Author: Delphi7

Şairə-jurnalist-publisist
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
“Qızıl qələm” media mükafatı laureatı,

1918-1920)
/AZƏRBAYCAN XALQ CÜMHURİYYƏTİ – 100/

N A X Ç I V A N – 2018

AZƏRBAYCAN XALQ CÜMHURİYYƏTİ – 100
“Müsəlman Şərqində ilk demokratik cümhuriyyətin məhz Azərbaycan torpağında yaranması xalqımızın o dövrdə və o illər ərəfəsində – XIX əsrin sonunda və XX əsrin əvvəllərində milli müstəqillik, azadlıq duyğuları ilə yaşaması ilə bağlıdır. O illərdə xalqımızın qabaqcıl şəxsiyyətləri, mütəfəkkir adamları, ziyalıları xalqımızda milli azadlıq, milli müstəqillik duyğularını gücləndirmiş, milli dirçəliş, milli oyanış və bunların hamısı məntiqi olaraq Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasına gətirib çıxarmışdır”.
Heydər Əliyev
Ümummilli lider
Məlum olduğu kimi, 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan xalqını təmsil edən Milli Şura müsəlman Şərqində ilk dəfə olaraq respublika formasında dövlət müstəqilliyini elan etdi. Zaman etibarilə bu tarixi hadisədən 100 il keçməsinə baxmayaraq onun təkcə xalqımız və müsəlman Şərqi deyil, bütün dünya üçün böyük əhəmiyyət daşıdığı daha aydın şəkildə özünü göstərir. Bu gün Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti irsinə təkrarən müraciət olunur və bir sıra suallara cavabları yenidən oxumaq və ibrət almaq lazım gəlir:
Cümhuriyyətin yaradılmasına aparan yol necə olub? Cümhuriyyət necə elan edilib? Buna hansı daxili və beynəlxalq amillər təsir edib? Azərbaycan hökumətinin ölkə daxilində həyata keçirdiyi tədbirlərin əhəmiyyəti nədən ibarət olub? Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövlətinin xarici siyasəti necə olub? Dövlət müstəqilliyinə necə son qoyulub? Cümhuriyyət dövrü tariximizdən nələri öyrənməli və hansı ibrət dərsləri almalıyıq?…
Heç kəsə sirr deyil ki, sovet dövründə Azərbaycan tarixinin yazılmayan və danışılmayan, üstündən sükutla keçilən, yazılanda və danışılanda isə kobudcasına təhrif edilən səhifələrdən biri 1918-1920-ci illər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrü olub. Bu tarixə dair arxiv sənədləri daim “tam məxfi”, “məxfi” arxiv fondları açıldıqda tamamilə başqa mənzərə üzə çıxdı. Cümhuriyyət tarixinə yeni baxış meydana gəldi.
Xalqımızın milli dövlətçiliyə nail olmaq arzularının gerçək ifadəsi olan və ömrü cəmi 23 ay çəkən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ürəklərdə elə bir məşəl alovlandırdı ki, təqribən 70 il ərzində hökmranlıq etmiş totalitar kommunist rejiminin amansız cəza – repressiya maşını da bu məşəli söndürə bilmədi.
“Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti az yaşasa da, xalqımızda azadlıq, müstəqillik fikirlərini daha da gücləndirmiş oldu”. XX əsrin 80-ci illərinin ortalarından etibarən bütün dünyada, o cümlədən Azərbaycanda baş qaldıran milli oyanış dalğası əzəmətli xalq hərəkatına çevrilərək, yeni dünya nizamının təməlini qoyanda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin idealları xalqımız üçün mayaka döndü və özünü AXC-nin varisi elan edən Azərbaycan Respublikası 1991-ci ildə yenidən dövlət müstəqilliyinə qovuşdu.
Bütün bu dediklərimizə aydınlıq gətirmək üçün dəyərli oxucularımızla birlikdə 100 illik yubileyini qeyd etməyə hazırlaşdığımız Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin şanlı tarixinin səhifələrini bir daha vərəqləmək yerinə düşər.
Beləliklə, Birinci Dünya Müharibəsinin gedişində “xalqlar həbsxanası” olan Rusiya İmperiyasının dağılması üçün real tarixi şərait yaranarkən Azərbaycan xalqı həm qədim dövlətçilik ənənələrinə, həm də ən müasir idarəçilik mədəniyyətinə yiyələndiyi üçün müstəqil dövlət halında yaşamağa hazır idi.
Ölkənin Qacarlar sülaləsi tərəfindən idarə olunan və İran şahlığının tərkibində qalmış cənub torpaqlarından fərqli olaraq Şimali Azərbaycan Rusiya ağalığı dövründə Rusiyanın və Rusiya vasitəsi ilə Qərbin yeni – demokratik dövlət quruculuğu ənənələri ilə, parlament mədəniyyəti ilə yaxından tanış ola bilmişdi.
Azərbaycan ziyalılarının bir qismi, o cümlədən Əlimərdan bəy Topçubaşov başda olmaqla, peşəkar hüquqşünaslar Rusiyanın Dumalarında zəngin parlamentçilik təcrübəsi qazanmışdılar. Həmin dövrdə Əlimərdan bəy Topçubaşov, İsmayıl xan Ziyadxanov, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Məmməd Tağı Əliyev, Əsədulla bəy Muradxanov I Dövlət Dumasına deputat seçilmişdilər. II Dövlət Dumasının üzvləri – Fətəli xan Xoyski, Xəlil bəy Xasməmmədov, Mustafa Mahmudov, Məhəmməd ağa Şahtaxtinski və Zeynal Zeynalov olmuşdur. III Dumaya Bakıdan nümayəndə verilməsinə imkan verilməmiş, IV Dövlət Dumasına isə bütün Cənubi Qafqaz müsəlmanları adından yeganə nümayəndə isə Məmməd Yusif Cəfərov olmuşdur.
Rusiya Dövlət Dumalarına seçilmiş azərbaycanlı deputatların, demək olar ki, hamısı milli hərəkatımızın ən qabaqcıl nümayəndələri idilər. Duma deputatları Əlimərdan bəy Topçubaşov, İsmayıl xan Ziyadxanov, Fətəli xan Xoyski, Xəlil bəy Xasməmmədov, Məmməd Yusif Cəfərov peşəkar hüquqşünaslar idilər. Məhəmməd ağa Şahtaxtinski isə Sarbonna Universitetinin dinləyicisi olmuş, Leypsiq Universitetinin fəlsəfə fakültəsini bitirmişdir.
Göründüyü kimi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlamentli respublika kimi yaranması tarixi zərurətdən və reallıqdan doğurdu. Həmin tarixi dövrdə çarizmin devrilməsi və ondan sonrakı proseslər buna doğru aparırdı.
1917-ci ilin fevralında Rusiyada Romanovlar mütləqiyyəti devrildi. Monarxiya rejimi aradan qaldırıldıqdan sonra hakimiyyətə gələn Müvəqqəti hökumət Cənubi Qafqazın idarəçiliyi üzrə Xüsusi Komitə yaratdı. Lakin Müvəqqəti hökumət uzun müddət hakimiyyətdə qala bilmədi. 1917-ci ilin oktyabrındakı hakimiyyət çevrilişi nəticəsində Cənubi Qafqazdan Rusiyanın Müəssislər Məclisinə seçilən deputatlar Petroqrada və Moskvaya gedə bilmədilər. Onlar 1918-ci ilin fevralın 14-də Tiflisdə Zaqafqaziyanın ali hakimiyyət orqanı olan Zaqafqaziya Seymini, başqa sözlə Zaqafqaziya parlamentini yaratdılar.
Zaqafqaziya Seymində müsəlman Fraksiyasını Müəssislər Məclisinə seçkilər zamanı Azərbaycanın, habelə bütün Cənubi Qafqazın türk-müsəlman seçicilərinin səsini qazanmış 44 deputat təmsil edirdi. Zaqafqaziya Seyminin Müsəlman Fraksiyası faktiki olaraq Zaqafqaziya Müsəlman Şurası, daha doğrusu Zaqafqaziya Müsəlman parlamenti funksiyasını yerinə yetirirdi.
Dövlət Dumalarında olduğu kimi, Zaqafqaziya Seyminin də ən fəal üzvləri Azərbaycan nümayəndələri idilər. Məhz onların tələbi ilə 1918-ci il aprelin 9-da Zaqafqaziya Seymi Zaqafqaziyanın müstəqilliyini elan etdi və Birləşmiş Zaqafqaziya Cümhuriyyəti yaradıldı. Lakin istər daxili, istərsə də xarici siyasət sahəsində kəskin milli mənafe ziddiyyətlərinin olması Zaqafqaziya Seymi və Birləşmiş Zaqafqaziya Cümhuriyyəti hökumətinin konkret addımlar atmasına imkan vermədi. Nəticədə 1918-ci il mayın 25-də gürcü nümayəndələr Seymdən çıxdılar və ertəsi gün – mayın 26-da Gürcüstanın müstəqilliyini elan etdilər.
1918-ci il may ayının 27-də Seymin Müsəlman Fraksiyasının, yəni Zaqafqaziya Müsəlman Şurasının (faktiki olaraq Zaqafqaziya Müsəlman parlamentinin) üzvləri ayrıca iclaslarını keçirdilər və Azərbaycanın müstəqilliyini elan etmək qərarına gəldilər. Bu məqsədlə Zaqafqaziya Müsəlman Şurası özünü Azərbaycan Milli Şurası, daha doğrusu Azərbaycan parlamenti elan etdi. Bununla əslində, ilk Azərbaycan parlamenti yarandı və Azərbaycanda ilk parlamentli respublikanın bünövrəsi qoyuldu. 1918-ci il mayın 27-də keçirilən həmin iclasda Azərbaycan Milli Şurasının Rəyasət Heyəti və sədri seçildi. M.Ə.Rəsulzadə Milli Şuranın sədri oldu.
Mayın 28-də Həsən bəy Ağayevin sədrliyi ilə Azərbaycan Milli Şurasının tarixi iclası keçirildi. Həmin iclasda iştirak edən Həsən bəy Ağayev (sədr), Mustafa Mahmudov (katib), Fətəli xan Xoyski, Xəlil bəy Xasməmmədov, Nəsib bəy Usubbəyov, Mir Hidayət Seyidov, Nəriman bəy Nərimanbəyov, Sultan Məcid Qənizadə, Əkbər ağa Şeyxülislamov, Mehdi bəy Hacıbababəyov, Məmməd Yusif Cəfərov, Xudadat bəy Məlik-Aslanov, Rəhim bəy Vəkilov, Həmid bəy Şahtaxtinski, Firudin bəy Köçərlinski, Camo bəy Hacınski, Şəfi bəy Rüstəmbəyov, Xosrov Paşa bəy Sultanov, Cəfər Axunov, Məhəmməd Məhərrəmov, Cavad Məlik Yeqanov və Hacı Molla Səlim Axundzadə Azərbaycanın “İstiqlal Bəyannaməsi”ni qəbul etdilər. “İstiqlal Bəyannaməsi” bütün türk-müsəlman dünyasında, ümumiyyətlə, bütün Şərqdə ilk dəfə olaraq Azərbaycanda ən demokratik respublika idarə üsulunun – parlamentli respublikanın yaradılacağından xəbər verirdi. Azərbaycan Milli Şurasının “İstiqlal Bəyannamə”sində deyilirdi:
1. Bu gündən etibarən Azərbaycan xalqı hakimiyyətə malik olduğu kimi, Cənub-Şərqi Zaqafqaziyanı əhatə edən Azərbaycanda tam hüquqlu müstəqil bir dövlətdir.
2. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin idarə forması Xalq Cümhuriyyətidir.
3. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bütün millətlərlə, xüsusilə qonşu olduğu millətlər və dövlətlərlə mehriban münasibətlər yaratmaq əzmindədir.
4. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti milliyyətindən, məzhəbindən, sinfindən, silkindən və cinsindən asılı olmayaraq öz sərhədləri daxilində yaşayan bütün vətəndaşlarına siyasi hüquqlar və vətəndaşlıq hüququ təmin edir.
5. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti öz ərazisi daxilində yaşayan bütün millətlərin sərbəst inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır.
6. Müəssislər Məclisi toplanıncaya qədər Azərbaycanın başında xalqın seçdiyi Milli Şura və Milli Şura qarşısında məsuliyyət daşıyan Müvəqqəti hökumət durur.
Azərbaycan Milli Şurası həmin iclasda, eyni zamanda, bitərəf Fətəli xan Xoyskinin başçılığı ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk Müvəqqəti hökumətinin tərkibini də təsdiq etdi. İlk Müvəqqəti hökumət bu tərkibdə idi:
Fətəli xan Xoyski – Nazirlər Şurasının sədri və daxili işlər naziri
Xosrov Paşa bəy Sultanov – Hərbi nazir
Məmməd Həsən Hacınski – Xarici işlər naziri
Nəsib bəy Usubbəyov – Maliyyə naziri və xalq maarif naziri
Xəlil bəy Xasməmmədov – Ədliyyə naziri
Məmməd Yusif Cəfərov – Ticarət və sənaye naziri
Əkbər ağa Şeyxülislamov – Əkinçilik və əmək naziri
Xudadat bəy Məlik-Aslanov – Yollar naziri və poçt-teleqraf naziri
Camo bəy Hacınski – Dövlət nəzarətçisi.
Beləliklə, Birinci Dünya müharibəsinin gedişində və Romanovlar mütləqiyyətinin devrilməsi nəticəsində yaranmış çox mürəkkəb bir tarixi şəraitdə Azərbaycanın şimal torpaqlarında dövlətçilik ənənələrimiz yenidən, özü də bu dəfə parlamentli respublika formasında dirçəldi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ərazisi Cənub-Şərqi Zaqafqaziyanı əhatə edirdi. Sonralar Paris Sülh Konfransına Azərbaycan nümayəndə heyətinin təqdim etdiyi memorandumda AXC-nin ərazisi aşağıdakı kimi göstərilirdi:
“Bakı quberniyası – Bakı dairəsi ilə birlikdə Bakı qəzası, Cavad qəzası, Göyçay qəzası, Şamaxı qəzası, Quba qəzası, Lənkəran qəzası; Yelizavetpol (Gəncə) quberniyası – Gəncə qəzası, Cavanşir qəzası, Nuxa qəzası, Ərəş qəzası, Şuşa qəzası, Qaryagin (Cəbrayıl) qəzası, Zəngəzur qəzası, Qazax qəzası (bu ərazinin üçdə birini təşkil edən dağlıq hissəsi Ermənistanla Azərbaycan arasında mübahisəli idi); İrəvan quberniyası – Naxçıvan qəzası, Şərur-Dərələyəz qəzası, Sürməli qəzası, Yeni Bəyazid qəzası, Eçmiədzin və Aleksandropol qəzalarının bir hissəsi; Tiflis quberniyası – Borçalı qəzası, Tiflis və Sıqnax qəzalarının bir hissəsi; Zaqatala mahalı; Dağıstan vilayəti – Kürə və Samur nahiyyələrini əhatə edən ərazinin bir hissəsi, habelə Dərbənd şəhəri və onun ətrafı da daxil olmaqla Qaytaq-Tabasaran qəzasının bir hissəsi. Eyni zamanda AXC Tiflis quberniyasındakı Axalsıx qəzasının Batum, xüsusən Kars əyalətini də öz ərazisinə daxil etməyə xüsusi önəm verirdi. Cümhuriyyətin ərazisi 113,9 min kvadrat kilometr idi. Bunun 97,3 min kvadrat kilometri mübahisəsiz, 16,6 min kvadrat kilometri isə mübahisəli idi.
Bu dövrdə Cənubi Qafqazda 8 milyon 81 min 668 nəfər əhali yaşayırdı. Onun 4 milyon 617 min 671 nəfəri Azərbaycanda idi. Azərbaycan əhalisinin 75,4 faizini və ya 3 milyon 481 min 889 nəfərini azərbaycanlılar təşkil edirdi.
Cümhuriyyətin elanından sonra milli hökumət yaradıldı. Milli Şura və hökumət 28 may 1918-ci il tarixdən 16 iyul 1918-ci il tarixinə kimi Tiflisdə fəaliyyət göstərir.
1918-ci il 16 iyuldan 15 sentyabr 1918-ci ilə kimi Gəncə şəhərində fəaliyyətini davam etdirir. Ağır və gərgin şəraitdə nazirliklər quruldu. İcraedici hakimiyyəti də yaradılan hökumət həyata keçirirdi. İlk baş nazir Fətəli xan Xoyski oldu. Hökumətdə birinci, ikinci və üçüncü kabinetə Fətəli xan Xoyski, dördüncü və beşinci kabinetlərə Nəsib bəy Usubbəyli başçılıq etdi. Sentyabrın 15-də Qafqaz İslam Ordusu Bakını azad etdi.
Gəncədə öz fəaliyyətini dayandırmış Milli Şura noyabr ayında Bakıda fəaliyyətə başladı. Milli Şura Azərbaycan parlamentini 120 nəfərdən ibarət formalaşdırmağı qərara aldı. Azərbaycan parlamentinin yaradılması haqqında qanun 1918-c il noyabrın 19-da qəbul edildi.
Parlamentin tərkibinə əhalinin sayına uyğun olaraq 80 nəfər azərbaycanlı və digər xalqların nümayəndələri qəbul olunmalı idi. 1918-ci il dekabrın 7-də Tağıyevin qız məktəbində (indiki Əlyazmalar İnstitutunun binasında) Azərbaycan parlamenti açıldı. Parlamentdə 11 fraksiya fəaliyyət göstərirdi. Yerlər aşağıdakı kimi bölüşdürülmüşdü:
Türk-müsəlman əhali – 80; ermənilər – 21; ruslar – 10; almanlar – 1; yəhudilər – 1; gürcülər – 1; polyaklar – 1; Bakı Həmkarlar İttifaqı – 3; Bakı Neft Sənayeçiləri Şurası və Ticarət Sənaye İttifaqı – 2.
Lakin Azərbaycanın müstəqilliyini istəməyən ermənilər və digərləri partlamentin işində iştirak etmədilər.
Ümumiyyətlə, parlamentin 155 iclası keçirildi. Parlamentin müzakirəsində 270-dən çox qanun layihəsi çıxarıldı. Onlardan 230-u qəbul edildi. Azərbaycan parlamenti milli tolerantlıq baxımından da bütün digər dövlətlərə nümunə rolunu oynayırdı.
23 ay fəaliyyət göstərən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti zaman məhdudluğuna baxmayaraq aşağıdakıları edə bildi:
1918-ci il…
– Mayın 28-də Azərbaycan Milli Şurası Tiflisdə Həsən bəy Ağayevin sədrliyi ilə ilk iclasını keçirdi və 6 maddədən ibarət “İstiqlal Bəyannaməsi”ni qəbul etdi. Beləliklə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandı.
– Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti coğrafi məfhum olan “Azərbaycan” sözünü siyasi məfhuma çevirdi. Bu vaxta qədər müxtəlif adlar altında təsbit olunan bu ərazi Azərbaycan, dövlət isə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti adlanmağa başladı.
– İyunun 4-də Osmanlı dövləti ilə Batum müqaviləsi imzalandı.
– İyulun 21-də Azərbaycan hökuməti Azərbaycanın ilk dövlət rəmzlərini təsdiq edərək qəbul etdi. Qırmızı parça üzərində ağ aypara və ağ səkkizguşəli ulduz təsvir olunan bayraq qəbul edildi.
– İyunun 24-də Milli hökumət Qori Müəllimlər Seminariyasının Azərbaycan şöbəsinin Qazax şəhərinə köçürülməsi haqqında qərar qəbul etdi.
– İyunun 26-da Azərbaycan hökumətinin qərarı ilə Azərbaycan Milli Ordusu yaradıldı.
– İyunun 27-də Azərbaycan hökumətinin qərarı ilə Azərbaycan (türk) dili dövlət dili elan olundu.
– İyunun 27-dən iyulun 1-dək Qaraməryəm yaxınlığında Qafqaz İslam Ordusu Korqanovun rəhbərlik etdiyi Bakı Soveti qüvvələrini darmadağın etdi.
– İyulun 15-də Azərbaycan hökumətinin qərarı ilə erməni-daşnak qüvvələri tərəfindən türk-müsəlman əhalisinə qarşı həyata keçirilən soyqırımları təhqiq etmək və tarixi həqiqətləri dünyaya çatdırmaq üçün Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası yaradıldı.
– İyulun 20-də Qafqaz İslam Ordusu Şamaxını Bakı Soveti qüvvələrindən azad etdi.
– İyulun 30-da Milli hökumətin qərarı ilə Yelizavetpol şəhəri Gəncə, Qaryagin isə Cəbrayıl adlandırıldı.
– İyulun 31-də Stepan Şaumyan başda olmaqla Bakı Soveti qüvvələri istefa verdi.
– Sentyabrın 15-də Nuru paşanın rəhbərlik etdiyi Qafqaz İslam Ordusu Bakı şəhərini Sentrokaspi qüvvələrindən azad etdi.
– Sentyabrın 17-də Fətəli xan Xoyskinin rəhbərlik etdiyi Milli hökumət Bakı şəhərinə daxil oldu. Bakı Azərbaycanın paytaxtına çevrildi.
– Oktyabrın 21-də Azərbaycan Xəzinə Palatası təşkil edildi.
– Noyabrın 1-də Hərbi Nazirlik yaradıldı.
– Noyabr ayında Azərbaycan Məhkəmə Palatası təşkil edildi.
– Noyabrın 17-də general Tomson başda olmaqla ingilis qüvvələri Bakıya daxil oldu. Bakıda ingilis general qubernatorluğu yaradıldı.
– Dekabrın 7-də Azərbaycan Parlamenti təsis edildi.
– Azərbaycan Parlamentində türk-müsəlman əhalisinə 80, ermənilərə 21, ruslara 10, yəhudilərə 1, gürcülərə 1, polyaklara 1 yer ayrılmışdı. Parlamentin demokratik tərkibi, hətta bugünkü Avropa Şurasına da nümunə ola bilər.
– Azərbaycan parlamentinin 17 ay ərzində 155 iclası keçirilmişdir. Parlamentin müzakirəsinə 270-dən çox qanun layihəsi çıxarılmış, onlardan 230-u qəbul olunmuşdur.
– Parlamentdə 11 fraksiya fəaliyyət göstərirdi, 11 komissiya var idi.
– Azərbaycanda hakimiyyət bölgüsü aparıldı:
1. Qanunverici. 2. İcraedici. 3. Məhkəmə hakimiyyəti.
– Dekabrda Azərbaycan parlamenti Bakı şəhərinin azad edilməsi zamanı şəhid olmuş türk və Azərbaycan əsgərlərinin şərəfinə Bakının ən hündür yerində abidə ucaldılması haqqında qərar qəbul etdi.
– Dekabrda milli valyuta olan Bakı bonu tədavülə buraxıldı.
– Dekabrın 28-də parlamentdə Ə.Topçubaşovun başçılığı ilə Paris Sülh Konfransına xüsusi nümayəndə heyətinin göndərilməsi haqqında qərar qəbul edildi.
– Dekabrın 28-də general Tomson Fətəli xan Xoyskinin başçılıq etdiyi hökuməti tanıdığını bəyan etdi.
1919-cu il…
– Yanvar ayında Qarabağda erməni seperatçılarının qanunsuz hərəkətlərinə son qoymaq üçün Qarabağ general-qubernatorluğu yaradıldı. Fevralda Xosrov bəy Sultanov qubernator təyin olundu.
– Fevral ayında ermənilər tərəfindən Naxçıvana edilən hücumların qarşısını almaq üçün Naxçıvan general-qubernatorluğu yaradıldı.
– Martın 3-də Azərbaycan Teleqraf Agentliyi yaradıldı.
– Martın 21-də Əlifba İslahat komissiyası yaradıldı. Məqsəd latın əlifbasına keçməkdən ibarət idi.
– Mart ayında Novruz bayramı dövlət səviyyəsində qeyd olundu.
– 1919 və 1920-ci illərdə 31 Mart dövlət səviyyəsində Milli Matəm Günü kimi qeyd olundu.
– Mart ayında “Əksinqilabla Mübarizə Təşkilatı” adı altında Milli Təhlükəsizlik Xidməti yaradıldı.
– İyunun 11-də Dövlət Müdafiə Komitəsi yaradıldı.
– İyunun 15-də Denikin təhlükəsinə qarşı Gürcüstanla hərbi pakt imzalandı.
– İyunun 28-də Böyük Britaniya hökuməti ingilis ordusunun Qafqazdan çıxarılacağı haqqında Paris Sülh Konfransına rəsmi məlumat verdi.
– İyulun 21-də parlament Azərbaycan Respublikasının Müəssislər Məclisinə seçkilər haqqında əsasnaməni təsdiq etdi. Əsasnaməyə görə seçkilərdə qadın və kişi bərabərliyi təsbit olundu.
– Avqustun 11-də parlament Azərbaycan Vətəndaşlığı Haqqında Qanun qəbul etdi. Yəni, rəngindən, irqindən, cinsindən asılı olmayaraq Azərbaycan ərazisində yaşayan bütün millətlərin nümayəndələri qanun qarşısında bərabər elan edildi.
– Avqustun 24-də Naxçıvanda ABŞ general-qubernatorluğunun yaradılması barədə polkovnik V.Haskelin bəyanatı elan edildi və amerikalı polkovnik Edmund Delli bu zonaya qubernator təyin olundu. Lakin Azərbaycan hökumətinin ciddi müqaviməti və Naxçıvan əhalisinin kəskin etirazı nəticəsində amerikalılar öz niyyətlərini reallaşdıra bilmədilər.
– Avqustun 20-dən sentyabrın 2-nə kimi Azərbaycan müəllimlərinin I qurultayı keçirildi.
– Avqustun 22-də Dağlıq Qarabağ erməniləri Azərbaycan hökuməti qarşısında 26 bənddən ibarət öhdəlik götürdülər.
– Avqustun 23-də qaçqın və köçkünlərlə bağlı komissiya yaradıldı. Hökumət qaçqın düşən əhali ilə bağlı parlament və hökumət səviyyəsində 10 qərar və qanun qəbul etdi.
– Avqustun 25-də ingilis qüvvələri Bakını tərk etdilər.
– Avqust ayında Xəzər Hərbi Dəniz Donanması yaradıldı.
– Avqust ayında Lənkəranda qiyamçı qüvvələr darmadağın edilərək bölgədə AXC-nin hökuməti bərpa olundu.
– Sentyabrın 1-də Azərbaycan parlamenti 100 nəfər azərbaycanlı tələbənin xaricə göndərilməsi haqqında qanun qəbul etdi.
– Sentyabrın 1-də Azərbaycan parlamenti “Bakı Dövlət Universitetinin təsis edilməsi haqqında” Qanun qəbul etdi.
– Noyabrın 1-də BDU-da dərslər başlandı.
– Yayda Azərbaycan hökuməti özünün maliyyə çətinliklərinə baxmayaraq Dağıstan Dağlar Respublikasına 50 milyon manat həcmində yardım göstərdi.
– Sentyabrın 3-də Lənkəran bölgəsindəki rus hərbi qüvvələri tərksilah edildi.
– Sentyabrın 30-da Dövlət Bankı təşkil olundu.
– Oktyabrda mətbuatda senzura ləğv olundu.
– Noyabrın 23-də Tiflisdə Azərbaycan-Ermənistan sazişi imzalandı.
– Dekabrda “İstiqlal muzeyi” açıldı.
– Bakı neftini dünya bazarına çıxarmaq üçün Bakı-Batum neft kəməri bərpa edilərək istifadəyə verildi.
– İstehkamçılar Məktəbi, Hərbi Dəmiryolçular Məktəbi, Hərbi Feldşer Məktəbi və Hərbiyyə Məktəbi açıldı.
– Milli hökumət Gəncədə Nizami məqbərəsinin tikintisinə 500 min manat vəsait ayırdı. Amma məqbərəni tikmək üçün vaxt çatmadı.
1920-ci il…
– Yanvarın 11-də Versalda Azərbaycan Paris Sülh Konfransının Ali Şurası tərəfindən de-fakto tanındı.
– Yanvarın 14-də Azərbaycanın Paris Sülh Konfransının Ali Şurası tərəfindən tanınması şərəfinə Təzəpir məscidində dualar oxundu. Parlamentin təntənəli iclası keçirildi. Hürriyyət meydanında Milli Ordunun rəsmi keçidi oldu.
– İlin əvvəlində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ordusunun sayı 40 minə çatırdı. Bunun 30 mini piyada, 10 mini isə süvari idi.
– Martın 20-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İran tərəfindən de-fakto və de-yure tanındı.
– Martın 20-də İranla bağlanmış müqaviləyə əsasən Tehranda səfirlik, Təbrizdə Baş konsulluq, Rəstdə konsulluq, Ərdəbildə, Məşhəddə Vitse-konsulluq, Xoy və Əhərdə konsul agentlikləri yaradıldı.
– Bakı-Culfa dəmiryolu inşa edilərək istifadəyə verildi.
– Kür çayı üzərində körpü salındı.
– 1920-ci il aprelin 27-də Azərbaycan parlamentinin sonuncu – 145-ci iclası axşam saat 20:45-də başladı və 23:25-dək davam etdi. Parlament səs çoxluğu ilə 7 şərtlə hakimiyyətin kommunistlərə verilməsi haqqında qərar qəbul etdi.

