Nihat AYMAK.”GURBET BÖYLE YAŞANIR”

1970 yılında Başçiftlik’ten Niksar’a taşındık. Ortaokul talebesi olduğum 1973 yılının bir yaz gününde rahmetli babamın çarşıdan eve döndüğündeki heyecanını hiç unutamam. Annem, ağabeyim, ablam ve ben anlattıklarını can kulağıyla dinlerken inanmakta zorlanıyorduk. “Seferberlikte askere gidip dönmeyen Ahmet ağabeyim yaşıyormuş. İran’daymış, oğlu geldi görüştük.”
1914 yılında Ruslarla savaşmak üzere 1. Dünya Savaşının doğu cephesine gidip dönmeyen ve kendisinden hiç haber alınamayıp ölmüştür diye düşünülen Ahmet amcamın oğlu olduğunu söyleyen bir delikanlı gelip yarım yamalak Türkçesiyle “Ben sizin yeğeninizim” diyor. Babam heyecanla hem anlatıyor hem ağlıyordu:
-Halde sebze satıyordum. Bizim köylü bir genç geldi yanıma ve “Sana bir müjdem var, İran’daki ağabeyinin oğlu geldi, kahvede oturuyor, haydi gidelim yanına” dedi. Şaşırdım, ne İran’ı, ne ağabeyi, ne yeğeni? dedim. Koştum kahveye. Beni gören bir delikanlı sarıldı boynuma “amcam” diye. Meğer Ahmet ağabeyim ölmemiş, Ruslara esir düşmüş, sonra kaçıp İran’a sığınmış orada kalıp evlenmiş, çoluğa çocuğa karışmış. Küçük oğlu Ahad Türkiye’ye okumak için gelmiş. Gelirken babasından buraların ve bizim isimlerimizi almış, geldi buldu bizi. Şimdi köyde, Başçiftlik’te diğer amcalarının yanında.
İnanılması güç bir hikâye idi. Birkaç gün sonra Ahmet amcamın oğlu Ahad ağabeyim Niksar’a bize geldi. Askerliğini bitirmiş, Üniversite okumak için ülkemize gelmiş genç, yakışıklı, güler yüzlü bir delikanlı. Canımız kaynadı ısındık hemen birbirimize. Sanki yıllardır aileden biriydi. Az bildiği Türkçesiyle anlaşıyorduk. Aslında anlaşmamız dilimizle değil, gözlerimiz ve gönüllerimizleydi.
Üniversiteyi Türkiye’de bitirip Ankara’da tanıştığı Selma yengemle evlendi. 1977 yılında İran’a gitti ve bir daha haberleşemedik, görüşemedik.
İki ay kadar önce Facebookta yeğenim Banu ile Ahad abim ve Selma yengemin bir arada olduğu fotoğrafı gördüm. Hemen telefona sarılıp yeğenimi aradım. Birlikte olduklarını söyledi ve kırk yıl sonra telefonla da olsa Ahad ağabeyimin sesini duyuyordum. 5 Mayıs 2017 günü ablam ve eşimle birlikte Ankara’da evinde misafir olduk. Gece yarısına kadar anlattıkları ile hem hüzünlendik, hem gözyaşı döktük. Onun anlattıklarını onun ağzı ile yazmaya çalıştım ve dinlemeye değer yaşanmış bir gurbet hikâyesi oluşuverdi. Ben de “Gurbet Böyle Yaşanır” dedirten bu hikâyeyi paylaşmak istedim sizlerle:
“Babam bize Türkiye’yi, doğup büyüdüğü Başçiftlik’i ve yaşadıklarını pek anlatmazdı, anlatmak istemezdi. Anlatmaya başladığı zaman ağlardı, biz de dayanamazdık ağlamasına ve yarım bıraktırırdık. Çoğu zaman dalıp dalıp giderdi. Biz anlardık onun neleri düşündüğünü. Anlattıklarından hatırımda kalanlar var elbette.
Babam henüz on beş on altı yaşlarında iken köye elek halbur satmak için uğrayan kadınlardan biri, harmana babamın yanına gelip ısrarla falına bakmak isteyince dayanamaz ve baktırır falına. Ancak söyledikleri babamı hem üzer hem sinirlendirir. Eve geldiğinde annesi ondaki değişikliği fark edip: “Sana ne oldu Ahmet?” diye sorar. Anlatır annesine: “Falcı kadının anlattıklarından etkilendim. Bu memleketin ne ekmeği ne suyu sana nasip olacak. Buranın bir diş çöpünde bile nasibin yok. Sen en kısa zamanda buradan gitmelisin dedi.” Annesi teselli etmeye çalışır: “O kadın ne biliyormuş ki, senden bir şeyler alabilmek için konuşmuş işte” diyerek.
Birkaç yıl sonra Osmanlı İmparatorluğu ile Ruslar arasında harp başlar ve seferberlik ilan edilir. Köyde kadınlar çocuklar ve ihtiyarlar kalır sadece. Diğer gençlerle birlikte babam da askere alınır ve doğu cephesine sevk edilir. Ne tam teçhizatlı asker kıyafeti, ne de silah. Bir gece giriştikleri muharebede bacağına isabet eden bir Moskof kurşunu sonucu hareket kabiliyetini yitirip esir düşer Ruslara. Nahcivan’daki hastaneye kaldırılır ve tedavisi başlar. Bacağındaki kurşun yarası ateşini yükseltir, titremeyle birlikte sanki yanmaktadır vücudu. Doktorlar babamın dosyasına baktıktan sonra kendi aralarında: “Bu Türk’ü iğne vurmak suretiyle bu gece öldürelim” diye konuşurlar. Rusça ve Türkçe bilen bir hemşire bu konuşmayı duyduktan sonra babamın yanına gelip: “Ahmet, sen beni kendine kardeş bil ve benim sözümü dinle. Doktorlar Rusça konuşurken ben duydum, bu gece sana iğne vuracaklar ve öldürecekler. Sen gençsin yazık sana. Çık gücünün yettiği yere kadar koş, kaç buradan.”
Elbiselerini getirir ve giydirir. Ateşler içinde hasta olan babam kurşun yaralı bacağıyla çıkar hastaneden ve karanlıkta kaçmaya başlar. Bir tarafta bacağındaki yara, diğer yanda yüksek ateşli hastalığı nereye gittiğini bilmeden koşmaya çalışır. Ortalık aydınlanmaya başlayınca uzaktaki Rus askerlerini fark edip bir çalılığın içine gizlenir. Açlık, susuzluk, hastalık ve can korkusu içinde bekler akşamın olmasını. Karanlık çöküp etraf görünmez olunca çalılıktan çıkıp koşmaya başlar yeniden. Gündüzleri çalıların içinde kendini gizleyen, geceleri ortalık ağarana kadar koşmak suretiyle günlerce sürer bu kaçış. Rast geldiği dereden su içer, ölmemek için ağaç yaprakları ve zehirli olmadığını tahmin ettiği otlardan yiyerek hayatta kalmaya çalışır. Bir hafta süren bu kaçışta üzerindeki elbiseler ve ayağındaki eski postal param parça olmuştur.
Sabah olup ortalık aydınlandığında uzakta görünen köyü fark eder. Hem sevinir hem korkar. Bir müddet çevreyi izler, Rus askeri var mı diye. Güneş hayli yükselmiştir. Ağır ağır yürür köye yaklaşmak için. Bir müddet sonra ezan sesi gelir kulağına. İnanamaz, rüya gördüğünü sanır bir an. Ezanı dinlerken gözyaşlarına hâkim olamaz. Rusya’da olmadığı kesindir ancak kendi ülkesi sınırları içinde mi, yoksa başka bir yerde mi olduğunu kestiremez. Köye yaklaştığı zaman buranın büyük bir kasaba olduğunu fark eder. Caminin önüne geldiğinde kimse yoktur dışarıda. Akan çeşmeden kana kana su içip abdest alır. Camiye girdiğinde dağılmak üzeredir cemaat. Namazını kılıp dışarı çıkınca beş altı kişi etrafını sarar. Dilleri farklıdır, anlamaz konuşmalarını. Elbisesi param parça, kendisi perme perişan vaziyette olan babamın konuşmasından Türk olduğunu anlayıp bir eve götürüp yemek ikram ederler. Burası İran’da Tebriz’e bir buçuk saat mesafedeki Aher kasabasıdır. O yıllarda İran’da da kıtlık ve açlık vardır. Ruslar İran’a saldırıp istila ederler. Amerikalılar ve İngilizler Basra körfezini himayelerine alırlar. Dil bilmeyen yol bilmeyen babama caminin kenarında bir yer gösterirler yatması için. Bazen birileri evine götürür yemeğe, bazen yemesi için yiyecek getirirler.
Babamın Türk olduğunu öğrenen üç kişi bir akşamüstü atlarla gelip kasabanın dışında bir yere götürürler. Ateşler yakılmış etler kızartılmakta, kebaplar hazırlanmaktadır. Babam ne olduğunu anlamaz ama birbirlerinin dillerini bilmedikleri için sorularına cevap da alamaz. Yerler içerler ve yatarlar. Sabah olur babam bakar ki yiyecek bol, ne ararsan var. On kişi kadar olan grubun hepsi atlıdır. Babamın anlayacağı birkaç Türkçe kelime ve işaret diliyle geceleri Rusların işgal ettiği köylere baskın yaparak onları korkutacaklarını anlatırlar. Babama verdikleri görev gece baskına gittiklerinde Türkçe olarak bağırıp çağırmasıdır. Güya İranlılar Osmanlı askeriyle bir olup Ruslara saldırdı izlenimini vermektir. Gece olur babamda bir ata biner ve giderler baskın yapmaya. Köye girince Türkçe olarak bağırır çağırır, bir müddet sonra geri kamp kurdukları yere gelirler. Sabah olduğunda bakar ki kendisiyle gece gidenler bir sürü koyun, kuzu, tavuk, horoz ne varsa getirmişler. Birkaç gece devam eder bu şekilde. Akşama kadar koyunlar kesilir, etler kebaplar yenir ve uyunur.
Babamın hastalığı geçmiş bacağının yarası iyileşmeye başlamıştır. Ancak fark eder ki; bunlar eşkıyadırlar ve babamın Türkçe bağırması sonucu köylüler yabancıların baskın yaptığını düşünüp sinecekler ve onlar da istedikleri gibi hırsızlık ve yağma yapacaklardır. Kendi kendine söylenir: “Durum anlaşıldı, bunlar eşkıya ve beni de kullanıyorlar. Bana haram yemek yakışmaz. Bu güne kadar haram lokma boğazımdan geçmedi ki bundan sonra geçsin.” Ancak bunlardan kurtulmanın kolay olmayacağını da tahmin etmektedir. Kendine göre bir kaçış ve bunlardan kurtuluş planı yapar. Bana eşgene getirin der. Eşgene koyunun etli kemiklerinin kaynatılması sonucu meydana gelen yağlı sudur. Tirit yapılarak içmesi çok lezzetli olur. Babama hizmette kusur etmedikleri için hemen eşgene yapıp getirirler. Sıcak sıcak içer ve göğsünü açıp rüzgâra karşı oturur. Esen soğuk rüzgâr babamın yüzünü gözünü iyice şişirir sabaha kadar. Uykudan kalkıp babamı görenler şaşırırlar. “Hastayım, ölüyorum beni doktora yetiştirin” der. Kendilerine lazım olacağı için mecburen hemen ata bindirirler, yanına da iki atlı katarlar koruyucu olarak. İki atlı eşliğinde babam Tebriz’e varır. Samil Emr camisinin yanında dururlar. Babam der: “Ben önce bir banyo yapayım, böyle kirli paslı gitmeyeyim doktorun yanına.” Olur derler ve babam hamama girmek için ayrılır. Ancak gizlice bir dükkâna gidip elbise ve şapka aldıktan sonra hamama girer. Yıkandıktan sonra eski elbiseleri orada bırakıp yenilerini giyer, başına şapkayı koyar ve dışarı çıkar. Yan yan yürür tanınmamak için. Ona refakat eden koruyuculara tanınmadan koşa koşa uzaklaşır ve Tebriz çarşısına karışır. İşçi Bulma Kurumuna gidip kaydolur. Başçiftlik’te Kur’an Kursuna gittiği için okuma yazması vardır. Bu sayede Devlet Demir Yollarında işe başlar bir müddet sonra.
Ruslar zaman zaman İran’a saldırır ve istila ederler. Babamın Türk olduğunu bilseler hemen öldürürler. Türk olduğunu gizleyebilmek için Tebrizli bir kadınla evlenmek ister. Ancak bir gün Türkiye’ye döneceğini düşündüğü için bekâr bir kız alıp onu yüz üstü bırakmış olmayayım diye dul bir kadınla evlenmeyi uygun bulur.
İş yerinde edindiği arkadaşları ve kurduğu dostluklar neticesinde babamın aradığı bir dul kadın bulurlar ve evlendirirler. Babam bu kadını sever, iyi anlaşırlar ve bir erkek bir kız çocukları dünyaya gelir. Oğlunun adını Osmanlı Sultanı Abdülhamit’e olan muhabbetinden dolayı Hamit koyar. Kızının adı ise Ziynet. Rusların istila ve baskıları devam etmektedir ve babam Türk olduğunun anlaşılmasından korktuğu için tayinini Basra Körfezinin yanında bir yere çıkartır. Yedi sene kadar orada çalışıp ortalık durulduktan sonra geri Tebriz’e döner. Ancak hanımı hastalanır ve vefat eder. Ölen hanımı annemin halası olur. Akrabalar bu iki küçük çocuğa kim bakacak diyerek yeğeni Fatma’yı yani annemi babamla evlendirirler. Dokuz çocuk da annemden dünyaya gelir. Bunlar Murat, Kâmil, Mehmet, Cemal, Ahad (ben), Hatice, Menije, Mina, Şehin (Türkçede Şehnaz)
Puryusuf soyadını alır babam. Dedesinin adı Yusuf olduğu için Yusuf oğlu anlamında. Babama mahallede Osmanlı Ahmet derlerdi. Osmanlı Rus Savaşı ve Birinci Dünya Savaşı bitiyor, Osmanlı Devleti yıkılıyor arkasından Kurtuluş savaşı başlıyor ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti kuruluyor. 1939 yılında Erzincan ve Reşadiye Depremi olup her taraf yıkılıyor. Babamın köye yani Başçiftlik’e gönderdiği mektuplara karşılık gelmeyince aileden kimse kalmadı olarak düşünüyor. Evlenip iki çocuğu olduktan sonra hanımının ölümü, arkasından annemle evlenmesi ve çocuk sayısının on bire çıkması ile geçim derdi derken Türkiye’ye dönme arzusu yok oluyor ister istemez. Babam derin düşüncelere çok dalar, gözünden yaş hiç eksik olmazdı.
Tebriz’de liseyi bitirdikten sonra askerliğimi yapıp geldim. Üniversite okumak için Fransa’ya gitmek istiyordum. Ancak bunu ailem uygun görmedi. Türkiye’de okuyan komşumuzun oğlu Hasan bir akşam bize oturmaya geldi. Türkiye’yi ve okuma şartlarını çok methetti. O akşam Türkiye’ye gitmeye karar verdim. Hasan Ankara Bahçelievler’de kaldığı evin adresini verdi. Türkiye’ye gideceğim en çok babamı heyecanlandırmıştı. Ondan Türkiye’yi, Başçiftlik’i, kardeşlerini, akrabalarını ve nişanlısı Güllü’yü çok dinlemiştim.
Ankara’ya geldim ama Türkçem çok zayıf. Geldiğimin ertesi günü gezmek için Anıtkabir’e gittim. Orada bir grupla tanıştım. Bir kızla bir delikanlı arasında tartışma başladı, neredeyse kavga edecekler. Delikanlının kolundan tutup yarım yamalak Türkçemle: “Niçin sen böyle kadınla kavgaya tutuşuyorsun, gel benimle gidelim” dedim ve yürümeye başladık. Dedim sen nerelisin? Dedi ben Tokat Turhallıyım. Şok oldum birden.
-Ben de Tokatlıyım.
-Ne Tokatlısı sen İranlı değil misin?
-Benim aslım Tokat Niksarlı, deyip anlattım özetle babamın hikâyesini.
Şaşırdı tabi. Anlattım babamın hikâyesini kısaca. Sarmaş dolaş olduk. “Ben yarın seni bindireyim otobüse göndereyim Tokat’a git amcalarını bul” dedi. Ertesi gün otobüse bindirip Tokat’a uğurladı beni.
Tokat’ta otobüsten indim doğru dürüst Türkçe konuşamıyorum, bir yer bilmiyorum. Doğru polis karakoluna gittim. İranlı olduğumu söyleyip pasaportumu göstererek burada amcalarımın olduğunu ve onları bulmaya geldiğimi anlattım. Niksar ve Başçiftlik deyince komiser bir polis memuru çağırıp: “Bunu talebe pansiyonuna götür” dedi. Bana da, orada her ilçeden talebelerin olduğunu ve akrabalarını bulmamın kolay olacağını söyledi.
Gelip pansiyonun müdürüne durumu anlattık. Anons ettiler “Niksar’dan Başçiftlik’ten olan öğrenciler buraya gelsin” diye. Beş altı kişi geldi. Onlara durumumu anlatarak amcalarımı bulmama yardımcı olmalarını istediler. Beni getiren polis memuru gece burada kalacağımı söyledi. Etrafımızı saran talebelerle konuşurken biri: “Ben Başçiftlikliyim” dedi ve babamın müezzin dayısının torunu çıktı. Dedi ben senin amcalarını da akrabalarını da biliyorum sabah Niksar’a birlikte gideriz. Heyecanımdan gece uyuyamadım.
Akrabam olan talebeyle bindiğimiz minibüs bir saatti aşan yolculuktan sonra bizi Niksar’a getirdi. Bir kahvehaneye girdik. “Sen burada otur, ben şimdi senin Musa amcanı getireyim” deyip gitti. Az sonra baktım karşıdan yanında birisiyle geliyor. Sandım ki yanındaki babam, öyle benziyor. Geldi kucaklaştık öpüştük ama inanamıyor benim yeğeni olduğuma. Nasıl inansın ki? Elli dokuz yıl sonra İran’lı bir delikanlı gelmiş ben ağabeyinin oğluyum diyor. O güne kadar seferberlikte ölmüştür olarak bilinen ve kendisinin sağ olduğuyla ilgili hiçbir haber alınamayan ağabeyinin oğluyum diyorum. İnanması güç tabi. Birlikte Başçiftlik’e gittik. Şakir amcamın evinde bir araya geldik diğer amcalarımla. Ancak herkes şoka girmiş gibi, kimse inanamıyor. Onlar bir gün ağabeylerinin sağ olduğunu duyacaklarını hiç düşünmemişler ki! Nasıl düşünsünler, sağ kalsaydı en geç beş on yıl sonra döner gelirdi köyüne, annesine, babasına, kardeşlerine ve nişanlısına.
Ben ağabeyiniz Ahmet’in oğluyum diyorum ama inanmıyorlar halen. Kendilerine birinin şaka yaptığını düşünüyorlar belki de. “İspat et ağabeyimizin oğlu olduğunu” dediler. Bu benim için zor olmayacaktı.
-Tamam, ispat edeceğim. Siz büyükten küçüğe sıralanın dedim. Sıralandılar ve ben başladım saymaya.
-Sen Yusuf amcam, sen Musa amcam, sen Şevket amcam, sen en küçük Şakir amcam. Babamın nişanlısı vardı Güllü.
Ben öyle deyince bir sessizlik kapladı odanın içini. Yüzlerdeki hüznü hissettim ve gözleri yaşardı hepsinin.
-O vefat etti.
Aslında hüzünlenmelerinin gerçek sebebi babamın nişanlısı Güllü’nün vefat etmesinden çok, babamın ölmüş olabileceğini düşünüp Yusuf amcamla evlendirmiş olmalarıydı. Mezarının başına gidip birlikte dua ettik.
Birkaç gün sonra Niksar’a geldim ve Musa amcamla postaneye gidip İran’a telefon etmek istediğimi söyledim. Yüksek tarifeli olan “acele” yazdırmamıza rağmen üç saat bekledikten sonra telefon bağlantısı yapıldı. Babama amcalarımı bulduğumu söylerken yaşadığımız duygu selini kelimelerle ifade edemem.
Ben Ankara’ya dönüp Türkçe kursuna başladım. Amcalarım İran’a babamın yanına gittiler ve bir ay kaldılar orada. Sonra babamla annem geldiler. Babam altmış yıl önce ayrıldığı yurduna, vatanına, köyüne döndü. Babası, annesi, amcaları, kız kardeşi ve nişanlısı rahmetli olmuşlardı ama dört erkek kardeşi ile çocukluk ve gençlik yılları arkadaşlarından çoğu sağ idi. Bıraktığı gibi değildi tabi hiçbir yer ve hiçbir şey. Koyun güttüğü, at koşturduğu yerler, ekip biçtiği tarlalar, söğüt diktiği bahçe kenarları, meyvesini yediği çördük ağaçları, suyunu içtiği gözeler ve çeşmeler çok değişmiş çok farklılaşmıştı. Aylarca kaldı babam Başçiftlik’te. İlk günler zor konuştuğu Türkçesi sonralarda güzelleşmeye başladı. Konuştukça hafızası hatırladı ana lisanını.
Bir gün telefon geldi babamdan ve beni Ankara’dan Başçiftlik’e çağırıyordu. Geldim ki hastalanmış yatıyor. Tabi merak ve heyecan var, hüzün ve gözyaşı var, hava değişikliği ve beslenme farklılığı da eklenince hastalanmış. Askerde sıhhiye olup döndükten sonra Başçiftlik ve çevre köylerin doktoru ve iğnecisi olan Hüseyin Memiş’in babama yaptığı iğne siyatik sinire rast gelmiş. Bacağının üzerine basamıyor, acıdan duramıyor.
Babam ve annem İran’a geri dönecekler. Artık babamın evi, yurdu, çocukları, torunları, dünürleri ve arkadaşları İran’da. Doğup büyüdüğü, çocukluk ve ilk gençlik yıllarının geçtiği, büyüklerinin kabirlerinin bulunduğu Başçiftlik artık onun yurdundan öte bir ziyaret yeri. Gözyaşları içinde vedalaşıp ayrıldı Başçiftlik’ten. Sapa sağlam gelmişti ama dönüşte hastaydı ve elindeki bastona yaslanarak yürüyordu. Niksar’a geldiğimizde hamama götürüp bacağına masaj yaptım. Çıktık ve Musa amcamla çocukları bizi Ankara’ya yolcu ediyorlardı. Otobüse binerken baston aklına geldi. Yürürken faydası olur diye vermişlerdi kardeşleri Başçiftlik’te. Hamama girdiğimizde elbiselerimizi çıkardığımız odanın duvarına asmıştık. Çıkışta yürümesi rahatlayınca ihtiyaç duymayınca unuttuk astığımız yerde bastonu. Henüz on beş on altı yaşlarındayken Başçiftlik’e gelen bir falcı kadının sözleri geldi babamın aklına ve kısık bir sesle şu cümleyi söyledi: “Falcı kadın daha çocukluğumda, buradan sana bir diş çöpü de nasip olmayacak demişti. İşte bak Başçiftlik’te elime verilen baston bile hamamda asılı kaldı.”
İran’a geldik, doktorlara gittik ama babamın bacağı düzelmedi bir türlü. Ona Türkiye’den ve Başçiftlik’ten kalan bacağındaki ağrı ve aksayarak yürümesi oldu. Bu ağrı ile birlikte her gün ve her an Türkiye’yi ve doğup büyüdüğü Başçiftlik’i gördü, oraları yanında hissetti.
Ben 1977 yılında Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesini bitirip Türkiye’den ayrıldım. İran’da Şah Rıza Pehlevi yönetimini devirmek için başlatılan devrimle birlikte meydana gelen karışıklık sonucu amcalarımla irtibatımız koptu. Rumi 1310, miladi 1884 yılında Başçiftlik’te dünyaya gelen babamın hasret, hüzün, özlem ve gözyaşı dolu hayatı 1994 yılında doğup büyüdüğü diyardan binlerce kilometre uzaklıktaki İran’da Tebriz’de nihayet bulup Rahmet-i Rahman’a kavuştu. Rabbim merhametiyle, rahmetiyle muamele etsin. Makamı cennet olsun inşallah.”

