan xeyirxah işlər üçün deyil, şəxsi maraqları və qisas hissi üçün istifadə edir. Toyunda Yadigar müəllimin nüfuzundan yararlanaraq qazanc əldə etməsi, sonra isə həmin insanın ailəsinə qarşı gizli plan qurması onun mənəvi aşınmasının ən bariz nümunəsidir.

Əsərdə xüsusilə diqqətçəkən məqam Atabərkin qisas hissinin onu əxlaqi sərhədləri aşmağa sövq etməsidir. Vaxtilə vəzifə ala bilməməsini bağışlamayan qəhrəman Yadigar müəllimə birbaşa deyil, onun ən həssas nöqtəsi olan oğlu Sahil vasitəsilə zərbə vurmağa çalışır. Sevil və Sahilin münasibətlərinin yaranmasında vasitəçi olması da saf niyyətdən deyil, məkrli hesablamadan irəli gəlir.

Sahil isə burada zəif iradəli bir obraz kimi görünür. O, əvvəlcə tərəddüt etsə də, Atabərkin təsiri altına düşərək həm şəxsi həyatında, həm də sonradan insanların etibarından sui-istifadə etməklə ciddi səhvlərə yol verir. Kənd adamlarının Yadigar müəllimin adına inanaraq pul vermələri cəmiyyətdə nüfuz və etibar anlayışının nə qədər böyük əhəmiyyət daşıdığını göstərir. Lakin həmin etibardan qazanc məqsədilə istifadə edilməsi əsərin ən ağrılı məqamlarından biridir. Bu hissə oxucuya bir həqiqəti xatırladır: qisas hissi insanın vicdanını üstələyəndə, o artıq başqalarına deyil, ilk növbədə öz mənəviyyatına zərbə vurur. Atabərk qazanc əldə etsə də, əslində mənəvi uçuruma doğru sürüklənir.

Bu əsərin əvvəlki hissələrindən görünür ki, burada təkcə hadisələr deyil, həm də insan xarakterlərinin, mənəvi seçimlərin və həyatın ziddiyyətlərinin təsviri əsas yer tutur. Əsərin adı da təsadüfi seçilməyib. “Əks qütblərin dostluğu” anlayışı fərqli dünyagörüşünə, fərqli əxlaqi prinsiplərə və fərqli həyat yollarına malik insanların münasibətlərini ifadə edir. Əsərdə Atabərk, Mirayaz, Sahil, Elvüsal və digər obrazlar müxtəlif xarakterləri təmsil edirlər. Bəziləri vicdanı, dürüstlüyü və mənəvi dəyərləri ön plana çəkirsə, digərləri şəxsi maraqları, maddi qazancı və ya ehtiraslarını üstün tuturlar. Məhz bu fərqlər süjetin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir.

Əsərin diqqətçəkən cəhətlərindən biri də budur ki, müəllif qəhrəmanları ağ və qara rənglərdə təqdim etmir. Hər bir obrazın daxilində mübarizə gedir. Məsələn, Mirayazın əsgərlikdə yaşadığı mənəvi sarsıntı və qəzəb hissi onun daxilindəki insanlıq duyğuları ilə toqquşur. Anasının səsini xatırlaması və yanlış addımdan geri çəkilməsi göstərir ki, insanın ən böyük qalası onun vicdanıdır. Digər tərəfdən, Atabərkin həyatı da oxucuya mühüm bir həqiqəti çatdırır. İnsanın qazandığı hörmət təkcə vəzifə və ya var-dövlətlə ölçülmür. Dostluq, etibar və düzgün seçimlər insan taleyini müəyyənləşdirən əsas amillərdir.

Əsərdə dostluq mövzusu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllif göstərir ki, əsl dostluq insanların oxşarlığı üzərində deyil, bir-birini anlamaq və qəbul etmək bacarığı üzərində qurulur. Əks qütblər bəzən bir-birini tamamlayır, bəzən isə qarşıdurma yaradır. Məhz bu səbəbdən əsərin adı onun ideya yükünü tam şəkildə ifadə edir.

Mirayaz dostu Vüqarın atası Nəriman kişini bibisi Yeganənin 50 yaşlı baldızı ilə evləndirmərk istəyir. Bu barədə birisinin qardaşı Fərhad müəllim Nəriman kişini xəbər almaq üçün Mirayazın əmisi Mirbağıra xəbər göndərir. Mirbağır bacısı Yeganənin Nəriman kişiylə ailə qurmasına razı olmadığını Mirayaza bildirir. Lakin nə olur olsun Nəriman kişini Fərhad müəllimin tanıması üçün Mirbağırla Nəriman kişinin onun yanına getməsindən ötrü əldən ayaqdan gedən Mirayaz öz əhdinə çatır. Nəhayət, Mirayazın neçə müddət üzərində işlədiyi bu planın onun xeyrinə heç nə olmadığını görüb sadəcə susmağa üstünlük verir. Bu epizod Mirayaz obrazının daxili aləmini və onun insanlara münasibətdə yol verdiyi səhvləri göstərən maraqlı bir hadisədir.

Mirayaz dostu Vüqarın atasının taleyinə biganə qalmır, onun ailə qurmasına kömək etmək üçün xeyli zəhmət çəkir. O, müxtəlif adamlar arasında vasitəçilik edir, Mirbağırla danışır, Nəriman kişinin Fərhad müəllimlə tanış olması üçün əlindən gələni edir. Hadisələrin inkişafından görünür ki, Mirayaz bu işə yalnız dostluq naminə deyil, müəyyən qədər gələcəkdə öz işlərinin də yoluna düşəcəyinə ümid edərək qoşulur. Məhz burada obrazın insani zəifliyi üzə çıxır.
Lakin həyat çox vaxt insanın hesabladığı kimi olmur. Mirayazın qurduğu plan baş tutur, insanlar öz məqsədlərinə çatırlar, amma həmin uğurdan ona heç bir pay düşmür. Əksinə, bütün zəhməti çəkən adam kənarda qalır. Hətta toy mərasiminə də dəvət olunmaması onun qəlbində dərin inciklik yaradır. Bu vəziyyət Mirayazın insanlardan gözləntilərinin puça çıxmasına səbəb olur.

Epizodun əsas ideyası budur ki, yaxşılıq edən insan onu mütləq qarşılıq almaq üçün etməməlidir. Mirayazın məyusluğu da məhz gözləntilərinin doğrulmamasından yaranır. O, ətrafındakı insanların qədirbilməzliyini və naxələfliyini görərək əsəbiləşir. Ancaq onun susması təsadüfi deyil. Bu susqunluq artıq sözün deyil, həyat təcrübəsinin nəticəsidir. Mirayaz anlayır ki, bəzən insanın çəkdiyi zəhmətin qiymətini başqaları verməsə də, həmin zəhmət onun öz mənəvi dəyərini göstərir.

Bədii baxımdan bu hadisə oxucuya belə bir fikir aşılayır: insanın ən böyük məyusluğu düşməndən deyil, yaxşılıq etdiyi adamlardan gördüyü etinasızlıqdan yaranır. Mirayazın yaşadığı inciklik də məhz bu mənəvi zərbədən qaynaqlanır. Bir sözlə, müəllif başqalarını məqsədinə çatdıran və qurulan körpünün o tayında qalan Mirayazın kənarda qalmasını çox təsirli şəkildə ifadə edir.

Mirayaz dostu Vüqarın atasını evləndirib istədiyi nəticəsində edə bilmədiyi üçün qaldığı yerdə həyatını davam etməkdə idi. O, uşaqlıqdan çox sevdiyi ibadətlə məşğul olur və dostu Fuadla ibadətə başlayır. Çox keçmir ki, zəvvarlarla məşhəd ziyarətinə gedir. Babası Seyid Cəfər ağa dinə bağlanmasına çox kömək edir. Mirayaz bir gün babasına işi barədə söz açır və dostu Yadigar müəllimə bu barədə deməsini xahiş edir…

Müəllif Mirayazın həyatında yeni mərhələnin başlanğıcını ifadə edir. Əgər əvvəlki hadisələrdə o, insanların naxələfliyi və qədirbilməzliyi ilə üzləşirdisə, burada tale onun qarşısına fərqli qapılar açır. Mirayaz dostu Vüqarın atasının ailə qurması üçün göstərdiyi səylərin bəhrəsini özü görməsə də, həyatın yalnız bir hadisədən ibarət olmadığını anlayır. O, məyusluğa qapılıb dayanmaq əvəzinə, ruhən özünü inkişaf etdirməyə çalışır.

Bu yolda Mirayazın ən böyük dayaqlarından biri babası Seyid Cəfər ağa olur. Müəllif burada ağsaqqal obrazının ailədəki rolunu ön plana çıxarır. Seyid Cəfər ağa təkcə nəvəsinə dini biliklər aşılamır, həm də ona həyat yolunda dəstək olur. Mirayazın iş məsələsini özünə dərd etməsi və bunu babası ilə bölüşməsi onların arasındakı etibarın göstəricisidir. Hadisələrin kulminasiya nöqtəsi Seyid Cəfər ağanın Yadigar müəllimin yanına getməsi ilə başlayır.

İlk baxışdan qapıların üzünə bağlandığı görünür. Lakin burada Nərgiz xalanın müdaxiləsi mühüm məna daşıyır. O, qapıdan geri dönən ağsaqqalı hörmətlə geri çağırır və oğluna Mirayazın işə qəbul olunmasını tapşırır. Bu səhnə Azərbaycan ailə ənənələrində böyüyə ehtiramın, seyid nəslinə göstərilən hörmətin və insanlıq dəyərlərinin bədii ifadəsi kimi çıxış edir.
Mirayazın nazirlikdə fəaliyyətə başlaması isə sadəcə iş tapması deyil. Bu, onun səbrinin, inamının və mənəvi möhkəmliyinin mükafatıdır. Müəllif göstərir ki, insan bəzən bir qapıdan cavab ala bilməyəndə taleyin başqa bir qapısı onun üzünə açılır. Mirayaz da məhz səbir və ümid sayəsində həyatında yeni bir mərhələyə qədəm qoyur.

Bu hissənin əsas ideyası ondan ibarətdir ki, insan yaxşı niyyətini, inamını və səbrini itirmədikdə gec-tez zəhmətinin bəhrəsini görür. Mirayazın həyatında baş verən dəyişikliklər təsdiqləyir ki, mənəvi dəyərlərə bağlılıq və ağsaqqal xeyir-duası bəzən insanın qarşısında açılmayan qapıları da açmağa qadirdir.

Hadisələrin üstündən bir il keçir. Mirayaz dindar olduğu halda dəyişib olur deist. Bir il ərzində Yadigar müəllim, Yeganə xanımın qaynı Fərhad müəllim də işdən çıxarılır. Bundan başqa iki bir birini sevən Sevil və Sahilin oğul övladları rəhmətə gedir. Sahil hər gün göz yaşları tökür. Əsərin əsas qəhrəmanı Atabərk isə dələduzluq əməllərindən uzaq düşür. Sədərək bazarında aya 800 manat maaşa işləyir. 2 il heç bir dələduzluq etmir. Lakin Ravil adlı dələduz dostu onu şirəyə çəkib yenidən oyuna salır. Sahil ailəsinə, atasıgilə fikir vermir. Ancaq Sevillə yaşayır.

Bunu görən nənəsi Nərgiz xala Atabərki çağırıb oğlu Sahili Sevildən ayrılmasını xahiş edir. Atabərk öz planını işə salır. Nərgiz nənə ona bu işi həll etmk üçün 15 min manat pul verir. Atabərk Sevili yoldan çıxarmaq üçün dostu Ravillə onu tanış edir. Ravil Sevilə vurulur. Sevil zəng edərək Sahilə ağzına gələni deyib ondan uzaqlaşır və Ravillə eşq yaşayır. Beləcə Sahildən ayrılan Sevil Ravilə qoşulub qaçır.

Bu süjet xətti əsərdə ciddi dramatik dönüş yaradır. Burada dostluq, ailə münasibətləri, mənəvi dəyişiklik, xəyanət, manipulyasiya və insan xarakterinin mürəkkəb tərəfləri bir-birinə qarışır.

Hadisələrin üzərindən bir ilin keçməsi qəhrəmanların taleyində böyük dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Bir zamanlar ibadətə bağlı olan Mirayazın deizmə yönəlməsi onun daxili axtarışlarının və həyat hadisələrinin təsirinin nəticəsi kimi təqdim olunur. O, artıq hadisələrə dini deyil, daha çox fəlsəfi və rasional baxmağa başlayır. Tarixi və bədii ədəbiyyata marağının artması da onun düşüncə dünyasının genişlənməsini göstərir.

Bir il ərzində Yadigar müəllim və Fərhad müəllimin işdən çıxarılması əsərdə sosial ədalətsizlik və həyatın gözlənilməz tərəflərini qabardır. Bir zamanlar nüfuz sahibi olan insanların birdən-birə çətin vəziyyətə düşməsi həyatın dəyişkənliyini nümayiş etdirir. Sahil və Sevilin övladlarını itirməsi isə əsərin ən ağrılı məqamlarından biridir. Bu faciə onların ailə münasibətlərini daha da mürəkkəbləşdirir. Sahilin hər gün göz yaşı tökməsi ata sevgisinin və itki ağrısının gücünü göstərir.

Əsərin əsas qəhrəmanı Atabərk obrazı xüsusilə maraqlıdır. O, iki ildən artıq müddətdə dələduzluqdan uzaq qalıb halal zəhmətlə dolanmağa çalışır. Bu, onun dəyişmək istəyindən xəbər verir. Lakin Ravilin təsiri ilə yenidən köhnə yola qayıtması göstərir ki, insanın keçmişi bəzən onu buraxmır. Burada müəllifin əsas suallarından biri budur: insan həqiqətən dəyişə bilərmi, yoxsa zəif məqamında yenə əvvəlki səhvlərinə qayıdır?

Məncə, insan dəyişə bilər, lakin dəyişmək sadəcə bir qərar deyil, uzun və çətin bir prosesdir. Keçmişdə formalaşmış vərdişlər, düşüncə tərzi və xarakter xüsusiyyətləri insanın daxilində iz qoyur. Buna görə də insan bəzən zəif məqamlarında, maddi sıxıntıda, ehtirasın və ya qəzəbin təsiri altında köhnə səhvlərinə qayıda bilər. Atabərk obrazı da bunu göstərir. O, həyatında müəyyən uğurlar qazansa da, daxilindəki tamah, asan qazanc həvəsi və macərapərəstlik hissi tam aradan qalxmamışdır. Ona görə də fürsət yarananda yenidən köhnə yolun cazibəsinə düşür. Bu, onun dəyişmədiyini deyil, dəyişimin hələ tam başa çatmadığını göstərir.

Əsərin verdiyi mühüm mesajlardan biri budur ki, insanı dəyişdirən təkcə zaman deyil. Dəyişmək üçün güclü iradə, özünə nəzarət və hər gün öz üzərində işləmək lazımdır. Əks halda keçmiş səhvlər fürsət gözləyən kölgə kimi insanı izləyir. Bu baxımdan Atabərkin taleyi oxucuya belə bir sual ünvanlayır:
“İnsan keçmişindən qaça bilərmi, yoxsa həqiqi dəyişiklik yalnız insan öz nəfsi üzərində qələbə qazandıqda mümkündür?”

Məhz bu sual əsərin psixoloji dərinliyini artırır və Atabərk obrazını sadəcə müsbət və ya mənfi qəhrəman deyil, həyatda olduğu kimi ziddiyyətli və canlı bir insan kimi təqdim edir. Əsərin başqa bir hissəsinə qayıdaq. Müəllif hadisələrin qəribə gedişlərini oxucuya açıqlayır.

Nərgiz xalanın nəvəsi Sahili Sevildən ayırmaq üçün Atabərkdən kömək istəməsi hadisələrə yeni intriqa gətirir. Atabərkin pul qarşılığında Sevilin həyatına müdaxilə etməsi onun mənəvi cəhətdən hələ də tam dəyişmədiyini göstərir. Ravilin Sevilə vurulması və Sevilin Sahildən uzaqlaşması isə hadisələrin kulminasiya nöqtəsini təşkil edir. Bu hissədə ən böyük faciə yalnız bir ailənin dağılması deyil. Ən böyük faciə insanların bir-birinə olan etimadını itirməsidir. Hər kəs öz ağrısı, öz marağı və öz arzuları ilə hərəkət edir. Nəticədə dostluq, sevgi və ailə bağları sınağa çəkilir.

Əgər bu xətt davam etdirilərsə, maraqlı sual yaranır: Sevil həqiqətən Ravili sevir, yoxsa sadəcə övlad itkisi və ailədaxili böhranın təsiri altında yanlış seçim edir? Bu sual gələcək hadisələrin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilə bilər. Bu hissə ümumilikdə əsərin emosional yükünü artırır və qəhrəmanları daha mürəkkəb, ziddiyyətli xarakterlər kimi təqdim edir. Oxucu artıq hadisələri yalnız “yaxşı” və “pis” qəhrəmanlar üzərindən deyil, insan təbiətinin mürəkkəbliyi prizmasından izləməyə başlayır.

Müəllifin yazdıqlarından görünür ki, hadisələri sadəcə ard-arda düzmür, qəhrəmanların taleyini zamanla dəyişdirərək onların mənəvi və psixoloji inkişafını göstərməyə çalışır. Bu, roman üçün çox vacib xüsusiyyətdir. Xüsusilə Mirayazın dindarlıqdan deizmə keçməsi, Atabərkin dəyişmək istəsə də yenidən köhnə mühitin təsirinə düşməsi, Sahilin övlad itkisi ilə sarsılması kimi məqamlar obrazların daxili aləmini açmaq üçün geniş imkan yaradır. Ədəbiyyatda ən maraqlı qəhrəmanlar qüsursuz olanlar deyil, daxili mübarizə yaşayanlardır.

Burada belə fikir formalaşır: “İnsan bəzən düşməninin deyil, öz keçmişinin məğlubuna çevrilir. Ən çətin savaş isə insanın öz içində apardığı savaşdır”. Mənim diqqətimi ən çox çəkən obrazlardan biri Atabərkdir. Çünki o, nə tam yaxşıdır, nə də tam pis. Bir tərəfdən dəyişmək istəyir, digər tərəfdən isə köhnə vərdişlər və mühit onu yenidən öz girdabına çəkir.

Belə obrazlar oxucuya daha canlı və inandırıcı görünür.
Atabərk dostu Sahilə etdiyi xəyanətdən sonra işin üstü açılır və ondan üzr istəyir. Bu dəfə Ravili Sahilin gözündən salan Atabərk Sevili yenidən qaytarıb Sahilə təhvil verir. Atabərkin etdiyi dələduzluğa görə polisə çoxlu şikayətlər olunur. Sahili də bu işə yenidən qoşur. Sahil, Sevilə və Atabərk birlikdə bu dəfə başqalarının adına olan bank kartına əldə etdikləri pulu köçürməklə çoxlu qazanc əldə edir və gedib rayonda kef edirlər. Şikayətçilərin sayı çoxalır və onlar polisə çağırılırlar. Atabərk hər şeyi Sahilin üstünə atır. Yadigar müəllim oğlundan imtina edir. Onların hər ikisi tutulur. Artıq onların həbsdə olmasından 2 il keçir. Yadigar müəllimin anası yalvarır ki, Sahili çıxarsın. Yadigar müəllim məcbur olub bütün şikayətçilərin pulunu ödəyir və təbii ki, Atabərklə birlikdə azad olunurlar.