1920-ci ilin bolşevik işğalı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə aşağıdakıları həyata keçirməyə imkan vermədi:
– Bakı neftini dünya bazarına tam gücü ilə çıxara bilmədi. 2005-ci ildə Bakı-Tiflis-Ceyhan beynəlxalq neft kəməri bunu reallaşdırdı.
– Azərbaycan ali hərbi məktəb aça bilmədi. Müstəqilliyimizin yenidən bərpasından sonra çoxlu sayda ali hərbi məktəblər açıldı.
– Azərbaycan Konstitusiyasını qəbul edə bilmədi. 1995-ci ilin noyabrında müstəqil Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası qəbul edildi.
– Parlament seçkilərini keçirə bilmədi. 1995-ci ilin noyabrında parlament seçkiləri keçirildi.
– Ərəb əlifbasından latın qrafikalı əlifbaya keçməyi təmin edə bilmədi. 2001-ci ildə latın qrafikalı əlifbaya keçildi.
– Aqrar məsələni, yəni torpaq məsələsini həll edə bilmədi. 1996-cı ildə aqrar məsələ həll olundu.
– Qafqaz İslam Ordusunun şərəfinə abidə qoya bilmədi. 2000-ci ildə Şəhidlər Xiyabanında bu əzəmətli abidənin açılışı oldu.
– Ermənistan və sovet Rusiyasının günahı üzündən onlarla qonşuluq münasibətlərini qura bilmədi. Bu gün də Ermənistanın təcavüzkarlıq siyasəti nəticəsində onunla qonşuluq münasibətlərini qurmaq mümkün olmadı.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandığı gündən Naxçıvan diyarının əhalisi bu respublika ilə birləşməyə hazır olduğunu bildirsə də, mövcud siyasi və beynəlxalq vəziyyət Naxçıvan əhalisinin arzusunu həyata keçirməyə imkan vermirdi. Naxçıvanı Azərbaycandan ayırmaq meylləri getdikcə güclənirdi.
1918-ci ildə Naxçıvan ikitərəfli təhlükə ilə rastlaşır. Bir tərəfdən Naxçıvana köçürülən və burada yaşayan erməni əhalisi bu diyarın Ermənistana birləşdiriləcəyi barədə yayılan şayiələrdən ruhlanaraq Naxçıvana Ermənistanın bir hissəsi kimi baxır və diyarın müxtəlif yerlərində hər cür fitnəkarlıq törədirdilər. Digər tərəfdən isə daşnaklar ingilislərdən geniş yardım alaraq Culfanı ələ keçirmiş qaniçən Andranik Ozanyan Naxçıvanın şəhər və kəndlərini talan edir, dinc əhalini kütləvi şəkildə qırırdı. Yaycı, Dizə, Düylün, Süst, Çeşmə-basar, Tumbul kimi kəndlər tamamilə dağıdılmışdı. Müttəfiq dövlətlər İngiltərə və Fransa daşnakların hərbi əməliyyatlarına yardım göstərirdilər.
Belə ağır vəziyyətdə Naxçıvan Milli Komitəsi haqlı olaraq türklərlə əlaqəni daha da genişləndirir. Türklər Şərur-Dərələyəz və İrəvan-Culfa dəmiryolunu öz əllərinə keçirərək Naxçıvana doğru irəliləyir. Sonra Türkiyə Mudros müqaviləsinin şərtlərinə uyğun olaraq qoşunlarını Naxçıvandan çıxarmalı olur. 1918-ci ilin noyabrı yerli əhali Araz-Türk Respublikasının müvəqqəti müstəqilliyini elan edir. Bu respublika bir tərəfdən erməni iddialarını dəf etməyə, digər tərəfdən isə əksər əhalinin həm din, həm də dil cəhətdən can atdığı Azərbaycanla birləşməsini hazırlamağa cəhd edirdi.
Araz-Türk Respublikasının silahlı qüvvələrinin köməyi ilə yerli əhalinin fəal müqaviməti nəticəsində Ermənistanın daşnak hökumətinin Naxçıvanı ilhaq etmək siyasətinin qarşısı alınır.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin “rəhbərliyi və yerli hökumət orqanları imkanları daxilində Naxçıvan məsələsinə diqqət yetirmiş, torpaqlarımızın bütövlüyü və suverenlik məsələlərində daxili-xarici düşmən qüvvələrə qarşı barışmaz mövqe tutmuşlar”. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hökuməti və parlamenti öz fəaliyyətində, daxili və xarici siyasətində Naxçıvanla bağlı bir sıra məsələlərə diqqət yetirmiş, bölgənin ermənilər tərəfindən tutulmasına imkan verməmiş və ona siyasi, hərbi, maddi və mənəvi köməkliyini göstərmişdir.
Beləliklə, aydın olur ki, AXC hökuməti və parlamenti hərbi-siyasi vasitələrdən istifadə edərək ölkənin ərazi bütövlüyünü qorumağa çalışmış, Naxçıvanın itirilməsinə və ermənilər tərəfindən işğal edilməsinə yol verməmiş və bu istiqamətdə ingilislər və amerikalılarla diplomatik danışıqlar aparmışlar. Lakin bütün bunlarla yanaşı, özləri çətin ictimai-siyasi və hərbi vəziyyətlə qarşılaşdıqlarından bir sıra hallarda məqsədlərinə nail ola bilməmişlər.
Ulu diyarın əhalisinin igidliyi və qəhrəmanlığı sayəsində Naxçıvan ərazisi Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi qorunub saxlanılmış və nəhayət, 1921-ci ilin martında Azərbaycanın tərkibində ona muxtariyyət statusu verilmişdir.
Məlumdur ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyəti dövründə 5 kabinet mövcud olmuşdur. İlk üç kabinetə F.Xoyski, sonrakı kabinetlərə isə N.Yusifbəyli başçılıq etmişdir. Hökumətin daxilində baş verən proseslərin təhlilini verən Ulu Öndər Heydər Əliyev qeyd edir: “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay yaşamışdır. Bu müddətdə 5 dəfə hökumət təşkil olunmuşdur. Yaranmış hər bir hökumət daxili ziddiyyətlər, çəkişmələr nəticəsində və şübhəsiz ki, xarici qüvvələrin təsiri altında istefa verməyə məcbur olmuş və beləliklə də, bu ağır şəraitdə demokratik respublikanın dövlət, hökumət orqanları lazım olan səviyyədə fəaliyyət göstərə bilməmişdir. Ancaq bununla yanaşı, onlar öz üzərinə düşən tarixi missiyanı şərəflə yerinə yetirmiş və Azərbaycan xalqının tarixinə parlaq bir səhifə yazmışlar”.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 1920-ci ilin aprelində bolşevik Rusiyasının işğalına uğradı. Cümhuriyyət daxili deyil, xarici amillər səbəbindən məğlub oldu. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin mövcudluğu üçün əlverişli beynəlxalq şərait yox idi. Osmanlı dövləti AXC-nin yaranmasında mühüm xarici amil rolunu oynamışdı. Azərbaycan xalqı monarxiyadan yardım alıb respublika qurmuşdu. Məğlubiyyətə beynəlxalq amillər, Mustafa Kamal Paşanın bolşevik lideri Lenin ilə yaxınlaşması mənfi təsir etdi. Kamalçı Türkiyə və bolşevik Rusiyanın Antanta ölkələrinə qarşı mübarizəsi nəticəsində müttəfiqə çevrilmələri regionda geosiyasi vəziyyəti dəyişdirdi. Bu işğalda Bakı nefti amili, strateji maraqlar mühüm rol oynadı. Rusiya bir neçə il əvvəl Bakını itirməklə böyük dövlət statusunu da itirmişdi. Bu mövqeyi bərpa etməkdən ötrü Rusiya yenidən Azərbaycanı işğal etdi.
Cümhuriyyətin yaradılması və fəaliyyəti əhəmiyyətinə görə Azərbaycan sərhədlərini aşaraq daha geniş bir anlam daşıyırdı. Müsəlman dünyasına respublika məfhumunu və məfkurəsini Azərbaycan xalqı gətirdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bütün müsəlman Şərqinin dan ulduzu oldu. Bu gün Şərqdə müstəmləkəçiliyin və müstəmləkə zülmü altında inləyən xalqların olmaması, eyni zamanda AXC-nin təsiridir. Azərbaycan xalqı müstəmləkə zülmü altında inləyən xalqlara xilas yolunu göstərdi. Onların ürəyində ümid çırağı yandırdı. Heç əbəs deyil ki, AXC yaradıldıqdan sonra Sibir sürgünündə azərbaycanlılarla yanaşı zülm çəkən yüzlərlə ərəb, fars, əfqan və başqa xalqların nümayəndələri Azərbaycanın vətəndaşı olmaqdan ötrü İrkutskdakı konsulluğa müraciət etmişdilər.
Cümhuriyyət tarixinin öyrənilməsi bəzi ibrət dərslərini almağa imkan verir. Bundan ötrü ilk növbədə həmin dövrdə buraxılan səhvləri bilmək və onlardan müvafiq nəticələr çıxarmaq gərəkdir. Dövlətin yaradılmasını liberal dəyərlərlə elan etmək olar, amma daxili və xarici təzyiqlərin daim olduğu və olacağı bir şəraitdə onu liberalizmlə qorumaq mümkün deyildir. Bunun üçün çoxlu amilin məcmusu tələb olunur. Əgər Azərbaycanda parlament deyil, prezident respublikası və möhkəm əl olsaydı, bəlkə də müstəqilliyin ömrü uzun ola bilərdi. Xalq öz dövlətinin mühafizəsinə, güclənməsinə və tərəqqisinə çalışmalıdır. Xalq öz milli dəyərlərini qorumalıdır. Onun maraqlarını hər şeydən uca tutmalıdır. Hakimiyyət qanadları arasında sıx birlik olmalıdır.
Cümhuriyyətin süqutundan sonra siyasi və dövlət xadimlərinin bir qismi xarici ölkələrə mühacirət etməyə məcbur oldu. Bir qismi isə erməni və bolşevik terrorunun qurbanı oldu. 20-30-cu illərdə milli düşüncəli ziyalılar repressiya edildilər. Amma sovet repressiya aparatı istiqlal fikrini məhv edə bilmədi.
Beləliklə, ötən əsrin 70-80-ci illərində Azərbaycan zıyalıları Heydər Əliyevin qayğısı ilə əhatə olundular. Müstəqil dövlət üçün lazım olan təməllər məhz bu illərdə düşünülmüş şəkildə hazırlandı. Nəhayət, milli bayrağımız ilk dəfə olaraq rəsmi şəkildə Naxçıvanda qaldırıldı. 1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi bərpa edildi. Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Cümhuriyyətinin varisi oldu.
Heç kəsə sirr deyildir ki, sovet dövründə AXC-nin yaranma tarixinin dövlət səviyyəsində bayram ediləcəyi xəyallara belə gəlmirdi. Amma müstəqil ölkəmizdə milli tariximizə, milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunub saxlanılmasına və inkişafına dövlət səviyyəsində xüsusi diqqət yetirilir. Cümhuriyyət dövrü tarixinin sistemli şəkildə araşdırılmasına başlanması məhz Ulu Öndər Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Parlament iclaslarının stenoqramları nəşr edildi, kitab və monoqrafiyalar çapdan çıxdı.
Ümummilli lider Heydər Əliyev Azərbaycan xalqının tarixində AXC-nin rolundan danışarkən demişdir: “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti gərgin və mürəkkəb ictimai-siyasi vəziyyətdə cəmi 23 ay fəaliyyət göstərsə də, sonrakı nəsillərin yaddaşında xalqımızın tarixinin ən parlaq səhifələrindən biri kimi həmişə qalacaqdır. O, demokratik dövlət quruculuğu, iqtisadiyyat, mədəniyyət, təhsil, səhiyyə, hərbi quruculuq sahələrində atdığı mühüm addımları başa çatdıra bilməsə də, onun qısa müddətdə həyata keçirdiyi tədbirlər xalqımızın tarixində silinməz iz buraxmış, milli dövlətçilik ənənələrimizin bərpası işində böyük rol oynamışdır. Ən əsası odur ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti az yaşasa da, xalqımızda azadlıq, müstəqillik fikirlərini daha da gücləndirmiş oldu”.
1991-ci ildə müstəqilliyin bərpasına nail olarkən müasir Azərbaycan Respublikası özünün qədim dövlətçilik ənənələrinə sadiq olduğunu göstərdi. Xalq Cümhuriyyətinin siyasi və mənəvi varisi olmaqla onun üçrəngli bayrağını, gerbini, himnini qəbul etdi. Xalqımız Cümhuriyyətin istiqlalını dünyaya yaydığı 28 May gününü həmin vaxtdan Respublika Günü olaraq qeyd edir.
2018-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasının 100-cü ildönümü tamam olur və bu əlamətdar hadisənin dövlət səviyyəsində layiqincə qeyd edilməsi məqsədilə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyi haqqında” 2017-ci il 16 may tarixli 2867 nömrəli xüsusi sərəncam vermişdir. Sərəncamın qərar hissəsində göstərilir:
1. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılmasının 100 illik yubileyi respublikada dövlət səviyyəsində geniş qeyd edilsin;
2. Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbirlər planı hazırlayıb həyata keçirsin;
3. Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin yaranmasının 100 illik yubileyi münasibətilə xüsusi iclasın keçirilməsi tövsiyyə edilsin.

İlham Əliyev
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
Bakı şəhəri, 16 may 2017-ci il”.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Respublika Günü münasibətilə söylədiyi nitqində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasını belə dəyərləndirir: “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması dünya miqyaslı tarixi hadisə idi. Çünki müsəlman dünyasında ilk demokratik respublika yaradılmışdır. Biz fəxr edirik ki, bu tarixi Azərbaycan xalqı yazıb. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması bir daha onu göstərir ki, Azərbaycan xalqı çox istedadlı, vətənpərvər və mütərəqqi xalqdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularının xatirəsi bizim üçün əzizdir. Azərbaycan dövləti və Azərbaycan xalqı onların xatirəsini ehtiramla yaşadır”.

İstifadə edilmiş mənbələr:
1. Əliyev Heydər. “Müstəqillik yolu” (Seçilmiş fikirlər). Bakı, 1997.
2. Əliyev Heydər. “Azərbaycanın dövlət mütəqilliyi əbədi, dönməz və sarsılmazdır”, “Azərbaycan” qəzeti, 28 may 1997.
3. Əliyev Heydər. “Azərbaycan XXI əsrin və üçüncü minilliyin ayrıcında. Yeni 2001-ci il, yeni əsr və üçüncü minillik münasibəti ilə Azərbaycan xalqına müraciəti”, “Azərbaycan” qəzeti, 30 dekabr 2000.
4. Əliyev İlham. “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyi haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2867 №-li Sərəncamı, 16 may 2017.
5. Naxçıvan MR Dövlət Arxivi, fond 314, siy. 5, s/v 63-67.
6. Naxçıvan MR Dövlət Arxivi, fond 314, siy. 5a, s/v 13, 33, 71, 72.
7. ARDA, fond 100, siy. 2, iş 7, vər. 10-12.
8. ARDA, fond 699, siy. 1, iş 63, vər. 252.
9. ARDA, fond 970, siy. 2, iş 17 (AXC Xarici İşlər Nazirliyi).
10. M.Ə.Rəsulzadə. “Azərbaycan Cümhuriyyəti”. Bakı, “Elm”, 1990, 116 s.
11. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. Bakı, “Lider” nəşriyyatı, 2004, I cild, 440 s.
12. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920). Parlament. Stenoqrafik hesabatlar. Cild 1, Bakı, 1998.
13. Azərbaycan tarixi. 7 cilddə, V cild, Bakı, 2001.
14. Dəmirov M. ADR Ali dövlət hakimiyyəti orqanları. Bakı: “Azərnəşr”, 1996.
15. Azərbaycan Cümhuriyyəti (1918-1920). Məsləhətçi redaktor: N.Ağaməliyeva. “Bata”, 1998.
16. “Azərbaycan” qəzeti № 73, vər.2, 15 aprel 1920.
17. Азербайджанская Демократическая Республика (1918-1920 г.г.). Законодательные акты, Баку: «Азербайджан», 1988, 560 с.
18. Азербайджанская Республика. Документы и материалы. 1818-1920 г.г. Баку: Элм, 1998, 616 с.

AYB- nin üzvü ŞAİRƏ- PUBLİSİST: RAHİƏ DÖVRAN.

“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, AYB və AJB üzvü,
Prezident təqaüdçüsü, Gənclər müfakatçısı

(Əsəd Cahangirin Xalq yazıçısı Elçinin yaradıcılığı
haqqında qeydlərindən ibarət “On üçüncü gecə” kitabı barədə)

Uşaqkən 13 və 23 rəqəmlərini niyə sevdiyimi heç kimə açıqlaya bilmirdim. Elə indi də bunu bacarmaram. Axı, hər iki rəqəm müxtəlif xalqların mistik dünyagörüşündə “lənətlənmiş” sayılır… Mənimçün isə yox… Bu iki rəqəmi o qədər sevirəm ki… Hətta, hər ayın 13 və 23-ü mütləq sevindirici xəbər alıram. Uzun zaman planlaşdırdığım işləri məhz bu günlərdə həyata keçirirəm, əminəm ki, uğur ovuclarımda olacaq.
Əsəd Cahangirin “On üçüncü gecə” kitabı nəşr olunanda, mahiyyətindən daha çox adı məni cəlb eləmişdi. Sevimli rəqəmim nəyi adlandırmışdı?-deyə maraqlanırdım. Sağ olsun, gənc yazar dostum Gülnarə Sadiq təqdimatından aylar keçsə də kitabı mənə hədiyyə etdi. Sevindim… Sevərək də kitabı açıb oxumağa başladım… Kitab xalq yazıçısı Elçinin yaradıcılığı haqqında Əsəd Cahangirin düşüncələrini əhatələmişdi… Və Əsəd Cahangir oxucunun maraq ölçüsünü, dəyişkən psixologiyasını, yaxud dövrün formalaşdırdığı; hər şeyə ironik yanaşan insanın üzündə ani görünüb yox olan kinayəni ( bundan əminəm ki, insan xisləti nəyi isə anlamayanda beynini yormaq əvəzinə “lağlağı” etməyi seçir) eyninə almayaraq belə bir etiraf edir: “Onun haqqında yaza-yaza həm də özümü formalaşdırır, özümü yaradıram” . Mən isə həm “On üçüncü gecə”ni, həm də Elçinin “İntihar” hekayəsini oxuya-oxuya mənimçün toxunulmazlıq qazanmış bir çox düşüncələrimin (bildiklərimi zənn etdiklərimin, yaxud mənə öyrədilənlərin) ovcumda əriyən qar dənəsi boyda yalan-heçlik olduğunu anlayırdım…
***
Elçinin “İntihar” hekayəsi balaca Əbinin yuxusu ilə başlayır. O yuxu ki, daim məni düşündürüb. Daim məni ətrafdakı uşaqlardan fərqləndirib. Uşaqkən iş o yerə çatmışdı ki, ana nənəm Zəhra Baratəliqızı bir işi görməzdən və ya bir səfərə çıxmazdan əvvəl zənnlə üzümə baxar, “gecə nə yuxu görmüsən, de, yozum”-deyərdi. Əvvəllər gördüyüm yuxuları həvəslə danışardım. Ta ki, bir gün onun üzündəki ifadələrin mənalarını anlayanadək… Nənəmin üzündə gah müjdə, gah kədər, gah təəssüf, bəzən də təlaş effekti görürdüm. Bu effektlər məndə özümü yuxulardan dezinfeksiya eləmək arzusu oyatdı. Düzdü, bunu bacarmadım heç vaxt, lakin daha yuxularımı kiməsə danışmağa özümə qadağa qoydum…
Və o yuxular məni məcbur etdi ki, “Bir az vaxtım var” adlı povestimdə aşağıdakı cümlələri yazım:
“Bizim izahını bilmədiyimiz yuxular ömrümüz boyu axtardığımız həqiqətdən xəbər gətirən carçılardır. Sadəcə, nə biz anlamırıq, nə də anladanlara qulaq asmırıq. Kor-koranə həqiqəti axtarırıq…
… Yuxular həqiqətdən bəhs edən kitabı oxumağı bacarmaq üçün bizə göndərilən ilk hərflərdir. Bəs, biz, bu hərfləri bir-bir öyrənib, həqiqətin əlifbasını əzbərləyə bilirikmi? Əlbəttə ki, yox! Yoxsa, dünya yarandığı gündən üzübəri hər gün özümüzə bu sualı niyə ünvanlayardıq ki?! “OLUM YA ÖLÜM?”

Elçin isə yuxunun mistik gücünü mənim kimi cümlələrə tökmür. O, yazıçı istedadına sadiq qalır. Əbinin yuxuda yaşadığı fiziki ağrının onun beyninin müəyyən kodlarını açdığını fikirləşməyi oxucunun öhdəsinə buraxır. Qoy bir az da oxucu öz marağına yenilsin, başlasın yuxuda fiziki ağrının yaşanmasının mümkünlüyünü axtarmağa… Yaxud, tibb elmində az-çox səthi təxmin edilən bir halı-komaya girib sonra ayılan insanın xüsusi bir bacarığının qəfil üzə çıxmasını da min cür “yozmağa”… Axı, bildiyimizi sandığımız nə varsa, əslində, bilmək istədiklərimizin zərrə halıdır…
Əbinin dönüb “Ağa” olması da onun ağrıları yaşadığı həmin gecədən qaynaqlanır… Yoxsa ki, “avçarka Şakir”in beş qızdan sonra doğulan arıq, sısqa oğluna Şakirin təbirincə desək, “oğraş dünyada” “Ağa” deyən tapılardımı?!
***
Əsəd Cahangir kitabında Elçinin müxtəlif illərdə mətbuatda və ya kitab şəklində çap olunan hekayələri, məqalələri, pyesləri, hətta, romanları haqqında da öz qeydlərini oxucularla bölüşüb. “Qırmızı qərənfil gülləri “Pera Palas” otelində qaldı” hekayəsini təhlil edərkən Əsəd bəy maraqlı bir fikir yürüdür: “Sevginin süniləşməsi kişini də, qadını da androgin bir şeyə-sənətkara çevirir” . Ardınca da bu fikrini daha da əlvanlaşdıran bir teoremi oxucunun qarşısına qoyur: “Qadını həqiqətən sevməyən kişi Allahı da sevə bilməz” . İndi, bir oxucu kim mən bu teoremin isbatını axtarmalıyam… Axtarmaq üçün də dönüb-dolanıb yenə öz içimə; düşüncəmə, yaşantıma, sevgimə və sevgini necə duyduğuma diqqətlə baxmalıyam… Əllərimi göyə açıb Allaha dua da etməliyəm ki, bu teoremi aksioma etmək gücünü, yetərliliyini mənə-qadın psixologiyasının ən sadə nümunəsinə ərməğan etsin… Bu yaşdan sonra Allah öz yaratdığı günahkar Həvvanın varisinə daha nəyi necə anladacaq, bilmirəm, amma 2014-cü ildə mərhum şair Rəna Teymurqızının yaradıcılığı barədə yazdığım “Söz ilə ətirləndi” adlı monoqrafiyada sevgini belə anladığımı qələmə almışam:
“Həyatımıza hər gələni hisslərimizlə “bəzəyib”, öz gözümüzə sevdamızdan pərdə asırıq… Görmək istədiyimizi görürük… Adını isə düşünmədən qoyuruq, yaraşsa da, yaraşmasa da: “SEVGİ”.
Və bundan sonra dönüb-dolanıb yenə Əbinin içindəki sevgini düşünürəm… O sevgi ki, Ağanı yalan danışmağa da məcbur edir… İri, yaşıl gözlərilə qarşısındakı naəlaca zənnlə baxan Ağa onun “dərdini” deyirdi… Bəzən, dərmanını da…
Ağanın ən böyük yalanı Aslanla başlayır. Elçin bu məqamda da yazıçı manevri ilə zamanlararası mistikanı oxucuların qarşısına nar meyvəsi kimi qoyur. Tacından tutmuş, rənginin bərraqlığınadək adama “gəl-gəl” deyən, lakin paralanınca gilələrinin şirin yaxud turş, iri yaxud balaca olduğunu bilmədiyimiz kimi Elçinin zaman mistikasına da eləcə heyranlıqla baxırıq.
Aslanı Əbi məhz o ağrılı, qızdırmalı, həyatında dönüş yaradan gecədə “görür”… Və ömrünün sonuna kimi Aslanı yuxudamı, yoxsa gerçəklikdəmi, bəlkə də izaholunmayan paralel zaman kəsiyindəmi gördüyünü özü də “anşırda bilmir”. Yazıçının yaratdığı Aslan obrazı isə hekayəyə illər sonra, artıq Şakirin belə Ağanın sözündən çəkindiyi, onun səsinin qarşısında mütiləşdiyi bir zamanda daxil olur.
Özü də Əbinin onu gördüyü kimi: “iki gündən bir “ştraf” olunduğunu deməyə gəlir”. Ağa Şakirə həmişə Aslana istədiyini verməsini sakit səslə söyləyir. Şakir isə bu sakit səsdəki ilahi hökmü hiss edirmiş kimi müticəsinə boyun əyir. Nəhayət, Aslan Ağanın gördüyü kimi; beyninə qan sızaraq ölür…