Mustafa COŞKUN.”BİR FOLKLOR ARAŞTIRMACISI, KÜLTÜR ADAMI HAYRETTİN KOYUNCU”

Hasan Akar ve Mahmut Hasgül hocalarım benden Hayrettin Koyuncu Bey’le bir röportaj gerçekleştirmemi istediklerinde biraz çekindiğimi söylemeliyim. Zira Hayrettin Bey zor bir insandı. Her şeyi kolayca beğenmezdi. Eleştirel yönü çok kuvvetliydi. Ya yine yazdıklarımıza bir kulp takmaya çalışırsa. Sonra O’nun engin hoşgörüsüne sığınarak “peki” dedim. Ama bir taraftan da kendi mekânında gerçekleştirirsem bu röportajı benim de sağlam dayanağım olurdu. Nihayetinde sıcak bir yaz günü öğle sularında Tokat Gezirlik mevkiindeki çiftliğinde dört gönül dostu buluştuk. Misafirperverliğine daha önceleri de şahit olduğumuz Hayrettin Beyin kendi hazırladığı güveçle elma, erik, kiraz, vişne ağaçlarının gölgesinde karnımızı bir güzel doyurduktan sonra semaver çayının eşliğinde röportajımızı gerçekleştirdik. Hasan ve Mahmut Beyler sadece dinleyici olarak katılacaklarını söyleyerek kenarda ses kaydını yaptılar.
Hayrettin Bey, siz Tokat’ın ve hatta Türkiye’nin eğitim dünyasına birçok kademede hizmet ettiniz. Ayrıca kültür, sanat çalışmalarına da araştırmacı sıfatıyla değerli katkılarınız oldu. Folklor dalında kaynak niteliğinde eserler verdiniz, yazılar yazdınız; televizyon ve radyo programlarına katılarak ilimizi temsil ettiniz. Bunlarla beraber düşüncelerinizi, ideallerinizi, sosyal ve millî duygularınızı da öğrenmek istiyoruz. Bu sebeple bizler de Kümbet dergisi olarak sizi okuyucularımızla buluşturmak diledik. Bu röportaj isteğimizi kabul ettiğiniz için dergimiz adına teşekkür ediyorum.
Müsaadenizle ilk sorumuz şöyle olsun: Reşadiyeli ve Reşadiye sevdalısı olduğunuzu sizi yakından tanıyanlar iyi bilirler. Ancak bize aileniz ve çocukluğunuz hakkında biraz daha bilgi verebilir misiniz?
Efendim, evvela ben teşekkürle başlamak isterim. Beni böyle bir şeye layık gördüğünüz için. Bunun yanı sıra ilk sorunuz Reşadiye Sevdalılığı. Reşadiye sevdalılığı şu: Reşadiyelilikte bir özellik vardır. Her Reşadiyeli Reşadiye’yi sevmek zorundadır. Reşadiye sevgim elbette vardı, olacaktı. Arttı, azalmadı. Bunda şunun da katkısı var. Reşadiye kendi yağı ile kavrulmuş olan bir ilçedir. Ben şöyle böyle ömrümün 40 yılını Reşadiye’de geçirdiğimi düşünürsem Reşadiye devletin yaptığı pek büyük bir şey görmedi. Hep kendi imkânlarıyla kendini bir yerlere getirdi. Onun için de bu ilçenin bir bireyi olarak mutlaka ona katkıda bulunmamız gerektiği düşüncesiyle Reşadiye’ye olan sevgim artmıştır.
Hayrettin bey bu cevapları verirken önceden planlamadığım bir soru aklıma geldi. Sordum. Önce bir durgunlaştı, yutkundu konuşmak istedi, konuşamadı. Bir sesin sahiden bu kadar hüzünlendiğini ilk defa duydum. Bir süre röportajımıza ara verdik. Bahçedeki tavuklardan ve Kangal kırmasından bahsettik. Birkaç bardak çaydan sonra anlatmaya devam etti.
1938 Reşadiye doğumluyum. Aslımız Reşadiye’nin Kuyucak Köyü’ndendir. Çocukluğum kışları Reşadiye’de, yazları köyümüzde geçti. Kalabalık bir ailemiz vardı. Babamın üç hanımı vardı, ben üçüncü hanımından ikinci çocuğuyum. Benden büyük olan 1939 depreminde enkaz altında kalmış. İkisi kız, beşi erkek yedi kardeştik. Koyun sürülerimiz vardı. Ben çobanlık yapmayı çok severdim. Öğretmen okulunda okurken bile yazları koyun güderdim. Kardeşlerimden biri ortaokul bitirdi, diğerleri ilkokuldan sonra okumadılar. Hali vakti yerinde bir aileydik.
Hayatınız nerede geçti?
Öğrenim hayatım 3 aşamalıdır; İlköğretim Reşadiye Gazipaşa İlkokulu, Ortaokul kısmı Akpınar Öğretmen Okulu, Lise kısmı Çorum Öğretmen Okulu, Yükseköğrenim Samsun Eğitim Enstitüsü Edebiyat Bölümü. Bende Çorum Öğretmen Okulu ağırlıklı olarak etki bırakmıştır. O okuldan çok şey aldım. Sosyal yönüm o okulda gelişti. Edebiyat hocamız bugün ülkemizde isim yapmış bir edebiyatçı ve yazar olan Adnan Binyazar’dı.
Öğretmen okulunda kaç yılında mezun oldunuz?
1958-59 yılı mezunuyum.
Öğretmenlik mesleğini niçin seçtiniz? Bu seçimin bilinçli bir seçim olduğunu düşünüyor musunuz?
Öğretmenlik mesleğini ben seçmedim. Ben ilkokulu bitirdiğimde Reşadiye’de ortaokul yoktu. Beni Niksar’a ortaokula gönderdiler. 1 hafta sonra Niksar’dan kaçıp geri köye gittim. O zamanlar 5 yıllık öğretmen okulları sınavları oluyordu. O sınavlara girdim ve öğretmen okulunu kazandım. Öğretmenliği de çok sevdim, şimdi de seviyorum.
Meslek hayatınızı nerelerde yaşadınız? Meslek hayatınızda aldığınız ödüller oldu mu?
Öğretmenliğe ilk olarak Denizli’nin Kınıklı Köyü’nde başladım. O köy şimdi Denizli ile birleşti. Çok güzel bir köydü. Çok güzel insanları vardı. Orada bir yıl çalışabildim. Eşim Çorumludur ve okul arkadaşımdır. O, Çorum’da görev yaptığı için ben de eş durumundan 1961 yılında Çorum’a geldim. Çorum’un Boğabağı Köyü’nde 7 yıl öğretmenlik yaptım. Daha sonra Samsun Eğitim Enstitüsü’nü bitirince Çorum Halk Eğitim Başkanı olarak atandım. Çorum’da Milli Eğitim müdür yardımcılığı ve Yüksekokul müdürlüğü yaptım. Çorum Hitit Üniversitesi Makine Meslek Yüksekokulu kurucu müdürüyüm. Bu okul Çorum’daki üniversitenin temeli olmuştur.
Geçen yıl da oradan bir plaket aldınız.
Plaket değil, Ömrümün en büyük ödülünü oradan aldım.
Daha sonra Tokat Milli Eğitim müdür yardımcılığına atandım. Tokat’ta 5 yıl kültür işleri ağırlıklı olmak üzere diğer birimlerden de görevli il milli eğitim müdür yardımcılığı yaptıktan sonra emekli oldum.
Meslek hayatımda bakanlığın ve diğer kurumların layık gördükleri takdir, teşekkür gibi çok ödüller var. Ancak beni çok mutlu edeni, az önce bahsettiğim üzere Çorum Hitit Üniversitesi’nin verdiği ödüldür. Çorum Hitit Üniversitesi 40 yıl sonra beni buldu ve Çorum’a çağırdı. Büyük bir sürprizle karşılaştım. 90 kişilik bir dersliğe adımı vermişlerdi. Bunu, yaşamımın en büyük ödülü olarak değerlendiriyorum.
Evet, büyük bir vefa örneği. (Burada gözlerinin yine dolduğunu söylemeliyim.)
Çorumun sizin için önemli olduğunu anladım bu konuşmalarınızdan. Ne kadar önemli?
İkinci ilim diyebilirim gönül rahatlığıyla. Neden öyle? Öğretmen okulu yıllarımda amatör futbol oynuyordum. Orada bir kulüpte de oynadım. Halkla bütünleştim. Halk beni çok seviyordu. Yani sadece bir öğrenci değildim. Sosyal ve sportif yönden de halkla beraber. Çevre köylerlede ilişkilerimiz vardı. Onların elinden tuttum. Başka yerlerde olsam da o köylüleri hiç unutmadım. Halâ ilişkilerimiz devam ediyor.
Öğretmenlik mesleğini niçin seçtiniz? Bu seçimin bilinçli bir seçim olduğunu düşünüyor musunuz?
Reşadiye’nin Kuyucak köyünden çıkıp da öğretmen olmak o yıllarda kolay bir şey değil. Onu biz seçmedik. Açılan her sınava giriyorduk. Hangisini kazanırsak oraya gidiyorduk. Hatta öğretmenlerin yönlendirmesiydi bu. “Şu sınava gir, bir şey olursun oğlum “ diyorlardı, biz de giriyorduk. Biz hangi sınav olduğunu dahi bilmiyorduk. Reşadiye’de ortaokul yokken ben Niksar’a okula gittim. Bir hafta kadar sonra Niksar’dan kaçtım. İyi ki sınavlara girmişim. Öğretmenliği seviyorum. Gerçi bir ara hukuka kaymaya çalıştım. Samsun Eğitim Enstitüsü’nü kazanınca vazgeçtim. Eğitimci oluşumdan memnunum.
Hayrettin Bey şimdi biraz da sizin diğer yönlerinize değinelim istiyorum. Halk bilimi araştırmacısı olduğunuzu biliyoruz. Bunun sebebi neydi? Daha biraz daha ileri giderek sorayım. Özel bir sebebi var mıydı?
Bunun sebebi özel değil de şöyle: Ben edebiyata karşı öğrenciliğimde de duyarlıydım. Öyle çok yönlü bir öğrenci değildim. Hele matematik, fizik, kimya dersleri hak getire. Ama edebiyata karşı özel ilgim ve merakım kendiliğinden vardı. Evde elime geçen her türlü eseri okurdum.
Bu arada Hasan hoca ağaçlar arasında dolaşıyor bazıları henüz olgunlaşmamış meyvelerin tadına bakıyordu.
Müzikle aranız nasıldı? Mesela Müzik dersiyle?
Öğretmen okullarında önde gelen bir dersti. İkmale kalırdım o zamanlar. Benim müziğimde nota bilgisi yoktu ki. Edebiyata gelecek olursak, ona karşı özel ilgimi şöyle söyleyeyim. Kerime Nadir’in 18 romanını 2 ayda okumuştum. O zamanlar onlar modaydı. Okumaya karşı ilgim vardı. Bu okumalarım sırasında bir şeyler oldu. Ben köylü çocuğuyum. Köyden geliyorum. Türküyü, masalı, hikâyeyi halkta gördüm. Yakınlarımız anlattı, birilerinden dinledik derken bir de biraz kendimi bulduğumda Türklüğüm ağır basmaya başladı. Türklüğü değerlendirirken baktım eğitim enstitülerinde, liselerde, öğretmen okullarında okuduğumuz derslerin arasında edebiyatımız bir özellik gösteriyor. Biliyorsunuz dört bölümlük bir edebiyattır. Divan, Tanzimat, Servet-i Fünun, Fecr-i Âti, bir de sonuna koydukları Türkçe’ye yönelik büyük gelişmelerin yaşandığı, değer verildiği Cumhuriyet dönemi. Bu dört tanesinin içinde halk dili yok edilmek üzere sanki tanzim edilmiş gibiydi. Halk dili Türkçeyi koruyanlar yalnızca halk ozanları olmuş. Bunlar neyle korumuşlar? Halk kendini korumuş, bur arada dilini korumuş. Maniyle, türküyle, destanla. Bunları da iletişim aracı olarak kullanmış.
Folklor araştırmacısı olmanızın nedenleri nelerdir?
Folklorun tamamı ile olan bağım halk edebiyatından gelir. Halk edebiyatı doğrucudur. Kendinde olanı dışa vurur. Katıksızdır. Bunun içinde türküler de toplumun yaşam aynasıdır. Türküler öykülü değilse, manilerden oluşur. Maniler toplumda yıllarca iletişim aracı görevi yapmışlardır.
Örneğin bir hasret yansıması;
Şu uzun gecenin gecesi olsun
Sılada bir evin bacası olsun
Dediler ki nazlı yârin çok hasta
Başında okuyan hocası olsun
Töreye tepki;
Yaylanın çimeninde
Yayılıyor geyikler
Bu yılki sevdalığa
Karışmasın büyükler

Sevgiliye sitem;
Karakoyun saçağı
Kından çektim pıçağı
Kavlimiz böyle miydi
Yiğitlerin alçağı