“Ədalətin gecikən hökmü” – Əsərin bu hissəsində dostluq, xəyanət və tamahın insan taleyinə vurduğu zərbə təsvir olunur. Atabərk əvvəlcə etdiyi xəyanətə görə üzr istəsə də, yanlış yoldan dönmür və Sahili yenidən cinayət əməllərinə cəlb edir. Nəticədə qazanc və rahat həyat arzusu onları həbsxanaya aparır. Ən ağır zərbəni isə günahın böyük hissəsini başqasının üzərinə atan Atabərk vurur. Müəllif göstərir ki, yalan və dələduzluq üzərində qurulan xoşbəxtlik uzun sürmür, gec-tez hər kəs öz əməlinin qarşılığını alır. Bu hissə oxucunu vicdan, məsuliyyət və düzgün seçimlər barədə düşünməyə vadar edir.

Atabərk məhkəmədən çıxandan bir müddət sonra yenə öz işini davam etdirir. Bu dəfə bank kartlarından bir çox adamları aldatmağa başlayır. Türmədən çıxdıqdan sonra 1 dəfə 2 ay müddətinə inzibati həbsdə olur.

Sahilin isə başı Sevilə qarışır. Sahil 2 il türmədə olan vaxtı Sevil onun aldığı evə bir oğlan gətirmiş və onunla yaşamışdır. Sahil evə gələn zaman Sevil həmin oğlana yan çevirir. Dəliyə dönən oğlan onu aldadıb pullarını yeyən Sevilin üstünə atılaraq saçlarını topa topa başından qoparır. Kəllə beyin travması alan Sevil xəstəxanaya yerləşdirilir. Həmin oğlan həbs olunur. Sahil heç yerdə işləmədiyi üçün tək başına başqa cür dələduzluğa başlayır. Bu dəfə bəzi adamları öyrədib atasının üstünə göndərərək, plan qurur. Guya Sahil bizdən bu qədər pul alıb vermir – “Əgər verməsəniz oğlunuzu sağ görməyəcəksini” deyirlər.

Yazıq Yadigar müəllim yenə də başını tutaraq pulu verib canını qurtarır. Bütün bunların günahı kimdə idi? Sahildə, yoxsa atasında?

Əsərin məntiqinə görə günahı yalnız bir nəfərin üzərinə qoymaq çətindir. Sahil artıq yetkin insandır və etdiyi dələduzluqlara, aldatmalara görə birbaşa məsuliyyət daşıyır. O, doğru yolu seçmək əvəzinə yenidən cinayətə əl atır, hətta atasının mərhəmətindən və sevgisindən sui-istifadə edir.

Lakin Yadigar müəllimin də müəyyən payı var. Çünki o, oğlunun səhvlərinin nəticələrini dəfələrlə öz üzərinə götürərək onu məsuliyyətdən qurtarmağa çalışır. Bəzən həddindən artıq güzəşt və kor-koranə valideyn sevgisi insanı düz yola gətirmək əvəzinə onu daha da cəsarətləndirir. Məncə, bu hissənin əsas ideyası belədir: Atanın sevgisi oğulu xilas etmək üçün kifayət etmədi, çünki oğul dəyişmək istəmədi. Yadigar müəllim səhv etdi, amma cinayətləri törədən yenə də Sahilin özü idi. Bu hissə üçün belə bir fikir də uyğun olar: “Valideyn övladının yükünü bir müddət daşıya bilər, amma onun vicdanını daşıya bilməz”.
Atabərklə Yadigar müəllimi barışdırmaq üçün Mirayaz onları görüşdürür. Onlar isə keçmişdən bəri olan sirlərini açır, səhvlərini bir birinin üzünə deyir və Atabərk əsəbi halda uzaqlaşır.

Atabərk bir müddət yaratdığı komandası ilə birlikdə sənətini davam etdirir. Amma polis əməkdaşları kameralar, telefonun “email” kodu vasitəsilə Atabərk və başçılıq etdiyi qrupu üzə çıxarmaq üçün çalışaraq öz işlərini görürülər. Əməliyyat axtarış nəticəsində Atabərk və dostları dələduzluq fəaliyyətini həyata keçirdikləri zaman tutulublar. Birsözlə, əsərimizin qəhrəmanı Atabərk bu dədə uzun müddətə azadlıqdan məhrum edilir. Mirayaz isə 2 ildir üzərində işlədiyi əsəri bitirməkdə idi. Bəli, çox təəssüf olsun ki, əsərin qəhrəmanı Atabərk öz həyatından bəhs edən romanı həbsxanada oxuyacaq…

Son olaraq əsər haqqında belə deyə bilərəm ki, “Əks qütblərin dostluğu” romanı insan xarakterinin mürəkkəbliyini, dostluğun sınaqlarını, ailə münasibətlərini və yanlış seçimlərin acı nəticələrini əks etdirən sosial-psixoloji əsər təsiri bağışlayır. Müəllif hadisələri sadəcə nəql etmir, eyni zamanda oxucunu insan taleyi, vicdan, məsuliyyət və həyatın verdiyi dərslər haqqında düşünməyə vadar edir.

Əsərin əsas qəhrəmanı Atabərk mürəkkəb və ziddiyyətli xarakterdir. O, bəzən peşmanlıq hissi keçirir, bağışlanmaq istəyir, lakin hər dəfə yenidən yanlış seçimlərin əsirinə çevrilir. Müəllif bu obraz vasitəsilə göstərir ki, insanın həyatını məhv edən təkcə bir səhv deyil, səhvlərdən nəticə çıxarmamaqdır. Atabərkə dəfələrlə şans verilir, dostları və yaxınları ona kömək etməyə çalışırlar, amma o, dəyişmək əvəzinə eyni yola qayıdır və nəhayət, öz əməllərinin qurbanına çevrilir.

Sahil obrazı isə başqa bir faciəni təcəssüm etdirir. O, dostluq, sevgi və ailə arasında qalıb düzgün qərarlar verməkdə çətinlik çəkir. Sevilə olan kor-koranə bağlılığı, atasının mərhəmətindən sui-istifadə etməsi və asan qazanc arxasınca getməsi onun həyatını çıxılmaz vəziyyətə salır. Bu obraz oxucuya göstərir ki, insan bəzən düşmənindən deyil, öz zəifliklərindən məğlub olur.

Yadigar müəllim əsərin ən təsirli obrazlarından biridir. O, övlad sevgisinin sərhəd tanımadığını nümayiş etdirir. Lakin müəllif incə şəkildə göstərir ki, həddindən artıq güzəşt və daim bağışlamaq bəzən tərbiyə vasitəsi deyil, yeni səhvlərə yol açan amilə çevrilə bilir. Yadigar müəllimin faciəsi ondadır ki, o, oğlunu xilas etmək üçün əlindən gələni edir, amma oğlunun seçimlərini dəyişdirə bilmir.

Mirayaz isə əsərdə vicdanın və müşahidəçi mövqeyinin daşıyıcısı kimi görünür. O, hadisələrin içində olsa da, daha çox onları analiz edir, insanları barışdırmağa çalışır və sonda bütün yaşananları əsərə çevirərək həyatın güzgüsünü oxucunun qarşısına qoyur.

Romanın ən güclü tərəfi onun həyatiliyi və real insan xarakterlərinə söykənməsidir. Burada nə tamamilə ideal qəhrəman, nə də yalnız qara rənglə təsvir olunan mənfi obrazlar var. Hər kəs öz səhvləri, zəiflikləri və seçimləri ilə təqdim olunur. Məhz buna görə oxucu hadisələri oxuyarkən onları həyatda gördüyü insanlarla müqayisə edə bilir.

Əsərin sonluğu xüsusi diqqətə layiqdir. Atabərkin öz həyatından bəhs edən romanı həbsxanada oxuması güclü bədii simvoldur. Bu, insanın keçmişindən qaça bilmədiyini, hər bir əməlin gec-tez qarşısına çıxdığını göstərir. Sanki müəllif demək istəyir ki, həyatın yazdığı hökm bəzən məhkəmənin hökmündən daha ağır olur.

Ümumilikdə, “Əks qütblərin dostluğu” dostluq, xəyanət, sevgi, valideyn-övlad münasibətləri, vicdan və məsuliyyət mövzularını özündə birləşdirən, oxucunu düşündürən və mənəvi nəticə çıxarmağa sövq edən maraqlı bir romandır. Əsərin əsas mesajı sadə, lakin dəyərlidir: insanın taleyini təsadüflər deyil, etdiyi seçimlər müəyyənləşdirir.

Sonda bu dəyərli əsərin müəllifi, yazıçı Mirhicab Abdullayevə təşəkkür etməyi özümə borc bilirəm. Onu deyə bilərəm ki, yazıçı olaraq Mirhicab Abdullayev bu əsərdə insan xarakterinin mürəkkəb qatlarını, dostluq, xəyanət, peşmançılıq və mənəvi dəyişmə kimi mövzuları ustalıqla qələmə alıb. O, oxucunu hadisələrin içərisinə çəkərək düşündürməyi və həyat həqiqətləri ilə üz-üzə qoymağı bacarıb. Müəllif bu əsərlə göstərir ki, insan taleyi yalnız baş verən hadisələrdən deyil, həm də verdiyi qərarlardan formalaşır. Onun yaratdığı obrazlar uzun müddət oxucunun yaddaşında qalır.

“Əks qütblərin dostluğu” müəllifin həyat müşahidələrinin, insan psixologiyasına dərindən bələdliyinin və bədii təxəyyülünün uğurlu vəhdətidir. Əsər həm düşündürür, həm də mənəvi nəticələr çıxarmağa sövq edir. Müəllif oxucuya hazır hökmlər vermir, əksinə, onu insanın dəyişə bilməsi, səhvləri və vicdanı haqqında düşünməyə dəvət edir. Bu da əsərin və eləcə də müllifin ən böyük uğurlarından biridir.

Yazıçı sadə həyat hadisələrindən böyük mənəvi məna çıxarmağı bacarıb, insan münasibətlərinin işıqlı və qaranlıq tərəflərini obyektiv şəkildə əks etdirib. Bu xüsusiyyət əsəri daha təsirli və yaddaqalan edir.

Birsözlə, “Əks qütblərin dostluğu”təkcə dostluq haqqında deyil, həm də insanın öz vicdanı ilə mübarizəsi haqqında bir əsərdir. Müəllif bu əsərlə oxucuya xatırladır ki, həyatın ən çətin yollarında belə insanı insan edən onun seçimləri və mənəvi dəyərləridir.

Uğurlar diləyi ilə

Nəcibə İlkin
AYB-nin, AJB-nin, Dünya Türk Yazarlar Birliyinin üzvü. Prezident mükafatçısı,
“Azad Qələm” qəzetinin və jurnalının baş redaktoru
Şair-publisit, yazıçı, ictimai xadim

Mənbə: https://planetinfo.az/

Yazıçı Nəzakət Cavadzadənin “13-cü kottecin sirri” eyniadlı əsəri haqqında resenziya

   Nəzakət Cavadzadə ilk olaraq ədəbiyyata “London saatı” adlı bədii əsəri ilə gəldi. O kitabın redaktoru və ön söz müəllifi idim. Əsər o qədər güclü təsirə malik idi ki, hələ də onun təsiindən çıxa bilməmişəm və elə bir ikinci əsərə də rast gəlməmişəm. Sırf sevgi və məhəbbət mövzusu üzərində qurulmuş fəlsəfi yönümlü bu əsər özünə çoxlu sayda oxucu toplamışdır. Müəllfi təbrik etməyə dəyər.

   “13-cü kottecin sirri” dedektiv romanına Azərbaycanın Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı ön sözü yazıb. Əsər müasir Azərbaycan nəsrinin maraqlı nümunələrindən biri təsiri bağışlayır. Burada müharibə, detektiv xətt, psixoloji gərginlik və ailə münasibətləri bir-birinə ustalıqla bağlanır. Əsər  maraqlı və dinamik başlanğıcla diqqəti cəlb edir. Müəllif iki fərqli xətti – müharibə səngərində ölüm-dirim mübarizəsini və Bakıda baş verən müəmmalı qətlləri paralel şəkildə təqdim etməklə oxucuda güclü maraq yaradır.

   Romanın proloqu oxucunu ilk sətirlərdən hadisələrin içinə çəkir. Yaralı əsgərin səngərdə keçirdiyi ağır anlar, susuzluq, ağrı, ölüm qorxusu və buna baxmayaraq son gücü ilə düşmən tankını dayandırmaq cəhdi yüksək emosional təsir bağışlayır. Müəllif  44 günlük müharibənin qəhrəmanlıq tərəfini pafossuz, canlı və inandırıcı təsvir edə bilib. Əsgərin “Bir qurtum su olsaydı…” sözləri bütöv bir faciənin, insan əzabının simvoluna çevrilir.

   Müharibə səhnəsindən Bakıda baş verən qanlı qətl hadisəsinə keçid isə süjet quruculuğunun uğurlu nümunəsidir. Müəllif iki fərqli məkan və hadisəni elə bağlayır ki, oxucu onların gələcəkdə hansı nöqtədə kəsişəcəyini düşünməyə başlayır. Baltanın endiyi səhnə, xidmətçi qadının şahid olduğu dəhşət və sonrakı müəmmalı ölüm hadisələri detektiv atmosferi daha da gücləndirir. Əsər müxtəlif bölümlərlə ayrılıb. Hər bölümün başlanğıc adı var. Bütün bölümlərdə  klassik detektiv janrının elementləri özünü göstərir. Dənizdən çıxarılan avtomobil, qətlə yetirilmiş naməlum şəxs, peşəkar ekspertiza rəyləri və gənc müstəntiq Nicat Rüstəmlinin araşdırmaları hadisələrin getdikcə mürəkkəbləşəcəyindən xəbər verir. Mayorla Nicat arasındakı dialoqlar həm istintaqın məntiqini göstərir, həm də obrazların xarakterini açır.

   “Müqavilə” və “On üçüncü kottec” hissələrində müəllif sirli atmosfer yaratmağa nail olub. Raul, Yeliz, Alisa və Kirman obrazları gələcək hadisələrin mərkəzində dayanacaq personajlar kimi təqdim edilir. Xüsusilə 13-cü kottecin təsviri oxucuda gizli təhlükə, qaranlıq keçmiş və açılmamış sirlər barədə təəssürat yaradır. Əsərin üstün cəhətlərindən biri hadisələrin müxtəlif zaman və məkanlarda cərəyan etməsinə baxmayaraq vahid süjet xəttinə xidmət etməsidir. Müharibə qəhrəmanlığı, ailə münasibətləri, psixoloji gərginlik, qətillər və detektiv araşdırmalar bir-birini tamamlayaraq zəngin kompozisiya yaradır.

   Ümumilikdə, oxucunu daim sual qarşısında qoyan, marağı sonadək qoruyan və növbəti səhifələri çevirməyə vadar edən uğurlu başlanğıcdır. Müəllif həm emosional, həm də dietektiv xətti taraz saxlaya bilib. Əsərin əsas gücü məhz sirrin tədricən açılması, obrazların daxili aləminin hadisələrlə paralel inkişaf etməsi və gərgin atmosferin sonadək qorunmasındadır.

    Nicat Rüstəmli obrazı diqqəti xüsusilə cəlb edir. O, klassik detektivlərdən fərqli olaraq həm peşəkar, həm də emosional tərəfləri ilə təqdim olunur. Mayorun ona olan etimadı və Nicatın özünü doğrultmaq istəyi obrazı canlı və inandırıcı edir. İstintaq prosesində xırda detallara verilən diqqət müəllifin detektiv janrının tələblərini yaxşı bildiyini göstərir.

  Raul obrazı isə daxili ziddiyyətlərlə zəngindir. Onun ailəsinə bağlılığı, qızı Alisaya olan sevgisi, eyni zamanda qısqanclıq və tərəddüdlərlə mübarizəsi obrazı sadə bir personaj olmaqdan çıxarır. Kirmanla ilk görüş səhnəsində psixoloji təsvirlər xüsusilə uğurludur. Oxucu Raulun düşüncələrini, narahatlığını və daxili mübarizəsini hiss edə bilir.

  “On üçüncü kottec”  ətrafında dolaşan şayiələr, müəmmalı hadisələr və qaranlıq atmosfer gələcək hadisələrin mərkəzində məhz həmin məkanın dayanacağından xəbər verir. Müəllif burada sirri dərhal açmır, əksinə, oxucunun marağını artıraraq onu hadisələrin ardınca aparır. Əsərin dilində axıcılıq, təsvirlərdə canlılıq hiss olunur. Təbiət təsvirləri, bağçanın görünüşü, villanın memarlıq xüsusiyyətləri və personajların psixoloji portretləri detallı işlənib. Bəzi hissələrdə təsvirlərin genişliyi süjetin tempini bir qədər yavaşlatsa da, bu, ümumi bədii təsiri zəiflətmir.

  Ümumilikdə, bu hissələr əsərin həm vətənpərvərlik, həm detektiv, həm də psixoloji roman xüsusiyyətlərini özündə birləşdirdiyini göstərir. Müəllif oxucunu ilk səhifələrdən sirrin içinə salmağı bacarır və “On üçüncü kottecin arxasında hansı həqiqət gizlənir?” sualını daim canlı saxlayır. Bu isə uğurlu detektiv romanın ən vacib keyfiyyətlərindən biridir. Müəllif artıq sadəcə hadisələri danışmır, obrazların daxili aləmini açmağa başlayır. Xüsusilə Kirman və Raulun xarakterlərinin dərinləşdirilməsi əsərin bədii dəyərini artırır.

   “Susqunluq ağrının ən ağır ifadəsidir” epiqrafı bütöv fəslin ruhunu müəyyənləşdirir. Raulun xəstəlik qorxusu, Alisaya toxunmağa belə çəkinməsi onun daxilindəki faciəni açır. Müəllif burada insanın ən ağır mübarizəsinin bəzən görünməyən, səssiz savaş olduğunu göstərir. Raulun ümidsizliklə ümid arasında çırpınması çox təbii və inandırıcı təsvir olunub. Kirmanın on üçüncü kottec ətrafındakı araşdırmaları isə süjetə yeni nəfəs gətirir. Xəritənin yoxa çıxması, gizli telefon, müəmmalı görüşlər və “Qayda 2” kimi şifrəli ifadələr oxucunu daim ayıq saxlayır. Müəllif sirri açmağa tələsmir, hər yeni səhnə ilə sualları artırır və marağı daha da gücləndirir.

  “Qaranlıqda itən iz” və “Pandoranın boş qutusu” hissələrdə detektiv elementlər daha da güclənir. Kottecdəki gecə görüşü, naməlum qadının görünməsi və sonradan otağın boş çıxması əsərə mistik çalar qatır. Xüsusilə “Pandoranın boş qutusu” ifadəsi çox uğurlu metaforadır. Kirmanın bütün gecə gözlədikdən sonra heç nə tapmaması oxucuda da eyni çaşqınlığı yaradır. Müəllif burada qorxu yaratmaqdan daha çox müəmmalı atmosfer qurmağa çalışır. Bu isə əsərin güclü tərəflərindən biridir.