***
Əsəd Cahangir Elçinin bir daramturq kimi özünəməxsusluğunu “On üçüncü gecə”də elə möhtəşəm təsvir edir ki, adam az qalır yazıçı Elçini unutsun. Əsəd bəy dramaturq qələmindən daha çox dramaturq düşüncəsi, missiyası haqqında danışır və oxucunun fikirlərini bu istiqamətə yönəldir. Elçinin “Şekspir” pyesi haqqında qeydləri oxuduqca beynimdə qurduğum dramaturq obrazı başdan-başa cilalandı desəm, fikrimi daha düzgün sözlərlə istifadə etmiş olaram. (Baxmayaraq ki, ilk pyesim 2015-ci ildə Gəncə Dövlət Dram Teatrının səhnəsində tamaşaya qoyulub, yenə də mənimçün dramaturgiya “üzməyə hünər istəyən dərya” olaraq qalır).
Əsəd bəy “Şekspir” pyesi haqda qeydlərində Elçinin həmplanetlilərimizin ümumi düşüncəsini də gözdən qaçırmadığını yazır: “Yadplanetlini dəli sayıb “psixuşkaya” salmaqla Yer kürəsi adamlarının dəli-ağıllı anlayışlarının nə qədər şərti olduğu, onların hər cür fərqli düşünənlərə dəli damğası vurduğu əyaniləşir”. Bu fikirlə razıyam… Çünki, ümumun yekunluğu elə bu deməkdir…
***
Ümumun yekunluğu prinsipinə yazıçı Elçin də “İntihar” hekayəsində yer ayırır: Şakirin ölümünün təsviri ilə… Ölümündən bir gün öncə Şakir öz təbiətinə üsyan qaldırır, Ağanın yanına gəlib bağışlanmağını istəyir:
..Və bir gecə Ağa yatmazdan əvvəl birdən-birə atasını bərk-bərk qucaqladı və bu qəfil vaqeədən əvvəlcə özünü itirmiş Şakir də onu qucaqladı – bütün həyatlarında onlar ilk dəfə idi ki, qucaqlaşırdılar və Ağanın bu məhəbbətindən çox təsirlənən Şakir doluxsuna-doluxsuna:
– Ağa,- dedi.- Məni bağışla, uşaq vaxtı səni çox incitmişəm, ananı da, bacılarını da çox incitmişəm…
Ağa atasını öpdü – bu, onların bütün həyatlarındakı ilk öpüş idi – və heç nə deməyib, öz otağına getdi. Sübh tezdən isə Zəhranın çığırtısı qopdu: Şakir gecə yuxuda ikən keçinmişdi və qəsəbə camaatı onu böyük hörmətlə torpağa tapşırdı.
Ümumun yekununun daha bir bədii təsviri: vaxtilə tünd xasiyyətinə, dilinin acılığına görə Şakirə ayama qoşub “avçarka” deyən qəsəbə sakinləri onu Ağanın atası kimi “böyük hörmətlə” o dünyaya “uğurlayır”…

***
“Dəlilər ikiləşmək hesabına özlərinə kənardan dəyər verdikləri kimi, dəli dünya da özünə teatr, oyun-sənət vasitəsilə qiymət verir”. Əsəd Cahangirin gəldiyi bu fəlsəfi nəticə də maraqlıdır. Məsələyə mərkəzdənqaçma prinsipi ilə yox, mərkəzə meyletmə prinsipi ilə baxsaq, görərik ki, bütün sənətlərin zirvəsinə çatanlara-dahilərə “dəli” damğası vurmaq insan övladı üçün elə də çətin deyilmiş…
***
Hekayənin qəhrəmanı Ağa da paralel zamanların kaşifi kimi “dahi” sayıla bilər. Əlbəttə ki, onun dahiliyinin dəlilikdən xali olduğunu düşünmək mümkünsüzdü. Bunu Ağa özü də bilir… Onun kitablara meyl salması, “əvvəldən axıradək oxumadığı bir kitabı dolaba qoymaması” özünü cilovlamağın üsullarından sayılır. Elmi psixologiya sadə dildə bu prosesə “özünəqapanma” deyə bilir.
Ətrafdakı dünyagörüş, yaxud “el nə deyər” Ağanı da rahat buraxmır. Elin içindən bir nəfər özünü bəyənən də çıxır: Ağa haqqında SSRİ-nin nüfuzlu qəzetində “Yeni peyda olmuş peyğəmbər” adlı təhqiramiz yazı çap edilir…
Elçinin yazıçı ustalığı hekayənin bu yerində daha düşündürücü olur. Necə ki, Üzeyir bəy Hacıbəylinin felyetonlarını oxuyandan sonra eyvana çıxıb həmin personajları bir-bir gerçəklikdə seyr ediriksə, bax o cür də indiki media haqda düşündüm… Mənə elə gəldi ki, Elçin bu məqamı elə ətrafına baxanda görərək yazıb, mən də, sən də, o biri oxucu da ətrafına baxarkən bunu görəcək… Heç bir elmi izahı axtarılmayan, kökü araşdırılmayan, qulaqdan-qulağa yarıuydurma, yarıgerçək yayılanları uc-uca qoşub informasiya adıyla camaata sırımaq günümüzün ən adi və ən ucuz peşəsinə çevrilib…
Ağa haqqında yazılan felyeton da bu cür ucuz idi.
Ən maraqlısı isə qəsəbə sakinləri tərəfindən, hətta, ittifaqın ( burada SSRİ nəzərdə tutulur) hər yerindən Moskvaya ard-arda göndərilən teleqramlardı. Hansı ki, o qəsəbədə “avçarka Şakir”in cılız oğlu elə Əbiliyində qalsaydı, heç kim yolda başını döndərib ona salam vermək əziyyətinə də qatlaşmazdı… Yenə də insan düşüncəsinin anlamadığını gözündə böyütmək kimi xisləti haqqında psixoloji elmi-tədqiqat işi oxuyurmuş kimi hiss etdim özümü…
***
Əsəd Cahangir kitabında Şekspir adı ətrafında aparılan ədəbi şoudan da bəhs edir. Şekspir imzasının əslində kimə məxsus olduğu, “Olum ya ölüm?” sualının bədii donunu qüsursuz biçmiş dərzinin qadın yaxud kişi olduğu, ən nəhayətində, eyni imza altında bir neçə müəllifin birləşdiyi hələ də müzakirələrə, mübahisələrə, yeri gəldi-gəlmədi umu-küsülərə səbəbdir. Əsəd bəy bütün bunların sonsuzluq işarəsi ilə lənətləndiyini bircə cümlə ilə deyir. Və həmin cümlədə ədəbi hökmü hiss etmək elə də çətin deyil: “Belə çıxır ki, “Böyük Şekspir oyunu” adlandırıla biləcək bu tamaşanın pərdəsi qiyamətdə enəcəyi kimi, Şekspirin adı ilə bağlı sirr pərdəsi də qiyamətdə qalxa bilər!”
“Şekspir” pyesindən bəhs edərkən Əsəd bəy rejissor işinə də diqqət ayırır. Deyir ki: “Bəhram Osmanov quruluş verdiyi tamaşalarda aktyor imkanlarının maksimum nümayiş etdirilməsinə şərait yaradan rejissordur”. Bəhram Osmanovun adı məni illər əvvələ-2009-cu ilə apardı… Onda Gəncədə teatr festivalı keçirilirdi… Onda Bəhram Osmanov Cəfər Cabbarlı adına GDDT-na baş rejissor kimi gəlmişdi… Və mən televiziyada redaktor işləyirdim… Bir gün qərara alındı ki, həftənin şənbə günü səhər proqramının canlı efirində Bəhram Osmanov qonaq olacaq. Teatra olan sevgimdən (görkəmli teatr xadimi Rafiq Atakişi bu sevgimi sezərək demişdi: “Sənin kimi teatrı sevən, anlayan cəmi iki-üç adam tanımışam bir ömürdə, ay balaca qız…”) Bəhram Osmanov üçün də pay ayrılmışdı. Həftənin əvvəlindən cümə gününədək şənbə efirini düşünmüşdüm. Nəhayət, cümə günü Cavadxan küçəsindən keçərkən yolumu dəyişib ara dölməyə girmişdim. Düz Osmanovların evinə getmişdim… Anasından Bəhram bəyin uşaqlıq şəkillərinədək götürdüm, ananın dilindən sevgiylə axıb tökülən cümlələri “birər-birər yaddaşıma, ruhuma yığdım”, üzümdə gözəl bir təbəssüm işə qayıtdım. Səhərisi Bəhram Osmanov studiyada ikən onun haqqındakı kiçik həcmli süjet efirə getdi… Bəhram bəy gözləri böyümüş halda bircə cümlə demişdi:
-Bunu kim eliyib axı?
O cümlədəki sevinci də, qüruru da, fəxarətqarışıq təəccübü də duymuşdum… Elə ona görə də yalnız bir həftə sonra Bəhram bəyə telefon açaraq o süjeti hazırlayanın adının Şəfa olduğunu demişdim… Əminəm ki, Bəhram bəy o Şəfa adlı qızın mən olduğunu heç ağlına da gətirməmişdi…
***
Əbi beş qızdan sonra doğulanda qəsəbədə heç kimin ağlına da gəlməzdi ki, gün gələcək, onu Vanqa, Messinq, Edqar Keysi ilə bərabər tutacaqlar… Bəlkə, ucundan-qulağından eşitsələr qarınlarını tutub qəşş edənədək gülərdilər ki, “necə yəni, bizim Əbi Brejnevi müalicə edə bilər?” Amma onlar Ağaya inanırdılar… Ağanın Brejnevi klinik ölümdən qaytardığına kimsə şübhə etmirdi…
Elçinin Əbini Ağalığa aparan yolu ruhunun diqtəsi ilə qələmə alması nənəmin bir sözünü yadıma saldı: “Əzəlin gəlincə, axırın gəlsin”… Ağa Əbinin axırı idi… Sonu idi… Bu sonu gözləmək də onunçün əzaba çevrilirdi. Sanki, əlini uzatsa gətirəcəyi son hər şeyin tərsinə çevrilmiş halı idi…
***
Əsəd Cahangir Elçinin “Baş” romanı haqda fikirlərini də kitabda oxucularıyla bölüşüb. Tarixi hadisələrin fonunda romandakı ölüm fəlsəfəsinin açar sözlərini də müşahidəçi qabiliyyəti ilə aşkarlaya bilib. “İnsan öz ölməzliyini ölüm hesabına dərk edir”. Mən deyərdim ki, bu fəlsəfəsəni aşkarlamağa Əsəd bəy heç cəhd göstərməyib. Çünki, Elçinin demək istədiklərini anlamaqda o, heç vaxt çətinlik çəkmir. “On üçüncü gecə”də Əsəd Cahangirlə Xalq yazıçısı Elçinin ruh və düşüncə bağlılığını görmək istedadlı və həris oxucu üçün çox asandı. Yetər ki, nə oxuduğunu biləsən, oxumaq ehtirasını cilovlamaqdansa, ona yeniləsən…
Daha sonra Əsəd bəy ölüm fəlsəfəsinin kölgəsində daim ikili düşüncə ilə yaşayan insanın öz-özünü təkzibini və ya təsdiqini axtarır Elçinin romanında… Bu axtarış da uzun sürmür. Axı, yazıçı hadisədən hadisəyə, zamandan-zamana keçid etməklə ikiliyin varlığını “etiraf edir”… Əsəd bəy də haqlı olaraq bu qənaətə gəlir: “Klassik Şərq kəlamçılarının dili ilə desək, insanlığı iki cür aşmaq olar-ya mələk, ya da heyvan olmaqla…”
***
“İntihar” hekayəsində də yazıçı çoxlarının Ağanı mələk kimi gördüyünü yazır. Bəziləri onu xeyirxah, şəfqətli bir mələk obrazıyla eyniləşdirsə də, bir başqası, məsələn, professor Ağa-zadə onu ölüm mələyi hesab edir…
Sona doğru addımlamağa Ağa övladları dünyaya gələndən sonra başlayır… Hər addımda min bir məşəqqət, əzab daşıyır. Hekayənin bu sona doğru irəliləyən məqamında Elçin Ağanı bir ata kimi təqdim edir və öz sevimli obrazını insaniləşdirməyə sidq-ürəklə cəhd edir. Öz övladlarının üzünə zənnlə baxmaqdan qorxan Ağa onu yaradana, bu “vergi”ni ona əta eləyənə qarşı çıxmaqdan da çəkinmir. İçindəki düşüncələrdən, hisslərdən qorxduğuna görə güzgüdə öz əksinə baxmayan Ağa, əslində, öz daxilini hamıdan yaxşı, hamıdan aydın görürdü… Bu gördüyünün içindəki yaşam əzabını dərk etdiyindən həyatdan zövq almaq deyə bir anlam ona yad idi. Bu yadlıqla qapısına gələnlərin içindəki “qara duman”a baxır, Tanrının niyə buna izn verdiyinə məəttəl qalırdı.
Elçin Ağanın bu heyrətində də “Olum ya ölüm?” sualını məharətlə şifrələyib… Axı, “olmaq” da, “ölmək” də insan oğlunun-yaradılışın əlində deyil… Yüz müxtəlif səbəbi olursa da olsun, ölüm elə ölümdür və onun dəqiq saatını, vaxtını, zamanını alnımıza yazan yazıb…
Ağanın sona bir addım qalmış öz “vergi”sinə də şübhə etməyi yadımıza Herman Hessenin “yalquzağını” salır… O da sonda özünün əsl xislətini-insan ruhundakı asiliyi, şeytaniliyi görmüşdü… Ağa da sona bir addım qalmış “vergi”sinin Şeytan əməli olduğuna inanmaqdan özünü güclə saxlayırdı.
Nəhayət, sonluq…
2011-ci il avqustun 13-ü… Ağanın 55 yaşı tamam olur. Dünyaya gəlməyinə günlər qalmış nəvəsinin-onun kimi iri, yaşıl gözləri olacaq oğlanın yeddi yaşında avtomobil qəzasında ölməsi Ağa üçün son gördüklərinin son epizodu idi… Bu epizodda o, həyatın faniliyinin dərkinə çatır… Və Şərq fəlsəfəsinin pik nöqtəsi- “beşgünlük fani dünya” hekayənin içindəki növbəti düşüncə keçidi olur. Bu keçiddən keçməklə hər bir oxucu insan oğlunun qolunun zoru, varının zəri işləməyən qanunların olduğunu da anlayır. Ağanı ölümə aparan da bu qanun idi…
Ağa olumun daim ölümə borclu olduğunu anladığında “Kor Gözəl Qız” pirinə gedir… Və bu pirin əfsanəsinin yarıdumanlı görüntüsünü yenə yazıçı qələminin sehri ilə “görürük”… Nə vaxtsa, guya o qayanın üstündə oturan Kor Gözəl Qız qəfil yoxa çıxmışdı… O qızın saflığa, müqəddəsliyə qovuşaraq günahkar gözlərə görünməməsi inancı həmin qayanı pirə çevirmişdi.
Ağa Kor Gözəl Qızın gözünün açılmasını “gördükdə” (burda da yazıçı insan psixologiyasının hüdudsuzluğuna işarə edir) özü öz gözündən düşür… Bu düşməklə də Ağanın içində Əbi üçün darıxmaq baş qaldırır. Onun bildiklərini bilməyən, gördüklərini görməyən, dolayısı ilə bəsirət gözü açılmayan Əbinin həyatını yaşamağı daha şiddətlə arzulayır… Bu arzunun bir ucundan tutaraq o gecə- avqustun 13-nün başa çatdığı gecə Kor Gözəl Qız qayasına gedir Ağa. Qayadan da o üzə Əbiyə doğru yol alır. Gedir Əbini – özünü axtarmağa…
Səhərisi isə artıq Ağa “yoxa çıxmışdı”…
***
Yazının əvvəlində Əsəd Cahangirin Elçin haqqındakı fikirlərini qeyd etmişdim: “Onun haqqında yaza-yaza həm də özümü formalaşdırır, özümü yaradıram”… Mən isə aylardı içimdə, özümdə axtardıqlarımı dilə gətirdim bu yazıyla… Və “On üçüncü gecə”nin sabahında daha bir günəşi salamladım…

Şəfa Vəli
(AYB və DGTYB üzvü, Respublika Gənclər Mükafatı laureatı, Gəncə-2017)

(Yaradıcılığı boyu öz həyat amalına və ideyalarına sadiq qalan
Astan Qasımovun əziz ruhuna hörmət və ehtiramla!)

Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının, xüsusilə də poeziyasının ədəbi-bədii ideya istiqamətinin doğru müəyyən olunmasında müstəsna xidmətləri olan, ədəbi prosesdə öz dəsti-xətti ilə sayılıb, seçilən görkəmli söz sənətkarlarından biri də doğma Ağstafamızda böyüyüb, boya-başa çatan, istedadını uzun müddət üzvü olduğu cəmiyyətdən gizlədən Astan Qasımovdur.
Astan Qasımov Azərbaycan mədəniyyəti, ədəbiyyatı, incəsənəti üçün görkəmli söz sənətkarları, ustad şairlər, tanınmış yazıçılar, istedadlı aşıqlar yetirən qədim saz-söz sənətinin beşiyi hesab olunan doğma Ağstafamızda dünyaya göz açıb. Doğulduğu ilk gündən Haqqa qovuşan günə qədər çətin və keçməkeşli şair ömrü yaşayıb. Çətinliyə sinə gərə-gərə. Haqsızlıqlar görə-görə. Amma yaşadığı günlərdə çətinliyə rast gəlsə də, öz əqidəsindən dönməyib. Ömrü boyu öz saf, pak duyğularını nəzmə çəkib-varağa köçürüb.
Zəngin yaradıcılıq yolu keçmiş şairin yaradıcılğında ictimai-siyasi şeirlər xüsusilə diqqəti cəlb edir. Haqsızlığa, zülmə qarşı mübarizə ruhu özünü daha qabarıq şəkildə biruzə verir. Bu isə öz növbəsində, normal qəbul olunmalıdır. Çünki yaşadığı və üzvü olduğu cəmiyyətdə çətinliklər isə qarşılaşmasa, möhkəmlənə bilməz insan. Bu mənada, şair özünün əxlaq köntekstindən çıxış edərək, özünün dərin fəlsəfi mühakiməyə məxsus şeirlərini, daha dəqiq desək, könül döyüntülərini, vaxtında, zamanında keçirdiyi hər bir dəyərli anı varağa köçürüb, oxucuya çatdırmaq istəyir. Bu baxımdan, daha çox xalq şeiri üslubunda, xüsusilə də ədəbiyyat tariximizdə ictimai-siyasi şeirlərin ərsəyə gəlməsi yönümündə digər janrlara nisbətən daha çox işlənən Qoşma janrında yazılmış ədəbi-bədii nümunələr, poeziya örnəkləri oxucunu düşünməyə, götür-qoy etməyə, yaşanan hər anın qədrini bilməyə, boş və mənasız həyat yaşamamağa səsləyir. O cümlədən, ədəbiyyatşünaslıq tariximizdə “Məhəbbət şeirləri” kimi adlandırılan qoşmalar da şairin yaradıcılığından yan keçmir. Təbii ki, Azərbaycan ədəbiyyatının qədim dövründən ən yeni dövrünə qədər keçməkeşli, şərəfli yollar keçən ədəbiyyatımızın ən ümdə, ən vacib məsələlərindən biri, daha doğrusu, birincisi məhz sevgi, məhəbbətdir. Bu yönümdən, həsrət, ayrılıq, intizar kimi mötivlər şairin əsərlərinin leytmotivini təşkil edir, yaradıcılığından qırmızı xətt kimi keçir. Hələ yeniyetmə-gənc ikən könül duyğularını qələmə almağı bacaran istedadlı gənc şair dünyagörüşünün formalaşmasında həyat təcrübəsinin müstəsna yeri olduğunu anlayır. Beləliklə də, əsərlərinin ruhu, canı müəllifi-istedadlı şairimizi övladı olduğu Azərbaycan torpağına bağlayır. Bu kövrəklik, həzin duyğular, hər biri ayrı-ayrılıqda nəğmə kimi səslənən könül döyüntüləri Vətənə bağlı olduğunu hər addımbaşı özünü biruzə verir. Ümumbəşəri duyğulara daha çox söykənən müəllif özünün fəlsəfi yönümdən ərsəyə gətirdiyi dəyərli sənət əsərlərini zamanın süzgəcindən keçirtməklə oxucusunun görüşünə tələsdirir. Şübhəsiz ki, müəllifin ən azından buna mənəvi haqqı var. Axı şairi özündən sonra ən çox anlayan adətən əsərlərini sevə-sevə oxuyub, görüş anı üçün tələsən və müəllif ilə əsər arasında körpü rolunu oynayan oxucu daha yaxşı anlayır. Hətta, deyirlər ki, bəzən oxucunun özü müəllifdən daha yaxşı əsəri təhlil etməyi bacarır, başqa sözlə desək, əsərin müsbət və mənfi cəhətlərini müəyyələnləşdirə bilir. Əsərlərin hər birinin ruhuna, canına hopmuş sadəlik, səmiyyət, humanizm kimi ən gözəl xüsusiyyətlər məhz şairin oxucusu bir az da həyəcanlandırır, bir az da düşünməyə, həyatdan ibrət götürməyə səsləyir. Doğrudan da, sadaladığımız bu faktorların hər biri bizim üçün ən önəmli, ən gərəkli məsələlərdən biri kimi öz prioritetliyini itirmir. Əslində, heç itirməli də deyil.
Cəmiyyətdə baş verən ictimai-siyasi proseslərin hər biri yeni ideyaların yaranması və yaşanması üçün baza rolunu oynayır. Bu isə, əslində, müəllifin geniş dünyagörüşünə, zəngin yaradıcılıq təcrübəsinə, obrazlı təfəkkürə malik olmasını göstərən növbəti ədəbi faktor kimi diqqəti cəlb edir. Hansı mövzuda yazmasından asılı olmayaraq, müəllif-şair ilk öncə oxucusu ilə ən gözəl dildə-könül dilində danışır, dərdi-sərini oxucusu ilə bölüşməyə çalışır, hər dəfə yeni nə isə öyrəndiklərindən hər kəs ilə paylaşmaq istəyir. Çünki zaman-zaman, tarixi böyüklərimizin öyrəndiklərini yetişməkdə olan yeni nəslin nümayəndələrinə ötürməyə çalışıblar. Bu isə, gənc nəslin düzgün formalaşmasında mühüm rol oynayan ən ümdə və vacib məsələlərdən biri kimi hələ öz aktuallığını itirmir. Dərin köklərə və qədim tarixə malik həmin ideyalar-ictimai-siyasi proseslərin cərəyan etdiyi bir dövrdə gənc nəsil üçün önəmli məsələlərdən bəhs etmək, bununla da, əxlaqi kontekstdən çıxış edərək ən humanist ideyaları təbliğ etmək müəllifin növbəti uğuru kimi qəbul olunmalıdır.
Ümumiyyətlə, əsərlərinin hər biri müəllifi cəmiyyətdə, ədəbi prosesdə istedadlı şair kimi tanınmasına vəsilə olur. Xüsusən də, bəşəriyyəti tarix boyu narahat edən məsələlər ətrafında fəlsəfi mühakimələr aparmaq, fikir mübadiləsi yürütmək hər şairə xas olan xüsusiyyət deyil. Gerçəklik ilə ilgili olan hər şey, ələlxüsus da yaşamaq üçün pozitiv məqamlar insanı həyatı sevməyə, insanlığa sevgi və sayqı ilə yanaşmağa sövq edən bəşəriyyətə-insana məxsus ən gözəl spesifik xüsusiyyətləri bəxş edən Uca Yaradanın mərhəmətinin göstəriscisidir. Beləliklə, ən kövrək hisslər, duyğua və düşüncələr müəllifin əsərlərinin ana xəttini təşkil edir. Bütövlükdə, əsərlərinin-poeziya örnəklərinin hər birini ayrı-ayırılıqda təhlil olunmasına ehtiyac olmadığını nəzərə alaraq, böyük məmnunluq və fəxr hissi ilə qeyd edə bilərəm ki, hansı mövzuda yazırsa-yazsın, əsl gerçəklik, səmiyyət müəllifin əsərlərini bir an belə tərk etmir. Sonucda, özündən sonra oxucuları, peoziya həvəkarları, ədəbiyyatsevərlər üçün zəngin ədəbi irs qoyub getmiş Astan Qasımovun əziz ruhuna Uca Yaradandan rəhmət diləyirik. Müəllifin əsərlərinin təbliğinə, tədqiqinə-araşdırımasına ehtiyac olduğunu nəzərə alaraq, deyə bilərik ki, humanizmi, səmimiyyəti yaradıcılığı boyu böyük ustalıqla davam etdirən şairin əsərlərindən öyrəniləsi çox şey var. Ələlxüsus da, ictimai-siyasi yönümüdən ərsəyə gətirilən əsərlərdən.
Nəhayət, keçən ilin aprel ayının 17-də 75 illik yubileyini qeyd etdiyimiz ictimai-siyasi şeirlər müəllifi, körək duyğular şairi Astan Qasımovun əsərləri dünya durduqca yaşayacaq, yetişməkdə olan gənc nəslə çatdırılacaq.

Dərin hörmət və ehtiramla,

Kənan AYDINOĞLU,
Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Bakı şəhəri. 11 fevral 2018-ci il.

yazıçı- publisist, dramaturq

Azərbaycanda elə bir şair tapmazsan ki, anaya, anasına, yaxud qadına şeir və yaxud başqa bir bədii əsər həsr etməsin. Bu da təbiidir, çünki hər kəsin hisslərinin formalaşması, ülviləşməsi, kutsallaşması anadan başlanır. Zaman keçir, gələcək şair böyüyür, məşhurlaşır, amma ana qucağını, ana məhəbbətini unuda bilmir. Şairlər həyatda, cəmiyyətdə mübarizə apardıqca, enişləri, yoxuşları çoxaldıqca o məsum və saf günlərə – analı, ya anasız zamana qayıtmağa can atır, uşaqlıq dünyasının ən böyük neməti olan o dövr üçün darıxırlar. Bu səbəbdən şairlər acılarını, ağrılarını unutmaq üçün keçmiş xəyallara qayıdırlar. Keçmiş xəyalların ən böyük obrazı, hamıdan seçilən surət isə ANAdır.

Hələ bundan sonra da şairlər onları doğacaq ANAlara şeirlər həsr edəcəklər.

Bu baxımdan gözəl ziyalımız, şair Vüqar Sərdarovun tərtib etdiyi “Anam yadıma düşdü” şeirlər toplusu diqqətçəkəndir.

Tərtibçi analara, qadınlara həsr edilən şeirləri bir almanaxa sığışdırmağı bacarıb. O, iki yüzdən artıq şairin “ANA, QADIN” haqqında şeirlərini bir kitabda toplayıb. Kimlər yoxdur bu almanaxda; tanınan və tanınmayanlar, məşhurlar və yenicə yazmağa başlayanlar, bir sözlə, demək olar ki, hamı var. Əgər kimsə yaddan çıxıbsa bu tərtibçinin, hesab edirəm ki, günahı deyil. Burada Əhməd Cavad, Əliağa Vahid, Mikayıl Müşfiq, Nəbi Xəzri, Zəlimxan Yaqub, Sabir Rüstəmxanlı, Əli Kərim, Aşıq Şəmşir, Zöhrab Tahir, Nəriman Həsənzadə, Əjdər Ol, Telli Pənahqızı və başqa nəhəng, tanınmış imzalarla yanaşı, digər imzalar da çoxluq təşkil edir.

Bu almanaxda hansı hisslər yoxdur – fərdi hisslərdən tutmuş, ta bu hissi VƏTƏN səviyyəsinə qədər qaldıran, yaxud köçə, ululuğa, türkçülüyə bağlayan şeirlərə qədər.

Məsələn, öz yurdunda yurdsuz qalan Abdulla Qurbani yazır:

Duman alıb dağlarımı,

Xəzan vurub bağlarımı,

İtirib xoş çağlarımı,

Ana, Murovdan gəlirəm,

Qardan, qırovdan gəlirəm,

Yaxud;

Qərib quzutək mələrəm,

Leysan olub nur ələrəm,

Gələrəm, yenə gələrəm,

Ağlama, anam, ağlama.

Şair köç həsrətini, vətən həsrətini ana şeirinin içində elə ustalıqla verir ki, oxuyan dərhal yaxın keçmişdə başımıza nələr gəldiyini anlayır.