Örnekler çoğaltılabilir.
Halk Edebiyatı özellikle de halk ozanları Türk Dili’nin tapu senetleridir. Osmanlı döneminde 600 sene kullanımdan uzak tutulan Türk Dili’ni halk ozanları günümüze taşımışlardır. Son zamanlarda türkülerimizde de bir yozlaşma oluşmuş, hem sözleri hem besteleri aslından uzaklaştırılmıştır. Bu çarpıklığı, bazı “uyduruk” mahalli sanatçılar körüklemişlerdir. Ben, kendi yöremiz türkülerinden öyküsü olanları derledim ve aslına uygun olarak kitaplaştırdım. Türkülerimizi hem komşu illerin sahiplenmesinden kurtarmak, hem de aslına uygun olarak korunmasını sağlamak için bu araştırmaları yaptım. Beni bu araştırmalara iten kültürümüzün köklü bir parçası olan türkülerimizin korunmasında hizmette bulunmak arzusudur.
Türkülere konu olan olayları yakından incelediniz, bazı türkü kahramanlarıyla görüşmeleriniz oldu. Bu görüşmeler sizi nasıl etkiledi?
İncelemeye aldığım türkünün oluşumunu çok ve değişik kişilerden dinlemeye çalıştım. Eğer varsa birinci ağızdan, değilse ikinci veya üçüncü ağızdan dinlemeyi öne aldım. Tutarlılık görmediğim, olayları çarpıtmaya çalışanlara itibar etmedim. Olayın yaşayan kahramanı olarak görüştüğüm Kıymet türküsünün kahramanı Kıymet ile görüştüm. Benim görüştüğümde kendisi 73 yaşında idi. Yaşanmışlığın burukluğu üzerindeydi. Olayın tamamını kendi ağzından dinleme fırsatı yakaladım ama bir yan etken engelledi.
Güpür türküsünü hem oğlundan, hem yakınlarından hem de çetedeki arkadaşlarından Cayman lakaplı Bereketli’li bir şahsiyetten dinledim ama ben yöresel görüşlere de değer vererek olayın gerçek yönünü yansıtmaya çalıştım. Çoğu kere türkülerdeki sözler olayların en büyük tanığı ve size yol haritası olabiliyor.
Bilinmeyenleri ya da yanlış bilinenleri ortaya çıkardığımda değişik bir heyecan yaşadım.
Derleme yapmak bilgi ve dikkat ister. Siz bu konuda nasıl çalışmalar yaptınız?
Bu konuya 30 yılımı verdim. Bu arada da elbette ki deneyim kazandım. Kazandığım deneyimi iyi kullandım. “Hey Onbeşli Türküsü”nü Adana ve Yozgat sahiplendi. Bu türkünün Tokat türküsü olduğunu ispatlamak için çok çaba harcadım. Türkünün Adana’ya ait olduğunu savunan kişilerden en az 3-4 tanesi ile görüşüp konuyu tartıştım. Türkünün sözlerinden yürüyerek Adana söz literatürünü inceledim. Tartıştığım kişiler sıradan kişiler değildi. Kültür Bakanlığı’nda ve Konservatuvar ’da görevli kişilerdi. Ordulu ve Sivaslı sanatçılar da Tokat türkülerini sahiplendiler. Onlarla da çok didiştim. Sivaslılar mahkemeye bile verdiler. 2 sene mahkemeye gittim.
Yazar denilince aklıma çay ve bir şey daha gelir. Çaylarımızı tazeledikten sonra sordum.
Bir yerel gazetede köşe yazıları yazıyorsunuz. Herkesin bir yazma nedeni vardır. Sizi yazmaya yönelten nedir?
Yazmak çok güzel bir şey, toplumun sözcüsü oluyorsunuz. Çirkinlikleri ve güzellikleri ortaya koyuyorsunuz. Söylenmesi gerekip de söylenemeyenleri söyleyebilmenin de mutluluğunu duyuyorsunuz. Bu mutluluk, yaptıklarınız toplum yararına olursa değerli oluyor. Yazmak beni toplumla bütünleştiriyor. Kendi gücüm kadarı ile topluma ışık tutmak, bilgi birikimimi toplumla paylaşmak, toplumun sorunlarını güncelleştirmek; Cumhuriyet’e olan bağlılığımı ayakta tutmak ve ona destek olmak, ülke çıkarlarının savunucusu olmak düşüncesi beni yazmaya yöneltmiştir.
Genellikle yazıların okuyucuya ne verdiği sorulur. Ben yazmanın size ne kattığını sormak istiyorum şimdi?
Yazılarımda ayrım yapmıyorum. Çarpıklık nerede varsa oraya vuruyor, güzellik nerede varsa onu övüyorum. Genel bakış açım cumhuriyet, demokrasi ve Atatürk ilkeleridir. Yazıya bu açıdan bakınca yazmak kişiliğimi koruyor, kendime güvenimi çoğaltıyor, toplumda yerimi büyütüyor. Kendimi yenileme fırsatı buluyorum.
Temel yazma ilkeniz nedir?
Ülkemin eğitimine, kültürüne, halkın bilinçlenmesine hizmette bulunmak, Cumhuriyet ve Atatürk İlkeleri’nin savunucusu olmak yazma ilkelerimin başında gelir.
Yazınız yayımlandıktan sonra sonuçları bakımından sizi en çok mutlu eden ve en çok üzen yazılarınızı hatırlıyor musunuz?
Aslında yazılarıma çok kişisel bakmıyorum. Toplumcu bir anlayışım var. Sordunuz diye söyleyeyim. Beni mutlu eden çok yazılarım oldu. Bunu toplumdan aldığım tepkilerle değerlendiriyorum. Sonucu üzüntü getiren bir yazı hatırlamıyorum. Milletvekillerine trafik dokunulmazlığı, ailelerine devlet tarafından yurtdışı gezileri gibi birçok avantajın sağlanmasına ilişkin teklif gündeme geldiğinde yazdığım tepki yazısı, son zamanlarda Abdülhamit’in torunu Nilhan Osmanoğlu’nun “Bu parlamenter sistem canımıza yetti” gibi sözlerine verdiğim tepki yazısı çok tepki görenlerdendir.
Bana okumuştunuz. Henüz yayımlanmamış bir şiiriniz var. Onu dergimiz okurlarıyla paylaşmak ister misiniz?
Düz yazıyı daha çok kullanıyorum. Her genç (!) gibi benim de şiir denemelerim oldu, oluyor. Hangisini kastettiğini anladım. Sanıyorum hanımıma yazdığım bir şiir vardı, onu istiyorsunuz. Bu şiiri evliliğimizin 50. yılında yazdım. Şimdi 57. yılı bitiriyoruz. Belki 60. yılımızda bir şiir daha yazarım. (Üç yıl mı bekleyeceğiz) Evet şiirimi size sunuyorum.

50 yıl seni okudum yaprak yaprak
Gül sümbül demedim solar diye
Hercai bir menekşe gibi dizedim
Geride kalan yaşamımı sevginle bezedim

Şiirim olsan az gelir dizeler
Rüyam olsan bitmez geceler
Dudak dudak yazsam seni
Ne harfler yeter ne heceler

Sevginle geçmiş 50 yıllık dünde
Varsa gelecek tüm günü de
Kanımla tenimle sana veriyorum
Bu sevgililer gününde

Bu sevgi şiirini dinledikten sonra ve soracağım soruya bağlı olarak şimdi abi diyebilirim. Hayrettin abi geniş bir çevreniz var. Kolay iletişim kurabiliyorsunuz. Bunun kaynağı nedir?
Kendimi hep toplumun bir bireyi olarak gördüm. İyiye evet, kötüye hayır dedim. Doğruluğu sermaye, itibarı servet olarak düşündüm. Yaşamımı böyle kuramladım, böyle de sürdürüyorum. İlkelerimden ödün vermedim. Ülke çıkarlarını ilke çıkarlarımdan önde tuttum. Toplumun dışına hiç çıkmadım. Çevreyi de böyle edindim. Sosyal kimliğime de bu yoldan ulaştım.
Zaman zaman okullarda konferans veriyorsunuz. Gençlerle birlikte bir yaşantınız var. Onlara ne mesaj vermek istiyorsunuz? Yani onlardan ne bekliyorsunuz?
Gençler geleceğimizdir. Onları bilgiyle donatarak geleceğe hazırlamamız lazım. Ortaöğretimdeki ve Yükseköğretimdeki hocalığımda öğrencilerime bir şey anlattığımda; “Beni dinleyin ama inanmayın. Söylediklerimin doğru veya yanlış olduğunu araştırın. Kararınızı ondan sonra verin.” derdim. Öğrencilerimi araştırmaya yönlendirirdim. Bununla söylediklerimde doğruluk payı çok olursa öğrencilerimin güvenini kazanırdım. O zaman o öğrenciyi daha kolay işlerdim. Onları biat kültürünün dışında tutmaya çalışırdım. Bugün gençlerimizin büyük çoğunluğu sanal yetişiyor. Yanlış ve tehlikeli bir yol.
Gençlerimize söyleyeceğim çok okumaları, biat kültüründen uzak durmaları, araştırıcı ve bilimsellik taraftarı olmaları. Gençlerin parolası vatan, işareti millet, hedefi cumhuriyet ve Atatürk İlkeleri olmalıdır. Gençler tarihimizi özellikle Kurtuluş Savaşı’nı çok iyi öğrenmelidir. Dünyaya örnek bir savaştır. Kültürümüzü iyi öğrenip, devamını sağlamalıdırlar. Gençliğin yolu Ulu Önder Atatürk’ün dediği gibi müspet ilim olmalıdır. Kalkınmanın ve çağı yakalamanın yolu buradan geçer.
Milli özellik gösteren türküler icra edilirken dünyanın her tarafından her türlü müzik aleti kullanılır oldu. Bu duruma bakışınız nasıl?
Türküler doğaçlamadır. Müziğini yanında getirir. Türkü yakıcı aynı zamanda bestesini de yapar. Türküler halk edebiyatı ürünüdür. Halk edebiyatının içinde türküler, türkülere ses eşliği eden müzik aletleri de belli olur. Yani Anadolu’nun müzik aletleri bağlama, kaval, zurna, sipsi, tulum, kemençe ve benzerleri… Türküler onlarla daha güzeldir. Gitar ve benzeri aletlerin türkülere eşlik etmesi bana biraz yaban geliyor.

Önceki soruya verilen cevaptan bu sorunun cevabını tahmin edebilirsiniz ama ben yine de sorayım
Türkülerimizin yeni düzenlemelerle seslendirilmesini nasıl buluyorsunuz?
Türküler anonim olduğu zaman daha gerçekçi, daha doğal ve daha güzeldir. Anonim türkü bağımsızdır, gördüğünü ve düşündüğünü söyler. Yeni düzenlemelerde güfteci suyu sabunu hesaba katar. Bunların da güzelleri yok mu? Hem de çok var. Ama yine de türkünün güzelini özellikle söz yönünden türkü yakıcı üretir. Gerçi günümüzde türkü yakıcı da kalmadı ama yine de benim özlemim onlaradır.
Türkülerimizi ve diğer folklor öğelerimizi gençlere sevdirmek için önerileriniz nelerdir?
Bu bir olgudur. Yaparak, yaşayarak öğrenilir. Çocuk, yörenizi her şeyi ile yaşamalıdır. Ezgisiyle, horonu ile halayı ile öyküsü ile masalı ile… Ama bugün bu zorlaştı. Sanal cihazlar birçok şeyi aldı götürdü. Folklorumuzu genelde köy düğünlerinde görüyoruz. Hatta diyebiliriz ki folklorumuz köylerde yaşanıyor. Folkloru eğitimin içine mutlaka sokmalıyız. Türküler kendini yaşatabiliyor. Bunda mahalli sanatçıların büyük katkısı oluyor. Halk oyunlarımız aynı şansa sahip değil. O, korunmaya alınmalıdır. Gençlere türkülerimizi ve folklorumuzu gençleri onun içinde tutarak sevdirebiliriz.
Yazılarınızda kesik (eksiltili) cümle kullanıyorsunuz. Bu özel bir seçim mi?
Özel bir seçim değil ama uzun söz ne kadar sıkıcı olursa uzun cümle de o kadar yorucu olur diye düşünüyorum. Devrik cümle, kesik cümle bana yazılarımda kolaylık ve akıcılık sağlıyor. Kesik cümle ile uzun sözden kesinti yaptığımı ve okuyucuyu yormadığımı sanıyorum. Yani bir tür söz tasarrufu yapıyorum.
Ben de alacağım mesajı aldım. Güveç başta bitmişti. Karpuz da bitti. Sohbete dalınca semaverdeki çay bitti, köz bitti. Bu demek ki, bu günlük söz bitti. Hayrettin Bey lütfedip bize zaman ayırdınız. Bu sıcacık ve samimi sohbetiniz için teşekkür ediyorum. Tadı damağımızda bir güveç sohbetinde tekrar buluşmak üzere.
Bu röportajın editörlüğünü yapan kızım Gülbeniz Coşkun’ a da ayrıca teşekkür ediyorum

Kənan AYDINOĞLU.”Bir payız gününə bənzəyən ömür”

1902788_614529541965133_896121757_n

Maraqlı dünyadı…. Yaşamağa dəyər hər halda…. Bəşəriyyət mövcud olduğu dönəmdən bu yana UCA TANRI bəndələrinin bir qisminə xüsusi istedad verir və onun könül dünyasını duyğular, misralar ilə zənginləşdirir. Cəmiyyətin digər üzvlərindən fərqli olaraq, dünyada baş verən ictimai-siyasi hadisələrə subyektiv münasibətini misralarla bildirir. Ən qaranlıq məqamlara belə toxuna bilir. Bu yönümdən, kainat, fəza, kosmos və digər anlayışlar xüsusilə fərqlənir. Belə ki, sosial və bioloji varlıq olan insan dünyaya gəldiyi ilk günlərdən etibarən ömrünün sonuna qədər özünü axtarıb, tapmaq, dünyanı dərk etmək, yaşı və pis əməlləri ayırd etmək, dinlərdən hər hansı birini qəbul etmək, özünə ideologiya seçib, sona ana qədər həmin ideologiyaya sadiq qalmaq kimi seçimlər qarşısında qalır və qəlbinin dərinliyindən gələn səs düzgün seçim etməkdə yardımçı olur.
Hələ sovet hakimiyyəti dönəmində dünya, axirət, kainat, fəza cisimləri, günəş, ay, ulduz və s. haqqında şeirlər yazmaq ötən əsrin 60-70-ci illərində dəb halını almışdı. Ədəbiyyata yeni gələn qələm sahibləri daha çox bu mövzularda qələmlərini sınayırdılar. 80-ci illərdə də həmin ənənə yazarlar ordusu tərəfindən uğurla davam etdirilirdi.
Zəngin yaradıcılıq fəaliyyəti ən yeni dövr Azərbaycan ədəbiyyatının birinci və ikinci mərəhələsinə düşən, təbiət etibarı ilə sakit və son dərəcə narahat olan şair dostum, dünyanın bütün dinləri haqqında geniş bilgilərə malik, SSRİ dönəmində Ədəbiyyat üçün yeni yazarlar yetişdirən böyük bir məktəbin-Moskvada fəaliyyət göstərən Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu fərqlənmə diplomu ilə bitirən, ədəbi-bədii nümunələri dövrünün ən nüfuzlu mətbu orqanlarında çap olunan müəlliflərdən biri məhz Əlişad CƏFƏROVDUR. Yaradıcılığı boyu heç kimi yamsılamayan, öz-dəsti xətti ilə oxucuları qarşısına hər dəfə yeni əsərləri ilə gələn, əsərlərinin hər birində fəlsəfə-hikmət özünü qabarıq şəkildə büruzə verir. Hətta, adi gündə-yaşadığı və üzvü olduğu cəmiyyətdə dinindən, cinsindən, mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, dərin və məzmunlu söhbətləri ilə hər kəsin könlünü almağa, dünyanı dərk etməkdə yardımçı olmaqda da öz kömək əlini əsirgəmir. Ən əsası da odur ki, cəmiyyətdə və ətraf mühitdə baş verən hadisələri diqqətlə izləyir, müşahidlər aparır, analiz edir və sonra könlünün səsinə qulaq asır. Nəhayət, keçirdiyi narahat hisləri və duyğuları varağa köçürmək anı yaxşınlaşır. Bu zaman qələm şairin ən yaxın dostuna çevrilir, könül dünyasını oxuculara açmaq üçün vasitə olur.
Maraqlı cəhət odur ki, qış fəslində doğulsa da, payız fəsli yaradıcılığının ayrılmaz tərkib hissəsi və əsərlərinin leytmotivini təşkil edir. Bu baxımdan, “Payız dördlükləri” başlığı altında oxuculara təqdim olunan nümunələrin hər birində şairin keçirdiyi narahatlıq özünü hər addımbaşı-hər misrada açıq-aşkar göstərir. Bu hal isə, əslində, normal qəbul olunmalıdır. Ona görə ki, şairlər dünyaya gəldiyi ilk gündən narahat doğulurlar və bu narahatçılıq qəbir evinə qədər davam edir.
Lirik şeirləri qədər səmimi və həsas şair Əlişad Cəfərov payız fəsli ilə əlaqədar şeirlərinin birində yazır ki,

Ümidim bahara itməyibdi ki,
Ümidim qəlbimdə yaraqlanıbdı.
Hansı rəssamınsa əsərindəki
Qadıntək ağaclar çılpaqlanıbdı.

Narahat dünyamızın narahatçılığı, görünür, şair dostumuzun könül dünyasının zənginliyindən, ən əsası da rəssam kimi təbiət hadisələrini nəzmə çəkmək qabiliyyətinin, xüsusilə də istedadının daim inkişaf etməsindən xəbər verir.
Həyatı boyu ən uca qüvvəni-YARADANI arayıb, bulmaq üçün dərvişlər kimi sufi həyat yaşayır, dərk edilməsi gərəkən bir çox faktlara söykənir və sonda istədiyinə nail olmaq üçün bu şair mənalı yaşayır. Yaradıcılığı boyu XIII-XIV əsrdə Türkdilli təsəvvüf ədəbiyyatının ilk böyük nümayəndəsi, Təkkə şeirinin öncülü, “Vəhdəti-vücud” fəlsəfəsini yaradıcılığında uğurla davam etdirən USTADIM DƏRVİŞ YUNUS ƏMRƏNİN ideyalarına yaxşınlaşır. Bu mənada, şairin fəlsəfi şeirləri xüsusi önəm kəsb edir:

Səni bizə eyləyən
Xaliqinə qurban olum.

Ümumilikdə, ümumbəşəri problemlərə toxunaraq, öz fəlsəfəsinə daim sadiq qalan şair dostum, filosof Əlişad Cəfərova UCA TANRINI arayıb, sonucda bulması diləyi ilə

Kənan AYDINOĞLU,
Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Bakı şəhəri. 15 noyabr 2017-ci il.

Kənan AYDINOĞLU.”Poçtalyona məktub yazan”

1902788_614529541965133_896121757_n

Canım Şəfa bir zaman Sən,
Poçtalyona məktub yazdın.
Müəllif

Canım Bacım Şəfa Vəliyevanın “Poçtalyona məktub” adlı yeni şeirlər kitabının işıq üzü görməsi münasibətilə

Doğma Gəncəmizin hər bir qarışı,
Doğmadır, əzizdir göz yaşım qədər.
Gəncəni, Təbrizi sevirəm, ALLAH,
Təbrizli-Cənublu qardaşım qədər.

Məshəti Anamın qəbri önündə,
Gərək şeir deyib, mən də ağlayam.
Yenə ümidimi, ey ULU TANRI,
Bu qərib dünyada Sənə bağlayam.

Vaxt olub bu qərib, fani dünyada,
Nizami yurduna ayaq basmışam.
Məshəti Anamı unuda bilməm,
Gəncənin eşqinə şeir yazmışam.

Nizami “Xəmsə”si TÜRK dünyasında,
Sevilib, oxunan bir əsər oldu.
Vazehin məclisi* Tiflisə qədər,
Bütün kainata bir xəbər oldu.

Vaxtilə deyildi “Yelizavetpol”,-
Zəngin və qədim bir tarixə Sən bax.
Cavad xan Gəncəni qorumaq üçün,
Meydanda ruslarla döyüşdü bir vaxt.

Dünya şairləri seyr etmək üçün,
Mavi və aynalı Xəzərə gəldi.
Cənubi Qafqazı görməkçün bir vaxt,
Bodenştedt Gəncəyə səfərə gəldi.

Doğma Gəncəmizin çörəyini Sən,
Xəmiri, Kündəni yoğurub, yapdın.
Nigar qeyrətlisən, Həcər hünərli,
Məktub yazmağa Sən cəsarət tapdın.

Göz yaşın, həsrətin hopub bilirəm,
Misrana, şerinə, sözünə Sənin.
Poçtalyona məktub yazıb, ağlayan,
Qurbanam, Ey Şəfa, özünə Sənin.

Mən belə cəsarət edə bilməzdim,
Məni qabaqladın dünyada yenə.
Ruuhumuz Səninlə əkizdi bizim,-
Misralar yadigar qalacaq Sənə.

Doğma Gəncəmizin duyulan səsi,-
Şerin yayılacaq dünyaya bütün.
Könlünün səsini dinləyib yenə,
Sən məktub göndərdin poçtalyon üçün.

Dərin hörmət və ehtiramla,

Kənan AYDINOĞLU,
Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Bakı şəhəri. 30 noyabr 2017-ci il.