  “Güzgüdəki sirr” bölmə romanın dönüş nöqtələrindən biri təsiri bağışlayır. Brelok, sənədlər və güzgüdəki gözlənilməz kəşf hadisələrin adi təsadüflərdən ibarət olmadığını göstərir. Müəllif sirrin bir hissəsini açsa da, əsas həqiqəti yenə gizli saxlayır. Bu üsul oxucunu növbəti səhifələrə aparan ən vacib amillərdən biridir. “Atılmışlar” fəslində Raulun psixoloji portreti xüsusilə uğurlu alınıb. Onun “atılmaq qorxusu”, sevgiyə aclığı, özünü daim günahkar bilməsi və başqalarının sevgisini itirməkdən çəkinməsi obrazı canlı və təsirli edir. Raul sadəcə ikinci dərəcəli personaj deyil, öz faciəsi və daxili dünyası olan mürəkkəb xarakterdir. Müəllifin ən böyük uğurlarından biri Raulun zəif görünən xarici görüntüsü ilə daxilindəki sevgi və sədaqət gücünü qarşılaşdırmasıdır. Oxucu ona acımır, əksinə, onu anlamağa başlayır.

   Kirman isə romanın düşünən, müşahidə edən və sirrin ardınca gedən obrazıdır. O, emosiyalarını idarə etməyi bacaran, hadisələri analiz edən, eyni zamanda böyük sevgi və sədaqət hissi daşıyan bir xarakter kimi təqdim olunur. Onun keçmişi və dayısı ilə bağlı xatirələr obrazın formalaşma səbəblərini izah edir.

  Əsərin ən təsirli cəhəti odur ki, burada sirr yalnız hadisələrdə deyil, insanların öz daxilində də gizlənir. Hər obrazın keçmişində, qorxularında və sevgilərində ayrıca bir sirr yaşayır. Məhz buna görə roman təkcə detektiv deyil, həm də insan ruhunun dərinliklərinə enən psixoloji əsər təsiri bağışlayır. Bu hissələri oxuduqca oxucu artıq “qatil kimdir?” sualından daha çox “bu insanların taleyində gizlənən həqiqət nədir?” sualını düşünməyə başlayır. Bu isə romanın əsas göstəricilərindən biridir.  Müəllif oxucunu sadəcə qatilin kimliyini axtarmağa deyil, həm də insan xarakterlərinin mürəkkəb qatlarını anlamağa sövq edir.

  Müəllif müharibənin yalnız döyüş səhnələrini deyil, insan talelərində açdığı yaraları da ustalıqla təsvir edir. Kirmanın yaralı əsgərləri ölümün pəncəsindən qurtarmaq üçün göstərdiyi fədakarlıq onun xarakterinin əsas cizgilərini ortaya qoyur. O, təkcə döyüşçü deyil, həm də həyat uğrunda savaşan bir insandır. Xüsusilə yaralı əsgərin “Burax məni, özünü qoru” sözləri və Kirmanın buna qarşı çıxması böyük mənəvi yük daşıyan səhnədir. Müəllif burada qəhrəmanlıq anlayışını pafosdan uzaq təqdim edir. Kirman qorxur, yorulur, yaralanır, huşunu itirir, amma yenə də başqalarını xilas etməyə çalışır. Bu xüsusiyyət obrazı daha canlı və inandırıcı edir.

   “İstintaq” hissəsində isə hadisələr tamamilə fərqli istiqamət alır. Nicatın diqqətcilliyi və xırda detallara həssas yanaşması onun peşəkar müstəntiq obrazını gücləndirir. Xidmətçi qadının hicabından qalan kiçik parçanın tapılması sübut edir ki, bəzən böyük həqiqətlər ən kiçik izlərdə gizlənir. Müəllifin “Həqiqət çox vaxt gözdən qaçırılmış dəlillərdə mürgüləyir” fikri bu hissənin əsas ideyasına çevrilir. Raulun dindirilməsi isə romanın psixoloji yükünü artırır. O, həm şübhəli şəxsdir, həm də qurban təsiri bağışlayır. Müəllif oxucunu onun günahkar olub-olmaması barədə qəti qərara gəlməyə qoymur. Bir tərəfdən Yelizə olan böyük sevgisi görünür, digər tərəfdən isə şizofreniya diaqnozu, yaddaş boşluqları və daxili tərəddüdləri şübhələri artırır.

   Əsərin ən maraqlı məqamlarından biri odur ki, müəllif hər personaj haqqında həm müsbət, həm də şübhə doğuran məlumat verir. Raulun Kirmana sonsuz etimadı, Sarvanın Kirmanı müdafiə etməsi, digər şahidlərin onun haqqında xoş sözlər deməsi oxucuda belə bir sual yaradır: əgər hamı bu qədər yaxşıdırsa, bəs iki nəfəri kim öldürüb?

  “Şübhə tarlası” hissəsində ortaya çıxan yeni məlumatlar hadisələri daha da mürəkkəbləşdirir. Kirmanla Yeliz arasında baş vermiş gizli mübahisə ilk dəfə olaraq onların münasibətlərində görünməyən gərginliyin olduğunu göstərir. Xüsusilə “Sən cəzanı alacaqsan” ifadəsi istintaqın istiqamətini dəyişə biləcək mühüm detal kimi təqdim olunur. Lakin müəllif yenə də oxucunu qəti nəticəyə aparmır.

 Bir tərəfdə müharibədə canını təhlükəyə atan, dostlarının hörmətini qazanan Kirman, digər tərəfdə isə onu cinayətə bağlayan şübhələr var. Bu təzad romanın əsas dramatik gücünü təşkil edir. Əsərin gücü ondadır ki, burada heç kim tam günahsız və ya tam günahkar görünmür. Hər kəsin keçmişində, xatirələrində və davranışlarında bir sirr gizlənir. Oxucu hər yeni ifadədən sonra həqiqətə yaxınlaşdığını düşünsə də, növbəti səhnədə yenidən şübhələrin içində qalır. Məhz bu xüsusiyyət romanın detektiv cazibəsini qoruyur və oxucunu sonadək hadisələrin ardınca aparır.

Əsər boyu müəllif oxucunu davamlı olaraq yeni ipucları ilə qarşılaşdırır, lakin eyni zamanda həqiqəti gizlətməyi də bacarır. Nicat obrazı artıq sırf istintaqçı deyil, düşünən və müşahidə edən bir araşdırmaçı kimi formalaşır. O, ən kiçik detalın belə cinayətin açarına çevrilə biləcəyini anlayır. Kirman obrazı əsərin ən müəmmalı simasına çevrilir. Onun yaddaşında parçalanmış xatirələr, Raulun günahsız olduğuna olan qəti inamı və Yeliz haqqında ziddiyyətli düşüncələri oxucuda həm etimad, həm də şübhə yaradır.

“Qaradinməz mühafizəçi” epizodu göstərir ki, bəzən cinayətin açılmasında ən böyük rolu diqqət çəkməyən, adi görünən insanlar oynayırlar. Müəllifin kamera görüntüləri, telefon siqnalları, qapının bağlı olması, xidmətçi qadının ölümü kimi detalları bir-birinə bağlaması süjetin məntiqini gücləndirir. Ən təsirli hissələrdən biri Kirmanın bu fikridir: “Bağlı qapılar izi gizlədər, cinayəti əsla…”

Bu cümlə yalnız istintaqa deyil, ümumiyyətlə həyat həqiqətlərinə də işarə edir. İnsanlar həqiqəti gizlətməyə çalışsalar da, gec-tez hansısa iz ortaya çıxır. Müəllif gərginliyi qoruyaraq oxucunu növbəti fəsillərə aparmağı bacarır. Araşdırma göstərir ki, evin birinci sahibi Lukasz Levandovskidir. İkinci sahib müəmmalı şəkildə yoxa çıxıb və ya öldürülüb. Üçüncü sahib nüfuzlu nevroloqdur. Sonradan ev Yelizə bağışlanıb.

Bu zəncir müəllif tərəfindən təsadüf kimi təqdim edilmir. Xüsusilə də Nicatın: “Yeliz oğul Levandovskinin qızı ola bilərmi?” sualı çox vacibdir. Bu, oxucunun diqqətini Yelizin mənşəyinə yönəldir. Çünki, Yelizin doğum qeydiyyatı yoxdur. Qızının sənədləri də şübhəlidir. Onun Bakıda doğulduğuna dair iz tapılmır. Deməli, Yelizin əsl kimliyi gizlədilmiş ola bilər.  

Alisanın kəsilmiş şəhadət barmağını görən kimi Kirmanın reaksiyası ən qəribə detaldı: Yeliz hardadır? -deyə aqressiv reaksiya verir.

Bu davranış təsadüfi görünmür. Barmaqda gördüyü nəsə ona vacib bir şeyi xatırladıb. Mümkün ehtimallar: Barmaqda xüsusi bir iz, çapıq və ya irsi əlamət görüb. Bu əlamət ona Yelizin və ya başqa bir şəxsin kimliyini xatırladıb. Alisanın əsl mənşəyi ilə bağlı sirri həmin anda anlayıb. Müəllif qəsdən həmin detalı açıqlamır. Raulun xatırladığı söhbət çox əhəmiyyətlidir. Kirman müharibəyə gedərkən deyir: “Uzaqlardan biri gəlib məni axtararsa…”

Bu ifadə göstərir ki: Kirman əvvəlcədən hansısa şəxsin gələcəyini gözləyirmiş. Həmin adamın təhlükədə ola biləcəyini bilirmiş. Onun kimliyinin gizli qalmasını istəyirmiş. Bu isə Kirmanın hadisələrdən əvvəlcədən xəbərdar olması ehtimalını gücləndirir. Raul uzun müddət bu məlumatları gizlədir. Müstəntiq də haqlı olaraq düşünür: Niyə məhz indi danışmağa qərar verdi? Bu sual Raulun tam səmimi olub-olmamasını şübhə altına alır. O, ya həqiqətən gec xatırlayıb, ya da hadisələrin istiqaməti dəyişəndən sonra danışmağı məqsədəuyğun hesab edib. Yeliz göründüyü adam deyil. Onun keçmişi Levandovski ailəsi ilə bağlı ola bilər. Kirman Yelizin və ya Alisanın əsl kimliyini bilirmiş. Ev sadəcə daşınmaz əmlak deyil, keçmişdən gələn sirrin mərkəzidir. Qətlin motivi böyük ehtimalla puldan çox şəxsiyyətin və keçmişin gizlədilməsi ilə əlaqədardır.

Mətnin bu mərhələsində müəllif oxucunu “qatil kimdir?” sualından daha çox “Yeliz əslində kimdir?” sualına yönəldir. Və görünür ki, bu iki sualın cavabı bir-biri ilə birbaşa bağlıdır. Süjet baxımından çox vacib dönüş nöqtəsi kimi müəllif bir neçə istiqamətdə oxucunu çaşdırır, amma eyni zamanda əsas həqiqətə yaxınlaşdırır. Ən maraqlı məqam budur ki, Kirman məqsədli şəkildə həmin kottecə gedir.

Nicatın müşahidəsi: “Sağa-sola baxmadan birbaşa irəliləməsindən öncədən hara gedəcəyini planlaşdırdığı hiss olunur.”

Bu çox vacib cümlədir. Kirman sadəcə sakit yer axtarmırdı. O, konkret olaraq həmin kottecdə nəsə axtarmağa və ya yoxlamağa gedirdi.

 Telefonda məlumatların silinməsi, Kirmanın başından zərbə alması, amma bunları  heç kimin görməməsi iki ehtimal yaradır: Kottecdə gizlənən biri olub. Kirman özü hansısa sübutu məhv edib və zərbənin səbəbi başqa hadisədir. Məncə müəllif birinci ehtimalı göstərmək istəyir, amma ikinci ehtimalı da açıq saxlayır. Ən güclü dəlil isə telefon məsələsidir. Nicat hiss edir ki: “Ovcunun içindəki qiymətli əşyanı kimsə ustalıqla çəkib götürmüşdü.” Bu, sadəcə telefonun boşaldılması deyil. Deməli, Kirman telefonda axtardığı məlumatı tapıb. Sonra həmin məlumatı silib və ya başqa yerə köçürüb. Əgər telefon doğrudan da Yelizin sirrinə bağlıdırsa, Kirman artıq hamıdan çox şey bilir. Atalıq testi məsələsində süjet tamamilə yeni istiqamətə dönür. Raul, Alisanın öz qızı olmadığını öyrənib. Sonra Kirman üçün də test etdirib.

Nəticə isə; Raul –  ata deyil. Kirman – ata deyil. Bu o deməkdir ki, Alisanın üçüncü, hələ məlum olmayan atası var. Bu fakt birdən-birə bir neçə motiv yaradır: qısqanclıq, xəyanət, şantaj, gizlədilən keçmiş.

Məhz buna görə mayor artıq qətli yalnız məişət zəminində deyil, daha geniş kontekstdə araşdırmağa başlayır. Kirman niyə Yelizə qəzəblənmişdi? Əvvəlki hissədə Alisanın barmağını görəndən sonra:

“Yeliz hardadır?”deyə aqressiv reaksiya vermişdi. İndi DNT məsələsindən sonra həmin səhnə daha mənalı görünür. Kirman, uşağın vəziyyətindən, onun qorxularından, ana-qız münasibətlərindən çoxdan şübhələnirmiş. Yəni onun qəzəbi romantik qısqanclıqdan yox, daha dərin bir sirdən qaynaqlanır. Ən güclü detal: əl izi….”Güzgüdən Kirmanın əl izi çıxmışdı.” Müəllif bunu son cümlə kimi verməklə oxucunu şoka salmağa çalışır.

Amma diqqət edin: Əl izi yalnız onu sübut edir ki, Kirman həmin güzgüyə toxunub. Bu isə qatil olması demək deyil. Əksinə, əvvəlki fəsillərdə, onun yaralanması, gizlətmək istədiyi məlumatlar, kimisə qorumağa çalışması daha çox onu göstərir ki, Kirman cinayətin icraçısından çox, sirrin daşıyıcısıdır. Hazırkı vəziyyətdə ehtimal olunur ki, Yelizin əsl kimliyi hələ də hadisənin mərkəzindədir. Alisanın bioloji atası qətlin açarı ola bilər. 13-cü kottecdə Kirmanın axtardığı şey qatilə aparan əsas sübutdur. Telefonun silinmiş məlumatları çox güman ki, bütün hadisələri birləşdirəcək. Kirman qatil deyil, kimisə qoruyur.

Ən maraqlısı isə budur ki, müəllif artıq “qatil kimdir?” sualından daha çox “kim kimdir?” sualını ön plana çıxarıb. Yelizin, Alisanın və hətta Kirmanın keçmişi açılmadan qətlin həlli mümkün görünmür. Müəllif oxucunu bilərəkdən müxtəlif istiqamətlərə çəkir. Məncə, burada əsas məqsəd qatilin kim olduğunu göstərməkdən çox, hansı məlumatların həqiqət, hansılarının isə manipulyasiya olduğunu ayırd etməkdir.

Ən diqqətçəkən məqamlar isə budur məncə- Raul böyük ehtimalla qatil deyil. Mayorun sonunda: “Qətl saatında evdə olduğu təsdiqlənib.” deməsi Raulun birbaşa icraçı olmadığını göstərir. Üstəlik Raulun psixoloji vəziyyəti çox qarışıqdır: şizofreniya diaqnozu məsələsi, dərmanları qəbul etməməsi, Alisanın əsl qızı olmamasını öyrənməsi,

Yeliz haqqında ardıcıl yeni həqiqətlərin ortaya çıxması. Onun motivi olsa da, faktiki dəlil yoxdur.  Rufulla Mərdanov çox şübhəli fiqurdur. Yeliz evi valideynlərindən miras almayıb. Evi ona Rufulla Mərdanov bağışlayıb.

Aralarında rəsmi qohumluq yoxdur. Yelizin keçmişi qaranlıqdır. Elə isə belə  suallar yaranır: Rufulla Yelizi haradan tanıyırdı? Niyə ona ev bağışlayıb? Niyə Raulun diaqnozunu qoyan da məhz odur? Sanki Rufulla həm Raulun həyatına, həm də Yelizin həyatına eyni vaxtda təsir göstərib. DNT analizləri hadisənin mərkəzindədir. Turanın reaksiyası təsadüfi deyil: “DNT analizlərinin qiymətini araşdıran varmı?” Bu çox güclü müşahidədir. Raul deyir ki: pul çatışmazlığı yaşayırdı, müharibə dövründə işləyən kiçik kafe vardı, amma bir neçə dəfə DNT analizi etdirib. Deməli: ya əlavə maliyyə mənbəyi var, ya da analizləri kimsə maliyyələşdirib. Bu da bizi yenidən Kirman və Rufulla xəttinə qaytarır.  Kirman haqqında məlumatlar bir-birinə ziddir.

Raul deyir: “Kirman qatil deyil.” Bunu qəribə əminliklə deyir. Amma sonra məlum olur ki: Kirmanın dayısı məşhur killerdir. Kirman Rauldan gələcəkdə bir nəfəri gizlətməsini istəyib. Kirman DNT məsələləri ilə maraqlanıb. Bu isə göstərir ki, Kirman hansısa böyük sirrin içindədir.

Ancaq maraqlıdır ki, müəllif Kirmanı həddindən artıq şübhəli göstərir. Detektiv əsərlərdə çox vaxt ən aşkar şübhəli sonradan günahsız çıxır. Mayorun davranışı qəribədir. Məncə, ən maraqlı detal budur. Əvvəl, Nicatı işdən uzaqlaşdırmaq istəyir. Kirmanı əsas şübhəli kimi göstərir. Sonra birdən mövqeyini yumşaldır, müzakirəni davam etdirir.

 Detektiv mətnlərdə müəllif hansısa davranışı ayrıca vurğulayırsa, adətən bunun səbəbi sonradan açılır. Klinika xətti getdikcə güclənir. Oğurlanmış avtomobil son dəfə klinikanın qarşısında görünür, çarşablı bir şəxs maşına minir. Həmin klinika böyük ehtimalla Rufullanın işlədiyi yerdir. Bu artıq təsadüflərin sayını artırır: Yeliz, Rufulla, Raulun diaqnozu, DNT analizləri, oğurlanmış maşın, hamısı eyni mərkəzdə — klinika ətrafında toplanır.

 Buradan belə bir nəticəyə gəlmək olur ki, Alisanın dəyişdirilməsi doğum evində təsadüfi hadisə olmayıb. Yelizin keçmişi barədə Raulun bildikləri saxtadır. Rufulla Mərdanov uzun müddətdir hadisələrin içindədir. Kirman hansısa həqiqəti araşdırır.Əgər müəllif klassik detektiv sxemi ilə gedirsə, hazırda ən şübhəli görünən Kirman xətti yəqin ki, saxta izdir. Əsl açar isə Yeliz–Rufulla–klinika–uşaq dəyişdirilməsi zəncirində gizlənir.

Bir detal da var: Turanın “avtomobili ilə birgə dənizdən çıxarılan adamın kimliyi” barədə sualı göstərir ki, hələ tam açılmamış üçüncü bir xətt mövcuddur və müəllif görünür final düyününü həmin şəxs üzərindən açmağa hazırlaşır. Bu hissədən sonra istintaqın ağırlıq mərkəzi Kirmandan çox xəstəxana və Rufulla istiqamətinə keçir. Müəllif qatilin kimliyindən çox, hakimiyyət, manipulyasiya və informasiya uğrunda mübarizə mövzusunu ön plana çıxarır. Burada bir neçə çox güclü detal var. Kirman artıq şübhəli deyil, hədəfdir. Əvvəlki hissələrdə Kirman potensial qatil kimi təqdim olunurdu. Bu hissədə isə vəziyyət dəyişir.