Adil Cəmil “Anasız evin uşaqları” adlı şeirində metaforla danışır. Bu həm oxucunu təsirləndirir, həm də şeirin bədiiliyini daha da gücləndirir:

Üç ana ölmüşdü bu evdə bəli,

Hər uşaq bir ana intizarında …

Yayın istisində, qışın qarında

“Ana!”, “Ana!” deyə öyrəşib onlar

Ağrılı, acılı anasızlığa…

Hətta, ustad Aşıq Şəmşir təbiətin gözəlliyini özünün oturuşmuş söz çələnginə bükəndə belə anasını yaddan çıxartmır. O, qocalığında da anasını xatırlayır:

Balasın çağırır meşədə əlik,

Şəmşir də dinləyir əlində çəlik,

Qartal qıy vuranda, qayada kəklik

Ötüşəndə, anam yadıma düşdü.

Ana həm də QADINDIR. Onun qadınlığı “Ana” sözü ilə üst-üstə düşəndə, hər iki varlıq bir-birini tamamlayanda, yəni vəhdəti-vücud olanda, ülviləşir, müqəddəsləşir, zamanı və məkanı aşıb daim xatırlanır, həzinliklə və kövrəkliklə yad edilir. Bu yadetmə isə anlardan, saniyələrdən ibarətdir. Şairlər isə bu anları kağıza köçürməklə əbədiyaşar edirlər.

Anınca köhnələn doğum ilini,

Sən əzab çəkirsən, ah, gözəl qadın!

Süzüb şəkillərdə incə belini

Boynunu bükürsən, ah, gözəl qadın!

(Əjdər Ol, “Gözəl qadın”)

Bu kitabda təkcə “Ana”ya həsr edilmiş şeirlər yox, ananın dilindən gileylənən şeirlər də az deyil. Ana üçün oğlunu, övladını görməmək onu itirməyə bərabərdir. Bu giley sevməkdən, övladını ağrı-acılarla böyüdüb boya-başa çatdırmağı xatırlamaqdan irəli gəlir.

Bu baxımdan almanaxda Əli Kərimin məşhur “Qaytar ana borcunu” şeiri də yer alır.

… Ana bilsəydi əgər böyütməzdi oğlunu,

Yox, bunu yandım dedim, yenə atmazdı onu –

Bir gözəl, bir sevimli oğul böyütdü ana,

Ürəyində ağlayıb, gülmək öyrətdi ona.

Təbiidir, övlad valideynləri üçün nə etsə övladlıq borcunu heç zaman qaytara bilməyəcək. Bu borcu yalnız sən öz övladına verməklə ödəyə bilərsən.

Oğul demərəm sənə!

Deyirəm ki, o boyu, buxunu qaytar geri!

Deyirəm ki, varını, yoxunu qaytar geri!

Qaytar onun borcunu,

Gülüşünü, adını, sözünü qaytar geri!

Qaytar onun borcunu.

O borc sənin özünsən, özünü qaytar geri!

Şair bu yaşamı, bu dərdi, bu hissi keçməsə, yaşamasa, düşünürəm ki, belə güclü şeir alınmazdı. Bəlkə də belə gileylər şairin öz başına gəlib, amma o bunu ümumiləşdirəndə, artıq hamı tərəfindən qəbul olunur, sevilir, çünki ana gileyi bir deyil, iki deyil, üç deyil. Onlarla, yüzlərlədir. Amma, əbəs yerə deməyiblər ki, ana qarğışı müstəcəb olmaz.

Övlad nə qədər yaşlı olsa da, yenə ana üçün uşaqdır, cocuqdur. Övlad elin ağsaqqalıdır, amma ana ona yenə körpə kimi baxır, fikirləşir ki, görəsən gecə üstü açıq yatmadıki…

Başım üstdən yellər ötür.

Necə ağır illər ötür,

Daşqın gəlir, sellər ötür,

Ömrüm keçir ağır gündə,

Saçlarıma düşür dən də,

Qocalıram, ana, mən də.

(Eldar Həsənli, “Qocalıram, ana, mən də”)

Yaxud, Səməd Qaraçop anasının nəşini torpağa tapşıranda şeirin sonunu harayla deyil, muğayıtla bitirir:

… Suyunda gözlərimi suvardım,

Odunla ürəyimi bişirdim, torpaq!

Anam mənə tapşırdı səni,

Anamı sənə tapşırdım, torpaq!

Heç bilən varmı şəhid anası nələr yaşayır? Bunu şəhid analarından soruşun! Övladı şəhid olan ana da şəhid olur. Övlad bir dəfə şəhid olur, ana isə gündə yüz dəfə. O, düşmənlə xəyallarında vuruşur, şəhid olur, dirilir, yenə vuruşur. Bunu mən yazdım. Xuraman isə belə yazır:

Şəhid anasının kədəri, qəmi,

Özü də şəhiddir dərdlər içində

Şəhid oğulların anaları da

Şəhid dərd yaşadır daim içində.

yaxud, Fikrət Qocanın “Şəhid ruhunun anasına pıçıldadıqları” kimi:

Pəncərənə düşən kölgə

mənəm, ana!

Ürəyində qalan “bəlkə”

mənəm, ana!

Bu el, elat, – bütün ölkə

mənəm, ana!

Mən həmişə yanındayam,

canındayam.

Hansı səviyyədə və vəziyyətdə olmağımıza baxmayaraq övlad həmişə valideyninin nəfəsinə, sözünə, nəsihətinə möhtacdır.

Mən öz nəslimizə zirvəyəm, tacam,

Biləydin mehrinə mən necə acam,

Hər şeydən tox canım, sənə möhtacam,

Düşsəm ayağına, izin nə deyir?

(Flora Xəlilzadə, “Sənə möhtacam”)

Anaya həsr edilən şeirlərdə bölünmüş Azərbaycan da incəliklə verilir, ayrılığın nisgili, sanki ana imiş günahkar, ona giley olunur. Zöhrab Tahir kimi:

O tayın, bu tayın qulağı səsdə

Qulağım tutulub bu son nəfəsdə

Qoyun tüfəngimi sinəmin üstə,

Ölsəm, tüfəngimi götürsün anam!

Analarda hissetmə çox güclüdür. Övladının başına bir iş – xoş, ya bədbəxt hadisə gələrsə bunu ilk olaraq analar hisslə, fəhmlə bilərlər. Bəlkə bu ona görədir ki, ana bətnindən övladlar cismani ayrılsalar da, heç zaman ruhən ayrılmayacaqlar. Bətndə övladına verdiyi fiziki və ruhi bağlılıq ölənə qədər davam edəcək, öləndən sonra isə ananın göylərdəki ruhu yerdəki balasını hifz edəcək. Bunu Zəlimxan belə yazır:

… Gözündən nə qədər uzaq olsa da,

Övladın gününü, güzəranını

Havadan oxuyur, buluddan bilir.

Yozur yuxuları, yaxşıya, pisə

Səsdən soraqlaşır, sükutdan bilir.

Göynəkli həsrətlə, üzücü qəmlər,

Puç olan arzular harda var bilir.

Harda yas qurulur, harda vay düşür,

Harda ocaq sönür, hay-haray düşür

Dünyada birinci analar bilir!

Dünyada birinci analar bilir!

Bəlkə də övladla Tanrı arasında ana durur, axı ilk növbədə valideyn balasına görə Tanrı qarşısında cavabdehdir. Ana da övladına hər işdə xoş şeylər arzular, onun cənnətdə olmasını istər. Bəlkə buna görədir ki, şair Vüqar Sərdarov yazır:

Məşhur bir kəlam var analar haqda

Cənnət anaların ayağı altda.

Analar haqqında kitabın özündən də çox yazmaq olar, çünki “Ana” mövzusu bitib tükənən deyil. Hətta gələcəkdə də doğulan şair hökmən ana barədə nəsə bir neçə söz deyəcək, misraları inci kimi bir-birinin ardınca düzəcək.

Ümumiyyətlə, almanaxdakı şeirlər mahiyyətinə, forma və məzmununa görə çox zəngindir. Hər bir şəxs bu kitabda öz anası haqqında şeirə rast gələ bilər. Bu da düşünürəm kitabı oxunaqlı edəcək.

Mənbə: http://olaylar.az/

Mən yazar dostum Yunus Oğuzu uzun illərdir ki, tanıyıram. Bu yaxınlarda bir tədbirdə dediyim kimi, 30 ildir, birlikdə yol gəlirik və bu yolun bitməyəcəyinə inanıram. Bəri başdan onu da deyim ki, Yunus Oğuzla müəyyən ictima-siyasi məsələlərə, roman janrına, onun təhkiyə formasına münasibətdə fikir ayrılığımız olsa da, vətən sevgisində sabitik. Onu da deyim ki, Yunus Oğuz bir türkçü və millətçi kimi sabit-qədəmdir. Mən Azərbaycan bayrağı haqqında onun danışarkən necə kövrəldiyinin şahidiyəm. Yunus Oğuz hansı tədbirdə olur-olsun, içdəmi, dışdamı, öz türkçü və milli kimliyini daim qabardan və bundan qətiyyən çəkinməyən insandır. Bu yazımda da təkcə onun yaradıcılığından yox, həm də şəxsi dəyərlərindən söz açacam…

***

Qarlı qış günlərinin birində, yaxın dostlarımızın birinin məclisində Yunus Oğuz qulağıma pıçıldadı:

-İstəyirəm, Nadir Şah haqqında dram yazam.

Mən ona qədər Yunus Oğuzun fəlsəfə, türkçülük, onun kökləri barədə məqalə və kitabları ilə tanış idim, həm də onu bir siyasətçi kimi taniyırdım. Ona görə də təəccübləndim və yarızarafat, yarı ciddi dedim ki, “Nadir Şah” dramını Nəriman Nərimanov yazıb, sən roman yaz.

Düzü, onun roman yazacağını gözləmirdim, ona görə də adi bir həvəs və kapriz kimi qəbul elədim. Amma deyir, sən saydığını say, gör fələk nə deyir.

Yunus Oğuz dediyinin üstündə durdu və “Nadir Şah” romanını yazdı. Yəni çoxlarının, elə mənim gözləmədiyim kimi, maraqlı və oxunaqlı bir əsər ortaya qoydu. Həmin romanın kompüter variantını da mənə göndərdi və mən 30 illik dostumun bu yazısına sevinməyə bilməzdim. Ona görə də yığcam bir girişlə əsərdən parçanı “Ulduz” jurnalının ilk səhifəsində dərc elədim və həmin yıcam girişi burda təkrar edirəm:

“Yunus Oğuz Azərbaycan ictimaiyyətində daha çox siyasətçi və türkçü kimi tanınır. Onun son kitabı da elə türkçülüklə bağlıdır və “Türkün tarixinə yeni bir baxış” adlanır. Amma qələm dostumuz son illər tarixlə bağlı əsərlər yazmaqla bizləri sevindirməyə başlayıb. “Atilla” dramını yenicə bitirmiş qələm dostum “Nadir Şah” tarixi romanına da son nöqtəni qoymaq üzrədir.

Yunus Oğuz tariximizdə boş qalan sahələrə müraciət etməklə böyük bir işin altına girib. Şübhəsiz, istənilən tarixi əsər oxucular tərəfindən birmənalı qarşılanmır. Amma bu, əsas deyil. Əsas odur ki, ümumilli dəyər daşıyan tarixi məqamlara baş vurasan, qalanı araşdırmaçıların işidir və zövq məsələsidir. Hər halda, tariximiz təzədən yazılmalı və öyrənilməlidir. İnanıram ki, Yunus Oğuzun bu romanı tariximizi yenidən öyrənmək baxımından öz qiymətini alacaq…”

Mən bu sətirləri təzədən çap eləməklə təkrarçılıq məqsədi güdmürəm, sadəcə bir daha demək istəyirəm ki, Yunus Oğuz haqqında fikirlərim səmimi və dəyişməzdir…

Həmin vaxt qədim-qayım dostum təklif elədi ki, kitaba ön sözü də mən yazım, amma fikirləşdim ki, Yunuz nasir kimi ədəbiyyat aləminə ilk qədəm qoyduğundan ön sözü də samballı bir ədəbiyyatşünas yazsa, daha yaxşı olar. Belə də oldu. Və dövrümüzün bilim və fikir adamı, ədəbiyyatşünas – akademik Nizami Cəfərov kitaba genişürəkli və səxavətli ön söz yazdı. Sonra onun Atatürk Mərkəzindəki təqdimat mərasimində də iştirak və çıxış eləyib dostumuzu qutladıq.

***

İkinci bir haşiyə çıxım.

Yunus təpərli və diqqətcil adamdır. O dost dediyi adamın xeyir-şərində həmişə onun yanında olur, tək buraxmır.

Yunusla xeyli xarici səfərlərimiz də, olub məmləkətimizə də gen bol səfərlər etmişik və həmişə özünün dostluğunu sövq-təbii nümayiş etdirib. Onunla qarlı-şaxtalı, boranlı-yağışlı Xızı səfərimiz isə ayrı bir söhbətin mövzusudur və həmin səfər barədə bir zamanlar yazmışam…

Yuxarıda demişdim ki, Yunus Oğuz harda olur-olsun öz kimliyini qabardan və düşmənlə döş-döşə gələn adamdır. Londona səfərimiz zamanı Trafalqar meydanından keçirdik. Bizimlə birgə ermənilər, gürcülər və başqa millətin da nümayəndələri vardı. Bir nəfər asfaltın üstündı qraffiti ilə məşğul idi və müxtəlif ölkələrin bayraqlarını çəkirdi. Onların arasında Azərbaycan bayrağı da vardı, amma ermən bayrağı yox idi. Ermənilərdən biri cırnadı və qayıtdı ki, bəs erməni bayrağı onların arasında niyə yoxdu? Yunusun hazırcavablığı hamımıza ləzzət elədi və gülməyimizə səbəb oldu:

-Erməni bayrağı var da, o dey orda.

-Harda? -erməni kaıxdı

-Rus bayrağının içində.

Təbii ki, həmin erməni deməyə söz tapmadı, eləcə pərt və məyus oldu…

Buradaca qeyd edim ki, tarixi romanlara bizim fərqli baxışımız var. Yunus romana epos təfəkkürü ilə yanaşır və bədii təhkiyəyə daha çox üstünlük verir. Bəndəniz isə tarixi romana akademik yanaşır, yəni tarixi faktları daha çox qabardır. Yunus “bir tarixi cümlədən də roman yazmaq olar” deyir, mənsə “çox tarixi cümlədən” deyirəm. Amma özü demiş, heç zaman bir-birimizi qısqanmamışıq, çünki hər ikimiz Azərbaycana, onun tarixinə xidmət edirik. Necə xidmət edirik, burası bizim yox, ədəbiyyatşünasların işidir.

***

Bu yazını mən çoxdan başlamışam və onu davam etdirməyə Yunusun son iki romanının təsiri oldu. Çünki həmin əsərlərin bədii redaktoru oldum və onları təhlil etməyə geniş imkan yarandı. Onu da deyim ki, buna qədər Yunus Oğuzun “Əmir Teymur”, “Təhmasib Şah”, “Cadugər və Şah arvadı” romanları işıq üzü gördü və bir neçə xarici dilə tərcümə olunaraq, böyük uğur qazandı. Sözüm bunda yox, gələk mətləb üstünə.

Öncə bədii redaktoru olduğum birinci romandan – “Atabəy Eldəniz”dən başlayaq və öz təhlilimə keçməzdən əvvəl hörmətli akademik Nizami Cəfərovun romana giriş sözündən bir epizodla tanış olaq:

“…Romanın bir ideya- estetik məziyyəti tarixi faktlara sona qədər sədaqətliliyi, mənbələrin verdiyi kifayət qədər zəngin məlumatlara əsaslanmasıdırsa, digəri həqiqətləri zədələmədən, təhrif eləmədən Atabəylər dövrü tarixinin ideya (və iddia!) münaqişələrilə dolu fəlsəfəsini ortaya çıxarmaq, həmin münaqişələrin xalqların taleyinə, eləcə də ayrı- ayrı tarixi şəxsiyyətlərin formalaşmasına necə təsir etdiyini göstərmək cəhdidir…”

***

“Atabəy Eldəniz” romanında Yunus Oğuz çox sevdiyi və daim bəhrələndiyi təsəvvüf elminin daha dərinliyinə enir və Baş Dədənin dilindən maraqlı əhvalatlar nəql edir. Baş Dədənin fikrincə, insan öz tarixini daha yaxşı bilməlidir.

Roman maraqla oxunur. Çünki təhkiyə də, süjet də, intriqa da oxucunu öz arxasınca apara bilir.

Bəri başdan qeyd edim ki, romanı oxuya-oxuya müəllifin gözündən yayınmış məqamlara da, korrektə xətalarına da düzəliş elədim. Və bu mənada oxucular və vicdanım qarşısında təmizəm.

Yenidən romana qayıdaq.

Şəmsəddin Eldənizin qul həyatı, Bağdada gedən karvandakı arabadan yıxılması çox maraqlı təsvir olunub və vizual xarakterlidir. Həmin dövrün ab-havası, hökmdarlar arasında intriqa, xaşxaşilərin ruhu və yaşam qaydaları mənə inandırıcı təsir bağışladı. Düzdü, bir neçə məqamda polemikalarımız da oldu. Məsələn, mən o fikirdəyəm ki, 12 -ci əsrdə insanlar “siz”lə danışmayıblar, hökmdaralara da “sən” deyə müraciət ediblər, amma Yunus Oğuz bununla razılaşmır və hesab edir ki, müasir oxucuyla bəzən başa düşdüyü dildə təmas qurmaq vacibdir. Eldəniz, ya Eldəgiz məsələsi də xırda mübahisə doğurdu, Amma yenə də hərə öz fikrində qaldı.

Bir fikirlə yaradıcı adamların əksəriyyəti razılaşır ki, yazıçı bir əsəri bitirəndən sonra çox nadir hallarda kənar fikirləri nəzərə alır. Əsər yazıldı, qurtardı, çünki ona qədər özü bu barədə xeyli düşünüb-daşınır, hər şeyi saf-çürük edir.

Mömüinə Xatunun Eldəniz tərəfindən xilas olması əsl Şərq vriantıdır. Həm orta əsrlər, həm də ondan əvvəlki dövrlər idarəçilikdə və qətllərdə adətən zəhərdən istifadə edirdilər. Bu məqam romanın vacib məqamlarından birdir və müəyyən mətləblərə, münasibətlərə açar rolu oynayır.

Əsərdə Atabəy Eldənizin hakimiyyət yolları ardıcıllıqla verilib.

Xaşxaşılər və onların həyat tərzi, fədailərin özünəməxsus döyüş tərzi və düşüncəsi, hakimlərinə sadiqliyi diqqəti çəkir. Onlar yapon ninzalarını, Fransa, İspaniya gizli polisini, sovet xəfiyyəsini xatırladır. Hamısının insanlara münasibətdə öz üsulu var. Onlar bir yerə xüsusi məqsədlə gedir (romanın dili ilə desək “sızır”) və zamanı çatanda aldıqları tapşırığı yerinə yetirirlər: öz ölümləri bahasına olsa belə, bir növ xarici antikəşfiyyatçılar, cəsuslar kimi.

İlk baxışdan romanda obraz və surətlər çox görünür. Amma onların çoxu yardımçı personajlardır, yəni romanın ideyasına, süjetinə xidmət edir. Əslində isə aparıcı obrazlar bir neçədir: Atabəy, Möminə Xatun, Qutluq bəy, əsəri nəql edən Baş Dədə, Baş imam, Xəlifə və s.

Romanda el dili, xalq dili, zərb məsəllər çoxdur.

Məsələn:

“Bir kişinin qolunda bir el birləşər, bir alim ətrafındasa el-oba, dünya inkişaf edər”.

“Dəvəyə minən qoyunlar arasında gizlənə bilməz”.

“Qurd öz qonşusunu yeməz”.

” Dəyirmanda doğulan siçan göy gurultusundan qorxmaz”.

“Qoca öküz baltadan çəkinməz”.

“Tələdən qorxan quş qırx il haça ağacın üstünə qonmaz”.

“Kəməndlə dağ əyilməz”. və s.

Romanda çox adamın nəinki bildiyi, heç eşitmədiyi “batin və batil elmi” haqqında Baş Dədənin dilindən nəql edilir. Baş Dədəd deyir ki, əsl batinlər elmi sevərlər, yalançı batinlər isə qətli və qan-qadanı. Batil elmi isə seçilmişlərə aiddir.

Romanda 12-ci əsr adət-ənənləri, geyimi təsvir olunur. Bəzi epizodlarda oxucu, sanki kinoya baxır, çünki təsvirlərdə vizuallıq var.

Möminə Xatun, Atabəy Eldənizin xarakteri əsər boyu müxtəlif istiqamətlərdə açılır. Yəni situasiya onların xarakterinin açarı rolu oynayır ki, bu da müasir romançılıqda vacib şərtlərdən biridir.

Ümumən, roman həm bədii düşüncə, həm də tarixə fərdi baxış mənasında maraq doğurur…

***

Yunus Oğuzun son əsəri “Ovçu” romanıdır. Bu əsər milli qəhrəman, mahir kəşfiyyatçı və komandir Murad Mirzəyevin və dostlarının fədakarlığından bəhs edir.

Məlum aprel savaşına ilk fundamental reaksiya baxımından bu roman qiymətlidir. Burada Muradın gənclik illəri, sevgisi, vətən eşqi, göstərdiyi qəhrəmanlıqlar fərqli təhkiyə üslubunda qələmə alınıb. Yəni müəllif qəhrəmanının həyatına xronoloji ardıcıllıqla yox, situasiyanın diqtə və tələb etdiyi hadisələr fonunda işıq sala bilib.

“Ovçu”nun vacib məqamlarından biri də müharibədəki epizodların hərb qanunlarına uyğun işlənməsidir. Əsərdə həm ali baş komandanın, həm müdafiə nazirirnin, həm dövlət məmurlarının, həm də döyüşlərə məsul generalitetin döyüş hazırlığı və müharibə səviyyəsi dəqiqiliklə təsvir olunur. Ən əsası isə müharibəni doğuran səbəblər, Azərbaycan ordusunun qısa müaddətli hücum səbəbləri motivləşdirilir.

İnanıram ki, bu əsər Azərbaycan hərb tarixində yaşayacaq və hərbi hissələrimizin kitabxanalarında öz layiqli yerini tutacaq.

Əsər haqqında bu yığcam qeydlərimi, sayğılı oxucular bu yaxınlarda nəşr ediləcək “Ovçu” romanı vasitəsilə genişləndirə biləcəklər.

Sizə bir sirr də açım: Yunus Oğuz daha bir tarixi roman üzərində işləyir və bu əsərin də geniş oxucu kütləsi qazanacağına əminəm…

Hələlik bu qədər…Qalanların sonra yazaram…Təzə romanlardan sonra…

2009-2018

Bakı

Mənbə: http://olaylar.az/

Qadın hüquqlarının pozulması deyəndə ilk olaraq ağıla şərq cəmiyyətləri gəlir

Gender bərabərliyi təkcə inkişaf etməkdə olan cəmiyyətlərdə deyil, inkişaf etmiş ölkələrdə də ciddi məsələlərdən biridir. Hər nə qədər qadın hüquqlarından danışılsa da, bir çox cəmiyyətlər qadını kişidən daha aşağı səviyyədə görür, istər iş, istərsə də məişət həyatında qadınlar bir çox zorakılıqlara, haqsızlıqlara məruz qalırlar.İnkişaf etmiş ölkələrdə iş həyatında qadınlar arxa planda qalaraq hüquqları pozulur.Geridə qalmış ölkələrdə isə qadınların hüquqlarıtəhsildən, iş həyatından uzaq saxlanılmaqla, hətta evlənərkən həyat yoldaşını seçməyə izn verməməklə pozulur.

Qadın hüquqlarının pozulması deyəndə ilk olaraq ağıla şərq cəmiyyətləri gəlir. Dini bilgilərini Qurandan deyil, xurafatlardan alan insanlar qadınlara nifrət edir, onları evdə saxlamağa, insanlarla ünsiyyətini məhdudlaşdırmağa, təhsildən və s. kimi haqlarından məhrum etməyə çalışırlar. Halbuki Quranda qadınlar təriflənir və qadın-kişi haqlarının eyni olduğu bildirilir.

Qərb cəmiyyətlərində isə qadın haqlarının pozulması fəqrli ideologiyalar altında özünü göstərir. Darvinizm qadını təkamülünü tamamlamamış varlıq kimi qələmə verir. Darvin “İnsanın mənşəyi” kitabında qadınların geri və aşağı səviyyəli mədəniyyətə sahib olduqlarını yazır.

Darvinizmdən bəhrələnən nasist Almaniyasında 1929-cu ildə fəaliyyət göstərən 39 nasional-sosialist təhsil qurumundan yalnız ikisi qızlar üçün idi. Nasistlər üçün qadının vəzifəsi çoxalma fermalarında üzünü ilk dəfə gördükləri alman gənclərindən hamilə qalaraq arian irqini ortaya çıxarmaq idi. Kapitalizm isə qadını alınıb-satılan obyektə çevirdi. Bu haqda Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatı qeyd edir ki, hər il iki milyon qadından sərhədlərdən kənar qadın alverində istifadə edilir.

Qadınlara qarşı tətbiq olunan zorkılığa gəlincə isə Fundamental Hüquqlar üzrə Avropa İttifaqı Agentliyi (FRA) Avropanın 28 ölkəsində 18-72 yaşları arasında 42000 qadın ilə çox geniş tədqiqat aparıb. Əldə edilən nəticəyə görə ən çox zorakılığın törədildiyi ölkə Danimarkadır. Sonrakı yerləri Hollandiya və Fransa tutur.

2011-ci ildə ABŞ hökumətinin apardığı tədqiqatlara görə hər 4 qadından birinin zorakılığa məruz qaldığı aşkar olub. 29 milyon qadın sevgilisi, ya da əri tərəfindən fiziki zorakılığa məruz qalıb. Dünyadakı qadın cinayətlərinin 40%-də qatil ya qadının əri, ya nişanlısı, ya da sevgilisidir.

Bu zorakılıqlar qadınların yaşamaq həvəsini söndürür. Qadınlar təzyiq gördüklərindən gözəl və cazibədar olmaqdan çəkinirlər. Qadının ağlı, işgüzarlığı və düşünmə qabiliyyətindən istifadə edilmir. Halbuki qadınlar daima dərin düşünür, onlar sənətə, gözəlliyə daha çox meyl edirlər.

Əgər cəmiyyət qadına önəm verməz, geridə tutarsa, həmin dövlət güclü ola bilməz. Qadınların hüquqları kişilərlə eyni, hətta daha çox olmalıdır. Kişilərin qadınlardan üstün olması, qadınların ağlının az olması ilə bağlı fikirlər tamamilə aradan qaldırılmalıdır. Təhsildə, siyasətdə, iş həyatında və digər sahələrdə qadınlara üstünlük verilməlidir.

Aysel Aydın

Homoseksualizm müdafiəçilərinin bu azğınlığı normal göstərmək üçün irəli sürdükləri ən məşhur iddiaları guya hormonal pozğunluqdur.

Homoseksualizm müdafiəçilərinin bu azğınlığı normal göstərmək üçün irəli sürdükləri ən məşhur iddiaları guya hormonal pozğunluqdur. Onlar “Testestoron çoxdur, estrogen azdır, bu yazıq insanlar nə etsinlər?” kimi iddialar irəli sürərək homoseksuallara dəstək verməyə çalışırlar, ancaq bu iddiaların heç bir elmi əsası yoxdur. Bu hormonların az və ya çox olması insanın cinsi seçiminə və əxlaqına əsla təsir göstərmir.