Ədalət RƏSULOVA.”İlyas Əfəndiyevin dramaturgiyasında Qarabağ mövzusu”

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı

XX əsr Azərbaycan ədəbi bədii fikrinin və ictimai mədəni həyatının zənginləşməsində diqqətə layiq xidmətləri olan təkrarsız şəxsiyyətlərdən biri də Xalq yazıçısı,
Əməkdar incəsənət xadimi, görkəmli nasir və dramaturq İlyas Əfəndiyevdir.İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı daim yüksələn xətt üzrə inkişaf etmişdir.Səksəninci illərin əvvəllərindən başlayaraq onun bədii axtarışlarında xalqımızın yaxın tarixi keçmişinə,ziddiyyətli inkişaf yoluna,mədəni və mənəvi həyatın müxtəlif sahələrində tapdıqlarımıza və itirdiklərimizə marağı daha da güclənmişdir.Yazıçının yetmişinci illərin sonu səksəninci illərin əvvələrində bir-birinin ardınca tarixi mövzuda yazdığı “Şeyx Məhəmməd Xiyabani”,”Xurşidbanu Natavan”,”Mahnı dağlarda qaldı”, “Bizim qəribə taleyimiz”və.s.pyesləri onun yaradıcılığında sosial-ictimai hadisələrin , daha da genişləndiyini, xarakter və obrazların zənginliyini göstərirdi.İlyas Əfəndiyev ədəbiyyata gəldiyi ilk illərdən qələmə aldığı hekayə,roman və dram əsərlərinin əksəriyyətini Qarabağ mövzusuna həsr etmişdir.Ömrünün sonuna qədər də bu mövqeyini qoruyub saxlamışdır.
Cəfər Cabbarlıdan sonra nəcib təbiətli qadın obrazları yazıçının dramaturgiyasında bir silsilə təşkil edir və onun pyeslərində xüsusi cazibədarlıq və maraq yaradır.
Bütövlükdə yazıçının Qarabağ mövzusunda yazdığı həm kiçik həcimli həm də nisbətən geniş əsərlərui epik janra keçmək baxımından əhəmiyyətlidir.İlyas Əfəndiyev insan xarakterində yeniliyi həssaslıqla araşdırırdı. Bədii ideya yeni mərhələdə qarşıya çıxan problemlərin həlli, maneələrin ləğvi ilə bağlı çətinlik və ziddiyyətlərin konflikti maraqla ifadə edilirdi. İlyas Əfəndiyev əsərdən-əsərə püxtələşir, mənalı konfliktlər tapmağa diqqətini artırırdı. Bu baxımdan yazıçının axtarışları 1964-cü ildə yeni bir əsərin “Sən həmişə mənimləsən”lirik-psixoloji dramını meydana gətirir.Əsərdəki surətlərin daxili aləmi maraqlı
açılsa da əsərdə gərgin psixoloji situasiyalar yaradır.İkinci bir dram əsəri olan”Atayevlər ailəsi”bütövlükdə psixoloji dramdan çox satirik, publisist dram janrının yaxşı nümunəsi kimi sayılmışdır
Yazıçının bədii ustalıqla mənəvi-sosial problemləri
qaldıran dram əsərləri Azərbaycan Dövlət Akademik
Dram Teatırında uğur qazanmışdır.Heç təsadüfi deyil-
dir ki,İlyas Əfəndiyevin dram əsərləri müxtəlif xalqların
dillərinə tərcümə olunaraq böyük müvəffəqiyyət qazan-
mışdır.
İlyas Əfəndiyev “Büllur sarayda” dramında güclü müasir-
lik ruhu aşılayır. Bu dram Ağa Hüseyn Nəcəfovun yaylaq
mülkündə cərayan edir.Min bir gecə nağıllarındakı
malikanələri xatırladan bu imarət halal zəhmətlə yox,
əyri yollarla mənimsənilən sərvətin, rüşvətin hesabına
ucaldılmışdır.
Yazıçının aktuallığı “Tənha iydə ağacı”dramında
hadisələrin Türkiyədə mühacirətdə olan Kərim bəyin
malikanəsində cərayan etsə də əsas ideya və süjet
Azərbaycanın tərkib hissəsi olan Qarabağla sıx
əlaqədardır.Əsərdə Azərbaycanın azadlığı,müstəqilliyi,
bütövlüyü problemi ön plandadır.Diqqət mərkəzində
olan iki nüfuzlu şəxsin -həkim Kərim bəylə,Professor
Behbud bəyin obrazı,nəcib arzu və xəyallarla yaşamış
iki səmimi dostun görüşü və söhbətləri bir çox tarixi
və hyati həqiqətləri yazıçı kəsgin drammatik məqamlar-
la açıqlayır.Biri vətəni tərk etməli,digəri vətəndə qalmalı
olduğu üçün xoşbəxtliyini itirən bu iki şəxsin taleyi sovet
rejiminin fəlakətli nəticələrini real faktlarla əyaniləşdirir
Qarabağa ata-baba yurduna səyahətə getmiş Sürayyə xanım da (Kərim bəyin böyük qızı) mülklərində salamat
qalmış tənha iydə ağacının doğurduğu hisslər, yaratdığı
təsirli vətən məhəbbəti ilə dolu motivlər əsərə daha da
rəngarənglik vermişdir.
Sovet imperiyasının dağılma ərəfəsində xalqımızın
taleyinə işıq salmaq,ən ibrətli hadisələri gənc nəslə çat-
dırmaq ədibin ümdə vəzifələrindən biri idi.
Şeyx Məhəmməd Xiyabani ədəbiyyatımızda Azər-
baycan xalqının birliyi probleminə həsr olunmuş ilk
dram əsəri idi.Sovetlər dövründə Şeyx Məhəmməd Xiya-
bani hərəkatına milli deyil, dini hərəkat kimi baxırdılar.
Əslində isə yazıçının təbirincə desək,Xiyabani hərəkatı
bu taydakı Demokratik Respublikanın bilavasitə təsiri
ilə cənubda yaşayan Azərbaycanlıların hüquqları uğrun-
da mübarizəyə qalxmışdır.Xiyabaninin pyesdə səslənən
monoloqları milli qeyrət vəmübarizə,Azərbaycan sevgisi ilə doludur.O,deyir :-“Ey qüdrətli Azərbaycan xalqı! ey
azadlıq uğrunda çarpışan mücahidlər! Bu alqışlar verdi-
yin qurbanların səsidir.Qoy bu qüdrətli səslər sənin ürə-
yində güclü tufanlar qopartsın! Mənim əzablar,sitəmlər
çəkmiş böyük xalqım! And olsun sənin şərəfinə,heç bir
hədə-qorxu bu qiyamı sarsıda bilməyəcəkdir! Biz şəhid
olacağıq,lakin bu yoldan dönməyəcəyik”:
– “Alovlu sözlərlə xalqa üz tutan Xiyabani oxucu və
tamaşaçı tərəfindən hədsiz bir məhəbbətlə qarşılanırdı.
Bu qarşılanma yazıçının qələbəsi və uzaqgörənliyi idi.
Cəmi iki il sonra Ermənistanın Qarabağ torpağına iş-
ğalçı hücumu başlananda Xiyabaninin bu sözləri gənclə-
ri torpaq uğrunda döyüşlərə səfərbər edən çağrış kimi
səslənirdi.Şeyx Məhəmməd Xiyabani obrazı azadlıq və
müstəqillik uğrunda şəhidliyi belə şərəf kimi qəbul edən
misilsiz bir vətənpərvər obrazı idi.
Bu mövzunu yazıçının “Unuda bilmirəm”,”Məhv ol-
muş gündəliklər”,”Büllur sarayda”pyeslərində də gör-
mək olar.
İlyas Əfəndiyevin xalqımızın taleyi və birliyi poble-
mini əks etdirən ən yaxşı tarixi əsərlərindən biri də
Qarabağ xanının qızı Xurşidbanu Natavanın həyatına
həsr olunmuşdur. Bu əsər səksəninci illərin əvvəllərində
böyük ədəbi hadisəyə çevrilir.Geniş aidatoriyasının
rəğbətini qazanır.İlyas Əfəndiyev ilk dəfə olaraq qadın
surətini tarixi dramın baş qəhrəmanı kimi seçmişdir.
Dramın uğur qazanmasının bir səbəbi tarixi hadisələrin
müasir səslənməsidirsə,digəri yazıçının yetgin sənət-
karlıq məharəti olmuşdur.
Xurşidbanu Natavan sonuncu Qarabağ xanının qızı
həm də təmiz və bəşəri hisslərin qadın duyğularının incə
nəğməkarı olan bir şairədir.Onun hüzn və kədərlə yazdı-
ğı qəzəlləri öz ağır taleyinin həmçinin Qarabağ xanlığının
XIX əsrin birinci yarısındakı süqutunun ağırlığını ifadə
edir.Onun əsərlərindəki kədər sosial səciyyə daşıyır.Elə
yazıçını da Natavanın taleyinin məhz bu tərəfi daha çox
cəlb etmişdir.Dramaturqun əsas niyyəti Natavanı həm
içtimai xadim həm də elinə obasına bağlı şairə kimi ro-
mantik obrazını yaratmışdır.Əsərdə dramatik konflikt ən çox Natavanın taleyi üzərində qurulur.
Yazıçı əsərdə Natavandan başqa Knyaz Xasay,Seyid
Hüseyn, şair Mamayı,Nəvvab,Qafqaz canişini və başqa
obrazlara da xüsusi yer vermişdir.Xurşidbanu Natavan
dramında yazıçı sovet dövlətinin dağılma ərəfəsində
cəmiyyəti narahat edən əsas məsələ xalqımızın azadlığı
və gələcək taleyi barədə düşündürürdü.Məhs bu problemi xalqımızın tarixi keçmişinə münasibət baxımından yenilikçi
və cəsarətli bir obraz kimi vermişdir.O,Natavan pyesində
özünə məxsus uzaqgörənliklə Qarabağda yuva salmış
mənfur erməni millətçiliyinin fitnəkar təbiətini xalqımız
üçün təhlükə olmasını göstərə bilmişdir.
Sovet ideyalogiyası şəraitində bu mövzunun yazıçı
tərəfindən qələmə alınması təqdirə layiq bir hal kimi
qiymətləndirilmişdir.
Ter-Vahan surəti torpaqlarımıza göz dikən xristian
dünyasına özünü qurban kimi qələmə verən erməni fit-
nəkarlarının ümumiləşdirilmiş obrazıdır.Onun yaltaqlığı,
hər dəqiqə bir cildə girib ağı qara kimi qələmə vermək
xüsusiyyəti erməni millətçiliyinin əsas obrazı kimi ümu-
miləşir.
Əsərdə İlyas Əfəndiyev Xan qızı Natavanın şəxsi tale-
yini ümumi Qarabağın taleyi ilə eyniləşdirmişdir.Onun
yaratdığı Natavan obrazı şimali və cənubi Azərbaycanın
taleyi və dərdi ilə yaşayır.İmperiyaların süngüsü ilə ikiyə
parçalanmış vətəni bütöv görmək istəyir.Bu motiv pyesdə
Natavanın həm Rusiya imperiyası,həm də İran dövlə-
ti səfirləri ilə görüşlərində daha açıq və qüvvətli səslənir.
Natavan bu iki qonşu dövləti Azərbaycanın azadlığı və
müstəqilliyi üçün təhlükə sayır və bu təhlükənin dəf edil-
məsi üçün böyük diplomatik məharət göstərir. O, öz
xalqına dərin tellərlə bağlı sadə kəndlilərin problemləri
ona rahatlıq vermir.O, Qafqaz canişini ilə görüşüb Qara-
bağ xanlığının bütün torpaqlarını və mülkünü tələb
edəndə canişin soruşur: -Bu qədər torpaq sənin nəyinə
lazımdır?
Natavan ona belə cavab verir:-“Mənim xalqım var”
Bu ideyya əsər boyu Natavanın fəaliyyətinin qayəsi
kimi diqqəti cəlb edir.
Natavan xalq üçün Şuşaya su çəkdirir,kəndli balaları
üçün məktəb açdırır,yollar çəkdirir.
Pyesin əvvəlindəki monoloqunda Natavan deyir: – Əgər
bu dünyada xoşbəxtlik deyilən bir həqiqət varsa o da
yalnız insanın öz vətəninə,öz ləyaqətinə sahib çıxma-
sındadır.Mən azadlığın qüdrətinə inanıram.İnsan ləya-
qətinin yüksəlişi üçün həqiqi vicdan azadlığı lazımdır”.
Bu sözlər “Xurşidbanu Natavan” tarixi dramındakı
müəllif fikrini yığcam şəkildə əks etdirir.
İlyas Əfəndiyevin sonuncu dram əsəri olan “Hökm-
dar və qızı” onun Qarabağa sonsuz məhəbbətindən,
dramaturgiyaya tükənməz sədaqətindən xəbər verir:
Yazıçının İbrahim xanın həyatına həsr etdiyi faciə
dramı Milli Akademik Dram Teatrının səhnəsində uğur-
la tamaşaya qoyulmuşdur. Əsərdə cərəyan edən hadisə-
lər XVIII əsrin ictimai-siyasi mühitini əks etdirir.
Dramaturq Azərbaycanın müstəqil xanlıqlardan
ibarət olduğu bir zamanı təsvir etmişdir.
Azərbaycanı öz dairəsinə almaq üçün Rusiya ilə İran
arasında amansız müharibə gedir.Rusiya-İran müharibə-
si Rusiyanın xeyrinə bitir.Rusiya Azərbaycanı öz himayə-
sinə keçirmək adı altında xanlıqların torpaqlarını bir-bir
zəpt edir.Milli bütövlük uğrunda mübarizə, xanlıqların
birləşməsi ideyası gerçəkləşə bilmir.
Dramaturq Cavad xanla İbrahim xanın qarşıdurmasın-
da milli müstəqillik, milli birlik idealı ilə mövqeyini qarşı-qarşıya gətirir.Əsərin əsas ideyası Cavad xanın müstəmlə-
kə əleyhinə apardığı dönməz mübarizələrin əleyhinə açı-
lır.”Hökmdar və qızı”əsəri dramaturqun tarixi mövzuda
yazılmış sonuncu kamil səhnə əsəridir.Əsər “Qarabağ-
namə”adı altında şöhrət qazanmışdır.
Azərbaycan torpağının gözəlliyi, Azərbaycan dilinin
şirinliyi Vətən adlı nemətin müqəddəsliyi və toxunulmaz
lığı ürəyində yurd məhəbbəti,vətən qeyrəti daşıyanların
qürur mənbəyinə çevriləcək.
Yazıçının həqiqətin geniş meydan açdığı bir dövrdə öz gənclik təravətini və romantikasını qoruyub saxlayan əsər-
ləri illər keçdikcə daha da öz aktuallığını qoruyub saxlayır.
Dramaturgiyanın mübarizə ənənələrinə xalqımızın
keçmişdə öz istiqlaliyyəti uğrunda apardığı mübarizəyə həsr olunmuş “Qarabağ” mövzusu səhnədə və dramaturgi-
yada nəcib vətənpərvərlik ideyalarının təcəssümü üçün
əvəz olunmaz yaradıcılıq təcrübəsi idi.
İlyas Əfəndiyev şəxsiyyəti zaman keçdikcə pərəstişkarla-
rı tərəfindən oxunacaq və yad ediləcəkdir.

Ədalət RƏSULOVA.”Mir Cəlal Paşayevin yaradıcılığında hekayə janrı”