Müstəntiq özü etiraf edir ki: qətl vaxtı ilə bağlı alibi var, narkotik maddə üzərində izi yoxdur, ittihamlar zəifdir. Buna baxmayaraq onu saxlayırlar.

Bu çox vacib dəyişiklikdir. Artıq sual: “Kirman qatilidirmi?” . “Kimin bildiklərindən qorxurlar?” Bu zaman  antik əşyalar xətti əsas süjetə çevrilir.

İlk dəfə açıq şəkildə deyilir: “Antik əşyalar, beynəlxalq alver, çirkli pulların yuyulması…” Bu artıq ailədaxili xəyanət və ya məişət cinayəti səviyyəsini keçir. Yeliz təsadüfi qurban deyil. Kirman təsadüfi şahid deyil. Rufulla da yəqin ki, təsadüfi fiqur deyil. Məncə müəllif göstərir ki, Yelizin ölümü böyük şəbəkənin yalnız görünən hissəsidir. Kirmanın əlaqələrini öyrənmək istəyirlər. Mən şəxsən birinci versiyaya daha yaxınam. Çünki müəllif müstəntiqin daxili yorğunluğunu və sistemdən narazılığını xüsusi vurğulayır. Su motivi təsadüfi deyil. İki dəfə təkrarlanır: su qabı; susuzluq hissi. Ədəbiyyatda belə təkrarlar çox vaxt simvolik olur. Su burada: etibar, xilas, çıxış yolu mənasını daşıya bilər. Kirman deyir: “Bu buraları yaxşı tanıyan birinin işi idi.” Bu nəticəyə gəlməsinin səbəbi məntiqlidir. Narkotik maddə təsadüfi yerə qoyulmayıb, düzgün nöqtəyə yerləşdirilib. Bu isə o deməkdir ki, ya köhnə işçilərdən biri, ya da yeni işçiləri gətirən şəxs işin içindədir. Məncə müəllif burada gələcək qatil və ya təşkilat üzvü üçün ilk real izi qoyur. Raulun davranışında saxtalıq görünmür. O, yemək gətirir,  Alisadan danışır, Kirmana inanır. Əgər Raul qatil olsaydı, müəllif bu qədər səmimi səhnə yaratmazdı. Əksinə, bu hissə onların dostluğunu təsdiqləyir. Bu səbəbdən mən Raulun əsas cinayətkar olması ehtimalını daha da aşağı qiymətləndirirəm. “Bu gün ayın neçəsidir?” Detektivlərdə tarix soruşulması adətən gələcək açarın işarəsidir.

 Rufulla Mərdanov -Antik əşyalar şəbəkəsindəki naməlum rəhbər, kafenin personalını dəyişən şəxs.  Mayor (birbaşa qatil yox, amma nəyisə gizlədə bilər.)

Kirman artıq qətl istintaqının mərkəzində deyil. O, əslində başqa bir cinayətin – böyük bir qaçaqmalçılıq və çirkli pul şəbəkəsinin açarıdır. Yelizin ölümü isə görünür həmin sirrin üstünü örtmək üçün törədilmiş hadisələr zəncirinin bir hissəsidir. Bu anda müəllif oxucunu “qatil kimdir?” sualından uzaqlaşdırıb “kim nəyi gizlədir?” sualına yönəldir. Burada müəllif həm keçmişin günahlarını, həm də görünməyən qüvvələrin hərəkətə keçməsini ustalıqla birləşdirir. Qoşqar obrazı sadəcə müstəntiq deyil, vicdan əzabı çəkən bir insan kimi təqdim olunur. Zibeydənin oğlunun taleyi onun yaddaşından silinməyib. Ən təsirli məqam budur ki, Qoşqar həqiqəti vaxtilə bilib, əsl qatili tapıb, amma susub. Əvəzində vəzifə və rütbə qazanıb. Lakin müəllif göstərir ki, insan bəzən cəmiyyət qarşısında yox, öz vicdanı qarşısında məğlub olur. Zibeydənin yuxularına girməsi də bunun bədii ifadəsidir.Nicatın dediyi: “Səni isə birbaşa sistemdən siləcəklər.” – cümləsi sadəcə təhdid deyil, həm də Qoşqarın içində çoxdan bildiyi həqiqətin dilə gəlməsidir.

Əvvəllər Kirmanı dolayı yollarla sıxışdıran qüvvələr artıq açıq danışmağa başlayırlar. USB kartın varlığını bilirlər, dayısı haqqında məlumatlıdırlar, keçmişindən xəbərdardırlar, hətta onun zəif nöqtələrini araşdırıblar. Bu, adi cinayətkar qrup deyil, ciddi informasiya imkanlarına malik təşkilat təsiri bağışlayır. Videodakı adam. Əsərin ən həyəcanlı səhnələrindən biridir. “Sənin qorumalı olduğun biri var.” Bu cümlə bütöv fəsilin açarıdır. Kirman dərhal sənədləri, USB-ni, şəbəkəni düşünür. Sonra isə ilk dəfə emosiyalar məntiqi üstələyir. Onun ağlına gələn, qızılı saçlı qız, mümkün övlad, keçmiş sevgisi olur. Sərt, soyuqqanlı görünən Kirmanın daxilindəki peşmanlıq və vicdan ağrısı üzə çıxır. Müəllif burada maraqlı bir dönüş edir. İki həftədir həbsdə olan adam: qətldən, şəbəkədən, təhlükədən çox, öz keçmiş qərarlarını mühakimə edir. Bu fikirlər xüsusilə təsirlidir: “Digər etibarsız, fürsətçi kişilərdən nə fərqin var ki?”

Bu artıq istintaq deyil, insanın özünə verdiyi ən ağır hökmdür. “Ehtiyatlı ol!” Su qabının altındakı ikinci qeyd təsadüfi görünmür. Əvvəl: “Xəbər vermək istədiyin biri varmı?” İndi isə: “Ehtiyatlı ol!” Bu, həmin müstəntiqin Kirmanı gizlicə xəbərdar etdiyini göstərir. Məncə, bu obraz gələcəkdə mühüm rol oynayacaq. Çünki sistemin içində olub sistemə qarşı çıxmağa çalışan yeganə adamlardan biri kimi görünür. Ən böyük sürpriz – gizli kamera görüntüsü.

Əsərin finalı çox güclüdür. Videoda görünür ki, narkotik maddəni Kirman yerləşdirməyib; bunu çarşablı biri edib; sonra hicabı çıxarıb uzaqlaşıb. Beləliklə, Kirmanın günahsızlığı faktiki sübut olunur. Amma müəllif yeni bir sirr yaradır: Bu videonu kim çəkib? Daha vacibi – Kim polis bölməsinin bütün daxili vəziyyətini bu qədər yaxşı bilir?

Son cümlə buna işarə edir: “Sanki polis bölməsinin hər qarışını və hamını tanıyırdı.” Deməli, şəbəkənin içində olduğu kimi, hüquq-mühafizə sisteminin daxilində də kimsə fəaliyyət göstərir. Artıq süjetdə əsas sual “Yelizi kim öldürdü?” deyil. USB kartda nə var? Kirmanın qorumalı olduğu şəxs kimdir? Videonu göndərən kimdir? Şəbəkənin içində polis və ya dövlət strukturlarından adam varmı? Dayı həqiqətən hər şeyin mərkəzindədir, yoxsa o da daha böyük oyunun bir hissəsidir? Müəllif gərginliyi xeyli yüksəldib. Xüsusilə Qoşqarın vicdan əzabı ilə Kirmanın təcrid olunmuş vəziyyətinin paralel verilməsi əsərin əsas ideyasını qabardır: bəzən insanı həbs edən dəmir barmaqlıqlar deyil, gizlətdiyi həqiqətlər və susduğu günahlardır. Müəllif süjeti yeni mərhələyə keçirir və oxucunun bütün əvvəlki ehtimallarını alt-üst edir. Ən diqqətçəkən məqam isə Raul obrazının tamamilə başqa rakursdan görünməsidir. Kirman həbsdən çıxsa da, əsl təhlükə indi başlayır. Əvvəllər düşmən görünməz idi, indi isə onun izlənildiyini bilir, saxta ittihamın necə qurulduğunu görür, qarşısında böyük bir şəbəkənin olduğunu anlayır. Videodakı “hicablı qadın”ın əslində kişi olması çox maraqlı detaldır. Müəllif bununla göstərir ki, qarşı tərəf peşəkar görünməyə çalışsa da, səhvlər buraxır. Məhz həmin səhvlər Kirmanın sağ qalmasına imkan yaradır. Burada Nicatın rolu da böyüyür. Gizli kameranın mövcudluğu göstərir ki, sistem daxilində hələ də vicdanını itirməmiş insanlar var. Məncə, bu  bütün parçanın ən güclü yeridir.

Kirmanın Raulun telefon danışığını eşitməsi oxucu üçün dönüş nöqtəsidir. Müəllif danışığın məzmununu açmasa da, Kirmanın reaksiyası hər şeyi deyir: “Hisslərini bu qədər ustalıqla gizləməyi bacaran Raulun əzm göstəricisi Oskar mükafatı həddində idi.” Bu cümlədən sonra Raul artıq əvvəlki Raul deyil. Əvvəllər sadəlövh, səmimi, həyat yoldaşının ölümündən sarsılmış insan kimi görünürdü. İndi isə rol oynayan, hisslərini gizlədən, ikili həyat yaşayan biri təsiri bağışlayır.Ən təsirli səhnə isə Kirmanın Yelizin şəklinə baxarkən keçirdiyi xəcalət hissidir. Çünki artıq Raulun yanında oturmaq belə ona xəyanət kimi görünür. Raul doğrudanmı qatildir? Müəllif bizi məhz buna inandırmağa çalışır. Amma detektiv janrının qaydalarına görə ən aşkar görünən şübhəli çox vaxt son həqiqət olmur. Bu səbəbdən mənim fikrimcə üç ehtimal var: Raul qətldə birbaşa iştirak edib. Raul qətli törətməyib, amma həqiqəti bilir. Raul gizli şəbəkənin üzvüdür və Yelizin ölümü ilə bağlı məlumatı gizlədir. Üçüncü ehtimal hazırda daha güclü görünür.

BUMERANQ – hissə çox sakit başlayır, amma gələcək hadisələrin açarını verir. Sərvaxt və onun daun sindromlu oğlunun yenidən süjetə daxil edilməsi təsadüfi deyil. Müəllif əvvəlcədən toxum səpir: “Bəzən keçmişdə təmənnasız etdiyin xırda bir yaxşılıq gözləmədiyin zamanda bumeranq kimi özünə qayıdar.” Bu, açıq mesajdır. Məncə həmin uşağın telefonu, çəkilmiş görüntülər və ya təsadüfən qeydə alınmış hansısa məlumat gələcəkdə Kirmanın həyatını xilas edəcək.

Bədii baxımdan bu hissələrdə ən uğurlu cəhət psixoloji gərginlikdir. Əvvəlki fəsillərdə Kirman fiziki təhlükə ilə mübarizə aparırdısa, indi mənəvi zərbə alır. Ən böyük düşmən artıq naməlum şəbəkə deyil, etibar etdiyi insanların kimliyinə dair şübhələrdir. Müəllif oxucunu belə bir sual qarşısında qoyur: “Əgər Raul doğrudan da maska taxıbsa, onda Kirman bu vaxta qədər kimə güvənib?” Məhz bu sual növbəti fəsillərin əsas gərginlik mənbəyinə çevrilir və romanı daha maraqlı edir. Əslində bu hissə əsərin düyün nöqtələrindən biridir. Müəllif bir-birinin ardınca elə sirlər açır ki, artıq hadisələr təkcə Yelizin qətli ətrafında deyil, daha böyük bir şəbəkənin ətrafında cərəyan edir.

“Kitab mövsümü”, “Hunger Games”, 102-ci səhifə, 4-cü sıra 19-cu kitab – bunlar sadəcə şifrə deyil, Kirmanın hələ də təhlükə altında olduğunu və açıq ünsiyyət qura bilmədiyini göstərir. Müəllif burada detektiv elementləri uğurla istifadə edərək gərginliyi artırır. Xüsusilə kitab vasitəsilə əlaqə yaradılması həm orijinal, həm də məzmuna uyğun görünür. Kafedəki sərxoş müştəri səhnəsi ilk baxışda adi dava təsiri bağışlasa da, sonradan məlum olur ki, bu əvvəlcədən hazırlanmış əməliyyatdır. Müəllif oxucunu aldadaraq diqqəti davaya yönəldir, əsl məqsəd isə Kirmana gizli telefonun çatdırılması olur. Ən maraqlı detal isə budur ki, özünü sərxoş kimi göstərən adam bir anda dəyişir. Bu da göstərir ki, Kirmana kömək edən qüvvələr kifayət qədər peşəkar və təşkilatlanmışdır.

 İlk dəfə Kirman bütün bildiklərini ardıcıllıqla danışır. Oxucu nəhayət anlayır ki, 13-cü kottec təsadüfi seçilməyib. Yelizin verdiyi brelok şifrəli mesaj imiş. Gizli bölmədə saxlanılan sənədlər böyük cinayət şəbəkəsinə aiddir. Kirmanın şəkli həmin sənədlərin arasında təsadüfən olmayıb.  Kirman hadisələrin içərisinə sonradan düşməyib, əslində əvvəldən bu oyunun bir parçası olub, sadəcə özü bunu bilməyib.

Yelizin atası haqqında səs yazısı məncə emosional baxımdan ən təsirli məqamlardan biridir. “İlahi! Bu sənsən, ata!” Bu dialoq Yelizin keçmişinin indiyə qədər düşündüyümüzdən daha mürəkkəb olduğunu göstərir. Onun atasının öldüyü deyilərək gizlədilməsi, sonradan ortaya çıxması və qızının onu səsindən tanıması böyük bir ailə sirrinə işarə edir. “Kottecdən bayıra yol olduğuna əmin oldum” fikri çox vacibdir. Əgər doğrudan da gizli keçid varsa, qatil kameralara düşmədən çıxıb. Nicatın bütün müşahidələri aldadılıb, əvvəlki istintaqın bir hissəsi yanlış istiqamətdə aparılıb. Bu detal bir çox qaranlıq məqama izah verə bilər.

“Raul telefondakı naməlum adamla ingilis ədəbi dilində qüsursuz danışırdı.” Bu ana qədər Raul sadə, savadsız, kölgədə yaşayan, yazıq ər obrazında təqdim olunurdu. Amma indi məlum olur ki, bu obraz yalnız bir maska imiş. Məhz buna görə Nicatın reaksiyası çox təbiidir. O anlayır ki, Raul haqqında qurulmuş bütün təsəvvürlər saxta ola bilərmiş. Müəllif “hər şey göründüyü kimi deyil” fikrini yalnız başlıqda yox, bütün süjet boyunca həyata keçirir. Oxucu artıq anlayır ki, əsərdə ən təhlükəli insanlar gözə görünən qatillər deyil, illərlə maska altında yaşayan şəxslərdir. Raulun əsl simasının tədricən açılması isə bu hissənin ən uğurlu və yadda qalan tərəfidir. Romanın artıq adi detektiv çərçivəsini aşaraq siyasi-triller və casusluq xəttinə keçdiyini göstərir. Müəllif oxucunu bir sirrin içindən çıxarıb daha böyük sirrin qarşısına gətirir.

Əsərin əvvəlindən bəri müəmmalı görünən 13-cü kottec nəhayət öz sirrini açmağa başlayır. Gizli qapı, tunel, zirzəmi və villaya aparan yol sübut edir ki, Yelizin qətli heç də ani emosiyanın nəticəsi deyil, uzun müddət planlaşdırılmış və peşəkar şəkildə qurulmuş əməliyyatdır.

Xüsusilə bu səhnə çox təsirlidir: “Məharətlə düzəldilmiş qapı birbaşa böyürtkən və itburnu kollarının arasına açılırdı.” Bu cümlə yalnız gizli keçidi deyil, həm də həqiqətin tikanlı yollarla gizlədilməsini simvolizə edir. Agent 327-A kimdir? Müəllif burada çox uğurlu bir sual ortaya qoyur. Oxucu artıq bilir ki, Yeliz sadə sahibkar olmayıb, müxtəlif pasportlardan istifadə edib. Milyonlarla avroluq əməliyyatlara çıxışı olub, şəbəkə haqqında dəlillər toplayıb. Belə olan halda Agent 327-A kod adı əsərin əsas açarlarından birinə çevrilir. Məncə, müəllif qəsdən oxucunu iki ehtimal arasında saxlayır: Agent 327-A Yelizin özüdür. Agent 327-A hələ görünməyən, hadisələrin mərkəzində duran başqa şəxsdir.

“Şahmatda naməlum gediş”-  başlığı çox uğurlu seçilib.

 Şahmatda ən təhlükəli vəziyyət bəzən görünən hücum deyil, rəqibin gözlənilməyən gedişidir. Burada da hər kəs özünü oyunçu hesab edir: Raul, gizli şəbəkə, hüquq-mühafizə orqanları, Kirman. Amma hələ heç kim bütün lövhəni görmür. O artıq hadisələrin qurbanı deyil, oyunun aktiv iştirakçısına çevrilir. Əvvəllər özünü müdafiə edirdi. İndi isə araşdırır, plan qurur, risk edir, düşməni aldadır. Bu dəyişiklik obrazın inkişafını göstərir.

Dayı fiquru əslində  ən maraqlı və qaranlıq sual yenə də dayı ilə bağlıdır: “Dayı Kirmanı gizli şəbəkənin mərkəzinə niyə qurban kimi göndərmişdi?” Bu sualın cavabı romanın əsas düyünü ola bilər. Çünki görünən odur ki, Kirman təsadüfən hadisələrin içinə düşməyib. Yeliz onu təsadüfən seçməyib, dayının rolu sadə qohum münasibətlərindən çox uzaqdır. Sirrin mərhələli açılması müəlliin ən uğurlu tərəfidir. Müəllif bütün kartları birdən açmır. Hər cavab yeni bir sual doğurur:

Yelizin əsl missiyası nə olub? Raulun təşkilatda mövqeyi nədir? Polis daxilindəki satqın kimdir? Dayı hansı tərəfdədir? Cənab Killerlə bu şəbəkənin əlaqəsi nədir?

Oxucunun marağını diri saxlayan da məhz budur. Əsər bu mərhələdə artıq yalnız qətlin açılması haqqında deyil, kimliklərin, maskaların və gizli əlaqələrin açılması haqqında romana çevrilir. Hər kəsin bir adı var, amma görünür, hər kəsin bir də gizli adı var. Agent 327-A sualı isə hazırda bütün süjetin mərkəzində dayanır. Artıq əsərin ən gərgin və ən yetkin fəsillərindən biri təsiri bağışlayır. Burada artıq hadisələr təkcə qətlin açılmasına deyil, vicdan, qorxu, xəyanət və ədalət arasında gedən daxili savaşlara yönəlir. Müəllif İlkin obrazını çox təbii təqdim edib. O, klassik qəhrəman deyil. Yaralanmış, sistemdən kənarda qalmış, amma yenə də ədalət hissini itirməmiş bir insandır. Nicatın ona müraciət etməsi süjet baxımından uğurlu addımdır. Çünki İlkin hadisələrə həm peşəkar polis gözü ilə baxır, həm də artıq sistemin içində olmayan biri kimi daha sərbəstdir. “Bu dəfə kitabxana bağlanmayıb, doğrudur?” kimi şifrəli dialoqlar əsərə casusluq romanı ab-havası gətirir və gərginliyi artırır.