Estrogen miqdarının çox olması bir insanın əxlaqsızlığına səbəb deyil. Qadınlarda estrogenin miqdarı kişilərdən qat-qat çoxdur, ancaq bu hal qadınları əxlaqsızlığa aparıb çıxarmır. Qadınlar buna görə günaha girmir, evlənənə qədər namuslarını qoruyurlar. Estrogen hormonun miqdarı qadını əxlaqsızlığa, pozğunluğa, günaha təşviq etmir. Qadınlarda estorgenin miqdarı kişilərdən dəfələrlə çox olması heç bir yanlışlığa səbəb olmur, eləcə də kişilərdə bu hormonun çoxluğu heç bir əxlaqsızlığa əsas deyil. Bir sözlə, bu əxlaqsızlığın günahkarı hormon deyil.

Bir kişi qəza və ya xəstəlik nəticəsində necə ki qolunu, gözünü itirir, eləcə də cinsi orqanını da itirə bilər. Tarix boyunca müharibələrdə və ya xədim edilmə hadisələrində cinsi orqanını itirən nə qədər kişilər olub. Bu vəziyyətdə testosteron hormonu həmin kişilərin bədənində ifraz olunmur, ancaq onlarda cinsi istəksizlik meydana gəlir, əxlaqsızlıq yox.

Testestoron hormonun miqdarı az və estrogen hormonunun miqdarı normaldan çox olsa belə, bunun əxlaqsızlıqla heç bir əlaqəsi yoxdur. İnsanlar iradə və şüura sahibdirlər, ağılla hərəkət edirlər, hormonların təsiri ilə hərəkət edən canlılar isə şüursuz canlılardır, yəni heyvanlardır. İnsanlar isə iradələrindən istifadə edərək belə əxlaqsızlıq etməməlidirlər, belə çirkin həyat tərzindən uzaq durmalıdırlar. Qurana, İslama tabe olan insanlar əsla bu cür həyat tərzi yaşamamalıdırlar.

Elmi baxımından estrogenin bir qadının və ya kişinin hər hansı cinsi istək duymasına təsir etmədiyi sübut olunmuşdur. Şəhvət hissini estrogen deyil, testestoron hormonu meydana gətirir. Qadınlarda testestoron hormonu kişilərə maraq duymasına səbəb olur, kişilərdə də eyni hormon qadınlara maraq duymasına gətirib çıxarır. Məsələn, bir qadında kişiyə cinsi istəksizlik varsa, bu vəziyyətdə qadında estrogen hormonunun deyil, testesteron hormonun artırılması üçün müalicə edilir. Həmçinin testestoron miqdarının az, estrogenin çox olması kişinin kişiyə meyl etməsinə səbəb olmur, tamamilə cinsi istəksizlik duymasına səbəb olur. Bundan başqa, homoseksual kişilərdən aparılan hormonal analizlər nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, onlarda təxmin edildiyi kimi, hormonal pozğunluq yoxdur. Beləliklə, homosekusalların hormonal pozğunluqla bağlı açıqlamaları tamamilə əsassız və elmdən uzaqdır. Heç bir elmi əsası olmayan bu iddiaların məqsədi insanlara bu əxlaqsızlığı normal göstərməkdir.

Homoseksuallıq əbədi olaraq haramdır, kişiyə halal olan qadınla evlənməkdir. Allah Quranda homoseksuallığa mane olmaq üçün qadınları nümunə vermişdir. Tərtəmiz və gözəl qadınlar olduğu halda, kişinin kişi ilə cinsi əlaqəyə girməsi çox böyük xətadır, eləcə də dünyada da, axirətdə də sonsuza qədər haramdır. Allah kişilər üçün nur kimi, tərtəmiz qadınlar yaradıb, kişinin fitrətinə uyğun olan da budur. Qadınla evlənib onu həyatına daxil etmək, ömür boyunca onun qayğısına qalmaq, axirətdə də onunla birlikdə olmaq müsəlman üçün ən gözəl nemətlərdən biridir. Homoseksual qövmə elçi olaraq göndərilən hz.Lut Quranda bunları bildirir:

Qövmü yüyürərək onun yanına gəldi. Onlar əvvəllər də yaramaz işlər görürdülər. O dedi: ‘Ey qövmüm! Bunlar mənim qızlarımdır. Onlar sizin üçün daha təmizdirlər. Allahdan qorxun və qonaqlarımın yanında məni rüsvay etməyin! Məgər aranızda ağıllı bir kişi yoxdur?’ (Hud surəsi, 78)

Nəzakət Bədirova

Son vaxtlar daha çox eşitdiyimiz intiharlarla bağlı sözlər insanları həddindən artıq narahat edir, narahatlıqlarını artırır.

14 yaşlı məktəbli qız özünü məktəbin 2-ci mərtəbəsindən atdı, Ana özünü yandırdı, bir gənc sevgilisini də, özünü də öldürdü…

Son vaxtlar daha çox eşitdiyimiz intiharlarla bağlı sözlər insanları həddindən artıq narahat edir, narahatlıqlarını artırır.

Daxili İşlər Nazirliyinin verdiyi məlumata görə 2017-ci ilin 9 ayı ərzində Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 125-ci (özünü öldürmə həddinə çatdırma) maddəsi ilə 500 cinayət işi başlanıb, zərərçəkmiş qadınların sayı 156, yetkinlik yaşına çatmayanların sayı 27 nəfər olub. Müqayisə üçün qeyd edək, 2016-cı ildə həmin maddə ilə 658 cinayət işi başlanmışdı. 2017-ci ilin ilk 9 ayındakı intiharların statistikası ötən ilin müvafiq dövrünün statistikasından çoxdur. Orta hesabla götürsək, hər gün təxminən iki azərbaycanlı intihar edir.

Bəs dünya üzrə intiharların statistikası necədirʔ Statistikaya əsasən dünyada hər 3 saniyədən bir kimsə intihar etmək istəyir, hər 30 saniyədən bir isə intihar edir. Hər il təxminən 1 milyon nəfər intihar edir, 20 milyon nəfər isə intihara cəhd edir.

Gəlin görək intiharların səbəbi nədirʔ Onların qarşısını necə almaq olarʔ Statistikaya görə intiharların səbəbi kimi birinci yerdə şəxsi həyatda problemlər, ikinci yerdə ailədə, valideynlərlə problemlər, üçüncü yerdə həmyaşıdlarla, təhsildə və məktəbdə problemlər göstərilir.

Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin psixoloqu Elnur Rüstəmov son günlər Azərbaycanda intihar hallarının artmasına münasibət bildirmişdir: «Bu gün intihar edən yeniyetmə və gənclər arasında səhhəti ilə bağlı problemləri və ya zərərli vərdişləri olan yoxdur. Gənclərin intihar etməsinə səbəb özünü tapa bilməməsi və yaxud məişət vəziyyəsində problemlər, sevgi məsələləri və s-dir. Digər tərəfdən ailədaxili konfiliktlər də yeniyetmə və gənclərin psixologiyasına daha çox təsir göstərir. Bir müddət intiharlar iqtisadi səbəblərə bağlandı, banklara borclar və s. Əslində, bir insanın borcu və narahatçılığı, problemi ola bilər. Əgər insan sabaha ümidlə baxa bilmirsə, həyata pozitiv yanaşa bilmirsə, o, özünə qapılır və bir müddət keçəndən sonra onda intihar kimi fikirlər formalaşır».

Yuxarıda sadalanan səbəblər problemin görünən tərəfidir. İntiharların görünməyən və əsas səbəbi də vardır. Başlıca səbəb Allahı unutmaqdır.

Unutmamaq lazımdır ki, insan bədəni Allahla əlaqəli şəkildə yaradılmışdır. İnsan bədəni necə ki susuz qalsa, yaşaya bilməz, məhz bədənimiz də Allahla əlaqədə olmasa, Allahı düşünməsə, Allahdan uzaq həyat yaşasa, bütün hüceyrələrimiz xəstələnər. İnsan o zaman ölmək istəyər. Allah Quranda bizə necə yaşayacağımızı izah etmiş və yol göstərmişdir. Quranda belə bildirilir:

Batildən haqqa tapınaraq üzünü Allahın fitri olaraq insanlara verdiyi dinə tərəf tut. Allahın dinini heç vəchlə dəyişdirmək olmaz. Doğru din budur, lakin insanların əksəriyyəti bilməz. (Rum surəsi, 30)

Elə isə fitrətimizə uyğun olaraq Allaha möhkəm sarılmalıyıq. Onunla əlaqəni nəinki kəsməməli, bu əlaqənin zəifləməsinə belə izn veməməliyik. Bu mövzuda insanları məlumatlardırmaq, onları maarifləndirmək hər bir vicdanlı müsəlmanın borcudur. Unutmayaq ki, Allah insanın həyat səbəbidir. Heç bir varlıq, mal-mülk, vəzifə, pul insanı xoşbəxt edə bilməz, problemini həll edə bilməz, onu həyata bağlaya bilməz. İnsanı xoşbəxt edən ancaq Allahdır, imanıdır.

Nəzakət Bədirova

Dünya səviyyəsində müxtəlif qlobal problemlər olsa da, hələ də həll edilməmiş məsələlərdən biri də qadın hüquqlarıdır.

Dünya səviyyəsində müxtəlif qlobal problemlər olsa da, hələ də həll edilməmiş məsələlərdən biri də qadın hüquqlarıdır.

Bu gün dünyada yaşayan qadınların əksəriyyəti təzyiq altındadır. Bu təzyiq, demək olar ki, bütün dünyadakı qadınlara təsir edir, bura ən inkişaf etmiş Qərb dünyası və hətta Amerika belə daxildir. Avropada 42 min qadınla bağlı aparılan bir araşdırma göstərir ki, hər üç qadından biri 15 yaşından sonra bir dəfə də olsa, cinsi hücuma məruz qalır. Avropa ilə bağlı olan bu statistika belə qadınlara necə təzyiq göstərildiyinin və onların hüquqlarının necə pozulduğunun bariz nümunəsidir. Bundan başqa, statistikalara görə ABŞ-da beş qadından biri həyatında bir dəfə də olsa, cinsi təcavüzə məruz qalıb. Demokratiyanın beşiyi sayılan ABŞ-da belə qadınlar bir çox sahədə kişilərin təzyiqi altında yaşamaq məcuriyyətində qalırlar.

Əgər Avropa və Amerikada qadınlara münasibət belədirsə, bəs digər cəmiyyətlərdə qadınların vəziyyəti necədir?

Xristian, buddist, ateist, liberal, mühafizəkar, kapitalist, kommunist, hətta xurafat inanclara görə müsəlman cəmiyyətlərində də kişilər qadınlar üzərində hökmranlıq qurmuşlar. Bir çox qadın rahat paltar geyinib çölə çıxa bilmir, hətta qapalı geyinsələr belə mütləq kişilərin şifahi təcavüzünə məruz qalırlar. Əksər qadınlar öz həyatları haqqında söz sahibi deyillər, onların davranışı, həyatları, təhsilləri, düşüncələri, geyimləri ətrafdakı insanlar tərəfindən nəzarət edilir. Qadınlara bir çox yerdə insan kimi deyil, yarım-insan kimi baxılır, buna görə bir çox kişilər qadınlara qarşı özlərində elə haqq tapa bilirlər. Milyonlarla qadın öz həyatlarını yaşaya və öz istəklərinə uyğun davrana bilmir, bunun əvəzinə atalarına, qardaşlarına, həyat yoldaşlarına, oğullarına, müdirlərinə uyğun davranıb onların məsuliyyətini öz üzərinə almalıdırlar.

Allah qadınları dünyanın bəzəyi kimi yaradıb, quşlar, çiçəklər necə gözəl və bəzəklidirsə, qadınlar da onlar kimi çox gözəl, incə, zərif, mədəni, sevgi dolu varlıqlardır. Qadınlar çox ağıllı, nə geyinəcəklərini və nə danışacaqlarını çox yaxşı bilən insanlardır.

Allah kişiləri fiziki olaraq güclü yaradıbsa, kişinin birinci vəzifəsi qadınların şəxsiyyətini və azadlığını qorumaq olmalıdır, nəinki sahib olduğu fiziki üstünlüyə görə qadınların üzərində haqq sahibi olmaq.

Bu, Allahın bizə Quranda bildirdiyi həqiqətdir. Allah Quranda aşağıdakı ayədə qadın və kişi bərabərliyinə diqqət çəkir:

Mömin kişilərlə mömin qadınlar bir-birinin dostlarıdır. Onlar (insanlara) yaxşı işlər görməyi buyurur, pis əməllərə qadağa qoyur, namaz qılır, zəkat verir, Allaha və Onun Elçisinə itaət edirlər. Allah onlara rəhm edəcəkdir. Həqiqətən, Allah Qüdrətlidir, Müdrikdir (Tovbə surəsi, 71).

Bir cəmiyyətdə qadının xoşbəxt olması o cəmiyyətin xoşbəxtliyi deməkdir. Əgər qadın müstəqil deyilsə, o cəmiyyət də müstəqil deyil. Ümid edirik ki, qadınların əsrlərdir ki, azadlıq və xoşbəxtlik uğrunda apardığı mübarizə bu əsrdə qalib gələcək. İnşaAllah, qadınlar rahat və istədikləri kimi paltar geyinəcəklər, istədikləri yerlərə rahat girib-çıxacaqlar, söz sahibi olacaqlar, cəmiyyətin təzyiqinə məruz qalmayacaqlar, nə fiziki, nə də mənəvi olaraq təcavüz edilməyəcəklər. Odur ki, qadınlara dəyər verək, onların gözəlliklərini görüb təqdir edək, Allahın bizə əmanəti kimi qadınları hər zaman qoruyaq, onları baş tacı edək.

Nəzakət Bədirova

Məlahət Ramizqızı (Babayeva),
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının elektron orqanı
Azərbayanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Bakı şəhəri üzrə xüsusi nümayəndəsi və müxbiri

Azərbaycan ədəbiyyatında özünəməxsus dəsti xətti ilə seçilən sənətkarlardan biri də Hüseyn Caviddir. H. Cavid XX yüzil Azərbaycan romantizminin banilərindən olmaqla yanaşı, həm də ortaq türk dilinin mübariz təbliğatçılarındandır.
H. Cavidin yaradıcılıq yolu bütün türk dünyasının milli oyanışı, özünüdərki, müstəmləkə və despotizmə qarşı kəskin etirazı dövrünə təsadüf edir. Belə ki, 1905-ci ildə baş verən inqilab Çar Rusiyasının müstəmləkələrində də geniş vüsət tapmış, ayrı-ayrı xalqların azadlıq mübarizəsinə çevrilmişdi. Nəhayət ki, 1918-ci ildə Azərbaycan xalqı öz arzusuna qovuşmuş, müstəqil Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətini yaratmışdı. Lakin Rus və Osmanlı kimi nəhəng imperiyaların tənəzzülü, dünyada gedən mürəkkəb ictimai-siyasi proseslər uzun müddət davam edən milli münaqişələrə, qanlı müharibələrə səbəb olmuş, nəticədə yeni yaranmış Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti 1920-ci ildə süquta uğramış, Azərbaycan gah daşnaksyutun partiyasının, gah Sentrokaspi diktaturasının və nəhayət Sovet imperiyasının işğalına məruz qalmışdı.
H. Cavid elmə böyük həvəs göstərdiyindən demək olar ki, bütün həyatını maariflənməyə, ortaq türk tarixi və mədəniyyətinin tədqiqinə həsr etmişdir. O, ilk təhsilini doğma şəhərdə-M.Sidqinin yeni tipli «Məktəbi-tərbiyəsində» almış, təhsilini davam etdirmək üçün isə 1902-ci ildə Cənubi Azərbaycanın mədəniyyət mərkəzlərindən olan Təbrizə gəlmiş, burada məşhur «Talibiyyə» mədrəsəsində tarix, ədəbiyyat, Şərq fəlsəfəsinin incəliklərini öyrənmişdir. Şair 1906-ci ildə Türkiyəyə gəlmiş, burada İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsində sərbəst dinləyici kimi iştirak etmişdir. Cavid o dövrdən İstanbul ədəbi mühiti ilə sıx əlaqələr qurmuş, Tofiq Fikrətlə tanış olmuş, Rza Tofiqdən fəlsəfə və ədəbiyyat dərsləri almışdır.
Cavidin Türkiyədə təhsil alması cavidşünasların da diqqətini cəlb etmiş, türk ədəbi mühitinin onun ideya-fəlsəfi görüşlərinin formalaşmasına təsirini düzgün qiymətləndirmişlər. Cavidşünaslar bunun məhz neçənci illərə təsadüf etməsini də dəqiq araşdırmış, buna görə də dövrü mətbuatda və monoqrafiyalarda müxtəlif yazılar qeydə alınmışdır: «Cavid, 1903-cü ilin iyul ayında, ali savad almaq üçün İstandula gedir. Həmin ildə Batumdan Məmmədəli Sidqiyə yazılmış bir məktubda da Cavidin 1903-cü ildə Türkiyədə olduğunu öyrənirik. Məktubda deyilir ki, «Sidqinin şagirdlərindən Hüseyn Rasizadə də bu saat İstanbulda təhsili elmdədir» lakin İstanbulda Cavid xəstələndiyindən təhsilini davam etdirə bilmir. 1904-cü ildə o, Naxçıvana qayıdır, burada qalıb sağaldıqdan sonra Bakıya gəlir…». (6;27)
Qulam Məmmədli isə Cavidin 1904-cü ildə “Şərqi Rus” qəzetində çap atdirdiyi məqalə və məktublarına əsasən ədibin may ayınadək Urmiyada sonra isə Naxçıvanda yaşadığını qeyd etmişdir. (5)
«Mənim hesabladığına görə Hüseyn Cavid Naxçıvandan 1906-cı il aprelin 10-da çıxmış, sabahısı Tiflisə çatmış, burada “Axundov” mehmanxanasında qalıb, aprelin 12-də Tiflisdən Batuma yola düşüb; Batumda bir neçə gün qalıb, xarici pasport alıb, aprelin 19-da «Paqi» adlı fransız gəmisi ilə İstanbula getmişdir». Aprelin 24-də İstanbula çatmışdır. (7; 35-36)
H. Cavidin Qurbanəli Şərifova göndərdiyi məktublar Əziz Şərifin bu hesablamalarının doğruluğunu bir daha sübut edir.
H.Cavidin Türkiyəyə gəldiyi dövrdə Sultan II Əbdülhəmidin otuz ildən artıq sürən istibdad rejimi-«zülm dövrü» hökm sürürdü.
«Zülm» rejimi ölkənin iqtisadi-siyasi həyatına böyük zərbələr vursada mütərəqqi qüvvələrin inkişafının qarşısını ala bilmədi, II Əbdülhəmidin despotik rejimini konstitusiyalı quruluşla əvəz etmək istəyən «Gənc türklər» hərəkatı başlandı. 1889-cu ildə “Gənc türklər” “İttihad və tərəqqi” adlanan inqilabi siyasi təşkilatın əsasını qoydu. XX əsrin əvvəllərində imperiyanın ayrı-ayrı vilayətlərində olan üsyanlar Türkiyədə inqilabi şəraitin yaranmasına səbəb oldu. 1908-ci ildə Gənc türklər inqilabı sultan II Əbdülhəmidi konstitusiyanı bərpa etməyə məcbur etdi. 1908-ci ilin aprelindən isə II Əbdülhəmid taxtdan salınaraq qardaşı V Mehmed Rəşad sultan elan edildi. Əslində isə on il ərzində (1908-1918) hakimiyyət gənc türklərin “İttihad və tərəqqi” partiyasının əlində oldu.
“Osmanlı imperiyasında 1839-cu ildən XIX əsrin 70-ci illərinin əvvəlinə qədər keçirilmiş, Rəşid paşanın tərtib etdiyi “Gülxanə xətt-i şərifinin” elan olunması ilə başlanan (1839, 3 noyabr) və Əli paşanın tərtib etdiyi “Xətt-i hümayun” (1856, 18 fevral) əsasında davam etdirilən islahatlar dövrünə Türkiyə tarixində “Tənzimat dövrü deyilir”. (1;251)
Tənzimat ədəbiyyatı da məhz bu ictimai-siyasi hərakatın nəticəsi kimi meydana gəlmiş ədəbi cərəyandır. Əslində Tənzimat ədəbiyyatına yeniliklər, yəni Avropalaşma ədəbiyyatı da demək olar. Tənzimat dövründə insan şəxsiyyətinə, real həyata meyl göstərən yazıçılar yetişdi. Qərb, xüsusən, fransız ədəbiyyatına maraq artdı, yeni janrlar-dram, novella, roman və s. yarandı. İbrahim Şinasi, Namiq Kamal, Şəmsəddin Sami, Əhməd Midhət tənzimat dövrü ədəbiyyatının tanınmış simalarıdır. Əbdülhaq Hamid Tarhan, Rəcaizadə Əkrəm, Rza Tofiq və b. şerlərində insanın mənəvi gözəlliklərini tərənnüm etmişlər. Romantik kədər duyğuları Tofiq Fikrətin ilk dövr şerləri üçün də səciyyəvidir; XX əsrin əvvəllərində onun şerlərində vətəndaşlıq motivləri gücləndi.
Xalid Ziya Uşaqlıgil, Mehmet Rauf, Hüseyn Cahit Yalçın və Əhməd Hikmət sosial movzulu romanlar yazmışlar. Bu mühitdə Qərbçi və yenilikçi şair və ədiblər öz sənətlərini cəmiyyət üçün istifadə edirdilər. Sənətdən çox fikir və ideal arxasınca gedib zülmə, haqsızlığa qarşı döyüş açırdılar. Vətən, millət, azadlıq, ədalət, hökümət anlayışlarını böyük həyacanla müdafiə edirdilər. Daha geniş kütlələrə səslənə bilmək üçün dildə sadəlik uğrunda mübarizə aparırdılar.Tənzimat ədəbiyyatının ilk nəsli olan Şinasi, Ziya Paşa, Namiq Kamal kimi şair və yazıçılar “Türk nə deməkdir deyə?” siyasi Tənzimat dövrüylə müqayisə olunmayacaq qədər geniş bir ziyalılar ordusu yetişdirmişlər. Onların ən əhəmiyətli fəaliyyəti isə türk dilinin inkişafina göstərdikləri səylər olmuşdur. Xüsusilə Şinasinin (1826-1871) nəşr etdirdiyi “Təsviri Əfkar” qəzeti ətrafında oyatdığı populist dil hərəkatı və onun ardınca gələnlərin gətirdiyi yeni ədəbiyyat anlayışı bu işdə əhəmiyyətli rol oynamışdır. Eyni zamanda Tənzimat ədəbiyyatının qurucusu sayılan Şinasi şeirdə ilk dəfə ənənəvi formalar içində yeni anlayışlar istifadə etmişdir. Namiq Kamal isə daim böyük əks-sədalar törədən əsərlər yazmış, dövrünün ən gur səsli şairi və iddia adamı olaraq səciyyələndirilmişdir. Ziya Paşa divan şeiri ənənəsini davam etdirməsinə baxmayaraq, siyasi və ictimai düşüncələr, xalq dilinin yazi dili olmasını müdafiə edən fikirləriylə qələm dostlarına qatılmışdır. Bu ilk nəslin ümumi sənət fəlsəfəsi “cəmiyyət, vətən, azadlıq və xalq üçün sənət” anlayışı olmuşdur. Tənzimat ədəbiyyatının birincilər qədər üsyankar olmayan ikinci nəsli siyasi mühitin mürəkkəbliyi ilə əlaqədar olaraq “Cəmiyyət üçün sənət” fəlsəfəsini “Sənət sənət üçündür” prinsipini dəstəkləməli olmuşlar. Tənzimat ədəbiyyatının bu iki nəsli arasında Namiq Kamal, Şinasi, Əbdülhaq Hamit kimi güclü nəsil yetişməsinə baxmayaraq o dövrdə ədəbiyyatda yeniliklə köhnəlik mübarizə halında olmuşdur. Buna baxmayaraq yeni nəslin fikirləri qısa zamanda geniş kütləyə yayıla bilmişdi.
Şinasi (1826-1871) 1860-cıildə “Əhval” tərcümə qəzetini nəşr etdirərək yeni ədəbiyyatın öndərlərindən olmuşdu. Çap olunan ilk dram əsərin müəllifi olan sənətkar eyni zamanda türk ədəbiyyatında haqq, ədalət, bərabərlik, azadlıq anlayışlarını istifadə edən ilk ədibidir. Namiq Kamal, Ziya Paşa (1825-1880) şeirləri məzmun və forma baxımdan divan ədəbiyyatının xüsusiyyətlərinə uyğunluq təşkil edir. Ən məşhur əsəri “Xərabat” adlı şeir divanıdir.
Qərb roman və hekayə texnikasına türk xalq hekayələrini uzlaşdırmağa çalışan Əhməd Mithat Əfəndi (1844-1912) əsərlərində xalqa səslənməyi, onları maarifləndirməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu. Qırxdan çox roman, dram, hekayə müəllifi olan Əhməd Midhətin əhəmiyyətli əsərləri bunlardir: Həsən Mellah, Hüseyn Fellah, Yeniçərilər və s.
Əbdülhaq Hamit Tarhan (1892-1937) türk ədəbiyyatında “şairi əzəm” adlandırılan sənətkar köhnəliyə, geriliyə meydan oxuyan əsərlərin müəllifidir. “Sənət sənət üçündür” fikrində olan Hamit türk ədəbiyyatında romantizmin banilərindəndir. Türk şerinə ilk dəfə təbiət təsviri, fəlsəfi məzmun gətirmiş, sərbəst şerin ilk nümunələrini yaratmışdır. İ.Şinasi və N.Kamalın maarifçilik ideyalarını inkişaf etdirmişdir. “Təzadlar şairi” olaran Hamitin yaradıcılığında vətən məhəbbətinin və azadlıq ideyalarının tərənnümü mühüm yer tutur. Tarix və müasir mövzularda yazdığı “Azadlıq” (1872), “Hind qızı” (1875), “Nəstərən” (1878), “Əşbər” (1880), “Finten” (1915-16) və s.
Avropa ruhunu gətirməklə başlanan tənzimat ədəbiyyatı 1896-1901-ci illər arasında “Sərvəti Fünün” jurnalı ətrafında birləşən yeni nəsillə istibdad rejiminə qarşı ikinci bir hücum etmişdir. Digər adı “Ədəbiyyatı cədidə” olan “Sərvəti Fünün” II Əbdülhəmid dövründə “Sərvəti fünün” jurnalı ətrafında toplanan sənətkarların qərb təsirilə inkişaf etdirdikləri ədəbiyyatdır. “Sərvəti fünün” əslində Əhməd Lütfkarlıq tərəfindən təsis edilən bir fənn məcmuəsinin adı olmuşdur.
1891-1944-ci illərdə İstanbulda “Sərvəti-fünun”, yəni “Fənlər sərvət”i adlı elmi-kütləvi və ədəbi-ictimai türk jurnalı çıxmağa başlamışdır. Bu jurnal 1896-1901-ci illərdə-baş redaktoru Tofiq Fikrət olarkən Türkiyədə Əbdulhamid cəmiyyətinin eybəcərliklərini açıb göstərən, öz səhifələrində ədəbiyyat, hüquq, iqtisadiyyat, tarix məsələlərinə dair məqalə və resenziyalar yer vermiş, ölkənin ədəbi-ictimai həyatında, yeni türk ədəbiyyatının yaranmasında mütərəqqi rol oyamışdır.
Tənzimat ədəbiyyatının ilk zamanlarda Ziya Paşa, Namiq Kamal başda olamaqla üzrə bu axının liderliyini edən ədəbiyyat “Sənət sənət üçündür” qanununa bağlı idilər. Onlar “hər şey şeirin mövzusu ola bilər” fikrini irəli sürmüş, lakin dövrün siyasi təzyiqləri nəticəsində eşq, təbiət, ailə-məişət kimi mövzuları işləməli olmuşlar. Bundan başqa “sərvəti fününçular” şeirdə ilk dəfə mövzu bütövlüyünü təmin etmişlər. “Sənətkaranə üslub” və yeni bir sözyaradıcılığı qayğısıyla olduqca mürəkkəb bir dil istifadə etmişlər. Bu dövr sənətkarlar Avropa ədəbiyyatı ənənələrindən istifadə etmişlər. Bu ədiblər daha çox yaşadıqları mühiti izah etməyə çalışmışlar. Onların yaratdıqları əsərlərdə “Sənət sənət üçündür” prinsipi hakim olduğu üçün bu əsərlər geniş xalq kütlələrinə deyil, əsasən ziyalı təbəqəyə ünvanlanmışdır.
“Sərvəti Fünun” dövrünün əhəmiyyətli nümayəndələri aşağıdakılardır:
Türk ədəbiyyatında “Sərvəti fünün və ya Ədəbiyyatı cədidə” adlanan cərəyanın banisi olan Tofiq Fikrət (1867-1915) 1888-ci ildə Qalatasaray litseyini bitirmiş, bir müddət xarici işlər nazirliyində işləmiş, 1894-1915-ci illərdə türk dili və ədəbiyyatından dərs demişdir. İlk şerlərini və ədəbiyyatın ictimai roluna dair məqalələrini redaktoru olduğu “Sərvəti fünun” jurnalında dərc etdirmişdir. Tofiq Tofiq Fikrət türk şerinə mənzum və formaca yeniliklər gətirmiş, ilk dəfə “sənət həyat üçündür” prinsipini həm əməldə, həm də nəzəriyyədə tətbiq etmişdir. İnqilabi ruhlu şerlərində zülm, istibdad və dini fanatizmi qətiyyətlə qamçılamış, humanizm və azadlıq ideyalarını, xalqlar dostluğunu tərənnüm etmişdir. Əsərləri qadağan edilməsinə baxmayaraq, mütərəqqi gənclər və hərbçilər arasında əldən-ələ keçərək əzbərlənmiş və yayılmışdır. Hakim dairələr tərəfindən ömrünün sonuna qədər təqib olunsa da, inqilabi ideyalara və xalqa sadiq qalmışdır.
Tofiq Fikrətin yaradıcılığınln ikinci dövrü 1901-ci ildən başlayır və şair bu dövrdən başlayaraq “cəmiyyət üçün sənət” anlayışını irəli sürərək ictimai mövzulara yönəlmişdir. Tofiq Fikrətin ən böyük amalı Osmanlı İmperiyasının müasir həyatın tələblərinə yiyələndirmək idi. Şairin fikrincə bunu Qərbin texnologiyasını ölkədə tətbiq etməklə nail olmaq olardı. Ona görə dünyada ən əhəmiyyətli varlıq insandır. Şair onların azadlıqlarını və haqqlarını müdafiə etmişdir. Lakin şairin fikrincə müharibələrin qaynaqlanmasına səbəb dinlərdir. Buna görə də o, dinlərə ayrılıq mənbəyi kimi baxmışdır. Ölkənin gələcəyinə gəldikdə isə şair bunu gənclikdə görürdü. Buna görə də o, uşaqlara böyük sevgi və səmimiyyətlə yanaşmış, ilk dəfə uşaqlar üçün şerlər yazmışdır.
Əsərləri Azərbaycanda rəğbət qazanmış, Məhəmməd Hadi, Hüseyn Cavid, Abbas Səhhət və b.-nın yaradıcılığına müəyyən təsir göstərmişdir.
Rza Tofiq Bölükbaşı (1868-1949) ixtisasca həkim olsa da əsasən şair və filosof kimi tanınmışdır. O, “İttihad və tərəqqi” təşkilatının üzvü (1907), məşrutə hərəkatının fəal xadimlərindən olmuşdur. Rza Tofiq 1918-ci ildən Türkiyənin maarif naziri işləmişdi. Yaradıcılığına aşıq şerinin-Qaracaoğlanın, Dərdlinin və sufi poeziyasının, əsasən də Yunus Əmrənin, habelə impressionizmin güclü təsiri olmuşdur. Böyük filosof olan Rza Tofiq türk poeziyasında heca vəzninin mövqeyini möhkəmləndirmiş, şeirlərində insanpərvərlik ideyalarını, təbiət gözəlliklərini tərənnüç etmişdir. Bölükbaşının əsərləri əsasən “Ömrümün sərabı” (1934) adlı kitabında toplanmışdır. Bundan başqa onun “Əbdülhaq Hamid və fəlsəfi görüşləri” (1913), “Fəlsəfə dərsləri” (1914), “Tofiq Fikrət” (1945) və s. fəlsəfi əsərləri də var. Rza Tofiqin şeirləri XX əsrin əvvəllərinndən Azərbaycan ədəbiyyatında yayılmış və romantik ədəbiyyata öz təsirini buraxmışdı.
Yuxarıdakıları nəzərə alaraq onu qeyd edə bilərik ki, 1906-1909-cu illərdə Türkiyədə ədəbiyyat fakültəsində təhsil alan H.Cavid dövrün ictimai-siyasi məsələlərinə, ədəbi proseslərinə biganə qalmamış, “bana elm lazımdır, şəhadətnamə deyil” deyərək yalnız fakültə dərsləri ilə kifayətlənməmiş, N.Kamal, Z. Paşa, Ş. Şamil, R.M. Əkrəm, A.Hamit və Rza Tofiq kimi dövrün qabaqçıl ədəbi şəxsiyyətləri ilə yaxından tanış olmuşdur:
“Əfəndim! Bəndəniz ta Ramazana qədər beş-altı ay (edadi) proqramını ikmala çalışırdım və hər həftə də məşhur filosof Riza Tevfiq bəydən bəzi həqayiqə dair bir-iki dərs proqram xaricində oquyurdum. Sonra hürriyyət alınır-alınmaz Riza Tevfiq bəy Ədirnə məbusu intixab edildi. Bəzi asari-nafiə nəşrinə başladı, darülfünunun ədəbiyyat şöbəsinə professor təyin edildi. “İttidad-tərəqqi” cəmiyyəti tərəfindən millət vəkalətinə namizəd oldu. Xülasə, iş iş üstündən aşdı, daşdı, bizə vaqt qalmadı. Sonra Ramazanda darülfünuna istida təqdimilə ədəbiyyat şöbəsinə qeyd və qəbul olundum. Şimdiyə qədər də davam ediyorum. Şimdilik bənim təqib etdiyim dərslər: ədəbiyyati-osmani, ədəbiyyati-farsi, tarixi-ədəbiyyat, məbadiyi-fəlsəfə, tarixi-ümumi və siyasi, coğrafiyayi-tarixi, təbii və ümrani…Bu proqram ustadi-möhtərəm Riza Tevfiq bəyin səlah gördüyü bir proqramdır”. (4;261)
H.Cavidin həm darülfünun, həm də əsərlərindən tanıdığı müəllimlərinin ideyalarını öz əsərlərində təcəssüm etdirmiş, onların əsərlərindən sitatlar gətirmişdir. Müəllimi Rza Tofiqin “İttihad və tərəqqi” cəmiyyətinin üzvü olması və həmin cəmiyyətin vətənini üçün etdiyi xidmətləri dəyərləndirən H. Cavid 1916-cı ildə qələmə aldığı “Hərb və fəlakət” şerində bu mövzuya belə toxunmuşdur:
İdealsız nicat ümidi məhal…
“İttihad!” İştə ən böyük ideal!
Səni qurtarırsa, qurtarır birlik,
Çünki birlikdədir fəqət dirlik!.. (4;s54)
H.Cavid 1914-cü ildə Məhəmməd Tahir Menemenlizadədən təsirlənərək onun 1896-cı ildə yazdığı “Uyuyor” şerinə nəzirə yazmışdır. Bundan başqa Tofiq Fikrətin “Rubabi-şikəstə”sindəki “Əncəli hikmət; Əzməyən əzilir” fikrini H.Cavid özünün Qars və Otluda zülmə məruz qalanlara ithaf etdiyi “Məzlumlar için” şerində “Bir həqiqət bu: “əzməyən əzilir!..” deyə təsdiqləmişdir.
H.Cavid “Xəyyam” (1935) pyesində V.Şekspirin “Hamlet” faciəsində təsvir olunan qəbristanlıq səhnəsinə oxşar bir səhnə təsvir etmişdir. Bu mövzuya türk romantiklərindən N.Kamal da “Gülnihal” adlı əsərində yer vermişdir. “Əsərdə Muxtar bəy eyniylə İngiltərəyə qayıdaraq Horatsiyo ilə görüşən Hamlet kimi şəhər qəbristanlığında görüşür. “Hamlet”də olduğu kimi Muxtar bəy də məzarçıların mahnılarına qulaq asır:

Qazmanı vurdum məzara
Sümük çıxdı para-para
Can verib aldanma yara,
Səndən keçər, sən ölmənə bax.( 9;22)

H.Caviddə də məzarçılar dünyanın faniliyindən, sonunda hamını eyni aqibət gözlədiyindən mahnılar oxuyur:

Birinci məzarçı
Biri ölməzsə dirilməz birisi,
Hiçdır ömrün sonu yaxud gerisi.
Olsa qurnaz nə qadar bir tilki,
Boğazından çıqacaqdır dərisi. (4;92)

H.Cavidin tədqiqatçılarından birinə çevrilmiş Enver Uzun Türkiyə ədəbi mühitinin təsirini düzgün qiymətləndirmiş, haqlı olaraq “Hüseyn Cavid və Türkiye edebiyatı” əsərini həsr etmişdir. H.Cavidin yaradıcılığının Türkiyə dövrü həm də onun dövrü mətbuatda çap olunan şerləri ilə də yadda qalandır. Tədqiqatçı şairin darülfunun həyatını təsvir edərkən bu məqamlara da toxunmuşdur. “Cavid İstanbulda qaldığı illərdə bir tərəfdən fikir adamlarından dərs almış, digər tərəfdən isə İstanbulun mətbuat həyatı ilə yaxından maraqlanırdı. Elmi-Bəşər, Yadi-Mazi əsərləri nəşr edilmişdir…( 8;14) Bundan savayı 1909-cu ildə şairin “Son baharda” şeiri Türkiyənin “Siratül-müstəqim” məcmuəsində nəşr edilmişdir.
Cavidin 1905-illərdə Türkiyə həyatından əxz elədiyi mövzulardan biri də “Uçurum” əsəridir ki, bu Əbdülhəmid üsuli-idarəsinin istibdadının ifrat dərəcəyə çatdığı dövrə təsadüf edir.
Əsərin mövzusu XX yüzilin əvvəli Türkiyə həyatından alınmışdır. Müəllif burda yaxşı bələd olduğu müasir türk gənclərinin həyatını əks etdirmişdir. Pyesin əsas qayəsi Qərb mədəniyyətinin türk gənclərinə mənfi təsirini göstərməkdir. İstedadlı rəssam Cəlal və onun həyat yoldaşı Gövərçin bir-birlərini saf məhəbbətlə sevirlər. Cəlal Avropa rəssamlıq məktəbləri ilə daha yaxından tanış olmaq üçün Fransa və İtaliyaya gedir. Burada o, Fransız qızı Anjellə tanış olur və ailəsini vətənini unudur. Gövərçinin sevgi məktublarını cavablandırmır. Bir müddət sonra içki düşkünü olur, rəssamlıq arzularını unudur və Anjellə İstanbula qayıdırlar. Gövərçinin atası Uluğbəylə qardaşı Yıldırım Cəlalı Anjeldən uzaqlaşdırmağa çalışırlar. İş o yerə çatır ki, Yıldırım nəalac qalıb özünü Anjelə vurulmuş kimi göstərməyə məcbur olur. Lakin Cəlal artıq özünü tamamilə itirmişdir. Gövərçinin yeganə təsəllisi olan Mənəkşə də onun əli ilə həlak olur. Sonunda Cəlal Anjelin ona addımbaşı xəyanət etdiyini və özünün timsalında bir türkün, bir istedadının məhv olduğunu anlayır. Cəlal mənəvi böhran keçirir özünüuçurum olan ataraq intihar edir. Əsərin adı da daha çox rəmzi məna daşıyır və öz kökündən uzaqlaşan, yad mədəniyyətin, yad mənəviyyatının təsiri altına düşməsini bildirir.
Məktublarında Boğaz içinin gözəl mənzərəsinə aşiq olduğunu bildirən H.Cavid burada gözəl qiraətxanaların, kitabxanaların, teatrların mövcud olduğunu, müzeylərin inkişaf etdiyini də bildirmişdir. Məhz İstanbul mühitinin təsirindəndir ki, Cavid sonralar Alp Arslan, Məlikşah (“Xəyyam”), Əmir Teymur, Yıldırim (“Topal Teymur”) və “Atilla”, “Çingiz”(həbsi zamanı NKVD nümayəndələri tərəfindən götürülmüşdür) kimi türk dünyasının məşhur sərkərdələrinə, dövlət xadimlərinə həsr etmiş əsərlərin müəllifi olmuşdur.
Türk ədəbiyyatında Teymurun bədii obrazına Əhməd Cevdet Paşanın “Qisas-i ənbiya və Təravih-i Hüləfa”, Əbdülhaq Hamidin yazdığı “Teyflər keçidi”ndə və Hüseyn Cahidin “Topal” əsərində rast gəlirik. Azərbaycan ədəbiyyatında isə Teymur obrazına Əlibəy Hüseynzadənin “Siyasəti-fürusət”, M.S.Ordubadinin “Teymurləng və İldırım Bəyazid” əsərində rast gəlirik. Əli bəy Hüseynzadənin “Siyasəti-fürusət” əsəri Əbdülhaq Hamidin təsiri ilə yazılmışdır.
H.Cavid də yuxarıdakı sənətkarların əsərlərindən ilham almış və Qərb ədəbiyyatında Napaleonları, Kolumbları, I Pyotrları qəhrəman kimi təbliğ edərək türk fatehlərini qaniçən, qəsbkar kimi qələmə alanlara cavab olaraq “Topal Teymur” dramını yazmışdır. O, burada tarixi təhrif etməmiş, hər bir obrazı tarixi gerçəkliyə əsasən yaratmağa nail olmuşdur.
Bildiyimiz kimi Cavidin üslubu, ədəbiyyata gətirdiyi mövzular həmin dövrdə Azərbaycanda yaşayıb-yaradan digər sənətkarların əsərlərindən fərqlənirdi. Cavid Əlibəy Hüseynzadənin “Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək” şüarını əsas tutaraq əsərlərində ümumtürk ideyalarını dəstəkləmiş, Şərqin şanlı tarix və mədəniyətini inkişaf etmiş Qərb dövlətləri səviyyəsində təbliğ etməyi məqsəd qoymuşdu. Bu da təbii ki, Sovet dövrünün tələblərinə uyğun deyildi. Cavid dövrün diktə etdiyi tələblərə uymadığından onun əsərləri ədəbi məhkəmələrə məruz qalır (“Şeyx Sənan”) üslubu, dili və mövzuları kəskin tənqidə və təzyiqlərə məruz qalırdı.
Tənqidçilər Cavidi Sovet ideyalogiyasını təbliğ edən əsərlər əvəzinə islam və türk tarixindən bəhs edən əsərlər yazdığına görə ittiham edir, onu “müasir” dövrdən uzaq qaldığını söyləyirdilər. Lakin bütün bu tənqidlərin içərisində onlar Cavidin türk ədəbi məktəbindən və dəqiq olaraq kimdən təsirləndiyini də tədqiq edə bilmişdilər: “Cavid əşkal (şəkil) cəhətdən nə qədər Hamidanə isə üslub cəhətdən Fikrətanə və fəlsəfə cəhətdən Tofiqanə bir əsər yaratmaq istəmişdir”. (2; 20) Sonra tənqidçı Cavidin skletin tarixin rəmzi olduğunu Tofiq Fikrətdən əxz elədiyini qeyd edir. O, “Peyğəmbər” dramında Fikrətin dil və üslubunun, Rza Tofiqin təsəvvüf ədəbiyyatının izi olduğunu bildirir.
Sonunda onu da qeyd etməliyik ki, Cavid onun üçün həyatının mənasına çevrilən elm yolunun zirvəsinə məhz Türkiyədə çatmışdır. İstanbul ədəbi mühiti onun həyatı bahasına olsada amalını, bütün ittihamlara və təzyiqlərə sinə gərəcək gücü verən ideyalını yaratmışdı. Türk ədəbi mühiti Cavidi bir dövr sənətkarlığından çıxararaq əbədiyyət və ümumbəşərlik zirvəsinə qaldırdı. İstanbul Universitetində təhsil alması onu ortaq türk dilinin yaradıcısına, ümümtürk tarixinin və mədəniyyatının təbliğatçısına çevirmişdir.

Qaynaq:

1. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. 10cilddə. IX cild Bakı: Az.Sovet Ensikl.-nın baş redak.,1986, 624s.
2. Cavidi xatırlarkən: Məqalələr və xatirələr.(ön söz A.Zamanov), Bakı: Gənclik, 1982, 392s.
3. Hüseyn Cavid. Əsərləri, beş cilddə,I cild, Bakı: Lider nəşriyyatı, 2005, 256 s.
4. Hüseyn Cavid. Əsərləri, beş cilddə,V cild, Bakı: Lider nəşriyyatı, 2005, 288s.
5. Məmmədli Qulam. Cavid ömrü boyu. Həyat və yaradıcılıq səlnaməsi. Bakı: Yazıçı, 1982, 186 s.
6. Məmməd Cəfər. Hüseyn Cavid, Bakı: Azərnəşr, 1960, 246 s.
7. Şərif Əziz. Keçmiş günlərdən. Bakı: Yazıçı, 1986, s .
8. Enver Uzun A.Hüseyn Cavid və Türkiye edebiyatı. Bakı: Günəş nəşriyyatı, 1998, 165s.
9. Tanpınar Hamdi A. XIX asr Türk Edebiyatı Tarihi., İstanbul: 1988, 388s.

fil.ü.f.dr. Məlahət Ramizqızı (Babayeva)