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı

Mir Cəlal Paşayev Azərbaycan Sovet ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrindən biridir. 20-ci illərin sonunda yaradıcılıq aləminə şeirlə gəlmiş yazıçı tezliklə istedadlı oçerk və hekayələri ilə tanınmışdır. Azərbaycan sovet nəsrinin inkişafı tarixində özünə məxsus yeri olan Mir Cəlalın əsas əsərləri rus və keçmiş SSRİ xalqları dillərində tərcümə edilmişdir.
Tələbəlik və müəllimlik illərində, Gədəbəy və Kirovabadda (Gəncədə) işləyəndə, Kazanda ali təhsil alanda, Ağ dəniz – Baltik kanalında yaradıcılıq ezamiyyətinə,
sonralar respublika qəzetlərində işi ilə əlaqədar müxtəlif yerlərə gedib, müxtəlif adamlarla görüşəndə Mir Cəlal bir yazıçı kimi həyatı dərindən müşahidə etmiş,
öyrənmişdir. Buna görə də əsərlərinin həyat mayası həmişə güclü olmuş, oxucuları maraqlandıran mühüm suallara cavab vermişdir. Otuzuncu illərdə tez-tez oçerklərlə çıxış edib, həyatın nəbzini tutmağı bacaran yazıçı bir neçə səhifəlik yığcam əsərlərdə quruculuq əzəmətini, yaradıcı əməyin böyük gücünü tərənnüm edərək əmək zərbəçilərinin portretlərini yaratmışdır. Azərbaycan sovet hekayə janrının inkişafında ədibin mühüm rolu tədqiqatçılar tərəfindən dəfələrlə qeyd olunmuşdur.
Mir Cəlal görkəmli hekayəçidir, sovet ədəbiyyatında bu janrın istedadlı nümayəndələrindən biridir. Ədib yaradıcılıq dövründə Cəlil Məmmədquluzadə, Ə.Haqverdiyev, S.S.Axundov kimi yazıçıların adı ilə bağlı ənənələri davam və inkişaf etdirmişdir. Mir Cəlalın mövzu dairəsi genişdir. Onun hekayələrini iki qismə bölmək olar. Yumoristik-satirik əsərlərində köhnə adətləri, hələ də şüurlarda yaşamaqda olan xüsusi mülkiyyətçilik hisslərini, laqeyidlik və tənbəlliyi, bürokratizm və uyğunlaşmanı amansız tənqid atəşinə tutan yazıçı ilk hekayəsi “Həkim Cinayətov” dan başlayaraq, əsərlərinin mərkəzinə ciddi əhəmiyyətə malik ictimai problem qoymuş, xalqımızın böyük qələbələrinin zirvəsindən, nöqsan və kəsirləri kəskin tənqid atəşinə tutmuşdur.
“Anket Anketov”, “İclas qurusu”, “Təzə toyun nəzakət qaydaları” kimi onlarca hekayələrini buna aid etmək olar. Mir Cəlal lirik hekayələrində yeni insanı, onun yüksək mənəvi keyfiyyətlərini tərənnüm etməklə ciddi əxlaqi məsələləri qabaqcıl mövqelərdən işıqlandırmışdır.
Yumor və satira Mir Cəlal yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri olmuşdur. Onun ilk hekayələrində özünü göstərən, əsərdən-əsərə güclənən incə yumor böyük tərbiyəvi əhəmiyyətə malikdir. Ədib həyatın inkişaf sürətindən geri qalanlara, avamlığa gülür, yalançı və əliəyriliyi, şəxsi mənfəətini güdmək, xalq mənafeyinə laqeyidlik kimi nöqsanları amansız satira atəşinə tutur.
Böyük Vətən müharibəsi illərində yazıçının fəaliyyəti daha da güclənir. O, öz əsərlərində sovet adamlarının vətənə məhəbbət və igidliklərini, sədaqətlərini və qələbəyə inamlarını əks etdirən maraqlı hekayyələr yazmışdır. Müharibə illərində də o öz üzərində diqqətlə işləmiş, əsərlərinin sənəkarlıq səviyyəsinə xüsusi fikir vermişdir. Məhs buna görə də həmin əsərlər bu gün də əhəmiyyətini itirməmişdir.
Ədib Böyük Vətən müharibəsindən sonra hekayələrində həyatın müxtəlif sahələrinə toxunmuşdur. O, bütün dünya gənclərinin Leninə məhəbbətindən:- “Çin Qızı”, sovet adamlarının sülh uğrunda mübarizəsindən:- “Sülh istəyirlər”, Böyük Vətən müharibəsi iştirakçılarına qayğıdan:- “Əsgər oğlu”, – “Aqil İnsan” hekayələrini yazmışdır.
Realist ədib adi görünən hadisələri qələmə alarkən ümumiləşdirici, mənalı, zəruri təfərrüatları yerində işlətməklə canlandırdığı səhnəni genişləndirir, surətlərin hissləri ilə yanaşı ictimai əlaqələrini də açır. “İftixar” hekayəsində qoca müəllim iyirmi il əvvəl əlifba öyrətdiyi şagirdlərinin müvəffəqiyyətlərini, şəxsi xoşbəxtliklərini görüb deyir: – “ Mən inanıram ki,sizin ictimai xidmətiniz çox yüksək olacaqdır. Bizdə həmişə belə olur, tələbə müəllimini, şagird ustasını, övlad atasını ötür.
Yazıçı bir sıra başqa hekayələrində izlədiyi bu inkişafı sosyalizmin qanunauyğunluğu kimi göstərir və əsaslandırır. Mir Cəlalın hekayələri həyatilik, ictimai məzmunun güclülüyü, sənətkarlıq səviyyəsinin yüksəkliyi ilə diqqəti cəlb edir. Onun hekayələri inandırıcı surətdə göstərir ki, o ölkəmizin həyatında baş vermiş dəyişiklik və yeniliyin tərənnümçüsü, ehtiraslı müdafiyəçisidir. İncə bir həssaslıqla qəhrəmanlarının daxili aləmini açan yazıçı oxucunu mənəvi paklığa, yaradıcı əməyə çağırır. Mir Cəlalın “Subaylıq fəlsəfəsi” və “İnsanlıq fəlsəfəsi” adlı iki hekayəsinə nəzər salaq. Birincidə “Subaylıq sultanlıqdır” deyə özündən başqa kimsə haqqında fikirləşməyən, ictimai həyatdan, vətəndaşlıq borcunun icrasından geri çəkilən, ömrün mənasını hərcayi keyfdə görənlərin çürük “fəlsəfələrini” qəzəblə rədd edən müəllif, ikincidə insan əzəmətinin mənasını, ölməzliyini şairanə boyalarla həkk etmişdir. Bənna Baxış vaxtsız öləndən sonra iş yoldaşları ailəsini yaddan çıxarmır, özlərini namuslu əmək dostlarını kollektivin daimi üzvü bilir, oğlu Nadiri atasına əvəz hazırlamayınca, şəklini şərəf lövhəsindən götürmürlər. Yazıçı “tikənlər, quranlar nəslini” təmsil edənlər arasında insani münasibətləri alqışlayır. Mir Cəlal “Təsadüf ya zərurət” hekayəsində xalqlar dostluğunu tərənnüm edir, “insanlıq fəlsəfəsinin” hökm sürdüyü cəmiyyətdə inkişafı sovet həyatının qanunu, zərurəti kimi mənalandırmışdır.
Partiyanın XX qurultayından sonra Mir Cəlal yaradıcılığının əhatə dairəsi daha da genişlənmişdir, güclü satirik qələmi ilə o özünün bir neçə yazısını “Məzəli hekayələr” adı altında birləşdirməklə aydın münasibətini amansız bir kinayə ilə bildirmişdir. Zahirən XX əsrin mədəni adamı kimi geyinən, ancaq qohumunun məsul vəzifədə olmasından istifadə edərək, “vəhşi heyvan etinasızlığı ilə hərəkət edən” harınların, sözdə komsomol yürüşü kimi təşəbbüslərini alqışlayan, amma Bakıda qalmağa, işin asanından, vəzifənin böyüyündən yapışmağa cəhd edən, bu yolda çirkin vasitələrdən çəkinməyənlərin, gənclik qürurunu tapdayan, şəxsi mənfəəti olmayan yerdə salam verməyən yaltaqların, mədəniyyətdən kənar savadsızların, özündən bacarıqlı, hörmətli iş yoldaşının “dərisini soya bilmədiyi” üçün təəssüf edən vicdansız qəddarların hərəkətlərinə yazıçı qəzəblə gülür və labüdlüyünü inandırıcı verir. Onun “Gənc şairin ərizəsi”, “Səyyah xanım”, “Xarici naxoşluq”, “Qəbul imtahanl”, “Mənim səmimi dostum”, “Rola girib”, “İki qız bir oğlan” kimi hekayələri mühüm ictimai-əxlaqi məsələlərə həsr olunmuşdur.
Mir Cəlal özünün ilk hekayələrinin mövzusunu Azərbaycan xalqının inqilabdan əvvəlki həyatından almış, zəhmətkeşlərin hüquqsuzluğunu, azadlıq və sovet hakimiyyəti uğrunda mübarizəni real planda canlandırmışdır. Sosializmin qələbəsinin möhkəmlənməsi nəticəsində otuzuncu illərdə xalqın inqilabi mübarizə tarixinin qəhrəmanlıq səhifələrinə maraq artmışdır.
Yazıçı sözə insanın təfəkkür və hissinin, mədəni səviyyəsinin, hadisələrə münasibətinin ifadəsi kimi baxır. Yazıçının dilinin aydınlığı müdafiə etdiyi ideyanın aydınlığı ilə seçilir. Ədib həyatı, qələmə aldığı materialı yaxşı bildikdə təfəkkürü də aydın olur. Buradan da dilin və formanın aydınlığı doğur. Mir Cəlalın əsərlərinin, xüsusilə kiçik hekayələrinin böyük müvəffəqiyyətinin sirri də bundadır.
A.S.Puşkin yazırdı ki, “dəqiqlik və qısalıq nəsrin ümdə ləyaqətidir, nəsr fikir və yenə də fikir tələb edir, bunsuz gözəl ifadə heç nəyə dəyməz”. – M.Cəlal bu fikri bəyənir və qiymətləndirirdi.
Mir Cəlal dilin sadəliyi, xəlqiliyi, dəqiqliyi uğrunda ardıcıl mübarizə aparan ədiblərdəndir.
Mir Cəlal XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı, mədəniyyəti və elmi tarixində şöhrət tapmış parlaq şəxsiyyətlərdən biridir. Yetmiş illik ömrünün tam yarım əsrini çətin, lakin mənalı və şərəfli bədii, elmi və pedaqoji yaradıcılıq işinə həsr etmişdir. Böyük uğurlarla nəticələnən bu çoxşaxəli sahələrin hər üçü yanaşı inkişafda bir-birini tamamlayıb zənginləşdirmiş və dolğunlaşdırmışdır. O, milli şifahi ədəbiyyatın, klassik və müasir bədii nəsrin ən yaxşı ənənələri əsasında yetişib, mahir hekayə ustası və romançı kimi yüksəlmişdir. Müəllifin onlarla hekayə və novellası, ədəbiyyatımızın qızıl fonduna düşmüşdür.
İlk hekayə və oçerkləri 1930-cu ildə çap olunmuşdur. Dövrünün ruhuna uyğun olaraq “Sağlam yollarda” (1932) adlandırdığı ilk oçerklər kitabında o müasir həyat və insanlarla bağlı müşahidələrini qələmə alırdı. Ədib sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında hekayə janrının, inkişafında böyük xidmətlər göstərmişdir. 30-cu illərdə ədəbiyyata “Mirzə”, “Həkim Cinayətov”, “Mərkəz adamı”, “Kağızlar aləmi”, “Təzə toyun nəzakət qaydaları”, “Bostan oğrusu”, “Kələntərovlar ailəsi”, “Anket Anketov” tipli dəyərli hekayələr gətirmiş Mir Cəlal tənqid oxunu hədəfə qarşı cəsarətlə yönəldə bilirdi. Özünə məxsus realist qələmilə savadsız mirzələri, başgirləyən müəllimləri, cinayətkar həkimləri, “nəzakət” pərdəsi altında çirkin simalarını gizlədənləri, bürokrat Anket Anketovları vəziyyət və şəraiti gerçəkliyində rüsvay edib, oxucuya tanıdırdı.
Mənfi ehtirasların təsiri ilə biri digərindən qisas almağa can atan qardaşlar da, dəm-dəsgah hərisi və əsiri ər-arvadlar da müəllifin diqqətindən yayınmırdı. Onun gülüşə böyük əhəmiyyət verdiyi, komik duyğu və incə idrak qabiliyyəti ilk hekayəsindən ( “Müəllim”, “Qızıl Gəncə”, 1930) başlayaraq getdikcə güclənmişdir. “Kağızlar aləmi” və “Anket Anketov” da bürokratik iş üsulu və düşüncə tərzi tənqid-ifşa obyekti srçilmişdi. Rəisi olduğu trestdə adamları şəxsi ləyaqətinə, bacarığına, xarakterinə görə yox, “liçni delo” suna görə növlərə ayıran, canlı insanlara “iş qovluqlarının səyyar kölgələri” kimi baxan, hər kəsin tərcümeyi – halında “əmma” tapıb onu özündən asılı etmək istəyən Anket Anketov tipi kimi ümumiləşdirilmişdir.
Müəllifin əlvan mövzulu hekayələrində, müxtəlif sahələri, əxlaqi-tərbiyəvi motivləri, ailə-məişət məsələləri, adi əhvalatları, dərin mətləbləri, aktual və gərəkli hadisələri həvəslə oxucuya çatdırırdı. Yumoristik və satirik əsərlərində lirika olduğu kimi, lirik əsərlərində də çox vaxt mənalı gülüş, tənqidi ruh vardır, “Qonaqpərəst”, “Dost görüşü”, “Vicdan əzabı”, “Müalicə”, “Həkim hekayələri” (1938-1939) silsiləsində yazıçı yalnız mənəviyyatca yox, fiziki cəhətdən də sağlam adamlar yetişdirməyi vacib sayır, bədii əyaniliklə zərərli vərdiş, yalnız etiqad və əxlaqi naqislik hallarına qarşı çıxırdı. O, bəzən sərt, kəskin, bəzən də mülayim-yumuşaq, ayıldıcı-saflaşdırıcı gülüşə arxalanırdısa, bəzən də lirik –psixoloji motiv və məqamlara üstünlük verirdi.
Mir Cəlal ədəbiyyata “yeniləşən insan” surətləri də gətirdi. Əməkçi insanın, xüsusən Azərbaycan qadınının taleyi, fikri-mənəvi təkamülü ədibi ciddi düşündürən problem idi. Bu baxımdan “Dərgah qızı”, “Gözün aydın”, “Badamın ləzzəti”, “Nanənin hünəri” forma və məzmun xüsusiyyətləri, bədii detalları, müqayisə və təsvirləri ilə cazibəli hekayələrdi. Amma onlar əsasən sovet ideologiyası, sosialist varlığının tələb və vəzifələri mövqeyindən qələmə alınmışdı. Qadının yenilik axtarışları, hüququ uğrunda mübarizə cəhdləri, şəxsi-ictimai təşəbbüskarlığı sosial mühit və amillərin təsiri, yeni əlaqə və münasibətlərin nəticəsi kimi ümumiləşdirilmişdi.
1941-1945-ci illər müharibəsi dövründə Mir Cəlal daha da fəllaşdı, “Yollar”, “Anaların üsyanı”, “Vətən yaraları”, “Mərcan nənə”, “Hvalı adam”, “Silah qardaşları” kimi çoxlu hekayələr yazdı. Bunların bəzisində səfərbərlik ruhu və cəbhəyə yollanmaq əzmi əks etdirilirdisə, digər qismində faşizmə qarşı mübarizəyə qalxan döyüşçü surəti yaratmışdı. Söz yox ki, Mir Cəlal da bütün ölkəni Vətən kimi qəbul edir, onun müxtəlif milli tərkibli ordusuna ümidlər bəsləyirdi. Ona görə əsgərin həm fiziki həm də mənəvi qudrəti aydın hiss olunurdu., “Vətən yaraları” o zaman böyük rəğbətlə qarşılandı, döyüşçülərin, “oxucuların əlindən düşməyən bir əsər” oldu.
Mir Cəlal hərbi-vətənpərvərlik mövzusunda yazdığı kimi, arxa cəbhə adamlarından, onların iş, arzu və qayğılarından, sevinc və kədərindən də həssaslıqla danışırdı. O, hekayələrində odlu publisistikaya, həzin lirikaya, bədii gülüşə də müraciət edirdi. Həyatla ölümün təzadından təsirli səhnələr də yaradırdı. “Anaların üsyanı” nda coşqun publisistika ilə təsirli lirika uyuşub birləşirsə,- “Xəbər-ətərsiz” də həm konkret hissi, həzin ahəngi, incə ruhu ilə səciyyəvidirsə “Ər və arvad” mənalı yumor və satira xüsusiyyətləri ilə seçilirdi…
Müharibədən sonrakı illərdə Mir Cəlal həyatın müxtəlif sahələrinə müraciət edir, seçdiyi mövzunu aydın baxışla işləyib bədii şəkilə salmağa can atırdı. “Od içindən çıxanlar” (1945) silsilə hekayələrində gözləri dəhşətlər görmüş insanlar haqqında söhbət açır, onların fədakarlığını, arzu və məqsədlərini işıqlandırırdı. Digər bir sıra hekayələrində isə müharibə siyasətini pisləmək, xalqın zülmə, əsarətə, haqsızlığa qarşı, sülh və azadlıq uğrunda mübarizəyə çağırış ideyası əsasdır.
Bu əsərlər içərisində “Badam ağacları” xüsusi seçilir və nəsrimizin qiymətli nümanəsi kimi diqqəti cəlb edir. Real fakt, mənalı təfərrüat və canlı xarakter vasitəsilə, möhkəm sujetdə təbii əks olunmuş hadisə və vəziyyət əsasında müstəmləkə siyasətinin mahiyyəti açılırdı. Ədibin realist üslubunu, təsvir-təcəssüm üsulunu əlvanlaşdıran bir keyfiyyətburada da gözlənirdi. Həyat faktının, ictimai hadisənin, mənəvi-psixoloji ovqatın inikası ideya-bədii məzmunun tələbi ilə əlaqədardır.
Tərbiyə problemi, müəllim-şagird-tələbə münasibətləri Mir Cəlalın yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Ağıllı, namuslu, mərd övlad, həqiqi vətəndaş böyütmək haqqında düşünən, zəhmət çəkən, yollar axtaran ata-anaları, baba-nənələri, müəllim-tərbiyəçiləri sənətkar məharətlə təsvir edir, çox vaxt onların yaddaqalan maraqlı surətlərini yaradırdı. Tərbiyə məsələlərində çalışırdı ki, quru nəsihətçiliyə uymasın, həyati müşahidələrə, həssas müəllim-yazıçı duyğu və düşüncələrinə əsaslansın. Diqqətəlayiq uğuru da o zaman qazanırdı ki, qabaqcıl mövqedən qələmə aldığı əsərində lirik fikirlə hissin, əqllə emosiyanın, bədii təfəkkürlə elmi mülahizənin, yazıçılıqda müəllimlik məharətinin vəhdətinə nail olurdu. Ümumiyyətlə, tərbiyə-əxlaq probleminə dair elə mövzular seçib, elə hadisə və surətlər qələmə alırdı ki, onlar oxucunu düşündürüb, mənəviyyatca saflaşdırır, düzgün istiqamətləndirir, məhəbbət və nifrət duyğuları ilə zənginləşdirirdi., “Əsgər oğlu”, “Ulduz”, “Plovdan sonra”, “Nazik mətləb”, “Naxış”, “Vicdan mühakiməsi”, “Müdafiə vəkili” və.s. belə hekayələrdəndir.
İnsan həyatını və təbiətini gözəl görmək Mir Cəlalın ictimai-estetik ideallarının özəyini təşkil edir, mənfiliyə qarşı mübarizə zərurətini də şərtləndirirdi. “Səyyah xanım”, “Xarici naxoşluq”, “Dil və əməl”, “Heykəl uçulanda”, “Rola girib”, “Oyana baxan”, “Məhəbbət, yaxud qəlp pul”, “Hesap dostları”, “Neçə cür salam var”, “Möhür və məhəbbət” hekayələrində, adlarından da göründüyü kimi, müəllifi daha çox həyatın neqativ halları, mənfilik və eybəcərliyin müxtəlif təzahürləri narahat edirdi. Yazıçının məsələyə konkret baxışı, satira və yumora müraciəti obyektin dərki, məzmun və mahiyyəti ilə üzvi şəkildə bağlanırdı. Bir çox hallarda qarşılaşdırma üsulundan, bədii təzad və ziddiyyətlərdən məharətlə istifadə edilirdi.
“Mir Cəlal uzunçuluğu, sözçülüyü xoşlamır, yığcam, konkret və təbii yazırdı. Bu, onun üslub xüsusiyyəti idi. Bütün bunları başqalarına da tövsiyə edir, imkan düşdükcə öyrədir, müzakirə və redaktə zamanı köməyini əsirgəmirdi”. Təsadüfi deyil ki, akademik Məmməd Arif Mir Cəlalın əsərlərindən aldığı xoş, güclü, unudulmaz təəssüratın başlıca səbəbini, hər şeydən əvvəl, onun üslubundakı səmimiyyət, sadəlik və təbiiliklə bağlayır, bu cəhəti ən yaxşı yazıçılara xas keyfiyyət kimi yüksək qiymətləndirirdi.
Mir Cəlal hekayələrindən birində kiçik məclis üzvləri arasında mühüm həyat probleminə dair başlanmış mübahisə və müzakirələri qocaman müəllimin dili ilə yekunlaşdırır, ürəkdə onları cəsarətlə, son dərəcə aktual səslənən düşündürücü, geniş mənalı nəticəyə gəlirdi. O, həmişə xalqın azad, xoşbəxt, mədəni, savadlı, intellektual səviyyəli və xoş güzəranlı görmək istəmiş, bu nəcib, ali arzu-ümidlə də fəaliyyət göstərmiş, yazıb yaratmış, əlindən gələni əsirgəməmişdir. Mir Cəlalın yaradıcılığında başlıca tədqiq obyekti, hər şeydən əvvəl insandır, onun mənəvi dünyası, fikri-hissi həyatı, mübarizə və fəaliyyətidir. İnandırıcı surətlər, xarakterlər yaratmaq tələbi Mir Cəlalı daim ciddi düşündürmüş və əksər hallarda o məqsədinə nail olmuşdur.
Ədibin ruh yüksəkliyi ilə yazdığı hekayələri zəngin irsində mühüm yer tutmuş aktuallığını və müasirliyini qoruyub saxlamışdır. Mir Cəlal Paşayevin əsərləri indi də sevilə-sevilə oxunur, müasirlərimiz tərəfindən adı ehtiramla çəkilir.

Əlişad QARAQASIMLI.”Asif Əfəndiyevə”

Silindi qəlbimdən hər ağrı-acı,
Ölkələr simənim üstə görüşdü.
O, Qoç KOROĞLUnun misri qılıncı,
BABƏKin qolları yadıma düşdü.

Söz-söz, cümlə-cümlə alışmağından
Duyurdum qayğılı, doğma səsini.
Qızıl üfüqlərdə sökülmürdü dan,-
Dəridən çıxırdı şair NƏSİMİ.

Zəkanla zirvələr, hədlər aşmağın
Sevincdən gözümün yaşarmasıydı.
Kürsüdə köpürüb, coşub-daşmağın,-
Kürün bənd-bərəbi aşırmasıydı.

Bir kərə düşməyən çətinə, dara,
Ürək də heç elə ürək deyilmiş.
Uca amallarla yaşayanlara,
Uca boy-buxun da gərək deyilmiş…

Uzaq keçmişimdə hər həftə, hər il
Gözümə, könlümə köçrülməlidir.
Xalqın böyüklüyü say ilə deyil,
Böyük şəxslər ilə ölçülməlidir.

Əlişad QARAQASIMLI.”Oxudum adımı…”

Oxudum adımı başdaşı üstə…
Şimşək yaralamış bir palıd kimi
Göylərə ucaldı başımdan tüstü.

Heyrətə gəlmişəm səbrim önündə,
Dirilib baxıram gənc yaşıma mən.
Dayanıb durmuşam qəbrim önündə,
Tamaşa edirəm başdaşıma mən.

Zirvəyə can atan qanad mənimdir,
Mənimdir sinəmdə daşıdımdığım da.
Bəlkə, doğrudan da, o ad mənimdir,
Özgənin ömrüdür yaşadığım da?..

Kamran MURQUZOV.”Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun yaradıcılığında sinonim sözlər” (TEZİS)

10730926_708473925888118_1815156677351752954_n

Dilçilik şöbəsinin öyrəndiyi mövzulardan biri də Sinonim sözlərdir. Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin zənginləşməsi üçün sinonim sözlərin özünəməxsus yeri var. Leksikologiya Sinonim sözlər nəyə deyilir?
Yazılışı və deyilişi müxtəlif olub, eyni mənanı bildirən sözlərə Sinonim sözlər deyilir. Sinonim yunan mənşəli alınma sözdür. “Sinonimus” sözündən götürülb. “Eyni adlı”, “biradlı” mənalarını bildirir.
Lüğəvi və qrammatik sinonimlər bədii əsərlərdə, elmin müxtəlif sahələrinə aid məqalələrdə və s. işlənir. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində istər nəzm, istərsə də nəsr əsərlərində sinonim sözlər özünəməxsusluğu və ifadə etdiyi məna baxımından xüsusilə fərqlənir. Ədəbiyyat tariximizdə “Böyük ömrün dastanı” poemasının müəllifi Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun əsərlərində sinonim sözlər digər söz səənətkarları ilə müqayisədə daha çoxdur. Bunun da əsas səbəbi müəllifin Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin qayda-qanunlarını dərindən bilməsi və lüğət tərkibinin zənginiliyi ilə əlaqələndirmək olar:

Səhrada, çəməndə, güldə, çiçəkdə,
Barda, bərəkətdə, duzda, çörəkdə,

Və ya

Kökü qədimdən qədim, Adəmdən, Nuhdan gəlir,
Qarışıb qandan keçir, süzülüb ruhdan gəlir.