Qoşqar obrazı əsərin daxili mübarizəsidir. O, nə tam cinayətkardır, nə də qəhrəman. O, qorxu ilə vicdan arasında qalmış insandır. Müəllif onun psixoloji vəziyyətini çox uğurla təsvir edir: “Susmaq – şərəfsiz həyat, danışmaq – ölümün soyuq nəfəsini hiss etməkdi.” Bu bir cümlə Qoşqarın bütün xarakterini açır. Yelizin keçmişi haqqında detallar açıldıqca  hiss edirsən ki, o,  sadəcə qurban deyil. O, uzun illər cinayət şəbəkəsinin içində olub. Bəzən könüllü, bəzən məcburi iştirak edib. Sonradan çıxmaq istədiyi üçün təhlükəyə çevrilib. Bu isə onun qətlini daha məntiqli və inandırıcı göstərir.

Bundan başqa Polyak iş adamı ilə bağlı epizod maraqlı süjet qolu yaradır. İtkin qız, bəraət almış ata, dənizdən tapılan meyit… Bu hadisələr oxucuda yeni suallar yaradır və göstərir ki, Yelizin qətli daha böyük bir cinayət zəncirinin yalnız bir halqasıdır. Raulun müstəntiqi tanıyıb dərhal yoxa çıxması çox vacib detal kimi görünür. Müəllif burada bir cümlə ilə oxucuya xəbərdarlıq edir: “Raul göründüyü adam deyil.”

Fəslin ən təsirli hissəsi sonluqdur. Qoşqarın qızının saçlarını oxşaması, özünə “keçmiş olsun” deməsi, ölüm təhlükəsini hiss etməsi çox təsirli səhnədir. Burada oxucu anlayır ki, Qoşqar artıq geri dönüşü olmayan yolu seçib. O, vicdanının tərəfinə keçib. Lakin bunun bədəlini ödəyəcəyini də bilir. “Cəsur insanın ata biləcəyi ən sadə addım bir yalanın parçası olmamaqdır.” Əslində bütün fəslin ideyası da məhz budur. Qoşqarın savaşı cinayətkarlarla deyil, əvvəlcə öz qorxusu ilədir. O, susqunluğun təhlükəsizliyindən imtina edib həqiqətin tərəfinə keçir. Məhz buna görə bu hissə detektiv süjetdən daha çox vicdanın səssizlik üzərində qələbəsi haqqında təsirli bir hekayə təsiri bağışlayır. Yelizin imza atmaması ilə başlayan səhnə dərhal sual doğurur: Hansı sənəd idi? Nə üçün bu qədər təhlükəlidir? Yeliz nəyin içində olub?

“Bəzən bir imzanın atılmaması bir sistemin sarsılması deməkdir” cümləsi həm mövzuya, həm də sonrakı hadisələrə yaxşı ton verir. Atmosfer uğurludur. Raulun kafedə müstəntiqi gözlədiyi hissədə gərginlik hiss olunur. Xüsusilə,  qapının zınqırov səsi, saatın yavaş işləyirmiş kimi görünməsi, Raulun hər addımdan şübhələnməsi paranoya atmosferini gücləndirir. Raul günahkardır, amma Kirman üçün narahat olur. Yeliz sistemin içində olub, amma geri çəkilmək istəyir. Müstəntiqə tam etibar etmək də olmur.

Final zərbəsində Müstəntiqin “intiharı” və ardınca Raulun telefonuna gələn “Təsdiq” mesajı oxucuda şok effekti yaradır. Xüsusilə: “İki-sıfır mənim xeyrimə!” cümləsi Raulun oyunda aktiv tərəf olduğunu göstərir və növbəti hissəyə keçid yaradır.  Raulun daxili monoloqları bir qədər çoxdur. Bəzi hissələrdə eyni fikir müxtəlif formalarda təkrarlanır;

təhlükə hiss edir, izlənildiyini düşünür, səhv edib-etmədiyini düşünür,

şübhələnir. Müstəntiq səhnəyə güclü daxil olur, amma tez çıxır. Oxucu həmin adamdan daha çox informasiya gözləyir. Qəhvə dialoqu yaxşıdır, amma müstəntiqin bir detal görməsi, hansısa gizli işarə verməsi, Raulun bildiyi bir faktı dilə gətirməsi səhnəni daha yaddaqalan edə bilərdi. Ən çox işlənməyə ehtiyacı olan sahə temp və təkrar daxili monoloqlardır. Onlar bir qədər sıxlaşdırılsa, mətn daha peşəkar və daha sürətli oxunan kriminal roman hissəsi təsiri yaradacaq. Bu hissə əvvəlki hissələrdən daha güclü bir xüsusiyyət göstərir: oxucunun bildiyi ilə personajların bildiyi arasındakı fərqdən yaranan gərginlik. Ən uğurlu element Raulun qızı sınağa çəkməsidir: “Silahı götür, məni vur!” Bu, sadəcə təhdid deyil. Psixoloji şahmat gedişidir. Raul qızın sadiqliyini yoxlayır; qız da, polis də Raulun şübhələndiyini anlayır. Oxucu isə bütün tərəflərin bir-birini izlədiyini bilir. Bu cür çoxqatlı gərginlik kriminal romanın ən qiymətli elementlərindən biridir. Qoşqarın “ölü” olması yaxşı tapıntıdır. Müstəntiqin öz nekroloqunu oxuması maraqlı səhnədir.

Bu hissə xüsusilə xoşuma gəldi: “Həqiqətən ölməyim gəldi. Kimin nə deyəcəyini bilmək üçün hamının bir neçə dəfə ölməsi lazımmış…” Burada həm yumor, həm də acı ironiya var. Amma səhnəni daha da gücləndirmək mümkündür. Məsələn nekroloqda müstəntiq haqqında tamamilə yanlış bir fikir yazıla bilərdi və Qoşqar ona əsəbiləşə bilərdi. Beləliklə səhnə yalnız məlumat verməz, personajı da açardı. Əvvəlcə Raul daha çox cinayətkar görünürdü. Burada isə ilk dəfə daxilindəki çatlar görünür.

Məsələn: “Bu qədər asan olmamalıydı.” və “Birinin ölməsi gözümlə görmədiyim yerdə baş veribsə, ümumiyyətlə inanmıram.” Bu cümlələr göstərir ki, Raul tam arxayın deyil. Məncə müəllif düzgün istiqamət seçib. Çünki tam əmindir ki, cinayətkar darıxdırıcı olur. Şübhə edən cinayətkar maraqlı olur.

Sonrakı hissələrdə  polis əməliyyatı, gizli dinləmə, ölüm təhlükəsi. Ardınca yaşlanmaq, sevgi, narsizm, peşmanlıq. Mövzu maraqlıdır, amma keçid bir qədər sərtdir. Oxucu yüksək adrenalindən çıxıb birdən fəlsəfi monoloqa düşür. Bu hissəni daha rahat bağlamaq üçün qocanın əvvəlcə hansısa əməliyyata hazırlaşması, sonra xatirələrə qərq olması daha təbii görünərdi. Ən maraqlı xətt qoca kişinin hələ də sevgini itirdiyini qəbul edə bilməməsi. “Niyə bir zamanlar məftun olduğu kişinin eqosunu sındırmağa çalışıb, sıradan biri kimi yaşamağı seçdi?” Burada artıq sevgi yox, sahiblik hissi görünür. Oxucu başa düşür ki, qadının onu tərk etməsi qocanı deyil, qocanın eqosunu yaralayıb. Bu çox yaxşı psixoloji müşahidədir. “Ertəsi gün şəhər yenə intihar xəbəri ilə çalxalanırdı.”

Əvvəl müstəntiqin saxta intiharı olmuşdu, indi yeni “intihar” var.

Oxucuda dərhal sual yaranır: Bu da doğrudanmı intihardır? Yəni artıq “intihar” sözü romanın əsas motivlərindən birinə çevrilib. Bəzən eyni hiss iç-içə bir neçə dəfə təkrar olunur. Ən böyük uğur odur ki, artıq hadisələr deyil, personajların daxilindəki mübarizə süjeti hərəkət etdirməyə başlayıb. Bu isə romanı sadə detektivdən çıxarıb psixoloji kriminal triller səviyyəsinə yaxınlaşdırır. Bu da daha dərin psixoloji yük daşıyır. Burada artıq hadisələrdən çox, Raulun daxilində baş verən savaş ön plana keçir.

Müəllif “Bəyaz Ruhlar” bölməsini insanın keçmişindən qaça bilməməsi ideyasını təsirli şəkildə təqdim edir. Buludlarda Yelizin, uşaqlığının və anasının siluetlərini görməsi sadəcə xatirə deyil, vicdanın və yaddaşın simvoludur. Müəllif göstərir ki, insan nə qədər güclü görünməyə çalışsa da, uşaqlıq yaraları onunla birlikdə böyüyür. Raulun uşaqlıq xatirələri əsərin ən təsirli hissələrindəndir. “Sərsəri” sözünün təhqir kimi təkrar olunması, ananın sevgilisi qarşısında öz övladını alçaltması, babanın aciz müdafiəsi oxucuda dərin təəssüf hissi yaradır. Burada bir həqiqət açılır: Raul sonradan cinayətkar şəbəkənin başına keçsə də, onun daxilində hələ də öz dəyərini sübut etməyə çalışan səkkiz yaşlı bir uşaq yaşayır.

Müəllifin: “Ailə sevgisindən məhrum qalmış travmalı uşaqlar manipulyatorların məqsədli nəvazişini sevgi sanaraq…” fikri yalnız Raulun taleyini deyil, bütöv bir sosial problemi ifadə edir. Bu hissədə psixoloji müşahidələr kifayət qədər güclüdür.

 Kamera Raul üçün sadəcə dəmir barmaqlıqlar deyil, illərlə gizlətdiyi həqiqətlərlə üz-üzə qalmaq məkanıdır. Ən uğurlu məqamlardan biri budur: İçində bir səs ‘Bu qədər asan yıxılmayacaqsan’ deyirdi. Digər səs isə pıçıldayırdı: ‘Bəlkə də, sənin yerin hər zaman buraymış…’” Bu iki cümlə Raulun bütün daxili konfliktini ifadə edir. Bir tərəfdə yaşamaq instinkti, digər tərəfdə günah hissi dayanır.

Əsər boyunca tez-tez fəlsəfi düşüncələrə yer verilir. Bunların çoxu təsirlidir, lakin bəzi yerlərdə hadisənin ritmini ləngidir. Xüsusilə “tənhalıq”, “kamillik”, “həyatın axarı” barədə uzun mülahizələr bir qədər qısaldılsa, emosional təsir daha da güclənə bilər. Bu hissə kriminal romandan daha çox psixoloji dram təsiri bağışlayır. Oxucu Raulun cinayətlərindən çox, onu cinayətə aparan səbəbləri görür. Əsərin ən güclü tərəfi də budur: müəllif qəhrəmanı mühakimə etmir, onun necə formalaşdığını göstərir.

“Bəyaz Ruhlar” keçmişin kölgələri ilə üzləşməni, “Sükutun İfşası” isə vicdanın oyanışını təsvir edir. Hər iki bölmə birlikdə Raul obrazını daha canlı, daha faciəvi və daha inandırıcı edir. Oxucu artıq Raulun nə etdiyini deyil, bundan sonra hansı həqiqətlə üzləşəcəyini maraqla gözləyir. Romanın emosional və psixoloji baxımdan ən güclü parçalarından biri olaraq, burada artıq cinayətin araşdırılmasından çox, insan talelərinin faciəsi ön plana çıxır. Oxucu qatilin kim olduğunu öyrənməkdən daha çox, bu insanların niyə bu hala düşdüyünü anlamağa başlayır.

“İlğım” bölməsinin əvvəlində verilən qurbağa metaforası çox uğurludur:

“Su yavaş-yavaş qızdıqca qazandakı qurbağalar bişərək öləcəklərinin fərqində olmur.” Bu, əslində Raulun, Yelizin və hətta Kirmanın həyatının simvoludur. Onlar bir anda yox, tədricən qurulan oyunun içərisinə çəkiliblər. Təhlükə böyüyüb, amma onu adi hala çevrilmiş şəkildə qəbul ediblər. Raulun Kirmanla həbsxanadakı söhbəti mətnin ən təsirli hissələrindəndir. Burada ilk dəfə olaraq Raul özünü müdafiə etmir, özünü açır. Onun Alisa ilə bağlı dedikləri oxucuda mərhəmət hissi oyadır: “Atası olmasam da, o mənim həyatımın günəşidir.” Bu cümlə Raulun bütün cinayətlərindən daha güclü təsir bağışlayır. Çünki burada cinayətkar yox, sevgiyə möhtac bir insan görünür. Raul bu hissədə klassik mənfi qəhrəman olmaqdan çıxır. O artıq günahkar olsa da, vicdanı ölməmiş bir insandır. Xüsusilə: “Mən günah aysberqiyəm.”

ifadəsi çox yerindədir. Aysberqin görünən hissəsi ilə görünməyən hissəsi arasındakı əlaqə Raulun xarakterinə tam uyğun gəlir. İnsanların gördüyü cinayətlərdən daha böyük yük onun daxilindədir.

Kirman  sadəcə şahid deyil, faciənin iştirakçısına çevrilir. Dayısına olan sevgi ilə həqiqət arasında qalması çox inandırıcı təsvir olunub: “Qorudu… Axı sənin öz atan vardı, onun sayəsində itirdiyin!” …Bu cümlədən sonra oxucu anlayır ki, Kirmanın savaşı artıq qanunla deyil, qəlbi ilədir.

“Sevginin Bermud üçbucağı” əsərin fəlsəfi mərkəzi təsiri bağışlayır.

Burada üç insanın taleyi göstərilir: Dayı — qorumaq istəyərkən məhv edən sevgi. Yeliz — ehtirasla məhəbbəti səhv salan sevgi. Raul — qarşılıq gözləmədən sevən, amma yanlış yola düşən sevgi. Ən güclü fikir isə budur: “Bəzən insan fəlakətini qorumağı da sevir.” Bu cümlə bütün romanın ideyasını daşıya biləcək gücdədir. Kirmanın videoları izləməsi çox təsirli yazılıb. Oxucu da onunla birlikdə həqiqətlə üz-üzə qalır.

Xüsusilə: “Bu göz yaşları sevgisi insafsızcasına xərclənmiş birinin göz yaşları idi.” ifadəsi obrazın psixoloji vəziyyətini dəqiq açır. Bəzi yerlərdə müəllif fəlsəfi izahları bir qədər uzadır. Məsələn “Bermud üçbucağı” hissəsində eyni fikir müxtəlif obrazlarla təkrar olunur. Bəzi paraqraflar qısaldılsa, emosional təsir daha da güclənər. Çünki əsas hadisələr onsuz da kifayət qədər güclüdür və əlavə izah tələb etmir.

 Bu hissə sadəcə detektiv süjet deyil, sevginin, sədaqətin, manipulyasiyanın və gecikmiş həqiqətlərin faciəsi kimi oxunur. Ən güclü cəhət odur ki, oxucu artıq personajları “yaxşı” və “pis” kimi ayıra bilmir. Hamı həm günahkardır, həm də qurbandır. Məhz bu mürəkkəblik əsəri maraqlı və yaddaqalan edir. Məncə bu hissənin əsas açar cümləsi budur: “Bəzən həqiqəti görmək, sevdiyini itirmək deməkdir.” Çünki həm Kirmanın, həm Raulun, həm də Yelizin taleyi məhz bu fikir ətrafında fırlanır.

Final hissə əsərin ideya yükünü tamamlayır və oxucunu təkcə detektiv düyünün açılması ilə deyil, həm də mənəvi hesablaşma ilə baş-başa qoyur. Ən güclü məqam Kirmanın dayısı haqqında son həqiqəti dərk etməsidir. O anlayır ki, dayısı insanları alət kimi istifadə edib. Müəllifin:

“Hamı onun üçün qalay əsgərcikdən ibarətdir.” fikri obrazın xarakterini bir cümlədə açır. Bu, təkcə cinayətkar psixologiyası deyil, həm də öz məqsədləri naminə insan talelərini qurban verən bir sistemin simvoludur. Yelizlə dayının məktubları isə əsərə emosional dərinlik gətirir. Burada sevgi, xəyanət və peşmanlıq eyni məcrada axır. Oxucu hiss edir ki, faciələr birdən-birə deyil, məhz sevginin təhrif olunmuş formasından doğub.

“Sevgi ilə nifrətin savaşı” romanın ən təsirli psixoloji hissələrindən biridir. Kirmanın içindəki ziddiyyət çox canlı verilib. O, dayısına nifrət edir, amma eyni zamanda onu sevməkdən də əl çəkə bilmir. Bu, həyatın öz həqiqətidir. İnsan bəzən ona ən böyük zərbəni vuran şəxsi belə unutmağa qadir olmur. Xüsusilə bu fikir çox güclüdür: “Onun nifrəti yox, sevgisi məhv edirdi.” Bu cümlə dayının bütün həyat fəlsəfəsini açır. O, sevdiklərini qorumaq istəyərkən onların həyatını dağıdıb. Dəniz səhnəsi də uğurlu alınıb. Balaca oğlanın Kirmana əl uzatması simvolik məna daşıyır. Sanki Kirman həmin anda öz uşaqlığını, itirdiyi saflığı yenidən tapır. Dayının son yolçuluğu faciəvi və təsirlidir. Ən güclü tərəf odur ki, müəllif onu nə tam günahsızlaşdırır, nə də tam şeytanlaşdırır. O, səhvlərinin ağırlığı altında əzilmiş bir insandır.

“Üfüqdə gördüyünün ilğım olduğunu anlayan dayı hər şey üçün peşman idi.” – cümləsi bütöv həyatın yekunu kimi səslənir. Dayı gec də olsa anlayır ki, ömrünü yanlış hədəflərə sərf edib. Son anda dilindən çıxan: “Kirmannn…” nidası isə bütün sərvətlərdən, bütün planlardan daha qiymətlidir. Çünki ömrünün sonunda onun üçün ən dəyərli olan yenə ailəsi olur.

 Epiloq sakit və kövrək notlarla yazılıb. Raulun sonu xüsusilə təsirlidir. Onun:”Məni səssizliyim ifşa etdi.” etirafı əsərin əsas ideyalarından birini tamamlayır. Bəzən insanı danışdığı sözlər yox, susduğu həqiqətlər məhv edir. Alisanın böyüməsi, rəssam olması, İtaliyaya getməsi isə ümid xəttidir. Müəllif göstərir ki, faciələr nəsillər boyu davam etmir; bəzən yaralar sənətə, sevgiyə və yeni həyata çevrilir. Ən təsirli simvollardan biri də budur: “Bir körpəni xilas etməklə, daim içində yaşayan o balaca oğlanı azad etmişdi.”Bu, əslində Kirmanın özünü xilas etməsidir.