Azərbaycan ədəbiyyatında özünəməxsus dəsti xətti ilə seçilən sənətkarlardan biri də Hüseyn Caviddir. H. Cavid XX yüzil Azərbaycan romantizminin banilərindən olmaqla yanaşı, həm də ortaq türk dilinin mübariz təbliğatçılarındandır.
H. Cavidin yaradıcılıq yolu bütün türk dünyasının milli oyanışı, özünüdərki, müstəmləkə və despotizmə qarşı kəskin etirazı dövrünə təsadüf edir. Belə ki, 1905-ci ildə baş verən inqilab Çar Rusiyasının müstəmləkələrində də geniş vüsət tapmış, ayrı-ayrı xalqların azadlıq mübarizəsinə çevrilmişdi. Nəhayət ki, 1918-ci ildə Azərbaycan xalqı öz arzusuna qovuşmuş, müstəqil Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətini yaratmışdı. Lakin Rus və Osmanlı kimi nəhəng imperiyaların tənəzzülü, dünyada gedən mürəkkəb ictimai-siyasi proseslər uzun müddət davam edən milli münaqişələrə, qanlı müharibələrə səbəb olmuş, nəticədə yeni yaranmış Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti 1920-ci ildə süquta uğramış, Azərbaycan gah daşnaksyutun partiyasının, gah Sentrokaspi diktaturasının və nəhayət Sovet imperiyasının işğalına məruz qalmışdı.
H. Cavid elmə böyük həvəs göstərdiyindən demək olar ki, bütün həyatını maariflənməyə, ortaq türk tarixi və mədəniyyətinin tədqiqinə həsr etmişdir. O, ilk təhsilini doğma şəhərdə-M.Sidqinin yeni tipli «Məktəbi-tərbiyəsində» almış, təhsilini davam etdirmək üçün isə 1902-ci ildə Cənubi Azərbaycanın mədəniyyət mərkəzlərindən olan Təbrizə gəlmiş, burada məşhur «Talibiyyə» mədrəsəsində tarix, ədəbiyyat, Şərq fəlsəfəsinin incəliklərini öyrənmişdir. Şair 1906-ci ildə Türkiyəyə gəlmiş, burada İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsində sərbəst dinləyici kimi iştirak etmişdir. Cavid o dövrdən İstanbul ədəbi mühiti ilə sıx əlaqələr qurmuş, Tofiq Fikrətlə tanış olmuş, Rza Tofiqdən fəlsəfə və ədəbiyyat dərsləri almışdır.
Cavidin Türkiyədə təhsil alması cavidşünasların da diqqətini cəlb etmiş, türk ədəbi mühitinin onun ideya-fəlsəfi görüşlərinin formalaşmasına təsirini düzgün qiymətləndirmişlər. Cavidşünaslar bunun məhz neçənci illərə təsadüf etməsini də dəqiq araşdırmış, buna görə də dövrü mətbuatda və monoqrafiyalarda müxtəlif yazılar qeydə alınmışdır: «Cavid, 1903-cü ilin iyul ayında, ali savad almaq üçün İstandula gedir. Həmin ildə Batumdan Məmmədəli Sidqiyə yazılmış bir məktubda da Cavidin 1903-cü ildə Türkiyədə olduğunu öyrənirik. Məktubda deyilir ki, «Sidqinin şagirdlərindən Hüseyn Rasizadə də bu saat İstanbulda təhsili elmdədir» lakin İstanbulda Cavid xəstələndiyindən təhsilini davam etdirə bilmir. 1904-cü ildə o, Naxçıvana qayıdır, burada qalıb sağaldıqdan sonra Bakıya gəlir…». (6;27)
Qulam Məmmədli isə Cavidin 1904-cü ildə “Şərqi Rus” qəzetində çap atdirdiyi məqalə və məktublarına əsasən ədibin may ayınadək Urmiyada sonra isə Naxçıvanda yaşadığını qeyd etmişdir. (5)
«Mənim hesabladığına görə Hüseyn Cavid Naxçıvandan 1906-cı il aprelin 10-da çıxmış, sabahısı Tiflisə çatmış, burada “Axundov” mehmanxanasında qalıb, aprelin 12-də Tiflisdən Batuma yola düşüb; Batumda bir neçə gün qalıb, xarici pasport alıb, aprelin 19-da «Paqi» adlı fransız gəmisi ilə İstanbula getmişdir». Aprelin 24-də İstanbula çatmışdır. (7; 35-36)
H. Cavidin Qurbanəli Şərifova göndərdiyi məktublar Əziz Şərifin bu hesablamalarının doğruluğunu bir daha sübut edir.
H.Cavidin Türkiyəyə gəldiyi dövrdə Sultan II Əbdülhəmidin otuz ildən artıq sürən istibdad rejimi-«zülm dövrü» hökm sürürdü.
«Zülm» rejimi ölkənin iqtisadi-siyasi həyatına böyük zərbələr vursada mütərəqqi qüvvələrin inkişafının qarşısını ala bilmədi, II Əbdülhəmidin despotik rejimini konstitusiyalı quruluşla əvəz etmək istəyən «Gənc türklər» hərəkatı başlandı. 1889-cu ildə “Gənc türklər” “İttihad və tərəqqi” adlanan inqilabi siyasi təşkilatın əsasını qoydu. XX əsrin əvvəllərində imperiyanın ayrı-ayrı vilayətlərində olan üsyanlar Türkiyədə inqilabi şəraitin yaranmasına səbəb oldu. 1908-ci ildə Gənc türklər inqilabı sultan II Əbdülhəmidi konstitusiyanı bərpa etməyə məcbur etdi. 1908-ci ilin aprelindən isə II Əbdülhəmid taxtdan salınaraq qardaşı V Mehmed Rəşad sultan elan edildi. Əslində isə on il ərzində (1908-1918) hakimiyyət gənc türklərin “İttihad və tərəqqi” partiyasının əlində oldu.
“Osmanlı imperiyasında 1839-cu ildən XIX əsrin 70-ci illərinin əvvəlinə qədər keçirilmiş, Rəşid paşanın tərtib etdiyi “Gülxanə xətt-i şərifinin” elan olunması ilə başlanan (1839, 3 noyabr) və Əli paşanın tərtib etdiyi “Xətt-i hümayun” (1856, 18 fevral) əsasında davam etdirilən islahatlar dövrünə Türkiyə tarixində “Tənzimat dövrü deyilir”. (1;251)
Tənzimat ədəbiyyatı da məhz bu ictimai-siyasi hərakatın nəticəsi kimi meydana gəlmiş ədəbi cərəyandır. Əslində Tənzimat ədəbiyyatına yeniliklər, yəni Avropalaşma ədəbiyyatı da demək olar. Tənzimat dövründə insan şəxsiyyətinə, real həyata meyl göstərən yazıçılar yetişdi. Qərb, xüsusən, fransız ədəbiyyatına maraq artdı, yeni janrlar-dram, novella, roman və s. yarandı. İbrahim Şinasi, Namiq Kamal, Şəmsəddin Sami, Əhməd Midhət tənzimat dövrü ədəbiyyatının tanınmış simalarıdır. Əbdülhaq Hamid Tarhan, Rəcaizadə Əkrəm, Rza Tofiq və b. şerlərində insanın mənəvi gözəlliklərini tərənnüm etmişlər. Romantik kədər duyğuları Tofiq Fikrətin ilk dövr şerləri üçün də səciyyəvidir; XX əsrin əvvəllərində onun şerlərində vətəndaşlıq motivləri gücləndi.
Xalid Ziya Uşaqlıgil, Mehmet Rauf, Hüseyn Cahit Yalçın və Əhməd Hikmət sosial movzulu romanlar yazmışlar. Bu mühitdə Qərbçi və yenilikçi şair və ədiblər öz sənətlərini cəmiyyət üçün istifadə edirdilər. Sənətdən çox fikir və ideal arxasınca gedib zülmə, haqsızlığa qarşı döyüş açırdılar. Vətən, millət, azadlıq, ədalət, hökümət anlayışlarını böyük həyacanla müdafiə edirdilər. Daha geniş kütlələrə səslənə bilmək üçün dildə sadəlik uğrunda mübarizə aparırdılar.Tənzimat ədəbiyyatının ilk nəsli olan Şinasi, Ziya Paşa, Namiq Kamal kimi şair və yazıçılar “Türk nə deməkdir deyə?” siyasi Tənzimat dövrüylə müqayisə olunmayacaq qədər geniş bir ziyalılar ordusu yetişdirmişlər. Onların ən əhəmiyətli fəaliyyəti isə türk dilinin inkişafina göstərdikləri səylər olmuşdur. Xüsusilə Şinasinin (1826-1871) nəşr etdirdiyi “Təsviri Əfkar” qəzeti ətrafında oyatdığı populist dil hərəkatı və onun ardınca gələnlərin gətirdiyi yeni ədəbiyyat anlayışı bu işdə əhəmiyyətli rol oynamışdır. Eyni zamanda Tənzimat ədəbiyyatının qurucusu sayılan Şinasi şeirdə ilk dəfə ənənəvi formalar içində yeni anlayışlar istifadə etmişdir. Namiq Kamal isə daim böyük əks-sədalar törədən əsərlər yazmış, dövrünün ən gur səsli şairi və iddia adamı olaraq səciyyələndirilmişdir. Ziya Paşa divan şeiri ənənəsini davam etdirməsinə baxmayaraq, siyasi və ictimai düşüncələr, xalq dilinin yazi dili olmasını müdafiə edən fikirləriylə qələm dostlarına qatılmışdır. Bu ilk nəslin ümumi sənət fəlsəfəsi “cəmiyyət, vətən, azadlıq və xalq üçün sənət” anlayışı olmuşdur. Tənzimat ədəbiyyatının birincilər qədər üsyankar olmayan ikinci nəsli siyasi mühitin mürəkkəbliyi ilə əlaqədar olaraq “Cəmiyyət üçün sənət” fəlsəfəsini “Sənət sənət üçündür” prinsipini dəstəkləməli olmuşlar. Tənzimat ədəbiyyatının bu iki nəsli arasında Namiq Kamal, Şinasi, Əbdülhaq Hamit kimi güclü nəsil yetişməsinə baxmayaraq o dövrdə ədəbiyyatda yeniliklə köhnəlik mübarizə halında olmuşdur. Buna baxmayaraq yeni nəslin fikirləri qısa zamanda geniş kütləyə yayıla bilmişdi.
Şinasi (1826-1871) 1860-cıildə “Əhval” tərcümə qəzetini nəşr etdirərək yeni ədəbiyyatın öndərlərindən olmuşdu. Çap olunan ilk dram əsərin müəllifi olan sənətkar eyni zamanda türk ədəbiyyatında haqq, ədalət, bərabərlik, azadlıq anlayışlarını istifadə edən ilk ədibidir. Namiq Kamal, Ziya Paşa (1825-1880) şeirləri məzmun və forma baxımdan divan ədəbiyyatının xüsusiyyətlərinə uyğunluq təşkil edir. Ən məşhur əsəri “Xərabat” adlı şeir divanıdir.
Qərb roman və hekayə texnikasına türk xalq hekayələrini uzlaşdırmağa çalışan Əhməd Mithat Əfəndi (1844-1912) əsərlərində xalqa səslənməyi, onları maarifləndirməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu. Qırxdan çox roman, dram, hekayə müəllifi olan Əhməd Midhətin əhəmiyyətli əsərləri bunlardir: Həsən Mellah, Hüseyn Fellah, Yeniçərilər və s.
Əbdülhaq Hamit Tarhan (1892-1937) türk ədəbiyyatında “şairi əzəm” adlandırılan sənətkar köhnəliyə, geriliyə meydan oxuyan əsərlərin müəllifidir. “Sənət sənət üçündür” fikrində olan Hamit türk ədəbiyyatında romantizmin banilərindəndir. Türk şerinə ilk dəfə təbiət təsviri, fəlsəfi məzmun gətirmiş, sərbəst şerin ilk nümunələrini yaratmışdır. İ.Şinasi və N.Kamalın maarifçilik ideyalarını inkişaf etdirmişdir. “Təzadlar şairi” olaran Hamitin yaradıcılığında vətən məhəbbətinin və azadlıq ideyalarının tərənnümü mühüm yer tutur. Tarix və müasir mövzularda yazdığı “Azadlıq” (1872), “Hind qızı” (1875), “Nəstərən” (1878), “Əşbər” (1880), “Finten” (1915-16) və s.
Avropa ruhunu gətirməklə başlanan tənzimat ədəbiyyatı 1896-1901-ci illər arasında “Sərvəti Fünün” jurnalı ətrafında birləşən yeni nəsillə istibdad rejiminə qarşı ikinci bir hücum etmişdir. Digər adı “Ədəbiyyatı cədidə” olan “Sərvəti Fünün” II Əbdülhəmid dövründə “Sərvəti fünün” jurnalı ətrafında toplanan sənətkarların qərb təsirilə inkişaf etdirdikləri ədəbiyyatdır. “Sərvəti fünün” əslində Əhməd Lütfkarlıq tərəfindən təsis edilən bir fənn məcmuəsinin adı olmuşdur.
1891-1944-ci illərdə İstanbulda “Sərvəti-fünun”, yəni “Fənlər sərvət”i adlı elmi-kütləvi və ədəbi-ictimai türk jurnalı çıxmağa başlamışdır. Bu jurnal 1896-1901-ci illərdə-baş redaktoru Tofiq Fikrət olarkən Türkiyədə Əbdulhamid cəmiyyətinin eybəcərliklərini açıb göstərən, öz səhifələrində ədəbiyyat, hüquq, iqtisadiyyat, tarix məsələlərinə dair məqalə və resenziyalar yer vermiş, ölkənin ədəbi-ictimai həyatında, yeni türk ədəbiyyatının yaranmasında mütərəqqi rol oyamışdır.
Tənzimat ədəbiyyatının ilk zamanlarda Ziya Paşa, Namiq Kamal başda olamaqla üzrə bu axının liderliyini edən ədəbiyyat “Sənət sənət üçündür” qanununa bağlı idilər. Onlar “hər şey şeirin mövzusu ola bilər” fikrini irəli sürmüş, lakin dövrün siyasi təzyiqləri nəticəsində eşq, təbiət, ailə-məişət kimi mövzuları işləməli olmuşlar. Bundan başqa “sərvəti fününçular” şeirdə ilk dəfə mövzu bütövlüyünü təmin etmişlər. “Sənətkaranə üslub” və yeni bir sözyaradıcılığı qayğısıyla olduqca mürəkkəb bir dil istifadə etmişlər. Bu dövr sənətkarlar Avropa ədəbiyyatı ənənələrindən istifadə etmişlər. Bu ədiblər daha çox yaşadıqları mühiti izah etməyə çalışmışlar. Onların yaratdıqları əsərlərdə “Sənət sənət üçündür” prinsipi hakim olduğu üçün bu əsərlər geniş xalq kütlələrinə deyil, əsasən ziyalı təbəqəyə ünvanlanmışdır.
“Sərvəti Fünun” dövrünün əhəmiyyətli nümayəndələri aşağıdakılardır:
Türk ədəbiyyatında “Sərvəti fünün və ya Ədəbiyyatı cədidə” adlanan cərəyanın banisi olan Tofiq Fikrət (1867-1915) 1888-ci ildə Qalatasaray litseyini bitirmiş, bir müddət xarici işlər nazirliyində işləmiş, 1894-1915-ci illərdə türk dili və ədəbiyyatından dərs demişdir. İlk şerlərini və ədəbiyyatın ictimai roluna dair məqalələrini redaktoru olduğu “Sərvəti fünun” jurnalında dərc etdirmişdir. Tofiq Tofiq Fikrət türk şerinə mənzum və formaca yeniliklər gətirmiş, ilk dəfə “sənət həyat üçündür” prinsipini həm əməldə, həm də nəzəriyyədə tətbiq etmişdir. İnqilabi ruhlu şerlərində zülm, istibdad və dini fanatizmi qətiyyətlə qamçılamış, humanizm və azadlıq ideyalarını, xalqlar dostluğunu tərənnüm etmişdir. Əsərləri qadağan edilməsinə baxmayaraq, mütərəqqi gənclər və hərbçilər arasında əldən-ələ keçərək əzbərlənmiş və yayılmışdır. Hakim dairələr tərəfindən ömrünün sonuna qədər təqib olunsa da, inqilabi ideyalara və xalqa sadiq qalmışdır.
Tofiq Fikrətin yaradıcılığınln ikinci dövrü 1901-ci ildən başlayır və şair bu dövrdən başlayaraq “cəmiyyət üçün sənət” anlayışını irəli sürərək ictimai mövzulara yönəlmişdir. Tofiq Fikrətin ən böyük amalı Osmanlı İmperiyasının müasir həyatın tələblərinə yiyələndirmək idi. Şairin fikrincə bunu Qərbin texnologiyasını ölkədə tətbiq etməklə nail olmaq olardı. Ona görə dünyada ən əhəmiyyətli varlıq insandır. Şair onların azadlıqlarını və haqqlarını müdafiə etmişdir. Lakin şairin fikrincə müharibələrin qaynaqlanmasına səbəb dinlərdir. Buna görə də o, dinlərə ayrılıq mənbəyi kimi baxmışdır. Ölkənin gələcəyinə gəldikdə isə şair bunu gənclikdə görürdü. Buna görə də o, uşaqlara böyük sevgi və səmimiyyətlə yanaşmış, ilk dəfə uşaqlar üçün şerlər yazmışdır.
Əsərləri Azərbaycanda rəğbət qazanmış, Məhəmməd Hadi, Hüseyn Cavid, Abbas Səhhət və b.-nın yaradıcılığına müəyyən təsir göstərmişdir.
Rza Tofiq Bölükbaşı (1868-1949) ixtisasca həkim olsa da əsasən şair və filosof kimi tanınmışdır. O, “İttihad və tərəqqi” təşkilatının üzvü (1907), məşrutə hərəkatının fəal xadimlərindən olmuşdur. Rza Tofiq 1918-ci ildən Türkiyənin maarif naziri işləmişdi. Yaradıcılığına aşıq şerinin-Qaracaoğlanın, Dərdlinin və sufi poeziyasının, əsasən də Yunus Əmrənin, habelə impressionizmin güclü təsiri olmuşdur. Böyük filosof olan Rza Tofiq türk poeziyasında heca vəzninin mövqeyini möhkəmləndirmiş, şeirlərində insanpərvərlik ideyalarını, təbiət gözəlliklərini tərənnüç etmişdir. Bölükbaşının əsərləri əsasən “Ömrümün sərabı” (1934) adlı kitabında toplanmışdır. Bundan başqa onun “Əbdülhaq Hamid və fəlsəfi görüşləri” (1913), “Fəlsəfə dərsləri” (1914), “Tofiq Fikrət” (1945) və s. fəlsəfi əsərləri də var. Rza Tofiqin şeirləri XX əsrin əvvəllərinndən Azərbaycan ədəbiyyatında yayılmış və romantik ədəbiyyata öz təsirini buraxmışdı.
Yuxarıdakıları nəzərə alaraq onu qeyd edə bilərik ki, 1906-1909-cu illərdə Türkiyədə ədəbiyyat fakültəsində təhsil alan H.Cavid dövrün ictimai-siyasi məsələlərinə, ədəbi proseslərinə biganə qalmamış, “bana elm lazımdır, şəhadətnamə deyil” deyərək yalnız fakültə dərsləri ilə kifayətlənməmiş, N.Kamal, Z. Paşa, Ş. Şamil, R.M. Əkrəm, A.Hamit və Rza Tofiq kimi dövrün qabaqçıl ədəbi şəxsiyyətləri ilə yaxından tanış olmuşdur:
“Əfəndim! Bəndəniz ta Ramazana qədər beş-altı ay (edadi) proqramını ikmala çalışırdım və hər həftə də məşhur filosof Riza Tevfiq bəydən bəzi həqayiqə dair bir-iki dərs proqram xaricində oquyurdum. Sonra hürriyyət alınır-alınmaz Riza Tevfiq bəy Ədirnə məbusu intixab edildi. Bəzi asari-nafiə nəşrinə başladı, darülfünunun ədəbiyyat şöbəsinə professor təyin edildi. “İttidad-tərəqqi” cəmiyyəti tərəfindən millət vəkalətinə namizəd oldu. Xülasə, iş iş üstündən aşdı, daşdı, bizə vaqt qalmadı. Sonra Ramazanda darülfünuna istida təqdimilə ədəbiyyat şöbəsinə qeyd və qəbul olundum. Şimdiyə qədər də davam ediyorum. Şimdilik bənim təqib etdiyim dərslər: ədəbiyyati-osmani, ədəbiyyati-farsi, tarixi-ədəbiyyat, məbadiyi-fəlsəfə, tarixi-ümumi və siyasi, coğrafiyayi-tarixi, təbii və ümrani…Bu proqram ustadi-möhtərəm Riza Tevfiq bəyin səlah gördüyü bir proqramdır”. (4;261)
H.Cavidin həm darülfünun, həm də əsərlərindən tanıdığı müəllimlərinin ideyalarını öz əsərlərində təcəssüm etdirmiş, onların əsərlərindən sitatlar gətirmişdir. Müəllimi Rza Tofiqin “İttihad və tərəqqi” cəmiyyətinin üzvü olması və həmin cəmiyyətin vətənini üçün etdiyi xidmətləri dəyərləndirən H. Cavid 1916-cı ildə qələmə aldığı “Hərb və fəlakət” şerində bu mövzuya belə toxunmuşdur:
İdealsız nicat ümidi məhal…
“İttihad!” İştə ən böyük ideal!
Səni qurtarırsa, qurtarır birlik,
Çünki birlikdədir fəqət dirlik!.. (4;s54)
H.Cavid 1914-cü ildə Məhəmməd Tahir Menemenlizadədən təsirlənərək onun 1896-cı ildə yazdığı “Uyuyor” şerinə nəzirə yazmışdır. Bundan başqa Tofiq Fikrətin “Rubabi-şikəstə”sindəki “Əncəli hikmət; Əzməyən əzilir” fikrini H.Cavid özünün Qars və Otluda zülmə məruz qalanlara ithaf etdiyi “Məzlumlar için” şerində “Bir həqiqət bu: “əzməyən əzilir!..” deyə təsdiqləmişdir.
H.Cavid “Xəyyam” (1935) pyesində V.Şekspirin “Hamlet” faciəsində təsvir olunan qəbristanlıq səhnəsinə oxşar bir səhnə təsvir etmişdir. Bu mövzuya türk romantiklərindən N.Kamal da “Gülnihal” adlı əsərində yer vermişdir. “Əsərdə Muxtar bəy eyniylə İngiltərəyə qayıdaraq Horatsiyo ilə görüşən Hamlet kimi şəhər qəbristanlığında görüşür. “Hamlet”də olduğu kimi Muxtar bəy də məzarçıların mahnılarına qulaq asır:

Qazmanı vurdum məzara
Sümük çıxdı para-para
Can verib aldanma yara,
Səndən keçər, sən ölmənə bax.( 9;22)

H.Caviddə də məzarçılar dünyanın faniliyindən, sonunda hamını eyni aqibət gözlədiyindən mahnılar oxuyur:

Birinci məzarçı
Biri ölməzsə dirilməz birisi,
Hiçdır ömrün sonu yaxud gerisi.
Olsa qurnaz nə qadar bir tilki,
Boğazından çıqacaqdır dərisi. (4;92)

H.Cavidin tədqiqatçılarından birinə çevrilmiş Enver Uzun Türkiyə ədəbi mühitinin təsirini düzgün qiymətləndirmiş, haqlı olaraq “Hüseyn Cavid və Türkiye edebiyatı” əsərini həsr etmişdir. H.Cavidin yaradıcılığının Türkiyə dövrü həm də onun dövrü mətbuatda çap olunan şerləri ilə də yadda qalandır. Tədqiqatçı şairin darülfunun həyatını təsvir edərkən bu məqamlara da toxunmuşdur. “Cavid İstanbulda qaldığı illərdə bir tərəfdən fikir adamlarından dərs almış, digər tərəfdən isə İstanbulun mətbuat həyatı ilə yaxından maraqlanırdı. Elmi-Bəşər, Yadi-Mazi əsərləri nəşr edilmişdir…( 8;14) Bundan savayı 1909-cu ildə şairin “Son baharda” şeiri Türkiyənin “Siratül-müstəqim” məcmuəsində nəşr edilmişdir.
Cavidin 1905-illərdə Türkiyə həyatından əxz elədiyi mövzulardan biri də “Uçurum” əsəridir ki, bu Əbdülhəmid üsuli-idarəsinin istibdadının ifrat dərəcəyə çatdığı dövrə təsadüf edir.
Əsərin mövzusu XX yüzilin əvvəli Türkiyə həyatından alınmışdır. Müəllif burda yaxşı bələd olduğu müasir türk gənclərinin həyatını əks etdirmişdir. Pyesin əsas qayəsi Qərb mədəniyyətinin türk gənclərinə mənfi təsirini göstərməkdir. İstedadlı rəssam Cəlal və onun həyat yoldaşı Gövərçin bir-birlərini saf məhəbbətlə sevirlər. Cəlal Avropa rəssamlıq məktəbləri ilə daha yaxından tanış olmaq üçün Fransa və İtaliyaya gedir. Burada o, Fransız qızı Anjellə tanış olur və ailəsini vətənini unudur. Gövərçinin sevgi məktublarını cavablandırmır. Bir müddət sonra içki düşkünü olur, rəssamlıq arzularını unudur və Anjellə İstanbula qayıdırlar. Gövərçinin atası Uluğbəylə qardaşı Yıldırım Cəlalı Anjeldən uzaqlaşdırmağa çalışırlar. İş o yerə çatır ki, Yıldırım nəalac qalıb özünü Anjelə vurulmuş kimi göstərməyə məcbur olur. Lakin Cəlal artıq özünü tamamilə itirmişdir. Gövərçinin yeganə təsəllisi olan Mənəkşə də onun əli ilə həlak olur. Sonunda Cəlal Anjelin ona addımbaşı xəyanət etdiyini və özünün timsalında bir türkün, bir istedadının məhv olduğunu anlayır. Cəlal mənəvi böhran keçirir özünüuçurum olan ataraq intihar edir. Əsərin adı da daha çox rəmzi məna daşıyır və öz kökündən uzaqlaşan, yad mədəniyyətin, yad mənəviyyatının təsiri altına düşməsini bildirir.
Məktublarında Boğaz içinin gözəl mənzərəsinə aşiq olduğunu bildirən H.Cavid burada gözəl qiraətxanaların, kitabxanaların, teatrların mövcud olduğunu, müzeylərin inkişaf etdiyini də bildirmişdir. Məhz İstanbul mühitinin təsirindəndir ki, Cavid sonralar Alp Arslan, Məlikşah (“Xəyyam”), Əmir Teymur, Yıldırim (“Topal Teymur”) və “Atilla”, “Çingiz”(həbsi zamanı NKVD nümayəndələri tərəfindən götürülmüşdür) kimi türk dünyasının məşhur sərkərdələrinə, dövlət xadimlərinə həsr etmiş əsərlərin müəllifi olmuşdur.
Türk ədəbiyyatında Teymurun bədii obrazına Əhməd Cevdet Paşanın “Qisas-i ənbiya və Təravih-i Hüləfa”, Əbdülhaq Hamidin yazdığı “Teyflər keçidi”ndə və Hüseyn Cahidin “Topal” əsərində rast gəlirik. Azərbaycan ədəbiyyatında isə Teymur obrazına Əlibəy Hüseynzadənin “Siyasəti-fürusət”, M.S.Ordubadinin “Teymurləng və İldırım Bəyazid” əsərində rast gəlirik. Əli bəy Hüseynzadənin “Siyasəti-fürusət” əsəri Əbdülhaq Hamidin təsiri ilə yazılmışdır.
H.Cavid də yuxarıdakı sənətkarların əsərlərindən ilham almış və Qərb ədəbiyyatında Napaleonları, Kolumbları, I Pyotrları qəhrəman kimi təbliğ edərək türk fatehlərini qaniçən, qəsbkar kimi qələmə alanlara cavab olaraq “Topal Teymur” dramını yazmışdır. O, burada tarixi təhrif etməmiş, hər bir obrazı tarixi gerçəkliyə əsasən yaratmağa nail olmuşdur.
Bildiyimiz kimi Cavidin üslubu, ədəbiyyata gətirdiyi mövzular həmin dövrdə Azərbaycanda yaşayıb-yaradan digər sənətkarların əsərlərindən fərqlənirdi. Cavid Əlibəy Hüseynzadənin “Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək” şüarını əsas tutaraq əsərlərində ümumtürk ideyalarını dəstəkləmiş, Şərqin şanlı tarix və mədəniyətini inkişaf etmiş Qərb dövlətləri səviyyəsində təbliğ etməyi məqsəd qoymuşdu. Bu da təbii ki, Sovet dövrünün tələblərinə uyğun deyildi. Cavid dövrün diktə etdiyi tələblərə uymadığından onun əsərləri ədəbi məhkəmələrə məruz qalır (“Şeyx Sənan”) üslubu, dili və mövzuları kəskin tənqidə və təzyiqlərə məruz qalırdı.
Tənqidçilər Cavidi Sovet ideyalogiyasını təbliğ edən əsərlər əvəzinə islam və türk tarixindən bəhs edən əsərlər yazdığına görə ittiham edir, onu “müasir” dövrdən uzaq qaldığını söyləyirdilər. Lakin bütün bu tənqidlərin içərisində onlar Cavidin türk ədəbi məktəbindən və dəqiq olaraq kimdən təsirləndiyini də tədqiq edə bilmişdilər: “Cavid əşkal (şəkil) cəhətdən nə qədər Hamidanə isə üslub cəhətdən Fikrətanə və fəlsəfə cəhətdən Tofiqanə bir əsər yaratmaq istəmişdir”. (2; 20) Sonra tənqidçı Cavidin skletin tarixin rəmzi olduğunu Tofiq Fikrətdən əxz elədiyini qeyd edir. O, “Peyğəmbər” dramında Fikrətin dil və üslubunun, Rza Tofiqin təsəvvüf ədəbiyyatının izi olduğunu bildirir.
Sonunda onu da qeyd etməliyik ki, Cavid onun üçün həyatının mənasına çevrilən elm yolunun zirvəsinə məhz Türkiyədə çatmışdır. İstanbul ədəbi mühiti onun həyatı bahasına olsada amalını, bütün ittihamlara və təzyiqlərə sinə gərəcək gücü verən ideyalını yaratmışdı. Türk ədəbi mühiti Cavidi bir dövr sənətkarlığından çıxararaq əbədiyyət və ümumbəşərlik zirvəsinə qaldırdı. İstanbul Universitetində təhsil alması onu ortaq türk dilinin yaradıcısına, ümümtürk tarixinin və mədəniyyatının təbliğatçısına çevirmişdir.

Qaynaq:

1. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. 10cilddə. IX cild Bakı: Az.Sovet Ensikl.-nın baş redak.,1986, 624s.
2. Cavidi xatırlarkən: Məqalələr və xatirələr.(ön söz A.Zamanov), Bakı: Gənclik, 1982, 392s.
3. Hüseyn Cavid. Əsərləri, beş cilddə,I cild, Bakı: Lider nəşriyyatı, 2005, 256 s.
4. Hüseyn Cavid. Əsərləri, beş cilddə,V cild, Bakı: Lider nəşriyyatı, 2005, 288s.
5. Məmmədli Qulam. Cavid ömrü boyu. Həyat və yaradıcılıq səlnaməsi. Bakı: Yazıçı, 1982, 186 s.
6. Məmməd Cəfər. Hüseyn Cavid, Bakı: Azərnəşr, 1960, 246 s.
7. Şərif Əziz. Keçmiş günlərdən. Bakı: Yazıçı, 1986, s .
8. Enver Uzun A.Hüseyn Cavid və Türkiye edebiyatı. Bakı: Günəş nəşriyyatı, 1998, 165s.
9. Tanpınar Hamdi A. XIX asr Türk Edebiyatı Tarihi., İstanbul: 1988, 388s.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı

Azərbaycan ədəbiyyatının istedadlı nümayəndələrindən biri olan Xalq yazıçısı Əzizə Cəfərzadə özünə məxsus bir yaradıcılıq yolu keçmişdir.Daha çox tarixi roman ustası kimi tanınan yazıçının ədəbi-bədii irsi özünün zənginliyi,əhatəliliyi ilə diqqəti cəlb edir.
Tədqiqatçı alimlər Əzizə Cəfərzadənin yaradıcılıq yolunu şərti olaraq üç mərhələyə bölürlər. Belə ki,1937-1970-ci illəri əhatə edən birinci mərhələ yazıçının ilk yaradıcılıq axtarışları kimi dəyərləndirilmişdir.Yazıçı bu dövürdə tarixi və müasir mövzularda hekayələr yazmaqla bərabər, eyni zamanda, gələcək tarixi romanlarının axtarışı ilə də məşğul olmuşdur.
1970-1990-cı illəri əhatə edən ikinci yaradıcılıq mərhələsində yazıçı ədəbi və siyasi şəxsiyyətlərin həyatından bəhs edən bir sıra mühüm tarixi romanlarını yazmış,bir nasir kimi cəmiyyətdə özünü tam təsdiq etmişdir.Nəhayət, 1991-2003-cü illəri əhatə edən sonuncu mərhələdə yaradıcılığı məhiyyətcə yeni məzmun kəsb etmiş yazıçı diqqəti Azərbaycan siyasi tarixinin ən aktual problemlərinə yönəldə bilmişdir.O, həmçinin milli mənəviyyatımızın ağrılı məqamlarını işıqlandırmışdır.
Əzizə Cəfərzadə bədii yaradıcılığa “Əzrayıl”adlı hekayəsi ilə başlamışdır.1937-ci ildə ədəbiyyat qəzetində dərc olunmuş bu hekayədə yazıçı dövrün sosial həyatının canlı bədii mənzərəsini yaratmışdır.Məhs bu dövrdən etibarən hekayələri,povestləri,elmi və publisistik yazıları ilə vaxtaşırı olaraq mətbuatda çıxış etmiş, axtarışlarının nəticəsi olaraq bir sıra maraqlı sənət əsərləri qələmə almışdır.
1948-ci ildə Azərnəşr tərəfindən ədibin “Hekayələr”adlı ilk kitabı çapdan buraxılsa da,kitab satışa çıxarılmadan yandırılmışdır.Kitabın yandı-
rılmasına səbəb kimi Mixail Zoşşenko və Anna Axmatova fonunda yaranan mubahisə səbəb olmuşdur.
14 avqust 1946-cı ildə ilk kitabı yandırıldıqdan sonra Əzizə Cəfərzadənin 1963-cü ilə qədər heç bir kitabı çap edilməmişdir.Lakin yazıçı bu il lər ərzində yaradıcılıq axtarışlarından ayrılmamışdır.
1963-cü ildə nəhayət yazıçının “Natavan haqqında hekayələr”adlı ilk kitabı çap olunmuşdur.Bundan sonra onun 1964-cü ildə “Qızımın hekayələri”, 1966-cı ildə “Sahibsiz ev”, 1969-cu ildə “Əllərini mənə ver” və bu kimi başqa hekayə və povestlərini qələmə almışdır.
Xalq yazıçısı Əzizə Cəfərzadənin yaradıcılığında tarixi mövzulu əsərlər aparıcı yer tutur.O,bütün ədəbi fəaliyyəti boyunca tarixi mövzulara üstünlük vermişdir.Müəllifin 1972-ci ildə “Aləmdə səsim var mənim”, 1977-ci ildə “Vətənə qayıt”, 1980-ci ildə “Yad et məni”,1981-ci ildə “Bakı-1501”,1983-cü ildə “Cəlaliyyə”, nəhayət 1989-cu ildə “Ağlayan-güləyən Sabir” kimi roman və povestləri yazıçının yaradıcılığında əsasyer tutmuşdur.
Azərbaycanın istiqlaliyyət əldə etməsi Əzizə Cəfərzadənin yaradıcılığının daha da zənginləşməsinə səbəb olmuşdur.Tarixi mövzuda yeni-yeni əsərlər yaratmışdır.Bu baxımdan 1992-ci ildə yazdığı “Eldən-elə”,1966-cı ildə “Gülüstandan öncə”,1996-cı ildə “Zərintac-Tahirə”,1997-ci ildə “Bir səsin faciəsi”,1998-ci ildə “İşığa doğru”,1999-cu ildə “Bəla”, 2000-ci ildə “Rübabə-Sultanım” və s. romanları buna misal ola bilər.Yazıçının tarixi romanlarında ədəbi və siyasi şəxsiyyətlərin canlı və bədii obrazları yaradılmışdır.
Alimin Azərbaycan poeziyasında xalq şeiri üslubuna dair monoqrafik araşdırmaları milli ədəbiyyatşünaslıq və folklorşünaslığın əhəmiyyətli nümunələrindəndir.
Əzizə Cəfərzadənin tərcümə yaradıcılığı sahəsindəki fəaliyyəti də maraq doğurur.O,müxtəlif dövrlərdə Türkiyə ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən olan Sevinc Çokumun “Bizim diyar”, Əhməd Kabaklının “Əjdaha daşı”, rus yazıçısı S.Simirnovun “Brest qalası” əsərlərini dilimizə çevirərək nəşr etdirmişdir.
Əzizə Cəfərzadə əsərlərini müxtəlif janrlarda yazmasına baxmayaraq, Azərbaycan ədəbiyyatında daha çox tarixi romanlar müəllifi kimi yadda qalmışdır.Yazıçının əsərlərində qədim dövrlərdən tutmuş XX yüzilə qədər Azərbaycan tarixinin mürəkkəb keçməkeçli hadisələri öz əksini tapmışdır.Ədibin tarixi romanlarını səciyyələndirən cəhətlərdən biri də müraciət olunan tarixi dövrü bütün təfərrüatı ilə canlandıra bilməsidir.Əzizə Cəfərzadə tarixi təkcə faktlarla deyiı, özünün qeyri-adi fantaziyası, təsvir etdiyi dövrün bədii mənzərəsini yaratmağa nail olmasındadır.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, yazıçı tarixi romanları qeyri-adi sevgi və vurğunluqla qələmə almışdır.Bu romanlarda baş qəhrəmanların vətəndaşlıq amalı özünü canlı və qabarıq şəkildə göstərmişdir.Yazıçının qələmə aldığı tarixi romanlar yalnız düşüncəsinin nəticəsi olaraq qalmayıb, xalqımızın yaddaşını əks etdirən qiymətli sənət əsərləridir.Sənətkarın tarixi romanlarını daha da oxunaqlı edən ən mühüm cəhətlərdən biri də onların ideyaca müasirliyi, bu günün problemləri ilə bağlı olmasıdır.Bu romanlar təsvir olunan faktlara və hadisələrə yanaşma tərzi ilə də diqqəti cəlb edir.
Sovet imperiyasının ən çətin və mürəkkəb dönəmində yazıçı tarixi mövzulara müraciət etməklə sovet imperiyasına etirazını ifadə etmişdir.
Yazıçının yaradıcılıq axtarışlarının uğurlarından sayılan Şirvan triologiyasında Azərbaycanın tarixi yaddaşında əhəmiyyətli yer tutan Şirvanın yetişdirdiyi ədəbi şəxsiyyətlərinin bədii surətləri yaradılmışdır.Belə ki, triologiyanın ilk əsəri olan “Vətənə qayıt” romanında XVII yüz ilin istedadlı söz ustası Nişat Şirvaninin (Nəcəfin) uşaqlığından ta ömrünün sonuna kimi qələmə almışdır.
Hələ kiçik yaşlarından atası Abduləli Şirvanın qəhrəman oğullarına başçılıq edərək dağlara çəkilmiş Süleyman Paşanın adamlarını pusquya salaraq məhv etmiş və özü də Şamaxının azadlığı uğrunda həlak olmuşdur. Kiçik Nəcəf nənəsi Şərəfnisənin himayəsində bğyümüş, erkən yaşlarından misgər Məşədi Haşimin yanında mükəmməl nəqqaşlıq sənətinə yiyələnmişdir. Bundan əlavə o,mükəmməl mollaxana təhsili də almışdır. Lakin şerə olan həvəsi onun şerlə məşğul olmasına şərait yaratmışdır.19 yaşlı Nəcəf özünə Nişat təxəllüsü seçərək qəzəllər yazmağa başlayır. Nəhayət gənc Nişat nənəsinin təhriki ilə Kəbutər adlı bir qızla evlənir. Lakin bu uzun sürmür.Kəbutər oğlunu dünyaya gətirərkən vəfat edir.Bir müddət özünə gələ bilməyən Nişat eldən-elə gəzir. Nəhay o, anasının himayəsində qoyduğu atasının adı verilmiş kiçik Abduləlini görməyə gələrkən qonşuluqda yaşayan erməni qızı Maroya aşiq olur. Lakin bu izdi vac baş tutmur…
Tez-tez basqına məruz qalmış var-yoxu Əsgər bəy tərəfindən əllərindən alınmış Əsgər bəy tərəfindən Səlyana sürgün edilir. Uzun müddət sürgün həyatı yaşayan Nişat anasının ölüm xəbərini eşidib gizli yolnan Şirvana gəlir, lakin oğlu Abduləlini heç yerdə tapa bilmir. Lakin onu öyrənə bilir ki, hansısa bir dərviş Abduləlini götürüb naməlum istiqamətə getmişdir. Nişat uzun axtarışdan heç bir nəticə əldə edə bilməyərək yenidən Səlyana qayıdır və ömrünün axırına kimi orada yaşayır.
Triologiyanın ikinci hissəsini təşkil edən “Aləmdə səsim var mənim” romanında XIX yüzilin görkəmli şairi Seyid Əzim Şirvaninin, sonuncu hissəsi olan “Yad et məni” romanında isə XX yüzildə yaşayıb yaratmış Abbas Səhhətin həyat və fəaliyyəti təsvir olunmuşdur.
Yazıçı tariximizin iki əsrdən artıq bir dövrdə Şirvanda cərəyan edən mürəkkəb, ziddiyətli hadisələri izləmiş və bu hadisələri qələmə almışdır.Əzizə Cəfərzadə Azərbaycan tarixinə faktlar və sənədlərlə aydınlıq gətirmiş bir çox məqamlarda keçmişin qaranlıq öyrənilməmiş səhifələrini canlandırmışdır. Bu baxımdan yazıçının 1971-ci ildə qələmə aldığı Azərbaycan tarixi nəsrində əhəmiyyətli yerlərdən birini tutan “Aləmdə səsim var mənim” romanıdır. Müəllifin ilk romanı olan və ədəbi mühit
tərəfindən həssaslıqla qarşılanan bu əsərin adı Seyid Əzim Şirvaninin şerindən götrürülmüşdür.Yazıçı əvvəlcə romanın adını “Məhəbbət günahdırmı?”adlandırmağı nəzərdə tutsa da, əsər nəşrə gedən zaman onun adı-nı dəyişməyə qərar vermişdir.Yazıçı romanın məzmunu arasındakı fərqinəzərə alaraq bu fikirə gəlmişdir.(Əzizə Cəfərzadənin şəxsi arxivindən
götürülmüş faktlara əsasən).
“Aləmdə səsim var mənim” romanında yazıçı yaradıcılığına və şəxsiyyətinə böyük hörmət bəslədiyi Seyid Əzim Şirvaninin obrazını yaratmağı qarşısına məqsəd qoymuş və bununla kifayətlənməmiş bütövlükdə XIX yüzilin Şirvan tarixinin, daha doğrusu, Şamaxı mühitini ictimai-siyasi və ədəbi hadisələrin canlı mənzərəsini izləmiş və yuxarıda qeyd etdiyi miz “Aləmdə səsim var mənim” romanını yazmışdır.
“Görkəmli xalq şairi Rəsul Rzanın fikrincə əsərin bəyənilməsinin əsas cəhətlərindən biri, bəlkə də ən dəyərlisi, yazıçının qələmə aldığı dövrə, onun insanlarına, xalqın adət-ənənələrinə yaxından bələd olmasıdır.Biz bu əsərdən xalqın keçmişinə aid baş vermiş hadisələr, köhnəliklə yeniliyin mübarizəsindən, həm də qələmə aldığı mühit haqqında maraqlı məlumatlar alırıq.Kitabı vərəqlədikcə bir zamanlar gördüyümüz məişət adət-ənənələri, insan xarakterləri, faktlar düzümü yavaş-yavaş gözlərimiz
önündə canlanır”.
Yazıçının 1973-cü ildə qələmə aldığı “Vətənə qayıt” romanının süjetində Vətən və məhəbbət mövzusu əsas yer tutmuşdur.Yazıçı roman boyu bu süjet xətlərinin paralel təsvirini verə bilmişdir.Roman Sovet senzurasına məruz qalmışdır.
Yazıçı 1980-ci ildə qələmə aldığı “Yad et məni” romanında XX yüzilin əvvəllərində cərəyan edən hadisələrdən söhbət açılır. Romanda üç dostun:-Abbas Səhhətin, Mirzə Ələkbər Sabirin, Ağali Nasihin yaşadıqları həyat həqiqətləri fonunda qələmə alınmışdır. Belə ki, yazıçının təbirincə desək, Abbas Səhhətin simasında vətəndaşlıq və xeyirxahlıq, Mirzə Ələkbər Sabirin timsalında fədakarlıq və cəsurluq, Ağəli Nasihin şəxsində təvazukarlıq və səmimilik kimi mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlər inandırıcı
bədii detallarla qələmə alınmışdır. Lakin yazıçı romanda diqqəti Abbas Səhhətə yönəltməyə çalışmış, hadisə və əhvəlatları mümkün qədər onun-
la bağlamışdır. Bununla da yazıçı triologiyaya daxil olan üç tarixi roma-nına son qoymuşdur. (Yazıçının arxiv materiallarından məlum olur ki, romanda adı keçən
Ağali Nasih Nişat Şirvaninin uzun müddət axtardığı oğlu olmuşdur.)
Yazıçının 1981-ci ildə Şah İsmayıl Xətayinin həyat və mübarizə yollarından bəhs edən “Bakı-1501” ci ildə əsəri də oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanmışdır. Məlum olduğu kimi Azərbaycan ədəbiyyatında Şah İsmayıl Xətayi haqqında bir sıra əsərlər yazılmışdır.Bunların içərisində Əlisa Nicatın “Qızılbaşlar”, Fərman Kərimzadənin “Xüdafərin körpüsü” və “Çaldıran döyüşü” xüsusi yer tutur.Şah İsmayıl Xətayinin şəxsiyyətindən bəhs edən əsərlərin yazılmasına zərurət – Sovet imperiyasında siyasi iqlimin bir qədər mülayimləşməsi və bunun nəticəsində Azərbaycanın milli azadlıq hərəkatı, eyni zamanda, tarixə qayıdış yazıçıların üzərinə böyük vəzifə qoymuşdur. Bu baxımdan, Əzizə Cəfərzadə yeni bir baxışla Şah İsmayıl Xətayinin yenidən araşdırılaraq qələmə alınmasını zəruri hesab etmişdir. Şah İsmayıl Xətayinin şəxsiyyətində Azərbaycanın itirilmiş dövlətçiliyinin bərpası,parçalanmış məmləkətin birləşdirilməsi, bütövləşdirilməsi amalı dayanır.”Qızılbaşlar” romanında Çaldıran döyüşündən – Sultan Səlimlə Şah İsmayıl Xətayinin arasında gedən müharibə Türk dünyasının yaşadığı faciyələrin ağrılığından xəbər verir.
Fərman Kərimzadənin qələmə aldığı “Xüdafərin körpüsü” və “Çaldıran” döyüşü romanlarında daha çox Şah İsmayıl Xətayinin həyatı və mübarizə yolu canlandırılmışdır. Lakin bu mövzuda yazılan romanlar işərisində yazılma tarixinə görə ilk sırada dayanan əsərlərdən biri ƏzizəCəfərzadənin “Bakı-1501″ci ildə romanı olmuşdur. Romanda Bakının ələ keçirilməsi səhnəsi qabarıq şəkildə əks olunmuşdur. Lakin əsərdə Şah İsmayıl Xətayinin Bakıya yürüşü əsas yer tutsa da müəllif tarixi
hadisələri yalnız bu faktla məhdudlaşdırmamışdır. O, Xətayinin hakimiyyətə gəlişindən tutmuş ömrünün sonuna qədər onun bir hökümdar, sərkərdə və şair kimi fəaliyyətinin əsas məqamlarını canlandırmışdır.
Tədqiqatçı-ədəbiyyatşünas Akif Hüseynov romanı təhlil edərkən baş qəhrəmanı yazıçının uğuru kimi dəyərləndirmişdir. Onun fikrincə müəllif Şah İsmayıl Xətayinin mürəkkəb xarakterini, obrazın fəaliyyətinin qüsurlarını da göstərə bilmişdir. Romanda Xətayini Azərbaycan hökümdarı və onun yaradıcısı kimi göstərmişdir.
Romanın epiloqunda Şah İsmayıl Xətayinin şəxsiyyətinin və mübarizəsini simvolu kimi dil, qeyrət və vətən sevgisi diqqət mərkəzinə çəkilmişdir.
Beləliklə, yazıçının “Xoş gördük səyyah”adlı povestinin yenidən işlənmiş və genişləndirilmiş variantı tamamilə başqa bir adla -“Eldən-elə” adı altında oxuculara təqdim edilmişdir. Əsərdə XIX yüzildə yaşamış Azərbaycan alimi və səyyahı Zeynalabdin Şirvaninin həyatından bəhs olunur. Yazıçı həyatının otuz yeddi ilini səyahətdə keçirmiş bu görkəmli şəxsiyyətin ömür yolunu diqqətlə izləmiş oxuculara qaranlıq qalan bir çox məqamları qələmə almışdır. Romanda İran, Türkiyə, Hindistan,
Pakistan, Orta Asiya, Ərəb ölkələri haqqında verilmiş məlumatlar əsəri daha da maraqlı və oxunaqlı etmişdir. Romanda Zeynalabdin Şirvaninin həyatının uşaqlıq çağlarından tutmuş ömrünün sonlarınadək olan dövrü əhatə olunmuşdur. Əsərdə baş qəhrəman Zeynalabdinin həyat yoldaşı və dostuna vəsiyyəti ömrü yollarda keçmiş bir insanı həyatı fonunda cərəyan etmişdir. O,demişdir:- “Vəsiyyət yüngünlükdür, islamiyyətin qaydalarındandır, qulaq asın. Əvvəlinci və axırıncı iki yadigarımı hər ikinizə; – kitablarım, yazılarım, bir də balalarımı sizə əmanət edirəm.Yazılarımı əmin yerdə saxlayın, yad əllərə düşməsin. Əminəm ki, gün gələcək on-lar insanlara lazım olacaqdır.Yoxsa heç ömrümü sərf etməyə, dünyanı dolaşmağa dəyməzdi. İkincisi balalarımı oxudun, qoy alnasınlar ki, elm yük deyil, elə bir xəzinədir ki, insanı həmişə düz yola dəvət edər.” :-Deyə vəsiyyət etmişdir. Əsərin sonunda yazıçı Zeynalabdin Şirvaninin səyahətdə olarkən Səudiyyə Ərəbistanında öldüyü deyilir.Yazıçının araşdırmalarından belə görünür ki. Zeynalabdin Şirvani gəmidə səyahətdə olarkən gəmidə öldüyü, və cəsədi dənizə atıldığından onun məzarı olmamış-
dır.
Yazıçının ölümündən bir qədər əvvəl yəni 2003-cü ildə qələmə aldığı Məhəmməd Füzulinin həyatından bəhs edən “Eşq Sultanı”adlı romanı-dır. Məlum olduğu kimi, Füzulinin həyatı və qeyri-adi yaradıcılığı beş yüz ildən artıqdır ki, söz dünyasının öz sehrində, cazibəsində saxlamışdır. Tarixin səhifələrində şeir dühasının bu görkəmli nümayəndəsinin sehrinə düşmək Əzizə Cəfərzadənin dərin istedad sahibi olduğundan xəbər verir. “Eşq Sultanı”yazıçının yaradıcılığının son nöqtəsi kimi ma-
raq doğurur.
Yazıçı bütün ömrü boyu gərgin işləsə də onun həyatının son illəri daha səmərəli olmuşdur. Belə ki, yazıçı ilə yaxın ünsiyyətdə olanlar onundaim vaxt azlığından şikayətləndiyini xatırlayırlar…
Füzuli mövzusu Əzizə Cəfərzadənin uzun illər boyu axtarışlarının nəticəsidir. Onun Füzuliyə həsr olunmuş elmi tədqiqat əsərləri də diqqətə layiq qiymətləndirilmişdir. “Eşq Sultanı” romanında yazıçı Füzulinin Şirvandan köçüb getməsini, əslən Şamaxının qədim Bayat kəndindən olmasını təsvir etmişdir. Ona görə də roman boyu Füzulinin yaşadığı vətən həsrəti, qürbət duyğuları əsərdə qabarıq şəkildə öz əksini tapmışdır.Əsərin yaranması ilə bağlı təsvir olunan epizodlar özünə məxsusluğu il yadda qalır. Ədib əsərdə yaratmış olduğu tarixi şəxsiyyətlərin bənzərsizliyi ilə diqqəti cəlb edir. Romanın üslubuna dərin axıcı bir lirizm ha-
kimdir. Bu da Əzizə Cəfərzadənin özünə məxsus üslubunu diqqətdə saxlamışdır.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Şamaxı rayonunun Bayat kəndində Füzulinin heykəlinin qoyulması təşəbbüsü Əzizə xanımın adı ilə bağlıdır.
Müəllifin yalnız öz dövrünə deyil, gələcəyə ünvanlanmış əsərləri də geniş oxucu kütləsini diqqət və marağına səbəb olmuşdur.
(Xalq yazıçısı Əzizə Cəfərzadənin məzar daşına “Bakı-1501″romanından götürülmüş, Şah İsmayılın dilindən deyilmiş:-“Sizə vəsiyyətim-dili-
mizi, qeyrətimizi, vətənimizi qoruyun”-sözləri həkk olunmuşdur).
Yazıda göstərilmiş bəzi məqamlar Əzizə Cəfərzadənin şəxsi arxivindən götürülmüşdür.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı

Ömrünü, gününü, bütün şüurlu həyatını Azərbaycanımızın bugünkü müstəqilliyinə, azadlığına həsr etmiş xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadənin 90-illik yubileyi qeyd edilir.1925-ci il avqustun 16-da Şəki şəhərində anadan olmuş, Bəxtiyar Vahabzadə ibtidai təhsilə Şəkidə başlamış, lakin1934-cü ildəBakıyaköçdüklərinə görə təhsilini176-saylı məktəbdədavam etmişdir.Məktəb illərində şeir və dramdərnəklərinin üzvüolan
Bəxtiyar 1942-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində oxuyarkən Mir Cəlal Paşayevin rəhbərlik etdiyi ədəbiyyat dərnəyində fəal iştirak edir. O,1947-ci ildə univeristeti bitirib aspiranturaya daxil olur.1950-ci ildə “Səməd Vurğunun poeziyası” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etdikdən sonra, universitetdə müəllim işləməyə başlayır. Səməd Vurğun mövzusunda tədqiqatını daha da genişləndirmək üçün “Səməd Vurğunun yaradıcılıq yolu” adlı doktorluq dissertasiyasını müdafiə edir. Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə bir sıra adlara, incəsənət xadimi (1974), Azərbaycan SSR dövlət mükafatı laureatı (1976),“Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni”1984-cü ildə“Xalq Şairi”
fəxri adını almışdır. Müstəqillik illərində isə o,Mərhum Prezident Heydər Əliyev tərəfindən “Şöhrət” ordeni ilə təltif edilmişdir.Şair yaradıcılığının ilk illərində az yazsada onun yazdıqları fikir zənginliyi ilə seçilirdi. Yaradıcılığının yetkinlik mərhələsi 60-cı illərə təsadüf etsə də qədim tarixə malik poeziyamızın ənənənələrinə sadiq qalmışdır.Şairin yaradıcılığında əsas yer tutan vətən və ana dili mövzusu onun şeirlərində də özünü biruzə verir. Məhz bu baxımdan o,sovet dövründə milli ruhlu şeirlərinə görə təqib olunurdu. Şairin “Bəsdir”, “Vətən var”, “Təyyarələr” şeirlərində vətən uğrunda mübarizəyə hazır döyüşçü idealınıyorulmadan sevə-sevə canlandırılmışdır.
Qarabağ hadisələrinin başlanmasından çox-çox əvvəlki bir dövrdə şair uzaqgörənlik göstərərək xalqımızın şəhidlik yaddaşını təzələmişdir. Yaradıcılığında vətən mövzusuna xüsusi yer ayıran şair milli və estetik idealı olan vətəndaş obrazı yaratmışdır. Bu baxımdan onun qələmə aldığı “Vətəndən-vətənə” şeirində vətənin bütövlüyündən danışılır.

Arazın bu tayı vətən,
O tayı vətən.
Vətəni görməyə amanım yox mənim.

Yox mənim deyərək o taylı bu taylı Azərbaycanın bütövlüyü və müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparmışdır. B.Vahabzadənin yaradıcılığında anadili mövzusu əsas yer tutur.
Şair yaxşı bilirdi ki, ana dilini sevmədən həqiqi vətən məhəbbətinə sahib olmaqolmaz.

Ana dilinin taleyi xalqın taleyi ilə ayrılmaz tellərlə bağlıdır. Sovet dövründə Azərbaycan dilinin süni şəkildə sıxışdırılıb rus dilinin əhatə dairəsinin genişləndirilməsi üçün səy göstərilirdi. Lakin B.Vahabzadə bütün qüvvəsi ilə buna qarşı çıxırdı. O, “Mənim anam” şerində ana və dil anlayışlarını yanaşı qoyur, onların eyni məfhun olduğunu göstərməyə çalışmışdır.

Yox, mən heçəm, mən yalanam,
Kitab-kitab sözlərimin
Müəllifi-mənim anam.

Şairin 1954-cü ildə yazdığı “Ana dili” şeirində dilimizə xor baxanlara qəzəbi və nifrəti ifadə olunur:

Ey doğma dilində danışmağı ar bilən
fasonlu ədabazlar
Qəlbinizi oxşamır qoşmalar, telli sazlar,
Bunlar qoy mənim olsun,
Ancaq vətən çörəyi sizlərə qənim olsun.

deyərək öz ana dilinə xor baxanları qınayır və buna cavab olaraq“Latın dili” şerini yazır.Cənubi Azərbaycanda dilində təhsilin olmaması,bu dildə kitap çapının qadağan
olunması şairi çox narahat edir. O, “Gülüstan” poemasında bu məsələyə toxunmuşdur.
Şairin 1942-ci ildə yazdığı “Xəzan bülbülü”, “Şəbi hicran”, “Ağlar güləyən”, “Muğam” poemalarında qəm,kədər müşahidə olunur. Bu onunla bağlı idi ki, Şair sovet ideyalarının təbliğ edildiyi bir zamanda müstəqillik arzusu ilə yaşayan xalqın kədərindən bəhs edə bilməzdi. Bu səbəbdən o, Füzuli, Sabir kimi şairlərin kədərindən bəhs edərək mənsub olduğu millətin sovet zülmündən doğan kədərini dilə gətirmişdir.
“Gülüstan”, “Atılmışlar”, “Təzadlar”, “İstiqlal”, “Qiymət”, “Şəhidlər” və s. Vahabzadənin ən yaxşı poemalarındandır. Şairin sovet dövründə yazdığı poemalar həqiqi mənaları ilə yanaşı ikinci-simvolik məna daşımaları xüsusiyyəti ilə də yadda qalır.
Vahabzadənin mənzun dramları bir növ Səməd Vurğunun ən-ənələrinin davamçısı kimi qeyd olunmuşdur.Onun “Vicdan”, “İkinci səs”, “Yağışdan sonra”, “Yollara iz düşür” pyesləri nəsrlə, “ Fəryad” pyesi isə nəzmlə yazılmışdır.Bu pyeslər uğurla səhnəyə qoyulmuşdur.
Bundan başqa şairin 1990-cı ildə qələmə aldığı “Şəhidlər” poeması qanlı 20 yanvar hadisələrinə həsr olunmuşdur. Şəhidlər poeması uğurla səhnələşdirilmiş və tamaşaçılar tərəfindən rəğbətlə qarşılanmışdır.
Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olan Dağlıq Qarabağ münaqişə ocağına çevriləndə şair vətəndaş mövqeyini nümayiş etdirmiş,onun çağrışları ümumxalq mitinqlərində yüz minlərlə insanın qarşısında eşidilmişdir.
“Özümüzü kəsən qılınc” pyesi “Dədə Qorqud” dastanının motivləri əsasında yazılmışdır. Qədim türk tayfalarının arasında hökm sürən düşmənçilik özümüzü kəsən qılınc kimi təqdim olunmuşdur. Şairin bir sıra əsərlərində olduğu kimi burada da tarixdəki düşmənçiliyi göstərərk xalqı birliyə çağırır.
Bəxtiyar Vahabzadə ingilis şairi Corc Bayronun “Abidos gəlini” poemasını, A.S.Puşkin, M.Y.Lermantov, N.A.Nekrasov və başqa rus klassiklərinin şeirlərini Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. O, ancaq öz vətəndaş əqidəsinə uyğun olan əsərləri tərcümə etmişdir.Bu baxımdan şairin şeirləri də türk, rus və.s dillərə tərcümə olunmuş,eyni zamanda bir neçə kitabı Moskvada rus dilində çap olunmuşdur.
Azərbaycanın ikiyə bölünməsi S.Vurğun, M.Şəhriyar, S.Rüstəm kimi şairlərin yaradıcılığında olduğu kimi B.Vahabzadənin də yaradıcılığında kədərlə xatırlanmışdır. O, Azərbaycan xalqının bir dövlət halında birləşmək idealını daim önə çıxarmışdır. Şairin “Gülüstan” poemasında Azərbaycanın ikiyə bölünməsi haqqında danışmağın qadağan olunduğu bir dövrdə qələmə alınmışdır. Bunu nəzərə alaraq şair 1959-cu ildə poemanı Bakıdan uzaqda-Şəkidə buraxılan rayon qəzetində dərc etdirir. Lakin poemanın səsi tez bir zamanda hər tərəfə yayılır, müəllifə millətci damğası vurularaq nəzarətə götürülür. Lakin B.Vahabzadə bu poemaya görə cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmur.Lakin 1963-cü ildə Azərbaycan xalqı Gülüstan müqaviləsinin 150 illiyini bayram kimi qeyd etməyə məcbur edilir.
Bu poema müəllifə şöhrət qazandırır. Əsər Azərbaycanın Sovetlər İttifaqının tərkibində olmasına etiraz kimi yazılmışdır. Azərbaycanın birliyi və istiqlalı uğrunda çarpışan Səttar xan, Şeyx Məhəmməd Xiyabani və Pişəvərinin əziz xatirəsini yad edərək müstəqillik istəyini dilə gətirir. Müəllif Azərbaycanı bölən tərəfləri yad adlandırır, bir xalqın əvəzinə qərar vermələrinə qəzəblə etiraz edərək deyir:

Bir deyən olmadı, durun ağalar!
Axı bu yurdun öz sahibi var.
Siz nə yazırsınız bayaqdan bəri,-
Bəs hanı bu yurdun öz sahibləri?

Vətənin parçalanmasına etirazını bildirən şair bunu Tomrislərin, Koroğluların,
Babəklərin ruhuna təhqir sayır. O, ildırımın çaxmasını dünyanın titrəməsini arzulayır. Babaların qan bahasına qoruduğu əmanət olan Vətənin yadların əli ilə bölünməsinə qəzəblənir və deyir:

Babaların şəni, şərəfi, əlbət,
Bizə əmanətdir, böyük əmanət…
Yoxmu qanımızda xalqın qeyrəti?
Belə saxlayarlar bəs əmanəti?

Müəllif müqavilənin imzalandığı kağıza basılan möhürü Azərbaycanın köksünə vurulan dağ hesab edir. O, müqavilənin yazıldığı kağızı sərhəd dirəklərini, xalqı ikiyə bölən Araz çayını qınayır.
Şair ölkənin ikiyə bölünməsinin tarixə, mədəniyyətə, ədəbiyyata da böyük zərbə olduğunu qeyd etmişdir. Sonda müəllif nikbin görünür. O, qeyd edir ki, bir xalqı, milləti ancaq kağız üzərində iki yerə bölmək mümkündür. Can bədəndən ayrıla bilmədiyi kimi bu xalq da bir olacaqdır.

Böl kağız üstündə, böl gecə-gündüz,
Torpağın üstündə dirəklər də düz.
Gücünü, əzmini tök də meydana,
Qoşundan, silahdan sədd çək hər yana.
Torpağı ikiyə bölərsən ancaq
Çətindir bədəni candan ayırmaq!

Azərbaycanın bütövlüyü, müstəqilliyi uğrunda bütün həyatı boyu mübarizə aparmış Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadənin xatirəsi bu gün də 90 illik yubileyi ərəfəsində hörmətlə anılır və yad edilir.