Ümumiyyətlə, müasir Azərbaycan ədəbi dilinin lüğət tərkibində daha çox işlənən sözlərdən biri sinonim təkrarçılığın qarşının alınmasına və cümləyə məna çalarlığı, üslubi rəngarənglik gətirir.

Dərin hörmət və ehtiramla,

Kamran MURQUZOV,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Bakı şəhəri. 28 noyabr 2017-ci il

Kamran MURQUZOV.”Xalq şairi Nəriman Həsənzadənin yaradıcılığında antonim sözlər” (TEZİS)

10730926_708473925888118_1815156677351752954_n

Dilçiliyin əsas şöbələrindən biri də Leksikologiyadır. Leksikologiya şöbəsinin öyrəndiyi mövzulardan biri də Antonim sözlərdir. Antonim sözlər nəyə deyilir?
Mənaca birinin əksini bildirən sözlərə Antonim sözlər deyilir. Antonim sözlər cümlədə əks mənalı sözlər olaraq işlənir. Bədii əsərlərin və ya cümlənin təsir gücünü artırır və ona xüsusi gözəllik gətirir.
Bədii üslubun qrammatik göstəricilərindən biri olan Antonim sözlər zaman-zaman Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin, elm adamlarının əsərlərində işlənib və işlənməkdədir.
Bu mənada, Xalq şairi Nəriman Həsənzadənin yaradıcılıq nümunələri xüsusilə diqqəti cəlb edir.
Müxtəlif illərdə nəfis tərtibatla işıq üzü görən kitablarında Antonim sözlərə rast gəlinir:

Sənin yerin altında mən yerin üstdə,-
Biz ayrı düşmüşük kök-budaq kimi.

Və ya

Gözüm üstə saxladığım
Ayaq altda torpaq oldu.

Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin lüğət tərkibinin zənginləşməsi yönümdən Antonim sözlərin aşağıdakı məna növləri var:

1. Əlamət, keyfiyyət, xüsusiyyət anlayışlarını bildirən antonimlər:
Məsələn, Gözümün ağı sən, qarası torpaq,
Gör harda bükdülər ağı qaraya?!
Nəriman HƏSƏNZADƏ.

2. Vaxt anlayışını bildirən antonimlər:
Məsələn, Mənsiz darıxıırdın evdə hər dəfə,
Dözümsüz olmuşdu gecə, gündüzün.
Nəriman HƏSƏNZADƏ.

3. Ölçü və miqdar anlayışını bildirən antonimlər:
Məsələn, Böyüklər də gördüm çox xırdaydılar,
İlhamda, sənətdə axırdaydılar.
Nəriman HƏSƏNZADƏ.

Ümumilikdə, antonim sözlər dilimizin lüğət tərkibinin zənginliyindən xəbər verən əsas fatorlardan biri kimi həmişə ümdə olan məsələlərdən biridir.

Dərin hörmət və ehtiramla,

Kamran MURQUZOV,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Bakı şəhəri. 28 noyabr 2017-ci il

Kamran MURQUZOV.”İctimai-siyasi cərəyanlar və onların əsas mahiyyəti”

10730926_708473925888118_1815156677351752954_n

Dünya yarandığı gündən etibarən bəşər övladları dünyanın yaradılmasının mahiyyətini, insanın yaradılış səbəbini aradışdırmağa çalışmış və bunun üçün müxtəlif ictimai-siyasi təriqətlər formalaşdırmışlar. Hər bir təriqətin özünəməxsus ideyaları, nizam-intizamı olmuş, müxtəlif fikir və mülahizələr irəli sürmüşlər, ətraflarına tərəfdarlar toplamağa müəssər olmuşlar. Belə ki, bu təriqətlər hansı ideysnı təlqin etməsindən asılı olmayaq, əskərən müqəddəs kitabımız “Qurani-Kərim”ə istinad etməyi də unutmamışlar. XIII-XIV əsrin Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində daha çox “TƏSƏVVÜF ƏDƏBİYYATI” dövrü kimi səciyyələndiyini nəzərə alsaq, böyük məmnunluq hissi ilə deyə bilərik ki, bu yönümdən əsası Fəzlullah Nəimi Təbrizi tərəfindən qoyulan və Anadilli fəlsəfə qəzəlin ilk nümayəndəsi Seyid Əli İmadəddin Nəsimi tərəfindən uğurla davam etdirilən “SUFİLİK” ictimai-siyasi fəlsəfi cərəyanı xüsusilə diqqəti cəlb edir. “SUFİLİK” fəlsəfə cərəyan olaraq, XIII-XIV əsr Azərbaycan təsəvvüf ədəbiyyatının yaranıb, inkişaf etməsində xüsusi rol oyanıb. Ətrafına minlərlə tərəfdar toplamaqla, böyük bir coğrafi arealı əhavə edib. Fəlsəfi cərəyanın əsas mahiyyəti isə Rəhman və Rəhim olan Uca Allahın müqəddəs və təməl kitabımız “Qurani-Kərim”in surələrinə istinad etməklə, bəndələri kamillik zirvəsinə çatmaqda yardımçı olmaq, nəfsinin qulu deyil, ağası və sahibi olmağı təbliğ etmək, bu yönümdən hikmətamiz fikirlər ilə dünyagörüşünə və dünyaya baxışını dəyişdirməkdən ibarətdir. Bu yönümdən, İmadəddin Nəsiminin “Nəfsini boğan kəs kamil insandır” fikri fəlsəfi cərəyanın əsas mahiyyətini özündə əks etdirir.
Ümumiyyətlə, təsəvvüf ədəbiyyatı yalnız Azərbaycan ədəbiyyatına deyil, eyni zamanda, Türk xalqları ədəbiyyatına da təsirsiz ötüşməyib. Bu baxımdan, Ön Asiyada türkdilli təsəvvüf ədəbiyyatının ilk böyük nümayəndəsi, Təmiz Türk dilinin bayraqdarı, “Vəhdəti-vücud” fəlsəfəsinin qaranlıqlarına dalan, Yunus Əmrənin dini-ürfani şeirləri xüsusilə nəzərə çarpır.
Qələmə sarıldığı ilk gündən etibarən ömrünün sonuna qədər YARADAN ALLAHI və “Qurani-Kərim”i böyük sevgi ilə anıb, daima yada salan Yunus Əmrə üçün ən böyük səadətin Uca Allaha qovuşmaq olduğunu nəzərə alsaq, deyə bilərik ki, “Vəhdəti-vücud” fəlsəfəsi Dərviş Yunus Əmrənin şeirlərinin canına, ruhuna hopub və hər addımbaşı özünə büruzə verir.
Aşıq Yunus, Miskin Yunus imzaları ilə dünyanı heyrətə gətirən əsərləri ilə zərrənin, hissəsinin-insanın tamın, bütövə-ALLAH qovuşmaq ümidi ilə yaşaması və sonucda ALLAHa qovuşması ən böyük xoşbəxtlikdir, əslində, bu qərib və fani dünyada Haqqın sevən hər kəs üçün.
Türk-müsəlman mədəniyyətinin nümayəndəsi, dünya ədəbiyyatı tarixində daha çox “Məsnəvi” əsərinin müəllifi kimi tanınan, bəzi mənbələrdə isə “Həzrət” ləqəbi ilə qeyd olunan Mövlana Cəlaləddin Ruminin yaradıcılığında bəndənin Allaha qovuşması, nəfsə qalib gələrək kamil insan olması kimi mühüm xüsusiyyətlər nəzərəçarpacaq dərəcədə diqqət mərkəzində olan əsas məsələlərdən biridir. Yaradıcılığının şah əsəri “Məsnəvi” əsərində yazır: “Ey qardaş, Sən hiss və duyğudan ibarətsən. Yerdə qalanlar isə ət və sümükdəndir”.
Ağıl, nəfs, şəhvət kimi insan üçün önməli olan məsələlərə əsərlərində toxunan və dərvişvari həyat tərzi keçirən böyük şair Mövlana Cəlaləddin Rumi “Məsnəvi” əsərində insanlar ilə mələklərin fərqini də nəzərə çatdırmağı unutmur: “Mələkləri yaradan ALLAH onlara ağıl verdi, insanlara isə həm ağıl, həm də şəhvət verdi. Kimin ağlı şəhvətindən üstündürsə, o mələklərdən də üstün olar”.
XIII əsr türk təsəvvüf ədəbiyyatının ən böyük şairi Mövlana Cəlaləddin Ruminin əsərlərinin əsas qaynaq mənbəyi “Qurani-Kərim” və Peyğəmbər Əfəndimiz Həzrət Muhəmməd Mustafa (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) müdrik kəlamlarıdır. Əsərlərinin birində müəllif yazır ki, Bu can bu təndə olduğu müddətdə mən “Quran”ın köləsiyəm. Seçilmiş Muhəmmədin ayağının tozuytam. Geniş dünyagörüşünə malik, əsərləri ilə dünyanın-TÜRK-MÜSƏLMAN DÜNYASININ söz sənətkarlarının heyrətə gəldiyi Mövlana zəkası, biliyi, əxlaqı hələ də yaddaşlardan silinməyib.
Mövlana Cəlaləddin Rumi həm də dünya, həyat, qiyamət günü və s. məsələlər ilə bağlı hikmətamiz sözlər-aforizmlər söyləmişdir. Bu mənada, Allah ilə olduqdan sonra ölüm də, ömür də xoşdur aforizmi ən dəyərli nümunələrdən biridir.
XII əsr türkdilli təsəvvüf ədəbiyyatının ilk böyük nümayəndəsi Xoca Əhməd Yəsəvi dünya ədəbiyyatı tarixində “Divani-hikmət” adlı şeirlər kitabının müəllifi kimi tanınmaqla bərabər, həm də “Yəsəvilik” təriqətinin yaradıcısı kimi tanınır. Əslində, “Yəsəvilik” təriqətinin özündə də bəndənin Allaha qovuşması əsas şərt sayılır.
Ümumilikdə, hansı təriqətə qulluq etməsinə baxmayaraq, insanlar ömrü boyu Yaradan Uca Allaha qovuşmaq üçün ən əsas vasitənin məhz ölüm olması faktını qəbul etmişlər.

Dərin hörmət və ehtiramla,

Kamran MURQUZOV,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Bakı şəhəri. 28 noyabr 2017-ci il

Kənan AYDINOĞLU.”Ələsgərimin”

1902788_614529541965133_896121757_n

Göyçə mahalında məclis aparan,
Var olsun dilləri Ələsgərimin!
Saz tutub ahəstə şeirlər qoşan,
Yaratsın əlləri Ələsgərimin!

Dağların başını çən bürüyəndə,
Ceyranı,cüyürü hey üşüyəndə,
Şeiri vərəqə o döşüyəndə,
Ağardı telləri Ələsgərimin!

Quzğunlar Göyçəyə gəlib girəndən,
Tarixi bu millət gedib görəndən,
Bu torpaq ikiyə tam bölünəndən,
Saraldı gülləri Ələsgərimin!

Kənan AYDINOĞLU.”Qal demədimmi?!”

1902788_614529541965133_896121757_n

Qələm yoldaşım,Şair dostum Azər Mustafayevə.

Mən sənin üzünü gördükcə,qardaş,
Yurdunu yadına sal demədimmi!?
Neçə min insanın könlün oxşayan,
Sədəfli sazını çal demədimmi!?

İslamın ən böyük dayağı kimi,
Alışıb-sönməyən ocağı kimi,
Yurdumun ən əziz qonağı kimi,
Bu doğma elində qal demədimmi!?

Şairlik təbinə inanmayana,
Qarşında büdrəyib dayanmayana,
Şerinlə yuxudan oyanmayana,
De görüm:-özgəyə zal demədimmi!?

Gənc türk şairləri Bakıya toplaşacaq

Dekabrın 4-də Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondunun dəstəyi, universitetin və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin (DGTYB) birgə təşkilatçılığı ilə “Türk dünyası şeir axşamı” adlı tədbir keçiriləcək.

DGTYB-nin məsləhət şurasının sədri, şair Əkbər Qoşalı AZƏRTAC-a bildirib ki, “Bakıdan türk dünyasına” adlanan layihə çərçivəsində silsilə tədbirlər təşkil olunacaq. Belə ki, dekabrın 2-də Azərbaycanda Atatürk Mərkəzində layihənin ilk tədbiri keçiriləcək.

Tatarıstan Yazıçılar Birliyinin sədri, Əməkdar Mədəniyyət İşçisi Danil Salih, Qazaxıstanın Əməkdar Mədəniyyət İşçisi Almas Ahmetbekoğlu (Sakbayev) tədbirlərə fəxri qonaq kimi dəvət olunublar.

Tədbirlərdə Türkiyə, İran, Özbəkistan, Qazaxıstan və digər ölkələrin gənc yazarlarının iştirakı gözlənilir.

Mənbə: http://www.azertag.az

Rahilə DÖVRAN.Yeni şeirlər

rahileanam

Şairə-jurnalist-publisist
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
“Qızıl qələm” media mükafatı laureatı,

SƏNİ DÜŞÜNƏDƏ

“Könül dəftərim” – silsiləsindən

Divarlar div kimi üstümə gəlir,
Ayrılıq qəmətək bağrımı dəlir.
Ahım dalğa- dalğa ərşə yüksəlir,
Səni düşünəndə.

Xəyal- xatirələr hey varaqlanır,
Olanlar, keçənlər hey soraqlanır.
Şübhə qovmaq üçün qəlb yaraqlanır,
Səni düşünəndə.

Qürur tərk eləmir sinəmi bir an,
Hökm edir ardınca getmə, dur, dayan.
Hər qəmli fikirdən görürəm ziyan,
Səni düşünəndə.

Dil töküb gözümdə olmuşdun qoçaq,
Naxələf çıxantək düşmüsən qaçaq.
Ürəkdə ilmələr bax saçaq- saçaq,
Səni düşünəndə.

Kamına yetməyən könül inləyir,
Nə yanıb kül olur, nə sərinləyir.
Nə bir kəlmə kəsir, nə də dinləyir,
Səni düşünəndə.

Məcrasız sel kimi hər yana axdım,
Susdum, sən gedərkən arxanca baxdım,
Dövran, həsrətinlə qəlbimi yaxdım,
Səni düşünəndə…

KÜSDÜRMÜSƏN

“Könül dəftərim” – silsiləsindən
– Ünvanlı-

Tanrı verən can içində canımdın,
Ürəyimdin, damarımda qanımdın.
Yaşamımdın, zamanımdın, anımdın,
Küsdürmüsən dünyasından Dövranı.

Bağ- bağçamız xəzan oldu töküldü,
Eşq yoluna, sal qayalar dikildi.
Hördüklərim ilmə- ilmə söküldü,
Küsdürmüsən dünyasından Dövranı.

Alnımıza qədər qara yazılmış,
Qəlbimizə Haqdan yara yazılmış.
Vüsal adlı qismət hara yazılmış?
Küsdürmüsən dünyasından Dövranı.

Əllərinin hərarəti telimdə,
Didərgintək dolanıram elimdə.
Hicranından qələm tutmur əlim də,
Küsdürmüsən dünyasından Dövranı.

Hara getdi o ilk bahar, güllü yaz?
Söndü ilham, susdu avaz, telli saz.
Insafa gəl, yetər gülüm işvə, naz,
Küsdürmüsən dünyasından Dövranı.

Şəfa VƏLİYEVA.”Poçtalyona məktub”

kitabıma ad olacaq qədər özünü sevdirən şeirim…

Poçtalyona məktub

Qaytar mənim məktubumu,
Aparma yara, poçtalyon.
Qırma yarın ürəyini,
Eyləmə para, poçtalyon.

Dəyişik sal o ünvanı,
Başqa qapını silkələ.
O ağlayaraq oxuyar,
Başqaları gülə-gülə.

Qaytar geri günahımı,
Savabın da qoy bu olsun…
Girmə mənim günahıma,
Qıyma ki, gözləri dolsun.

Qaytar geri məktubumu…
Gəldiyi ünvana göndər…
Vallah, ağladacaq onu,
Titrəyəcək açan əllər.

Hirsini sənə tökəcək,
Ayrılıqdan yaman qorxar.
Ümid evini sökəcək,
Çətin bir də təzdən qurar.

Qaytar, poçtalyon, qaytar,
Vallah, mən də ağlayacam.
Ona doğru gedən yollar
Bu məktubla bağlanacaq…

Qaytar mənim məktubumu,
Aparma yara, poçtalyon.
Qırma yarın ürəyini,
Eyləmə para, poçtalyon.

Ədalət RƏSULOVA.”Səməd Vurğun Poeziyası Böyük Vətən Müharibəsi İllərində”

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı

30-cu illərin Azərbaycan poeziyası, müharibə dövründə müasir tələblərə cavab vermişdir. Xalqın həyatı, mübarizəsi ilə yaxından bağlılıq, günün irəli sürdü-
yü mürəkkəb və vacib mövzuları vaxtında və yüksək keyfiyyətlə işləmək müharibə dövründə müasir tələblərə cavab verirdi.Bu baxımdan S.Vurğun poeziyası əsas aparıcı qüvvə kimi öndə gedirdi. Şairin Bu dövrdəki məqsədi aydın idi…

Bilsin ana torpaq, eşitsin vətən,
Müsəlləh əsgərəm mən də bu gündən!
Bu gün bir süngüdür əlimdə qələm

-deməklə o, təkcə özünü deyl, qələm və məslək dostlarının fikirlərini ifadə etmiş oldu. S.Vurğun öz əsərlərində şəxsi fikir və duyğularını ustalıqla ümumiləşdirmiş və onları dövrünün böyük ictimai-siyasi fikir və duyğuları səviyyəsinə yüksəltməyi bacarmışdır. Poeziyamız bütün müharibə boyu yorulmadan mübarizə
aparmış, həmişə öz mövqeyində ayıq-sayıq dayanmış,şairin təbirincə desək biganəlik,laqeyidlik əhval-ruhiyyəsi müharibə dövrünün Azərbaycan poeziyasına tamamilə yad olmuşdur.
30-cu illərin poeziyasının hər birinin özünəməxsus məziyyətləri və üstünlükləri olmuşdur. S.Vurğun Böyük Vətən Müharibəsi zamanı bütün dünyanı narahat edən hadisələri özünəməxsus dəsti-xəttlə canlandırmağa nail olmuşdur. Şair hadisələrin epik vüsətinə cəhd edərək təsirli lövhələr yaratmış, tarixi hadisələrin real təsvirini vermişdir.
Səməd Vurğun sovet adamının faşizmə nifrətini, müharibənin qələbə ilə bitəcəyinə inamını ifadə edən “ Rəhbərin çağırışı “ , “Şəfqət bacısı”, “Qəhrəmanın hünəri” və sair kimi şeirlərini yazmışdır. “Şəfqət bacısı” şeirində o, ana və bacılarımızı səngərlərə, igid əsgərlərə kömək etməyə,vətəni qorumağa çağırırdı.
S.Vurğun şeirlərinin bir çoxunda ön cəbhədə vuruşan döyüşçülərin obrazını, qələbə əzmini tərənnüm etmişdir.O,poetik həssaslıq və siyasi sayıqlıq nümunəsi göstərərək 30-cu illərin sonlarında faşizmtaununun çox sürətlə yayıldığını həyəcanla bildirir, onun qarşısını almağa çağırırdı.
Azərbaycan şerinin güclü ideya motivlərindən,sağlam mənəvi əsaslarından, başlıcası- Vətən və vətənpərvərlik mövzusu olmuşdur. Bu mövzu müharibə illərində bütün yaradıcı ziyalılarımız kimi şairlərin də fikirlərini dərindən məşğul etmişdir. Vətən və xalq sənətkarın gözləri önündə indiyədək görünməmiş yeni bir
qüvvətlə canlanmışdır.
Bu baxımdan,“Azərbaycan” şeiri Vətənin canlı, dolğun lirik obrazı S.Vurğun poeziyası üçün daha çox səciyyəvi Idi.