 Romanın sonluğu qisas üzərində deyil, hesablaşma, bağışlama və mənəvi azadlıq üzərində qurulub. Detektiv xətt uğurla bağlanır, amma əsərin əsas gücü insan psixologiyasının açılmasındadır.

Əsərin yadda qalan əsas ideyaları: Sevgi bəzən nifrətdən daha dağıdıcı ola bilər. Susdurulan həqiqətlər gec-tez üzə çıxır. İnsan keçmişindən qaça bilməz. Uşaqlıq yaraları böyüklükdə də yaşayır.

Bir insanı xilas etmək bəzən bütöv bir həyatı xilas etmək deməkdir. Məncə romanın ruhunu ən yaxşı ifadə edən cümlə epiloqdakı bu fikirdir: “Səssiz insanlar danışanda, sistemlər dağılır.”

Çünki bütün hadisələr məhz susdurulmuş insanların həqiqəti danışmağa başlaması ilə dəyişir. Bu fikir həm əsərin adı ilə, həm də sonluğu ilə bütöv və məntiqli şəkildə səsləşir.

 Sonda bu maraqlı əsər üçün müəllif Nəzakət Cavadzadəyə təşəkkür edir və uğurlar diləyirəm. İnanıram ki, bu kitab da “London saatı” kimi özünə çoxlu oxucu qazanacaq.

Hörmətlə Nəcibə İLKİN,

AYB-nin, AJB-nin, Dünya Türk Yazarlar Birliyinin üzvü.

Yazıçı-publisist, Prezident mükafatçısı.

İctimai xadim.

İctimai fikrin başqa sahələri kimi, ədəbiyyatın da öz bəşəri qayəsi insan mənəviyyatını gözəlləşdirmək, Qorkinin sözlərilə desək, “insana özünü dərk etməkdə kömək etməkdir”. Müasir qadın nəsrinin mərkəzində qadın durur. Onun problemləri, yaşadığı çətinliklər, fəlakətlərlə üzləşən zaman həyata yenidən adaptasiyası kimi mövzular bu nəsri formalaşdıran, ona yön verən əsas amillərdir.

Zemfira Məhərrəmlinin mövzusu daha çox qadının cəmiyyətdəki vəziyyəti məsələsi üzərində qurulan əsərlərində müəllif insanı bütün zəif və güclü tərəflərilə təsvir etmişdir. Yazıçının qadınların həyatına dair qələmə aldığı həm bədii, həm də publisistik əsərlər onların təkcə məişətdəki rolunu deyil, həm də bir çox ictimai mövzulardakı mövqeyini əks etdirir. Müəllifin yaradıcılıq refleksi bədii ədəbiyyat və publisistikada sosial inflyasiyanın zonalarını görməyə də imkan yaradır. 

Yazıçının hekayələri nəqletmə dili sadə olmaqla bərabər, eyni zamanda qadınların həyatına dair bir çox problemləri özündə ehtiva edir. Bu əsərlərdə qadın obrazlarını daha çox ağıllı, cəsur qadın, öz ərlərinə sadiq həyat yoldaşı, saf duyğularla sevən gənc qız, qayğıkeş ana olmaqla bərabər, bəzən də başqasının xoşbəxtliyinə göz dikən, ona qənim olmağa çalışan mənfi qadın obrazı olaraq da görə bilirik. Yazıçının hekayələri müasir dünyanın rəngli qadın palitrasını ən müxtəlif rakurslardan oxucuya təqdim edir, hər dəqiqənin əhval-ruhiyyəsini özündə əks etdirir. 

S.Vasilenko qadın nəsrində obyekt seçimini izah edərkən qeyd edir ki, müasir dünyanın bütün ağrı-acısını özündən keçirən tragik fiqur qadını hesab edir. Bir qadın nasir kimi Zemfira Məhərrəmlinin də hekayələrində məkan olaraq xəstəxananın seçilməsi də təsadüfi deyildir. Özünü dünyanın sərt reallığında görərkən, xəstəxana elə bir yer olur ki, orada qadın özü kimiləri ilə ağrılı dərdlərini müzakirə edə bilir. Bu, bəzən də şüuraltı hisslərin təkidi ilə də baş verə bilir. “Anam niyə gəlmədi?” hekayəsində hadisələrə məkan olaraq məhz xəstəxana seçilmişdir. Əsər dünyanı çulğamış virusdan dolayı həkimlərin həyatının necə məşəqqətli yollardan keçməli olduğunu təsvir edir. Xüsusən də, bu həkim ailəsinə, övladına da vaxt ayırmaq, maraqlanmaq, qayğısına qalıb nəvaziş göstərməli olan anadırsa, vəziyyət daha da dramatikləşir. Hər gün virus yoluxması nəticəsində dünyasını dəyişən insanları görmək qadını mənəvi cəhətdən daha da zəiflətmişdi. Azyaşlı qızına məktub yazıb işinin çətinliyini, ancaq bu məşəqqətli günlərin geridə qalması üçün həkimlərin səylə çalışdığını anladaraq az da olsa, vicdan əzabından xilas olmağa çalışırdı. Bir müddət sonra o özü də bu amansız virusun cənginə düşsə də, qəlbindəki inam və övladına duyduğu sonsuz sevgi, qızının ona olan ehtiyacını hiss etməsinin verdiyi güclə xəstəlikdən yaxa qurtarıb yenidən ailəsinə qovuşur. 

Müəllifin “Analıq haqqı” hekayəsində həyat yoldaşı vəfat etdiyi üçün iki övladı ilə tənha qalmış kişinin sonrakı evliliyindən bəhs edilir. Bu əsərdə də əsas motivi qadın və onun taleyi məsələsi təşkil edir. Başqasının uşaqlarına onların anası kimi davranmaq, qayğı və şəfqətlə böyütmək elə də asan deyil. “Bu savab işi görəcək, sığala, tumara möhtac nisgilli balaların qəlbini ovunduracaq qadın, görəsən, kim olacaqdı? Belə məsuliyyətli, çətin işə qol qoyan, razılıq verən kəs dünyanın ən əməlisaleh, nəcib bir insanı ola bilərdi.” Xoşbəxtlikdən uşaqlar onları anaları qədər sevəcək qayğıkeş və mehriban qadına rast gəlirlər. Ailədə əmin-amanlıq yaranır və yenidən sevgi dolu yuvaya çevrilir. Bununla belə, qadının yenə də “- Görəsən, analıq haqqını qazana bilmişəm?” – düşüncəsi ilə özünü sorğulaması onun nəcib xarakterinin əsərdəki inikasıdır.

Xüsusən, qadınlar özlərini təhlükədən uzaq hiss etdikləri evdə xoşbəxt olduqlarını düşünürlər. Lakin rahat və dinc hiss etdikləri bu məkan bəzən də onlar üçün ən ağır işgəncələrə məruz qaldıqları yerə də çevrilə bilir. Hər insan sevdiyi şəxsdən sədaqət gözləyir. Qadınların ən böyük qorxularından biri də onların ailəni təmsil edən bu evdəki xoşbəxtliyinə xələl gətirə biləcək başqa bir qadının ortaya çıxmasıdır. “Qisas qiyamətə qalmaz” hekayəsində ömrünü həyat yoldaşına və övladlarına həsr etmiş qadının ailəsi başqa bir qadın tərəfindən dağılma təhlükəsi qarşısında qalır. O, yaşadığı emosional vəziyyət, keçirdiyi stress və ağrılı düşüncələrə görə digər qadına fiziki xəsarət yetirərək həbsə düşsə də, sonradan həyatı öz axarına düşür və ailəsi yenidən xoşbəxt günlərinə geri dönür. Müəllifin bu hekayədə məkan olaraq müraciət etdiyi əsas yer evdir ki, buradan qadının əbədi və sarsılmaz varlığının zaman və məkan koordinatları keçir. Hekayədə qadının ailəyə bağlılığı, onu qorumaq üçün hər şeyi edə biləcəyinə inam güclüdür. 

Tamamilə qadına xas fiziki xüsusiyyətlərdən biri də hamilə olmaq və dünyaya uşaq gətirməkdir. Bu baxımdan ana ilə övlad arasında olan mənəvi duyğusal bağ daha güclü olur və analar çox vaxt öz övladının başına gəlmiş, ya da gələcək olan pis hadisələri də fəhmlə duyma qabiliyyətinə malik olurlar. “Yuxunu suya danış” hekayəsində Mədinənin qəlbindəki analıq duyğusunun gücündən və övladını gözləyən fəlakəti hiss etməsindən söz açılır. Ana hər şeydən əvvəl, instinkt olaraq öz balasını qorumalı olduğunu hiss edir və onun başına gəlmiş hər hansı təhlükə yuxuda da vaqe ola bilir. Bu motivə şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində də rast gəlmək mümkündür. 

Müəllifin “Bir qaranlıq gecədə” hekayəsi də əri vəfat etdikdən sonra başsız qalmış ailədəki qadının övladlarına həm ata, həm də ana olma yolundakı çətinliklərdən bəhs edir. Əsərdə Güldəstə balalarını bütün təhlükələrdən uzaq, yalnız öz himayəsində böyütməyə çalışan fədakar ana obrazıdır.

Mənfi qadın obrazları hər nə qədər müəllifin yaradıcılığı üçün səciyyəvi olmasa da, “Heç kimi qınama” hekayəsində hadisələrin mərkəzində məhz bu tip qadın dayanır. Belə ki, başqasının başına gəlmiş bədbəxt hadisəyə görə onu xor görən, həmin ailə ilə qohum olmağa razı olmayıb gənclərin qəlbini qıran ana obrazı təsvir olunmuşdur: “Qardaşı “türemşik” olan qızı ala bilmərik. Anası alverçi olan qız da bizə heç gərək deyil” deyən “Anasının çılğın hərəkətindən qəlbi qırılmış, qarşısıalınmaz arzunun üstündən qara xətt çəkilmişdi.” Fəqət, nə yazıq ki, o, yaşadığı həyatın bəzi mübhəm qanunlarından bixəbərdir. Müəllif bu kiçik hekayə ilə insanların qınadığı, yuxarıdan aşağı baxdığı, empatiya qurmağa çalışmadığı hadisələri oxucunun diqqətinə çatdırır. Sonda isə qadının qınadığı hadisənin öz başına gəlməsi ilə nəticələnir. 

Yazıçının “Nöqtə boyda həyat işığı” hekayəsi Türkiyədəki dəhşətli zəlzələ qurbanlarının xatirəsinə həsr olunmuşdur. Yenicə övlad sahibi olmuş gənc ailənin sevinci çox davam etmir. Bir sübh çağı onlar amansız fəlakətə düçar olaraq, digər bütün qurbanlar kimi zəlzələ nəticəsində meydana gəlmiş dağıntıların altında qalırlar. Bu hekayədə də iradəli, öz canından daha çox, balasını qorumaq üçün sağ qalmağa çalışan ana obrazı təsvir olunmuşdur.  

Müəllifin “Dünya gör necə dardır…” hekayəsində qayğıkeş və mehriban qadın olan Ağgülün Moskvada yaşayan ailəsi, onların vətən həsrəti, evlərinə usta kimi gəlmiş adamın da təsadüfən vətənlərində böyüməsi və xatirələrinin olduğunu biləndə səmimi bir qəlblə onu dinləmələrindən söz açılır. 

Yazıçının “Oyuncaq” adlı povestində isə iki gəncin saf məhəbbətindən, onların bir-birinə qovuşma yolunda qarşılarına çıxan maneələrdən, sosial və ictimai problemlərin fonunda insanların bir-birinə olan hisslərinin necə dəyişilib korlana biləcəyindən bəhs edilir. 

Povestdə əsas obrazlardan biri də qayğıkeş anadır. O, ərinin vəfat etməsinə baxmayaraq yenidən ailə qurmamış, ömrünü övladlarını böyüdüb “bir tərəfə çıxartmaq” üçün sərf etmişdi: “Adına güldən ağır söz deyilməyən, ağır oturub batman gələn Simuzərin evdarlığına, səliqə-sahmanına, necə deyərlər, bir göz lazım idi ki, tamaşa eləsin. Biş-düşünə, ev-eşiyi təmiz saxlamasına, yır-yığışına söz ola bilməzdi. Uşaqlarını da erkən yaşlarından zəhmətə, işə-gücə alışdırmışdı.”

Əsərdə Nərgiz adlı saf qəlbli, sevdiyi oğlana bütün məhəbbəti ilə bağlı olan qızın əksinə, Səmayə deyə nalayiq, əxlaqi cəhətdən mənfi xüsusiyyətlərə sahib qızın da obrazı yaradılmışdır.  

Nəticə olaraq qeyd etməliyəm ki, Zemfira Məhərrəmlinin əsərləri insan psixologiyasını, gündəlik həyatın incəliklərini və ictimai-sosial problemləri dərin müşahidə qabiliyyəti ilə əks etdirir və müasir Azərbaycan nəsrinin inkişafına töhfə verir.

Mənbə: https://edebiyyatqazeti.az/

Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, “Azad qələm” ədəbi-bədii, ictimai-publisistik qəzetinin və “Ali Ziya” ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnalının təsisçisi və baş redaktoru

Təhqir, yoxsa fikir azadlığı?
Sərdar Cəlaloğlu deyir ki “Qadın evdə iy verir, çölə çıxanda bəzənir”

Efirdə tanınmış ictimaiyyətçi adam belə bir yanaşma ilə qadınların davranışlarını yalnız başqalarının diqqətini cəlb etmək məqsədi ilə izah edir və onların şəxsi seçimlərini, özünə hörmətini, estetik zövqünü və fərdi azadlığını nəzərə almır.
Əslində insanlar — istər qadın, istər kişi — müxtəlif səbəblərlə səliqəli geyinə, özlərinə qulluq edə və baxımlı görünmək istəyə bilərlər. Kimsə özünü daha rahat hiss etmək üçün, kimsə peşəkar görünmək üçün, kimsə sadəcə gözəlliyi sevdiyi üçün bunu edir. Bu davranışları yalnız bir səbəblə izah etmək nə dərəcədə düzgündür?
Mən şəxsən belə bir ifadəni qadınlara qarşı təhqiramiz, alçaldıcı və ya ən azı hörmətsiz hesab edirəm
“Qadın evdə iy verir” kimi ifadə qadınları mənfi şəkildə ümumiləşdirir. Həmçinin “çölə çıxanda kim üçün bəzənir?” sualı qadının özünə qulluq etməsini yalnız başqalarının diqqətini cəlb etmək məqsədi ilə əlaqələndirir. Bu isə qadının şəxsi zövqünü, özünə hörmətini və fərdi seçimlərini kölgədə qoyur.
Bununla belə, bir ifadənin təhqir olub-olmaması bəzən kontekstdən, necə deyilməsindən və danışanın niyyətindən də asılı ola bilər. Lakin ifadənin özünə baxdıqda, çox sayda qadının və kişinin bunu qadınların ləyaqətini alçaldan, stereotipləri gücləndirən bir fikir kimi qəbul etməsi təəccüblü deyil.
Əslində baxımlı olmaq, səliqəli geyinmək və özünə qulluq etmək insanın özünə olan münasibətinin bir hissəsidir. Bu, təkcə qadınlara yox, kişilərə də aiddir. İnsan hər zaman başqası üçün deyil, ilk növbədə özü üçün səliqəli və baxımlı görünmək istəyə bilər.
Ona görə də mən bir ailə və sosial məsələlər üzrə televiziya eksperti və ictimai xadim kimi Sərdar Cəlaloğlunun bu fikrini narahatedici və təhqiredici hesab edərək qınağa çəkirəm və insan ləyaqətinə hörmət edən yanaşma fərdləri ümumiləşdirmədən və aşağılamadan dəyərləndirməyi tələb edirəm.
Unutmayın ki sözün məsuliyyətini dərk edən kişi, qadının ləyaqətinə də hörmətlə yanaşar.

Tural Adışirin,

AMEA-nın Şəki Regional Elmi Mərkəzinin “Ədəbi-mədəni mühit və folklor” şöbəsinin elmi işçisi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Şəki ədəbi mühitinin inkişafında mühüm xidmətləri olan istedadlı nasirlərdən biri də Yusif Şükürlüdür. Yusif Şükürlünün hekayə yaradıcılığı Azərbaycan nəsrində regional həyatın, kənd məişətinin, sosial-mənəvi problemlərin və insan xarakterlərinin realist təqdimatı ilə seçilir. Onun hekayələrinin əsas məziyyəti yaşanmış həyat hadisələrinin sənətkar müşahidəsi ilə ümumiləşdirilməsidir.

Müəllifin hekayələri XX əsrin 70–90-cı illərində və XXI əsrin əvvəllərində Şəki bölgəsinin ictimai-mədəni mənzərəsini əks etdirən bir növ bədii salnamə xarakteri daşıyır. Yusif Şükürlü hekayələrində müxtəlif mövzulara müraciət etsə də, onların əsas mərkəzində insan və cəmiyyət münasibətləri dayanır.

Üslub baxımından Yusif Şükürlünün hekayələrində üç əsas xətt müşahidə olunur: realist təsvirçilik, satirik-ironik təhkiyə, lirik-psixoloji müşahidəçilik. Bu xüsusiyyətlərin sintezi yazıçının fərdi üslubunu formalaşdıran əsas amillərdir. Yazıçının əsərlərinin poetik sistemi ümumilikdə realizm, psixologizm, etnoqrafik kolorit, milli identiklik və humanist ideallar üzərində qurulmuşdur. Onun hekayə və povestlərində bədii mətnin struktur-semantik təşkilində müəllif müşahidəçiliyi, həyat hadisələrinin analitik dərki və tipikləşdirmə prinsipi xüsusi yer tutur.

Yazıçının “Çəhrayı gödəkçə”, “Canavar”, “Kirvə qonaqlığı”, “Torbadakı pişik”, “Juliklər”, “Araq reysi”, “Çanta əhvalatı”, “Başdan böyük söz” və digər hekayələrində kənd həyatının müxtəlif tərəfləri, sosial problemlər, mənəvi deformasiyalar və milli dəyərlər təsvir edilir. Yazıçının hekayələrinin əsas xüsusiyyəti güclü realizmindədir.

Yazıçı əsərlərində hadisələri romantikləşdirmir, onları olduğu kimi təqdim etməyə çalışır. Hekayələrin süjeti əksər hallarda gündəlik həyatdan götürülmüş hadisələr üzərində qurulur. Müəllifin müşahidə qabiliyyəti sayəsində adi görünən hadisələr ictimai və mənəvi problemlərin bədii ifadəsinə çevrilir. “Çəhrayı gödəkçə” hekayəsində müəllif bir tərəfdən sovet kənd həyatının sosial reallıqlarını, digər tərəfdən isə ailə və məktəb tərbiyəsindəki çatışmazlıqları göstərir. Vəli obrazı vasitəsilə tərbiyə boşluğunun yaratdığı mənəvi problemlər ümumiləşdirilir.

Yazıçının hekayələrində hadisələrdən çox insan davranışları və psixoloji vəziyyətlər diqqət mərkəzindədir. O, qəhrəmanlarının daxili aləmini uzun təsvirlərlə deyil, hərəkət və dialoqlar vasitəsilə açır. “Torbadakı pişik” hekayəsində adi bir zarafatın faciə ilə nəticələnməsi insan psixologiyasının və məsuliyyətsiz davranışın doğurduğu nəticələrin bədii ifadəsidir. Hekayənin gözlənilməz sonluğu əsərə novella xarakteri qazandırır.

Yusif Şükürlünün əsərlərində məkan etalonu bədii məna yaradan struktur elementdir. Onun yaratdığı xronotop sistem Şəki bölgəsinin təbii, sosial və etnoqrafik xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir. Yazıçının hekayələrinin mühüm cəhətlərindən biri məhz təbiət təsvirlərinin canlılığıdır. Yazıçı doğulduğu bölgəsinin dağlarını, meşələrini, yaylaqlarını və kənd mühitini yüksək sənətkarlıqla canlandırır. “Canavar” hekayəsində təbiət yalnız fon funksiyası daşımır; o, hadisələrin və qəhrəmanların xarakterinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Müəllif səhər mənzərələrini, çiçəkləri, dağ nanələrinin qoxusunu və quş səslərini təsvir etməklə oxucuda canlı vizual təəssürat yaradır.

Yusif Şükürlünün hekayələrində milli yaddaş, tarixi şüur və vətənpərvərlik ideyaları mühüm ideya-estetik istiqamətlərdən birini təşkil edir. Yazıçı milli kimlik problemini etnomədəni identikliyin bədii təcəssümü kontekstində təqdim edir. Bu baxımdan “Kirvə qonaqlığı” hekayəsi müəllifin milli-tarixi problematikaya müraciətinin səciyyəvi nümunəsi hesab oluna bilər. Hekayədə Azərbaycan–erməni münasibətləri tarixi yaddaş prizmasından qiymətləndirilir, obrazlararası münasibətlər fonunda etimad, xəyanət, milli mənafelər və tarixi həqiqət məsələləri bədii diskursun əsas predmetinə çevrilir. Əsərin konflikt sistemi zahiri dostluq münasibətləri ilə gizli qarşıdurma arasında yaranan ziddiyyət üzərində qurulmuşdur. Müəllif etnopsixoloji müşahidələr vasitəsilə milli xarakterin müxtəlif təzahür formalarını açmağa çalışır. Burada tarixi hadisələr publisistik mühakimə şəklində verilmir, obrazların davranışı və həyat təcrübəsi vasitəsilə ümumiləşdirilir. Nəticədə “Kirvə qonaqlığı” hekayəsi milli yaddaşın qorunması, tarixi həqiqətlərin unudulmaması və vətənpərvərlik duyğularının formalaşdırılması baxımından mühüm ideya yükü daşıyan bədii mətn kimi diqqətəlayiqdir.

Yusif Şükürlü yaradıcılığının mühüm istiqamətlərindən biri də satirik diskursun təşkili ilə bağlıdır. Yazıçı bir sıra hekayələrində sosial-mənəvi deformasiyaları, ictimai münasibətlərdə müşahidə olunan neqativ tendensiyaları satirik poetikanın imkanları vasitəsilə bədii təhlil obyektinə çevirir. Bu baxımdan “Juliklər” və “Araq reysi” hekayələri müəllifin satirik təfəkkürünün səciyyəvi nümunələri hesab oluna bilər. Həmin əsərlərdə saxtakarlıq, fürsətçilik, tamahkarlıq, zəhmətsiz qazanc əldə etmək meyli və mənəvi aşınma kimi sosial problemlər satirik tipajlar vasitəsilə ümumiləşdirilir. Satira burada yalnız gülüş yaratmaq funksiyası daşımır, həm də sosial tənqid və mənəvi qiymətləndirmə vasitəsinə çevrilir. Müəllif ironiyadan, komik situasiyalardan və xarakterlərin özünütəsdiq cəhdlərinin ifşasından istifadə etməklə cəmiyyətin mənəvi problemlərinə diqqət yönəldir. “Juliklər” hekayəsində fırıldaqçı tipajların davranış modeli vasitəsilə mənəvi deqradasiya prosesi nümayiş etdirilir, “Araq reysi”ndə isə asan qazanc ehtirasının insan xarakterində yaratdığı mənfi dəyişikliklər satirik rakursdan təqdim olunur. Bu əsərlərdə gülüş estetik kateqoriya kimi çıxış etməklə yanaşı, tərbiyəvi və ictimai-funksional məna da qazanır. Beləliklə, Yusif Şükürlünün satirik hekayələri Azərbaycan satirik nəsr ənənələrinin müasir mərhələdə davamı kimi qiymətləndirilə bilər.

Yusif Şükürlü  həm də intellektual yazıçıdır, onun “Yetti” elmi-fantastik povestində  elmi təfəkkürlə xalq dünyagörüşünün qarşılaşdırılması xüsusi diqqətəlayiqdir. Müəllif müxtəlif obrazlar vasitəsilə ənənəvi bilik sistemi ilə müasir elmi düşüncə arasında dialoq yaradır. Povestdə Tərxanın atası ilə babası arasında gedən söhbətlərdə elmi bilik, sosial problemlər, elm adamının cəmiyyətdəki mövqeyi və milli inkişaf məsələləri müzakirə olunur. Burada müəllif intellektual diskurs yaradır və elm-cəmiyyət münasibətlərini bədii düşüncənin predmetinə çevirir.

“Azan güllə” povesti Yusif Şükürlünün nasirlik istedadını bütün dolğunluğu ilə nümayiş etdirən əsərlərindən biridir. Müəllif bu əsərdə Qalibin timsalında mürəkkəb insan talelərini, sosial-mənəvi ziddiyyətləri və dövrün ictimai reallıqlarını yüksək bədii ustalıqla ümumiləşdirərək təsvir etmişdir. Qalibin müharibədən sağ qayıtması oxucuda xoş sonluq gözləntisi yaratsa da, müəllif klassik faciə qanunlarına uyğun olaraq gözlənilməz final yaradır. Rəcəb kişinin oğru gözləyərkən öz oğlunu vurması Azərbaycan nəsrində təsadüf olunan ən dramatik süjet düyünlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Obrazların psixoloji dərinliyi, hadisələrin təbii inkişaf məntiqi, konfliktlərin həyat həqiqətlərindən qaynaqlanması və faciə poetikasının uğurlu tətbiqi yazıçının peşəkar nasir kimi formalaşdığını təsdiqləyir. Povest göstərir ki, Yusif Şükürlü müşahidəçi yazıçı olmaqla yanaşı, həm də həyat materialını estetik təfəkkür süzgəcindən keçirərək onu yüksək bədii ümumiləşdirmə səviyyəsinə yüksəltməyi bacaran usta nasirdir.

Yusif Şükürlünün hekayələrinin mühüm poetik komponentlərindən biri onların dil-üslub xüsusiyyətləridir. O, xalq danışıq dilinin zəngin ifadə imkanlarından, Şəki bölgəsinə məxsus dialekt və şivə xüsusiyyətlərindən, atalar sözləri, məsəllər və frazeoloji birləşmələrdən ustalıqla istifadə etməklə mətnin milli-estetik koloritini gücləndirir. Məsələn, “Azan güllə” povestində personajların nitqində işlənən “daşqura”, “beyqafıl” kimi dialekt sözləri hadisələrin cərəyan etdiyi mühitin yerli xüsusiyyətlərini əks etdirməklə yanaşı, obrazların sosial mənsubiyyətini də müəyyənləşdirir. Belə sözlərin işlənməsi əsərin etnoqrafik fonunu zənginləşdirir və təhkiyənin inandırıcılığını artırır. “Canavar” hekayəsində təbiət təsvirləri ilə yanaşı, kənd adamlarının danışıq tərzi də canlı xalq dilinin xüsusiyyətlərini daşıyır. Müəllif obrazların nitqini süni şəkildə ədəbiləşdirmir, onların danışığını yaşadıqları mühitə uyğun şəkildə təqdim edir. Nəticədə personajların dili xarakteryaratma vasitəsinə çevrilir. “Torbadakı pişik” və “Juliklər” hekayələrində isə danışıq dili elementləri, yumor və ironiyaya əsaslanan ifadələr satirik təsirin güclənməsinə xidmət edir. Yazıçının dilində müşahidə olunan folklor qatları da diqqətəlayiqdir. Atalar sözləri və xalq hikmətləri personajların nitqində təbii şəkildə yer alır və onların həyat təcrübəsini, dünyagörüşünü əks etdirir. Bu xüsusiyyət xüsusilə yaşlı nəslin nümayəndələrinin obrazlarında daha qabarıq nəzərə çarpır. Beləliklə, Yusif Şükürlü dil faktlarını obrazların fərdiləşdirilməsi, regional koloritin yaradılması və həyat həqiqətlərinin realist təqdimatı üçün funksional vasitə kimi istifadə edir. Bu baxımdan yazıçının dili onun realist poetikasının mühüm tərkib hissəsi kimi çıxış edir.

Yusif Şükürlü hekayələrinin poetikasında diqqəti cəlb edən daha bir detal müəllif mövqeyinin obyektivliyidir. Yazıçı hadisələrə və obrazlara münasibətini açıq şəkildə ifadə etməkdən daha çox, onların özlərinin danışmasına imkan yaradır. Bu üsul oxucunun müstəqil nəticə çıxarmasına şərait yaradır və əsərlərin estetik təsir gücünü artırır. Belə bir yanaşma müasir nəsr poetikasının mühüm prinsiplərindən biri hesab olunur.

Yusif Şükürlünün yaradıcılığı Azərbaycan kənd nəsrinin son dövr inkişaf mərhələsində özünəməxsus yer tutur. O, İsmayıl Şıxlı, İsa Hüseynov, Sabir Əhmədli kimi yazıçıların formalaşdırdığı realist ənənələrin bölgə mühitində davamçılarından biri kimi çıxış edir. Bununla yanaşı, müəllif hadisələrə fərdi müşahidə rakursundan yanaşaraq regional həyatın spesifik xüsusiyyətlərini bədii düşüncənin predmetinə çevirə bilir. Bu baxımdan onun nəsri həm milli ədəbi ənənəyə bağlılığı, həm də fərdi üslub axtarışları ilə diqqəti cəlb edir.

Ümumiyyətlə, Yusif Şükürlünün povest və hekayələri Azərbaycan nəsrində regional həyatın bədii salnaməsi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu əsərlərdə realizm, psixoloji dərinlik, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq, təbiətə sevgi və sosial tənqid bir-birini tamamlayır. Onun hekayələri həm dövrün sosial mənzərəsini əks etdirən sənəd xarakteri daşıyır, həm də insanın mənəvi dünyasını araşdıran dəyərli nəsr nümunələri kimi çıxış edir. Xarakter yaratmaq bacarığı, həyat həqiqətlərinin realist-estetik müstəvidə ifadəsi, süjet-kompozisiya bütövlüyü və güclü psixologizm Yusif Şükürlünü Azərbaycan nəsrində özünəməxsus yaradıcılıq üslubuna malik istedadlı nasir kimi bir daha təsdiq edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.06.2026)

Mənbə: https://edebiyyatveincesenet.az/

Ramiz Göyüşov,

AYB-nin üzvü.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günlərdə Şəmkirdə yaddaqalan bir gün yaşadıq…

Söhbət Şəmkir Rayon Kimya-Biologiya Təmayüllü Liseydə, Xalq şairi Səməd Vurğunun 120 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbirdən gedir…

…1997-ci il mart ayının 11-də Xalq şairi Səməd Vurğunun 90 illik yubileyinə həsr olunmuş yubiley gecəsində, xalqımızın Ümummilli lideri Heydər Əliyev özünün yubiley nitqində deyirdi: “Biz Səməd Vurğunun ruhu qarşısında baş əyərək deyə bilərik: Əziz şairimiz! Sənin canın qədər sevdiyin Azərbaycan bu gün müstəqil dövlətdir. Sənin canın qədər sevdiyin xalqın bu gün azaddır. Bu gün mən bir daha bəyan edirəm ki, biz Səməd Vurğunun ruhunu gələcəkdə də şad edəcəyik…”. Bu kəlamlar səslənən vaxtdan 30 il keçir… və Ulu öndərin kəlamları öz təsdiqini tapmaqda davam edir…

Bu il Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Cənab İlham Əliyevin Sərəncamı ilə böyük şairimizin 120 illik yubileyi ölkəmizin hər yerində qeyd edilir. Əslində Vurğunsevərlər, ümumiyyətlə poeziyasevərlər üçün bu il “Vurğun ili”dir…

Hələ sağlığında istər Azərbaycan ədəbi və ictimai mühitində öz müasirləri arasında, istərsə də o zamanın Sovet İttifaqına daxil olan respublikaların xalqlarının ən görkəmli sənətkarları arasında böyük şöhrət qazanmış, vətəni Azərbaycanı sonsuz məhəbbətlə sevən, bu qədər yüksək nüfuza malik ikinci bir şəxs göstərmək çətindir.

O, öz varlığı, istedadı, zəkası, dünyagörüşü, vətənsevərliyi, intellektual səviyyəsi, ünsiyyətcilliyi, səxavəti, cəsarəti və mərdliyi ilə hamıdan seçilirdi və bu keyfiyyətləri ilə mənsub olduğu Azərbaycan xalqına şöhrət, hörmət, nüfuz gətirirdi. Səviyyəsindən asılı olmayaraq, Səməd Vurğun iştirak edən istər rəsmi, istərsə də ziyafət məclislərində aparıcı, söz sahibi, tədbirin təşkilatçısı rolunda çıxış edirdi.

Səməd Vurğun istər Azərbaycan ədəbiyyatında, istər ictimai həyatında, istərsə də xalq arasında əfsanələşmiş nadir şəxsiyyətlərdən biridir.

Onun fiziki yoxluğundan 70 il keçir. Lakin xalq hələ də onun həyatından, yaradıcılığından, elmi və ictimai fəaliyyətindən xatirələr, əfsanələr danışılır.

Ötən bu illər ərzində Səməd Vurğuna olan ümumxalq məhəbbət azalmır, bu məhəbbət yeni nəsillərə ötürülür və O, xalqımızın, vurğunsevərlərin qəlbində yaşamaqdadır…

…Biz—Liseydə keçirilən yubiley tədbirinin iştirakçıları, Xalq şairinə olan böyük məhəbbətin bir daha şahidi olduq.

Tədbirə bir-neçə gün bundan əvvəl Liseyin direktoru Səməndər Həsənovdan dəvət almışdıq…

Məktəbin girişi qapısından, həyət-bacasından, sinif otaqlarına, Akt salonunadək hər yerdə bir səliqə-səhman, nizam-intizam hökm sürür, xoş bir ab-hava adamı öz ağuşuna alırdı.

Düşünürəm ki, təhsildə, təlim-tərbiyədə əldə etdiyi uğurlara görə respublikamızın təhsil ocaqları arasında öncül yerlərindən birini tutan bu təhsil müəssisəsinin kimya biologiya təmayüllü lisey olmasına baxmayaraq, ədəbiyyat və poeziyaya, o cümlədən Səməd Vurğun yaradıcılığına marağın yüksək səviyyədə olması təqdirəlayiq və örnək hal kimi qiymətləndirilməlidir…

Həmin gün liseyə böyük şairimiz Səməd Vurğunun ruhu hakim kəsilmişdi.

Təbii ki, tədbirin ən mötəbər iştirakçıları, həmin tədbiri ərsəyə gətirən liseyin pedaqoji kollektivi və şagirdləri idi.

Bununla belə, Şəmkir Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Rəşad Tağıyevin və onun müavini Aynur Abdullayevanın, Şəmkir Rayon Təhsil Sektorunun müdiri Elşən Ələsgərovun, Bakıdan, Gəncədən, Qazaxdan, Kəlbəcərdən və ətraf rayonlardan gələn tanınmış elm, ədəbiyyat, poeziya və sənət adamlarının iştirakı tədbirə xüsusi bir sanbal verirdi və qeyd etməyi zəruri hesab edirəm ki, Rayon İcra Hakimiyyətinin və təhsil sektorunun rəhbərliyinin tədbirə bu yanaşması, dövlət başçısının yerlərdə apardığı siyasətə və böyük şairin xatirəsinə münasibətin təzahürü idi.

Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himninin möhtəşəm sədaları, qəhrəman şəhidlərimizin əziz xatirəsini yad etməklə başlanan tədbiri giriş sözü ilə açan İcra hakimiyyətinin başçısı Rəşad Tağıyevin böyük şairin həyatı, yaradıcılığı və fəaliyyəti barədə yığcam, əhatəli və mükəmməl çıxışı tədbir iştirakçılarının marağına və alqışına səbəb oldu. Çıxış edən qonaqların – filologiya elmləri doktoru, professor Rustam Kamalın, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvləri Ramiz Göyüşovun, Rafail İncəyurd-İsmayılovun, Mustafa Rasimoğlunun, ADA Universitetinin Qazax Mərkəzinin əməkdaşı Yeganə Göyüşlünün, Azərbaycan Universitetinin İctimaiyyətlə Əlaqələr şöbəsinin müdiri Qalib Rəhimlinin, Gəncə Dövlət Universitetinin müəllimi Vüsal Hicranın, Əməkdar Mədəniyyət İşçisi, şair Məzahir Hüseynzadənin çıxışlarında səslənən fikirləri böyük şairin şəxsiyyətinin, yaradıcılığının, elmi və ictimai fəaliyyətinin, Azərbaycan sevgisinin, ədəbiyyatımız qarşısında xidmətlərinin, ictimai fikir tarixində yerinin indiki və gələcək nəsillərə çatdırmağa yönəlmişdi və yubiley iştirakçıları, xüsusilə gənclər tərəfindən rəğbətlə qarşılandı.

Tədbirin ən maraqlı hissəsi liseyin şagirdləri tərəfindən hazırlanmış səhnələrlə, şairin məşhur şeirlərinin səsləndirilməsi ilə bağlı idi. Şagirdlər tərəfindən şairin “Vaqif” dramından səhnə, “Ananın öyüdü”, “Şair nə tez qocaldın sən” şeirləri əsasında hazırlanmış kompozisiyalar, səslənən məşhur şeirləri, səmimi, maraqlı idi və şagirdlərin Xalq şairinin irsinə sevginin nümayişi və onların istedadının təzahürü idi.

Tədbirdə sazla söz qoşa addımlayırdı. Göyçə-Kəlbəcər aşıq mühitinin tanınmış nümayəndələri Mirəli Mehdiyev və Yolçu Salmanlı öz maraqlı ifaları ilə tədbir iştirakçılarına xoş bir ovqat bəxş etdilər. Tədbirin aparıcısı, liseyin müəllimi Məhəmməd İsmayıloğlu öz maraqlı təqdimatları ilə tədbirə xüsusi bir ovqat bəxş edirdi.

Təvəzökarlıqdan uzaq da olsa qeyd edirəm ki, tədbirdə, mənim tərəfimdən yazılmış, Böyük şairin 120 illik yubileyinə həsr edilmiş və yubileyi ərəfəsində işıq üzü görmüş “Ellər yaşadacaq şair ömrünü” kitabımın həmin tədbirdə Liseyin direktoru Səməndər müəllimə hədiyyə etməyimdən bir qürur hissi keçirdim.