El bilir ki, sən mənimsən,
Yurdum, yuvam məskənimsən,
Anam, doğma vətənimsən!
Ayrılarmı könül candan ?
Azərbaycan Azərbaycan!

Könlüm keçir Qarabağdan,
Gah bu dağdan, gah o dağdan;
Axşam üstü qoy uzaqdan
Havalansın Xanın səsi,
Qarabağın şikəstəsi.

Müharibə illərində Vətən şairin poetik düşüncələrinin başlıca predmeti, vətənpərvərlik duyğusu isə onun döyüşcü surətlərinin əsas keyfiyyətlərindən idi.
Bu baxımdan “Vətən”şeri S.Vurğunun müharibə dövrü poeziyasının ən qiymətli nümunələrindəndir:

Gəl çıxaq cəbhəyə, əmr edir Vətən,
Sən də, bu meydanda kükrəyib çağla!
Düşmənin gülləsi dəysə sinəmdən,
Mehriban əlinlə yaramı bağla!
Həyat verəcəkdir bizə dərmanın,
Əlilnlə yazılsın hökmü zamanın…

Şair hadisənin lirik dərkini yüksək sənətkarlıqla verməyə nail olmuşdur.
Onun nəzərində hər bir qurulu ev, hər bir şəhər insan əli ilə kəmala yetmişbir əsərdir. Minlərlə belə əsərin yanıb külə dönməsi onun varlığına təsir göstərir,
dünyanı düşünən bir şair olmağın bütün ağırlığını S.Vurğun müharibə dövrü yaradıcılığında etiraf edir.
Xeyrin qələbəsinə dərin inamdan ruhlanan şair odlar içərisində, əzab çəkənlərə müraciətlə onların intiqamının yerdə qalmayacağını söyləyir. Azərbaycan poeziyası müharibənin sonrakı mərhələsini siyasi, ictimai və ədəbi
həyata gətirdiyi yeniliklərə biganə qala bilməzdi. Müharibə dövrünün ilk mərhələsində çağırış ruhlu əsərlər yer alsa da, ikinci mərhələdə poeziyanın aparıcı qolunu lirika təşkil edirdi.
Müharibə dövrü yaradıcılığında S.Vurğun xalq qəhrəmanlarının, obrazlarına tez-tez müraciət edirdi. Bu, şairin romantik poeziyasının ümdə prinsiplərindən biri idi. Güclü vətənpərvərlik meyli Səməd Vurğunun şeirlərindəki ideya istiqamətində aydın duyulan bir keyfiyyət idi,həmçinin obrazların xarakterində,poetikada,vəznin mühüm növlərində səciyyəvi bir əlamət olaraq meydana çıxırdı.Bu isə öz növbəsində onun əsərlərinin daha tez dərk edilməsində başlıca amil olmuşdur.
Müharibə dövrü Azərbaycan poeziyasında özünü göstərən yaradıcılıq təmayüllərindən biri fəlsəfi şerdir. Səməd Vurğun ədəbiyyatımızın kamal tacına
yeni incilər vuraraq deyirdi: – “Mən bütün əsərlərin, hər şeydən əvvəl, məna gözəlliyi qarşısında pərəstiş etmişəm. Çünki, heç bir gözəlliyin ömrü mənagözəlliyinin ömrü qədər uzun ola bilməz.” Daha sonra Səməd Vurğun haqlı olaraqqeyd etmişdir ki, “Əsrimiz-böyük mənalar əsridir. Belə bir əsrin ədəbiyyatı da mənalar ədəbiyyatı olmalıdır.”
Maraqlıdır ki, müxtəlif illərdə Azərbaycan tənqidində və ədəbiyyatşünaslığında şairin əsərləri bəzən təriflənib bər-bəzəkli ifadələrlə göyə qaldırılmış, bəzən demək olar ki, eyni dərəcədə tənqid olunub alt-üst edilmişdir. Şairin ümumi bədii
yaradıcılığında mövqeyini müəyyənləşdirən, nəhayət, bu şerləri rəğbətlə qarşılayan, lakin onların məqsəd və vəzifələrini yanlış şərh edən tənqidçilər və alimlər də
az olmamışdır.
Səməd Vurğun yaradıcılığının özünəməxsus cəhətlərindən birini əks etdirən fəlsəfi şerləri onun fəaliyyətinin böhranlı vəziyyəti kimi qeyd edilmişdir. Boyük
vətən müharibəsinin ilk günlərindən sənət dostları kimi heç bir ciddi yaradıcılıq böhranı keçirmədən, əlində süngü sandığı qələmi ilə vuruşmuş, çağırış ruhlu şerlərdən başlamış poemaya, mənzum dramadək, poetik yaradıcılığın demək olar ki, bütün formalarındaəsərlər yazmışdır.
1942-ci ildən etibarən Azərbaycan poeziyasında müharibənin konkret fakt və hadisələrinə həsr edilən xırda şerlər, çağırış ruhlu əsərlər tədricən azalmağa, sözün geniş mənasında lirika, ədəbi prosesdə özünün layiq olduğu yerini tutmağa başlamışdır. Bu zaman həyatı, dərin idrakın və güclü bədii ümumiləşdirmənin məhsulu olan fəlsəfi şerin də bir sıra maraqlı nümunələri yaranmışdır. Həmin şerlərdəyalnız hərb günlərinin konkret hadisə və lövhələrindən, döyüşlərin tək-tək iştirakçılarından, onların xarakterindəki bu və ya digər səciyyəvi əlamətlərdən deyil,bütünlükdə Böyük Vətən müharibəsindən, bəşər tarixində onun törətdiyi hesaba gəlməz dəhşətlərindən, insan şüurunun, insan iradəsininmütəşəkkil bir qüvvə kimibu faciə ilə üz-üzə durub ona qalib gəldiyindən bəhs olunurdu.
Müharibə dövrü poeziyasında poema bir janr kimi zəifləmişdir. Meydana gələn poemalarda şairlər tarixin uzaq hadisələrinə nəzər salır, insanın böyük arzu-
larını, zəka və qüdrətini, yaradıcı əməyini tərənnüm etməklə oxucularında faşizmin dağıdıcı xislətinə nifrət hissini daha da dərinləşdirməyə çalışırdılar.
1941-1945-ci illər Azərbaycan poeziyasının müəyyən qüsurlu və zəif cəhətləri də olmuşdur. Müharibənin ilk aylarında dərc edilən bir sıra şerlərdə sözçülüyə
qapılmaq təsvir olunan hadisə və pretmetin mahiyyətinə lazımınca nüfuz etməmək halları da oılmuşdur…
Ağır müharibə illərində şair öz vətənpərvərlik duyğularını və xalqın qələbə əzmini ifadə edən 50-dən artıq şeir, bir neçə poema “Bakının dastanı” adlı mənzum roman yazıb nəşr etdirmiş, dəfələrlə cəbhə bölgələrinə gedib, əsgərlərimiz qarşısında çıxış etmiş, əsgərlərimiz qarşısında çıxışlar etmiş, onları qələbəyə ruhlandıran şeirlərini oxumuş, Bakıda, Tbilisidə, Moskvada keçirilən antifaşist mitinqlərdə alovlu nitqlər söyləmişdir.O, həm bu çıxışlarında, həm də bədii publisistik əsərlərində xeyirlə şərin mübarizəsində şərin məğlub olub xeyirin qələbə çalacağına inam hissini qüvvətləndirən çağrışçıları dinləyicilər və oxucular tərəfindən hərarətlə qarşılanmışdır. 1945-ci ilin 9 mayında Qələbə müjdəsini eşidən S.Vurğun “Zəfər bayramı” şeirini yazmış və onu “Ədəbiyyat qəzeti” nin 10 may tarixli nömrəsində dərc etdirmişdir:

Yazılsın tarixə bir qızıl xəttlə
45-ci ilin 9 may günü!
Başlansın şeirlə, sazla, söhbətlə
Bu ellər bayramı, ellər düyünü!

Mən də haqq eşqinə insan eşqinə
Günəşi qaldırım piyalə kimi!
Şəhidlər ömrünün saf türbəsinə
Şerim ətir saçsın bir lalə kimi…

Böyük Vətən müharibəsi ilə bağlı şairlərimizin çoxlu əsərləri vardır. Lakin iftixarla deyə bilərik ki, Səməd Vurğunun “Zəfər bayramı” şeirində olduğu kimi əzəmətli səslənmişdir. Səməd Vurğun öz xalqının tarixini, dilini, şeirini, mədəniyyətini, ulularımızın müdrikliyini, vətən oğullarının azadlıq eşqini, müqəddəsliyini qəlbdən gələn bir coşqu ilə tərənnüm edən parlaq bir istedad idi.
Səməd Vurğun Azərbaycan xalqının mənəvi dünyasında dərin izlər qoyub getmiş böyük sənətkardır. Bu gün də müstəqil ölkəmizdə onun adı ehtiramla anılır və yad edilir.
İftixarla deyə bilərik ki, müharibə dövrü ədəbiyyatında ən öndə gedən yazar-
larımızdan olan Səməd Vurğun poeziyası 110 ildən artıq vaxt keçməsinə baxmaya-
raq öz aktuallığını və qiymətini qoruyub saxlamışdır!!!…

Ədalət RƏSULOVA.”Mirzə İbrahimovun yaradcılığında müasirlik”