Bütünlüklə arxasında gərgin zəhmətin məhsulu olan tədbir Xalq şairi Səməd Vurğuna olan sevgidən yaranmışdı və şairə olan el məhəbbətinin təzahürü idi. Bu möhtəşəm tədbirə görə liseyin direktoru Səməndər Həsənova, müəllim və şagird kollektivinə bir vurğunsevər kimi bir daha təşəkkürümü bildirirəm. Şairin məşhur şeirindən bir bənd yada düşür:

                           Ellər uzadacaq şair ömrünü,

                           Min il yaşasam da ölməyəcəyəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.06.2026)

Mənbə: https://edebiyyatveincesenet.az/

Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının CƏNUB Bürosunun Rəhbəri

“Hubris” qədim yunan dilində həddindən artıq təkəbbür və  lovğalıq mənasını verir. Bu anlayış sadəcə adi lovğalıq deyil; insanın öz imkanlarını, statusunu və ya gücünü həddindən artıq şişirdərək taleyə meydan oxumasıdır. İlahi qanunlara və ilahi nizama meydan oxumağı məhz “hubris” sindromuna yaxalananlar bacarır. Bu, dəhşətli bir xəstəlikdir. İşin pis tərəfi odur ki, bu xəstəliyə tutulan adam vəziyyətini dərk etmir. Başqaları bunu ona söyləsələr də başa düşmür, öz vəziyyətinin reallığını görmək istəmir.

Antik dövrdə hubris ən böyük günahlardan biri hesab olunurdu. Bu, bir insanın özünü tanrılarla bərabər görməsi mənasına gəlirdi. Belə insanlar tale yollarını özləri müəyyən etdiklərini deyirdilər. Lakin bu böyük süqutun səbəbi idi. Herman Melvil və onun “Mobi Dik” əsəri haqqında danışmazdan əvvəl, qədim yunan mifini xatırlatmağım nahaq deyil. Oxucu “Bu iki mövzu arasında hansı əlaqə ola bilər?” sualına irəlidə cavab tapacaq.

Atasının xəbərdarlığına məhəl qoymayaraq, özünə və qanadlarına həddindən artıq güvənib günəşə çox yaxın uçan, nəticədə mumdan hazırlanan qanadları əriyərək dənizə düşən İkarın hekayəsi ən uğurlu hubris nümunəsidir. Bəlkə də Melvil bu əsatirdən ilhamlanaraq özünün məşhur kapitanını yaratmışdı.

Tənqidçilər Herman Melvili “özünü insanlardan təcrid etmək üçün dənizdə gizlənən “yazıçı adlandırırdılar. Onu sağlığında tanınmayan və qiyməti bilinməyən ədəbi simalara aid edirlər. Çoxlu monoqrafiyası, elmi-tədqiqat araşdırması, məqalə və publisistik yazıları olsa da, ədəbi taleyi uzun müddət açılmamış, görünməmiş qalıb. Azərbaycan oxucusu isə onu, demək olar ki, tanımır. Cəmiyyətdən tamamilə təcrid olunmuş bu yazıçı XIX əsr Amerika ədəbiyyatının ən qüdrətli və universal simalarından biri, dünya şöhrətli “Mobi Dik” romanının müəllifidir.

H. Melvil Nyu-Yorkda, varlı bir tacir ailəsində doğulub. Lakin atasının erkən ölümü və ailənin müflisləşməsi onun təhsilini yarımçıq qoymasına səbəb olub. Gənc yaşlarından etibarən ailəsini dolandırmaq üçün müxtəlif sahələrdə çalışıb, sonda isə taleyini dənizlə bağlayıb. 1839-cu ildə ilk dəfə bir ticarət gəmisi ilə Liverpula yollanıb. 1841-ci ildə isə “Akushnet” adlı balina ovlayan gəmiyə qoşulub və Sakit okeana səfər edib. O, gəmidəki ağır şəraitə dözməyərək Markiz adalarına qaçıb və bir müddət adamyeyən qəbilələrin (Taypi qəbiləsi) arasında yaşayıb. Bu dəniz təcrübəsi və qeyri-adi macəralar onun gələcək yazıçı karyerasının bünövrəsini qoyub.

Sonralar maddi problemlərlə üzləşən yazıçı düz 19 il Nyu-York Gömrük İdarəsində işləyib və artıq 1866-cı ildən yazıçılıqla aktiv məşğul olmayıb. 1867-ci ildə Melvilin böyük oğlu təsadüf nəticəsində özünü güllə ilə vurur, bundan sonra ata içki aludəçisinə çevrilir. Ailəsində ardıcıl olaraq depressiya, kədər və bədbəxtliklər yaşanan yazıçının ikinci oğlu da gənc yaşda vəfat edir. 1891-ci ildə o, tamamilə unudulmuş bir gömrük müfəttişi kimi, yoxsulluq içində bu dünyayla vidalaşır. Onun yaradıcılığı ölümündən illər sonra yenidən kəşf edilmişdir və bu gün Melvil Amerika İntibahının zirvəsi hesab olunur.

Melvil ilk romanları olan “Taypi”ni 1846-cı ildə, “Omu”nu isə 1847–ci ildə yazır. Oxucular onu ekzotik adaların dənizçisi və macəra yazıçısı kimi sevsələr də, o, sadəcə macəra yazmaq istəmirdi; ruhu daha dərin, fəlsəfi və psixoloji mövzulara can atırdı.

“Mobi Dik, yaxud Ağ Balina” (1851) — Herman Melvilin yaradıcılığının zirvəsi, dünya ədəbiyyatının ən qüdrətli əsərlərindən biridir. İlk baxışdan dənizdə keçən bir macəra romanı kimi görünsə də, əslində insan ruhunun dərinliklərinə, tale, xeyir və şər məfhumlarına işıq tutan əsərdir. Kitab işıq üzü görəndə tənqidçilər və oxucular tərəfindən heç anlaşılmadı və kəskin tənqid olundu. Bu uğursuzluq Melvilin maddi və mənəvi çöküşünün əsasını qoydu.

XX əsrin əvvəllərində isə roman yenidən kəşf edildi. Psixologiyanın, xüsusilə Freyd və Yunqun şüuraltı nəzəriyyələrinin inkişafı, romandakı simvolların və insan psixikasının qaranlıq qatlarının daha dərindən dərk edilməsinə yol açdı. “Mobi Dik” — insanın kainat qarşısındakı acizliyini, lakin eyni zamanda onun daxili iradəsinin və üsyanını göstərən əsərdir.

Melvil “Mobi Dik”də klassik roman çərçivəsindən çıxıb. Kitabda bədii təhkiyə ilə yanaşı, balina ovunun texniki tərəfləri, dəniz biologiyası (setologiya), balina piyinin çıxarılması prosesi geniş və ensiklopedik şəkildə təsvir olunur. Yazıçı Şekspir dramaturgiyasından, İncil motivlərindən və qədim yunan faciələrindən bəhrələnərək uzun monoloqlar və fəlsəfi esselər vasitəsilə mətni zənginləşdirmişdir. Bu səbəbdən roman bəzən bədii əsərdən çox, fəlsəfi traktatı xatırladır.

Əsər dünyanın on ən ağır və çətin oxunan kitabları sırasına aiddir. Tənqidçilər onu “qəribə roman” adlandırırdılar, çünki janr tələblərinə əməl edilmədən yazılıb. 135 fəsildən ibarət olan kitabda müəllifin yazı üslubunun, texnikasının, mətnin quruluşunun və nəqletmə zamanı ahənginin qəfil pozulmasıyla fərqlənir. Kamran Nəzirli müəllifin eyniadlı kitabına yazdığı önsözdə qeyd edir ki, bir fəsildə dənizdəki təbii fəlakətdən söhbət gedirsə, digər fəsildə balinaların təsnifatı oxucuya təqdim olunur. Gəmi həyatı gah monoloq və dialoqlarla, gah da fəlsəfi səhnələrlə yüklənir. Quru elmi mülahizələr, arayış xarakterli sənədlərin icmalı, sitatlar, balina ovu sənayesinin təfsilatları, fəlsəfi pritçalar — ilk baxışdan sistemsiz görünür, lakin mahiyyət etibarilə yazıçı təxəyyülünün məntiqi nəticəsidir.

Kamran Nəzirli daha sonra qeyd edir ki, romanı  qəribə edən bir cəhət də onun ənənəvi baş qəhrəmanının olmamasıdır. Universal həqiqət axtarışı sona qədər müxtəlif obrazlarla davam edir. Baş verənlərə iki tərəfli baxmaq lazımdır: biri şüur, digəri materiya hadisəsi kimi.

“Pekod” adlı gəmi müəllifin gözündə Amerikadır, kiçildilmiş bir dünya modelidir. Gəmidəki rəngarəng heyət bəşəriyyəti, gəminin taleyi isə kor və təkəbbürlü bir rəhbərin arxasınca fəlakətə gedən insanlığın simvoludur. Roman Kapitan Ahabın onun ayağını qoparmış nəhəng Ağ Balinanın — Mobi Dikin arxasınca düşməsindən bəhs edir. Kapitanı qisas almaq cəhdi yandırıb-qovurur.

Romanın süjeti gənc dənizçi İşmaelin dilindən nəql olunur. Gəminin kapitanı Ahab isə monomanik bir ehtirasla, obsessiya ilə doludur. Onun həyatda tək bir məqsədi var: onun bədənini şikəst etmiş əfsanəvi Ağ Balinanı tapıb öldürmək. Kapitan Ahab öz daxili intiqam hissi ilə bütün gəmi heyətini bu ölümcül və lənətlənmiş səyahətə sürükləyir. Kitabın son hissəsində onun vəziyyəti romandan gətirdiyimiz bu sətirlərdə aydın görünür: “Pekod” o qədər yaxına gəldi ki, Ahab sudan səsləndi:

– Kursu… – kapitan sözünü axıradək deyə bilmədi və Mobi-Dikdən gələn iri dalğa zərbəsi onun başını görünməz etdi. Lakin Ahab yenə suyun üzünə çıxa bildi və qışqırdı:

– Düz balinanın üstünə gedin! Onu qovun buradan!

“Pekod” iti burnunu döndərdi və sehrli dairəni yarıb Ağ balinanı qurbanlarından uzaqlaşdırdı. Balina sərt şəkildə üzüb getdi, velbotlar yoldaşlarına köməyə tələsdi.

Yarımcan, qulaqları tutulmuş, ağ duza bələnmiş və dərin şırımlara düçar olmuş Ahabı Stabın velbotuna dartıb çıxartdılar; beləcə, onun bütün fiziki gücünün uzun gərginliyi özünü göstərdi; o, öz bədən zəifliyinin gücsüz qurbanı olmuşdu; bir müddət velbotun bortunda hərəkətsiz və ölü kimi uzanıb qaldı; sanki, fil sürüsünün ayaqları altında qalmışdı. Sinəsindən qopan sirli iniltilər, sanki, hansısa mağaranın dibindən gələn boğuq səsləri xatırladırdı.

Lakin onun bayılmasının uzun çəkməsinin özü də müxtəsər oldu; böyük ürəklər bütün xırda iztirab və sarsıntıların məcmusunu bir anın içində kəskin ağrıyla qarşılayır; zəif adamlar isə bu ağrıları həyatı boyu çəkir, daşıyır. Buna görə də bu ürəklər hər dəfə yüngülvari ağrısa da, birəsrlik kədər yığıb toplayırlar; bu kədər və ağrılar dözülməz an və dəqiqələrdən ibarət olur; xeyirxah ürəklərdə bunların mərkəz nöqtəsini daha geniş ölçə bilən şey yoxdur.

– Harpun, – Ahab dirsəklənərək dilləndi. – Harpuna bir şey olmayıb ki?

– Yox, ser, axı onu tullamamışıq! Budur, buradadır, – Stab cavab verdi.

– Onu mənim yanıma qoyun! Adamların hamısı salamatdır?

– Bir, iki, üç, dörd, beş… Beş nəfər idiniz, ser, burada da beş nəfər var!

– Yaxşı. Kömək elə qalxım! Bax belə! Hə, mən onu görürəm! Odur! Odur e! Külək istiqamətində gedir! Fəvvarəsinə bax onun! Əlini çək məndən! Qoca Ahabın sümüklərinin şirəsi yenidən qaynayır! Yelkənləri qoyun! Avarlar! Çəkin avarları! Cəld, sükan arxasına!

Əsərdən götürdüyüm bu kiçik hissədə kapitanın həyatının yalnız bir məramı olduğu məlum olur. O ağ balinanı tapmalıdır və öldürməlidir. Fiziki halı buna imkan versə də, verməsə də hikkə onun bütün ruhunu bürüyüb.

Müəllif əsərin bu hissəsində insan psixologiyasının dərin qatlarına gedərək zəif adamların adi sarsıntıları ağır qəbul etdiyini diqqətimizə çatdırır. O bu səhnədə kapitanın özünü intiqam hikkəsinə qurban verməsini zəiflik kimi diqqətimizə çatdırır.

Mobi Dik isə sadəcə bir dəniz heyvanı deyil. Balina — təbiətin kor, ramolunmaz gücü, taleyin qaçılmazlığıdır. Müəllif bu mesajı bizə ötürərək demək istəyir ki, bəzən Tanrının dərkolunmaz iradəsini, bəzən də insanın daxilindəki gizli şəri bir balina ilə göstərmək olar. Kapitan Ahab isə insanın təkəbbürünü, qürurunu və yaradılışa qarşı üsyanını, yəni “hubris”i təmsil edir. O, taleyə və özündən daha uca güclərə baş əymək istəməyən, lakin bu yolda həm özünü, həm də ətrafındakıları kor-koranə məhvə aparan iradənin rəmzidir.

Diqqətimi əsər boyu hubrisin bariz tərənnümçüsü olan Ahab cəlb edib. Ona görə də bu yazıda daha çox onun üstündə dayanmışam. Əgər yunan mifologiyasında İkar təkcə özünə ziyan vururdusa, Ahab bütün gəmi heyətini məhvə sürükləyir. Balinanı tapıb öldürməklə onun ayağı əvvəlki halına qayıtmayacaq; Ahab bunu dərk etmir, o, saçından dırnağına kimi kibrlə örtülüb. Onun dənizin gözəlliyindən, səfərin özünəməxsusluğundan xəbəri yoxdur.

İşmael isə hadisələri kənardan izləyən soyuqqanlı müşahidəçi və fəlakətdən sağ qalan yeganə şəxsdir. O, bu dəhşətli qəzadan xilas olaraq baş verənləri gələcək nəsillərə nəql edən yeganə “şahid” rolunu oynayır. İşmael müəyyən mənada Melvilin özüdür.

Melvil ağ rəng mövzusunu genişləndirərək, ölən adamın sifətindəki ağlıqdan və bəşəriyyətin bu rəng qarşısında duyduğu fövqəltəbii qorxudan bəhs edir. Romanda deyildiyi kimi:

“…Meyitin mərmər ağlığından yaranan dəhşəti gizlədə bilmirik; elə bil, onun simasındakı ağlıq bayram edir və bizə o dünyanın və ölümün qorxunc rəngini göstərir… Südrəngli duman içindən insanın qabağına çıxan, onun gözlərinə görünən kabuslar da ağ rəngdə olur… Beləliklə, insanı ağ rənglə nə kimi ali və yaxşı ideyalar bağlasa da, müəyyən mənada heç kəs inkar edə bilməz ki, çox möhtəşəm və təmiz görkəmində ağlıq insan qəlbində son dərəcə qeyri-adi qarabasmalar doğurur.”

Müəllif “rekviem” sözünə də aydınlıq gətirərək vurğulayır ki, adi şəraitdə ağ köpəkbalığına xas olan o ölü ağlıq, qütb ayısının xüsusiyyətləriylə tamamilə üst-üstə düşür. Köpəkbalığının fransız dilindəki adında da bu ölümcül xüsusiyyətlər öz əksini tapmışdır. Katoliklər ölü duası mərasiminə bu sözlərlə başlayırlar: “Requiem aeternam” — yəni, “əbədi dinclik” (əbədi ölüm). Məhz buna görə də sonradan bütün messa ibadəti və dəfn musiqisi “Rekviem” adlanmağa başlamışdır. Fransızlar isə öz növbəsində, bu canlının öldürücü hiyləgərlik vərdişlərinə görə köpəkbalığını “Requin” adlandırıblar.

Albatrosun, yəni dəniz fırtınası quşunun mistik gözəlliyi də onun bu heyranedici, sirli ağlığı ilə bağlıdır. Fövqəltəbii bir kədərə bürünmüş bu quşu yazıçı öz gözləriylə dənizdə görmüşdü. O deyirdi ki, sanki bu quşun gözlərində Yaradıcının özünə qarşı gizli bir hakimlik, bir rəqiblik iddiası var. Vaxtilə İbrahim peyğəmbər ilahi mələklərin qarşısında necə baş əyibsə, yazıçı da bu bəyaz varlığın qarşısında eləcə baş əydiyini etiraf edir.

“Bununla belə, elə nümunələr də gətirmək olar ki, ağlıq Ağ at və albatros kimi sirli və cazibəli qüvvəyə malik deyil. Bəs albinosun xarici görkəmi nə üçün bizi belə qıcıqlandırır, onu öz doğma və yaxınlarının gözündə belə mənfur edən nədir? Bax elə həmin o ağlıq! O ağlıq ki həm adı, həm də özüylə bağlıdır! Albinos heç də o birilərindən pis deyil – onda heç bir eybəcərlik bilinmir – bununla belə, nüfuzedici ağlığı onu ən dəhşətli bədheybətdən də pis varlığa çevirmişdir. Səbəb nədir?

Təbiətə başqa aspektdən baxaq: canlı təbiətin özü də sezilən və çox da ziyan gətirməyən təzahürlərində, doğrudan da, dəhşət doğuran bu idbarın xidmətlərindən yararlanmır. Ağ qar zirehinə bürünmüş Cənub sularının kabusu da məhz qar görkəmində olduğuna görə “Ağ fırtına” adını almışdır.

Bəşəriyyətin çoxəsrlik təcrübəsi də bu rəngin fövqəltəbii xüsusiyyətləri barədə bəzi şeylərdən xəbər verir; məsələn, biz ölən adamın sifətinə baxarkən duyduğumuz qorxu hissini, meyitin mərmər ağlığından yaranan dəhşəti gizlədə bilmirik; elə bil, onun simasındakı ağlıq bayram edir və bizə o dünyanın və ölümün qorxunc rəngini göstərir. Ölmüş adamların ağlığından bizə ağ örtüklər verilir və biz də həmin bu ağ örtüklərlə onları bükürük. Südrəngli duman içindən insanın qabağına çıxan, onun gözlərinə görünən kabuslar da ağ rəngdə olur və biz öz inanclarımızda hər bir kabusun üzünü də ağ örtüklə örtməyi unutmuruq. Nə qədər desən, saymaq olar! Bütün bu bumbuz dəhşətlər adamın dərisini didməmiş, yaxşısı budur, yadımıza salaq ki, Bibliyada təsvir edildiyi kimi, hətta Kabuslar Kralı da yəhərli ağ atda gəzir.

Beləliklə, insanı ağ rənglə nə kimi ali və yaxşı ideyalar bağlasa da, müəyyən mənada heç kəs inkar edə bilməz ki, çox möhtəşəm və təmiz görkəmdə olan ağlıq insan qəlbində son dərəcə qeyri-adi qarabasmalar doğurur.”

H. Melvilin hərtərəfli əsərininin bəzi mövzularına toxunmaq onu oxumağı əvəz edə bilməz. Sakit bir gündə, dərddən-qəmdən, qayğılardan uzaq, dəniz sahilində və ya yaşıl parkların birində bu kitabı oxumaq həm oxucunu dənizə, həm də fəlsəfə və psixologiya dünyasına səyahətə aparacaq.