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı

“Gələcək gün”romanında azadlıq hərəkatının inikası

* * *
Azərbaycan sovet ədəbiyyatının təşəkkülündə və inkişafında, yetkinləşib yeni yaradıcılıq axtarışlarında yorulmaq bilmədən yazıb-yaratmış yazıçılarımızdan biri də Mirzə İbrahimov olmuşdur.
Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qələbəsi minlərlə yaşıdı kimi Mirzənin də həyat yolunu işıqlandırır , onun ağır muzdur əməyinin və ehtiyacın girdabından qurtarır. O, mədəndə işləyən dayısının yanında yaşamağa başlayır. O, zaman yenicə açılmış ibtidai məktəbi, sonra isə fabrik – zavod təhsili verən məktəbini bitirərək sonsuz bir həvəslə yeni bir həyata başlayır, gündüzlər işləyərək, gecələr isə təhsilini davam etdirir. Elə o, zamandan kiçik hekayələr yazmağa başlayır.
1930 -cu İldə Mirzə İbrahimovun ” Qazılan buruq ” adlı ilk şeiri, elə həmin ildə “Aprel alovları” adlı almanaxda dərc edilir. Sonra Seyid Hüseyninin tövsiyəsi ilə onun “Zəhra” və “Mələk” hekayələri “Şərq qadını” və “İnqilab və mədəniyyət” jurnallarında çap olunur. 1931 -ci ildə Mirzə İbrahimov Azərbaycan Proletar Yazıçıları cəmiyyətinə qəbul olunur. Həmin ildə Maksim Qorkinin təşəbbüsü ilə təşkil edilən yazıçı briqadalarından birinin tərkibində o, Sovet İttifaqının tikilməkdə olan mühüm sənaye müəssisələrini gəzmiş, bu səfərin təəssüratı altında yazdığı oçerklərini 1932 -ci ildə “Giqantlar ölkəsi ” kitabında çap etdirir.
Mirzə İbrahimovun əsərləri dünyanın bir çox ölkələrində oxunan görkəmli, nasir, ədəbiyyatşünas, dramaturq, publisist kimi şöhrət tapmış, ədəbiyyatımızın inkişafında böyük xidmətlərinə görə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının sovet yazıçısı adını almışdır ( 1961 ).
Ədibin Yaradıcılığının ilk mərhələsi 1935-ci ildə qələmə aldığı “Həyat” pyesi o vaxtadək əsasən hekayə, oçerk və məqalələri ilə tanınan gənc yazıçının istedadının yeni bir sahəsinə nəzəri cəlb edir. Böyük dramaturq C.Cabbarlıdan sonra Azərbaycan sovet ədəbiyyatına onun güclü ənənələrini davam etdirəcək gənc dramaturqlar nəslinin gəlişindən xəbər verirdi.
” Həyat ” pyesində Azərbaycan kəndindəki yeni ictimai münasibətlər, köhnəlik qalıqlarına qarşı mübarizənin gərginliyi öz dramatik inkişafını tapmışdır.
Həyat, Abbas, Süleyman kimi hərəsinin öz xüsusiyyətləri olan surətlərin xarakterini dramaturq kolxoz kəndini irəli aparan qabaqcıl qüvvələrlə, mürtəce qüvvələr, vaxtı keçmiş, köhnəlmiş təsəvvürlər arasında davam edən şiddətli mübarizənin əsasında cərəyan etmişdir. M.İbrahimov “Həyat” surətində sovet adamlarının partiya işçilərinin nəcib sifətlərini açıb göstərməyə müvəffəq olmuşdur. Həyat iradəli bir kommunist, ağıllı, təmkinli, sayıq bir Azərbaycanlı qadındır.Məhz “Həyat” pyesi müəllifin dramaturji yaradıcılığında uğurlu bir əsər oldu. Sonralar onun “Madrid”, “Məhəbbət”, “Kəndçi qızı”, “Yaxşı adam”, “Közərən ocaqlar”, pyesləri M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrında müvəffəqiyətlə tamaşaya qoyulmuşdur. Bu əsərlərdə müasirlərimizin parlaq surətləri yaradılmış, zəngin mənəvi aləmi, sağlam həyat tərzi göstərilmişdir.
Mirzə İbrahimov ilk tənqidi məqalələrini hekayə və oçerklərini 30-cu illərdə yazmışdır. 1932-ci ildə beşilliklərin nəhəng tikintilərini və sosialist sənayesinin inkişaf sürətini öyrənmək üçün Ukraynaya Donbas şaxtalarında, Dnepropetrorski sənaye müəssələrində səfərdə olmuşdur.
“Qiqantlar ölkəsi” oçerklər kitabını həmin ildə qələmə almışdır. Azərbaycan Dövlət Elmi – Tədqiqat İnstitutunun iki illik hazırlıq şöbəsində təhsil aldıqdan sonra partiya onu Naxçıvan MTS siyasi şöbəsinə – “Sürət” qəzetinin redaktoru vəzifəsinə göndərmişdir (1933), “Həyat” (1935) pyesi də bu dövrün bəhrəsidir.
Ədibin İkinci Dünya müharibəsinin ağır sınaq illərində fabrik və zavodlarda, kəndlərdə, əsgəri hissələrdə odlu – alovlu çıxışları ilə qələbəyə düşmənə nifrət və qəzəb aşılayırdı. Akademik Dram Teatrında müvəffəqiyyətlə tamaşaya qoyulmuş bu əsərdə müasirlərimizin parlaq bədii surəti yaradılmış, zəngin mənəvi aləmi, sağlam həyat tərzi göstərilmişdir.
Ədəbiyyat və incəsənətimizin bütün yaradıcı qüvvələri kimi M.İbrahimovun da Böyük Vətən müharibəsi illərindəki fəaliyyəti qızğın və səmərəli olmuşdur. O, uzaq Şərqdə olmuş “Vətən yolunda” qızıl əsgər qəzetini redaktə etmiş, bir sıra şeir, hekayə, oçerk və publisist məqalələrini çap etdirmiş, sovet vətənpərvərliyi mövzusunda “Məhəbbət” pyesinini yazmışdır.
“Gələcək gün” əsəri M.İbrahimovun ilk əhatəli nəsr əsəridir. 1948-ci ildə çap olunan bu əsər yazıçının özünəməxsus sənətkarlıq imkanlarına malik olduğunu göstərdi. İran Azərbaycanı zəhmətkeşlərinin istiqlaliyyət uğrunda mübarizəsinin geniş bədii lövhələrdə əks olunduğu “Gələcək gün” romanında yazıçını xüsusi bir rəğbətlə yaratdığı Firudin surəti tezliklə Azərbaycan nəsrinin xarakterlər sırasında özünə layiqli yer tutdu.
İnqilabi mübarizənin alovları içərisində yetkinləşən, xalqın mənəvi yenilməzliyini təmsil edən Firidunu M.Qorkinin “Ana” romanındakı Povel Vlasov “Ovodakı” Artur, H.Ostrovskinin “Polad necə bərkidi” romanındakı Pavel Korçakin kimi mərd və mübariz ədəbi qəhrəmanlarla müqayisə etməkdə haqlıdırlar.
Yoxsul köməksiz Musa kişinin və ailəsinin timsalında yazıçı feodal zülmü altında inləyən, yerli məmurlardan olmazın işgəncələr görən İran kəndlisinin vəziyyətini ümumiləşdirirdisə də, Firudin surəti, hüquqları uğrunda mübarizəyə qoşulan mütərəqqi qüvvələri göstərmişdir. Firudin 30-cu illərin sonlarında, xüsusən ikinci dünya müharibəsi illərində İran zəhmətkeşlərinin milli – azadlıq əhval-ruhiyyəsinin öndə gedən bir surətidir. Firudin və onun məslək dostları xalq azadlıq hərəkatını genişləndirir, onu dünyanın tərəqqipərvər qüvvələrinin imperializim əleyhinə apardığı mübarizə ilə birləşdirirlər. Sosializm ideyaları, İranın Şimal qonşusu olan Sovetlər İttifaqında, xüsusən Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasında qısa bir müddətdə əldə etdiyi böyük ictimai – siyasi naliyyətlər Firudinin öz mühitinə daha aydın tənqidi nəzərlə baxmasına ölkəni sarımış ictimai bəlanın kökünü daha aydın görməsinə kömək edir, onun formalaşmasını sürətləndirir.
Mirzə İbrahimovun “Gələcək gün” romanında azərbaycanlı, fars, kürd zəhmətkeşlərinin birliyi irticanın hər cür rəzalətlərinə, Rza şaha qarşı mübarizədə inqilabçıların əlində çox güclü və sarsılmaz bir silah kimi istifadə olunur. Yaxın və Orta Şərq xalqlarının, o cümlədən İran Azzərbaycanı zəhmətkeşləri istiqlaliyyət uğrunda mübarizəsi mövzusunda yazanlar xüsusən Cənubi Azərbaycanın gənc ədəbi qüvvələr beynəlxalq hadisələrin bədii əksini verən “Gələcək gün” romanından yaradıcılıq yollarında səmərəli istifadə etmişlər.
Hələ 1957-ci ildə Məmməd Arifin qələmə aldığı “Azərbaycan sovet romanı” məqalələrində yazırdı: – M.İbrahimov “Gələcək gün” romanında təsvir olunan tarixi şərait, faktları yaxşı bildiyini, qəhrəmanların öz taleyini, xüsusən Firudinin daxili ən inkişaf etdiyini inandırıcı şəkildə açıb göstərmiş və bununlada “Gələcək gün” ün siyasi bir roman kimi “ədəbiyyatımızda yeni müvəffəqiyyətli bir addım” adlandırmışdır.
“Gələcək gün” romanının respublikamızdan uzaqlarda geniş yayılmasına, təqdir və tərcümə olunmasına dair çoxlu faktlar vardır. Belə insanlardan qardaş Türkmənistanın xalq yazıçısı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Berdi Kerbabayevin mülahizəsini qeyd etməklə kifayətlənməyəcəyik: – Əsər məni o qədər cəlb etdi ki, onu bir dəfəyə oxudum. Həmin andaca əsəri türkmən dilinə tərcümə etdim.- Yurdumda hər gün baş verən hadisələr qələmə sığmır… “Gələcək gün” romanın tərcüməsini və nəşrini ona görə borc bildim ki, romanda təsvir olunan hadisələr yüksək bədii təsir qüvvəsinə malikdir.Əsər oxucuya nəcib hisslər aşılayır.
50-60 illərin Azərbaycan nəsrinin inkişaf meyillərindən onda olan keyfiyyət dəyişikliklərindən söhbət gedərkən dövrün ilk səciyyəvi romanları sırasında M.İbrahimovun “Böyük dayaq” (1957) romanı gözlərimiz önündə canlanır. Bu əsər cəmiyyətimizin həyatında, xüsusən Azərbaycan kəndində insanların şüurunda və xarakterində əhəmiyyətli yenilikləri ilə geniş şəkildə əks etdirən ictimai – psixoloji bir romanıdır.
“Böyük dayaq”Sovet İKP-nın XX qurultayından sonra qələmə alınmışdır. Həmin dövürdə partiya ölkəmizdə şəxsiyyətə pərəstiş əleyhinə, ictimai həyatda mübarizəni genişləndirmişdir. Bu böyük tədbirlər xalqın ruh yüksəkliyinə səbəb olmuş və onu vətənimizin qüdrətini daha da artırmaqnaminə yeni əmək qəhrəmanlıqlarına səsləmişdir.
M.İbrahimov adi bir Azərbaycan kəndindəki kolxozun və onun adamlarının timsalında bu yenilikləri ümumiləşdirib əks etdirmişdir. “Böyük dayaq” əsərinin ideyasını çox açıq şəkildə ifadə etmişdir.Cəmiyyətdə yalnız o adam irəli gedib arzularına çatar, qalib gələ bilər ki, xalqa onun sağlam yaradıcı qüvvəsinə arxalanmış olsun. Bu cəhətdən romanın baş qəhrəmanı Rüstəm kişinin surəti çox ibrət götürülməlidir. Rüstəm kişi kollektivləşmə hərəkatının öndə gedəni namuslu zəhmət adamı, bacarıqlı kolxoz başçısıdır.Onun rəhbərlik etdiyi illərdə kolxozun təşkili təsərrüfatın möhkəmlənib irəli getməsi, zəhmətkeşlərin əməyi müqabilində bölünən məhsulun miqdarı xeyli artmış, kəndin mədəniyyəti yüksəlmişdir. Rüstəm kişinin adı hər yerdə qabaqcıl kolxoz sədri kimi ehtiramla çəkilir, onunla hesablaşırdılar. Lakin elə bir vaxt gəlib çatır ki, Rüstəm kişi qazanılan müvəffəqiyyətlərin əsl sahibi olan siravi kolxozçulardan, zəhmətkeş adamlardan uzaqlaçır.O,Yastı Salman kimi yaltaqların və ikiüzlülərin əhatəsində zəhmətkeşlərin ehtiyac və tələblərini görüb hiss edə bilmir, onların qayğısına qalmır. İş o yerə çatır ki, Rüstəm kişi kolxozun bütün naliyyətlərini öz adı ilə bağlayaraq lovğalanır. Artıq o, kolxoz idarə heyətinin üzvləri ilə, kənd ağsaqqalları ilə məsləhətləşmir, təkbaşına qərar qəbul edir.Rüstəm kişinin səhvlərindən biri də budur ki, hiyləgər araqarışdıranlara, yaltaqların yağlı dillərinə inanıb, ləyaqətli işçilərin səmimiyyətinə şübhə ilə yanaşır.Ona qarşı yönəlmiş hər bir tənqidi düşmənçilik hesab edən Rüstəm kişi xeyirxah adamları bədxahlardan seşə bilmir.Lakin bütün bu qüsurları ilə yanaşı, müəllif onun müsbət keyfiyyətlərini də açıb göstərir. Rüstəm kişi dövlətə, xalqa sədaqətlidir. O, təmiz və namuslu adamdır. Kolxoza, xalq əmlakına xor baxmır, işə ürəklə yanaşır.
Rüstəm kişinin ailədəki davranışı onun xarakterinin açılması üçün əhəmiyyətlidir. O, yeni ailə münasibətlərini asanlıqla qəbul edə bilmir. Oğlu Qaraşın Maya ilə ata-baba qaydası ilə toy etməməsi, qızı Pərişanın daim yeniliyə can atması Rüstəm kişinin xoşuna gəlmir. Əsərdəki hadisələrin məntiqi davamı kimi ətrafında fırlanıb yaltaqlananlar ona quyu qazır, onu uçuruma yuvarlatmaq istəyirlər. Rüstəm kişi yalnız həmin adamlar tərəfindən ölümcül yaralandıqdan sonra öz səhvlərini başa düşür, dostu ilə düşmənini tanıya bilir.Romanı oxuyarkən məhşur bir el məsəli yada düşür:-“Xalqa söykənən, dağa söykənər”. Bu ideyanı Mirzə İbrahimov Rüstəm kişinin ayılması, varlığın yeni ruhunu dərk etməsi yalnız onun şəxsi sarsıntısı, surətin fərdi duyğu və düşüncələr aləmində gedən bir ptoses kimi götürülmür, bunlarla yanaşı, eyni zamanda həyatın, cəmiyyətin dərinliklərindən çıxan Şərəfoğlu, Kərəm, Telli, Pəri kimi təmiz ürəkli, saf niyyətli geniş miqyaslı, qolu-budaqlı ictimai bir proses kimi təqdim olunur.Əsərdə böyük dayağı, xalqı cəmiyyətin müzəffər irəliləyişini məhz bu qabaqcıl və fəal insanlar müvəffəqiyyətlə təmsil edirlər. Digər tərəftə dayanan Yastı Salman,Yarməmməd, Lal Hüseyn kimilər isə müəyyən, konkret bir şəraitdə, ələ-ayağa dolanmağa imkan tapıb fəallaşsalar da, əslində heç bir perespektivi olmayan <<Çürük dayaq>> kimi məğlubiyyətə məhkumdurlar. Bütünlükdə bu surətlər 50-ci illərin ikinci yarsında Azərbaycan kəndindəki əməkçi insanların ümumiləşdirilmiş surətidir. Məhşur rus yazıçısı Konstaintin Fedin M.İbrahimov yaradıcılığının başlıca nümunələrini haqlı olaraq <> adlandırır.Vətəndaşlıq hisslərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri hesab edilir.
M.İbrahimovun əsərlərinin başlıca mövzusu Azərbaycan xalqının tarixi və onun müasir həyatı ilə, Vətənimizin daha xoşbəxt gələcəyi uğrunda aparılan böyük mübarizə ilə üzvü surətdə bağlıdır.Təbiidir ki, xalq tarixinin mühüm mərhələləri, onun həyatında Sovet hakimiyyəti illərində baş vermiş köklü dəyişikliklər və hərtərəfli inkişafı, adamların xarakterinə, həyat və məişətinə dərindən daxil olmuş yeni xüsusiyyətlər, xalqlarımız arasında gündən-günə möhkəmlənən dostluq və qardaşlıq ədibin dönə-dönə müraciət etdiyi mövzulardır.Özünə məxsus yaradıcılıq üslubuna, sənətkar dəstixəttinə malik olan M.İbrahimovun ən yaxşı əsərləri yalnız müasir və aktual mövzularda yazıldığı üçün deyil, həm də yüksək ideya-bədii keyfiyyətlərinə, onlarda təsvir edilən canlı insan xarakterlərinə, həyati bədii surətlərə görə ümumsovet ədəbiyyatının görkəmli nümunələri ilə bir sırada durur:Akademik M.Arifin düzgün müşahidə etdiyi kimi, mənəvi təmizlik M.İbrahimovun müsbət qəhrəmanları üçün əsas insani keyfiyyətdir. Bu cəhətdən ədibin <> romanı səciyyəvidir. Pərvanə müfəssəl bir üçlük kimi düşünülmüşdür. Onun birinci cildindəki hadisələr keçən əsrin 90-cı illərində tamamlanır. İkinci cild Böyük oktyabr sosialist inqilabının qələbəsinədək, son üçüncü cildi isə 1925-ci ilədək olan bir dövrü əhatə edir. Təkcə Azərbaycan xalqının deyil, bəşəriyyətin tarixində heç nə ilə müqayisə edilə bilməyən hadisələrlə əlamətdar belə böyük bir dövrün zəngin hadisələri yazıçıya güclü xarakterlər yaratmaq, rəngarəng insan taleləri əks etdirmək üşün geniş imkan vermişdir. Ölkəmizin fəhlə və kəndlilərini, qabaqcıl ziyalılarını,inqilab mübarizələrinin mətin sıralarına gətirib çıxaran obyektiv ictimai şəraiti, zəhmətkeş xalqın tükənməz mənəvi qüdrətini, sinfi istismarın tarixən süquta, ölümə məhkum olduğunu ədib güclü bədii ümumləşdirmələr vasitəsi ilə izləyə bilmişdir. Yazıçı məqsədinə nail olmaq üşün bəzi hallarda az qala bütöv bir əsərin hüdudlarında dayanan saysız-hesabsız hadisələr içindən əhəmiyyəti etibarı ilə yüksək dərəcədə dolğun olanlarını seçib mənalandırmaq və onları dərin və onları dərin emosionallıqla təsvir etmək, <> əsərini müasir oxucuya doğmalaşdırıb sevdirə bilmişdir. Müəllifin bədii təqdiqini verdiyi bu əsərdə, gözlərimiz önündə böyük hadisələr silsiləsi canlanır. Məlumdur ki, Azərbaycanın İran Türkiyə kimi Yaxın Şərq ölkələri ilə Rusiya və Avropa arasında bir növ keçid mövqeyi tutması, bu səbəbdən də dövlətlər arasında baş verən siyasi münaqişələrin, diplomatik danıçıqların və hərbi toqquşmaların meydanına çevrilməsi həm Azərbaycan, həm də ümumən Zaqafqaziya xalqlarının keçməkeşli taleyində az rol oynamışdır. Belə bir şəraitdə keçən əsrdə Azərbaycanda gedən müharibələr İran və Rusiy təmayülləri,feodal çəkişmələri, yeniliklə köhnəlik, işıqla-qaranlıq, maariflə cəhalət arasında mübarizə, kapitalizm dirçəlməsi, sinfi münasibətlərin kəskinləşməsi, maarifçilik, azadlıq ideyalarının Rusiyada cərəyan edib ucqarlara yayılması,ömrünü vətənin qurtuluşuna həsr edən yeni insanların meydana çıxması, xalqın gözünü açmaq haqqını tanıtmaq, dostunu düşməndən, ayırmaq işində ona kömək etməyi özü üçün həyat idealına çevirməsi, zəhmətkeşlərə qurtuluş yolunu nişan verməsi:-Bütün bunlar “Pərvanə” romanında canlı, rəngarəng insan xarakterləri əsasında, qüvvəli ifadə vasitələri ilə, sənətkarlıqla göstərilmiş hadisələrdir. Roman oxuduqları¬mızın,bildiyimiz həqiqətlərin təkrarı təsir bağışlamır. “Pərvanə” xalq tarixinin geniş bir mərhələsinə, yazıçının sənətkar baxışının təzahürü keçmişimizin məhz onun gözləri ilə oxunmuş ibratəmiz səhifələrdir.
Tarixi simalar olan H.Q.Çernişevski, M.F.Axundov, N.Nərimanov deyil, başdan-başa yazıçının öz bədii təxəyyülünün məhsulu olan dəmirçi Vəfadar, xalçaçı Cəfər, Hürü xanım, müəllim Sahib, tələbə Nataşa və başqaları da əsərdə dərin məhəbbət və emosionallıqla təsvir olunmuşlar. Onu oxuyanda bir daha iftixar edirsən ki, bizi azadlığa əbədi işığa çağıran məhz bu cür geniş ürəkli, yüksək əqidəli, böyük ictimai amallı, öz məqsədi uğrunda həyatını belə əsirgəməyən gözəl insanlar qoymuşlar. Burada işıq, nur anlayışının rəmzi mənada elə azadlıq demək olduğunu nəzərə alsaq əsərinə “Pərvanə” adı verməkdə ədibin izlədiyi məqsəd bizə bir daha aydın olur. Surətlərin taleyinə və psixologiyasına yazıçı müdaxiləsinin incə təzahürüdür.Azаdlıq mücahidlərinin və sonralar onların ardınca getmiş minlərcə başqalarının əməllərinin məhsulu olan quruluşumuzun daha böyük məhəbbətlə sevir, onun ali məqsəd uğrunda mübarizədə özümüzü bir daha səfərbər hesab edirik. Əsərdəki müasirliyin kökü də elə bununla bağlıdır. Kiçik bir oşerkdə M.İbrahimov kimi sənətkarların əsərlərini əhatə etmək, onun yaradıcılığındakı mövzu fikir, duyğu və obrazların bədii əksindən ətraflı danışmaq mümkün deyildir.Odur ki, yazıçının ədəbi ictimaiyyət və oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanmış “Gülbətin”, “Xosrov Ruzbeh” “Pərvizin həyatı” və digər povestlərini, yaradıcılığının ilk illərindən başlamış son vaxtlaradək yazdığı maraqlı hekayələrini xüsusən “Mədinənin ürəyini” qeyd etmək kifayətdir.
M.İbrahimov öz qələm dostları arasında ədəbiyyat tarixi və tənqid, bədii yaradıçılığın, nəzəri problemləri sahəsində müntəzəm məşğul olması ilə fərqlənir. 1945-ci ilin baharında,respublikamızda Sovet Hakimiyyətinin qələbəsinin 25-ci ilində Azərbaycan SSRİ Elmlər Akademiyası təsis edərkən bu böyük elm ocağının ilk akademikləri arasında görkəmli yaradıcı ziyalılarımızdan S.Vurğun və Ü.Hacıbəyovla yanaşı M.İbrahimov da vardır. Bir sıra elmi, tənqidi məqalələrin müəllifi olan yazıçı hələ müharibədən əvvəl görkəmli ədib C.Məmmədquluzadəyə və həsr olunmuşdur, “Böyük demokrat” adlı monoqrafiyasını çap etdirmişdir.
“Həyat və ədəbiyyat”, “Xəlqilik və realizm cəbhəsindən”, “Gözəlliyin qanunları ilə”, “Aşıq poeziyasında realizm”, “Ədəbi qeydlər” kitablar da M.İbrahimovun tənqid və ədəbiyyatşünaslıq sahəsində apardığı tədqiqatın bəhrələridir.Onun Moskvada çapa buraxılmış “Ədəbiyyat haqqında qeydlər” (1971) kitabında ədəbiyyat tarixinin müasir prosesin və ədəbi tənqidin mühüm yaradıcılıq problemləri qaldırır, qabaqcıl sovet yazıçısının aydın ictimai estetik idealı mövqeyındən, konkret və inandırıcı ədəbi fakt və təhlillər əsasında elmi əsaslarla şərh olunur. M.İbrahimov tənqid və tədqiqat xarakterli əsərləri ədəbiyyatda, onun ictimai vəzifələrinə,vətəndaş, kommunist yazıçı münasibətinin ardıcıl ifadəsidir.
“Ədəbiyyat haqqında qeydlər” kitabı ilk baxışda ayrı-ayrı məqalə və tədqiqlərdən ibarət məcmuə təsiri bağışlayır.Lakin, daxilən ideya-estetik konsepsiyasının vahidliyi ilə bir-birinə çox bağlı olan və tamamlayan bu əsərlər geniş və ümumi bir mənaya malikdir. Yazıçı müasir və klassik sənətkarların yaradıcılıq təcrübəsinə əsasən realizm inkişafı, onun romantika ilə əlaqəsi, klassik sənətin gücü qarşılıqlı təsir və zənginləşməsi kimi problemləri öz tədqiqatının predmetinə çevrilmişdir.
Ədibin fikrincə hazırki mərhələdə bədii sənətkarlıq məsələləri, ədəbi əsərlərin estetik keyfiyyətini yüksəltmək tələbləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Nə üçün? sualına müəllif “həyatın gözəlliyi – incəsənətin gözəlliyi” məqaləsində cavab verərək izah edir ki, bunun səbəbi müasir gerçəkliyimizdə insan fəaliyyətinin bütün sahələrinə gözəllik qanunlarının dərin nüfuz etməsidir. Yeni ədəbiyyat və incəsənət məsələsini, sənətkarın bədii ustalıq meyarının nədən ibarət olduğu məsələsini necə başa düşməyimizdən asılıdır. Çox mühüm bədii estetik anlayışların birtərəfli şərhi bizi başlıca məqsədimizdən, əsl yüksək bədii əsərlər yaratmaq məqsədimizdən uzaqlaşdıra bilər. Məsələn, tənqiddə, o cümlədən Azərbaycan Sovet ədəbi tənqidində də elə bir hallar olmuşdur ki, bu və ya digər əsərlərin mövzuca aktuallığı toxunduğu sosial problemlər ötəri qeyd edilmiş bədii sənətkarlığın xarakter obraz, sujet, kompozisiya kimi vacib xüsusiyyətlərinə lazimi əhəmiyyət verilməmişdir.
M.İbrahimov haqlı olaraq bu qənaətdədir ki, ədəbi hadisələrə etinasız yarımçıq münasibət sönük əsərlərin meydana çıxmasına səbəb olur. Indi bədii əsərdə mövcud ideya və məzmunla yanaşı bədii forma məsələsi də diqqət mərkəzindədir. Yaradıcı fikirdən, yaradıcı fantaziyadan kənarda həqiqi sənət əsəri təsəvvür etmək qeyri-mümkündür.Əsl sənət əsrlərində bədii keyfiyyət və sənətkarlıq,dərin ictimai ideya, böyük kamil forma deməkdir. M.İbrahimov tənqidinin estetik təhlil və qiymət meyarı belədir.
Müəllifin tənqidi təfəkkürünü anladığı ədəbi aləm cox cəhətlidir və rəngarəngdir. Bu aləmin nə qədər geniş və zəngin olduğunu təsəvvür etmək üçün təkcə bunu qeyd etmək kifayətdir ki, burada realizm,onun ədəbiyyatda, xalq poeziyasında inkişafı kimi nəzəri məsələlərlə yanaşı, eyni zamanda Nizami, Füzuli, Vaqif, M.F.Axundov, N.Vəzirov, C.Məmmədquluzadə, Ə.Sabir, N.Nərimanov, Ü.Hacıbəyov kimi klassiklərimiz haqqında rus ədəbiyyatının Belinski, Çernişevski, Tolstoy, Çexov kimi ədibləri haqqında eləcədə öz müasir qələm və məslək yoldaşları olan C.Cabbarlı, S.Vurğun, H.Mehdi, R.Rza, S.Rəhman haqqında yazdığı məqalələr mühüm yer tutur.
M.İbrahimov müasir yazıçıların sosializm-realizminin zənginliyi uğrunda apardığı axtarış və mübarizədən, ehtirasla, inandırıcı tənqidçi təfəkkürü ilə danışır. Məsələn o, H.Mehdinin realizmini “partiyalı”, döyüşən realizm hesab edərək, onun müsbət qəhrəman yaradıcılığı təcrübəsini, yaxud R.Rzanın poeziyasına xas vətəndaş fəallığını, ictimai məzmun dərinliyini və bədii fikir novatorluğunu yüksək qiymətləndirir. M.İbrahimovun S.Vuğun haqqında, xüsusilə onun poeziyasında realizmin təzahür xüsusiyyətləri haqqında fikirləri çox maraqlı və diqqətəlayiqdir. M.İbrahimova görə S.Vurğun realist idi; o, dövrün, günün vacib məsələləri ilə yaşayırdı. Lakin eyni zamanda heç vaxt xırdalıqların, adiliyin əsiri deyildi; S.Vurğun həmişə qabağa baxırdı. O, reallığı fakt və hadisələrin ümumi inkişaf qanunlarını, fəlsəfəsini dərk etməyə can atırdı.Onun hiss, fikir və xəyalları həmişə yeni-yeni yüksəkliklərə qalxırdı.
Mirzə İbrahimovun Böyük Vətən Müharibəsi illərindəki publisist fəaliyyəti xüsusilə diqqəti cəlb edir. Müharibənin başlandığı gün o,”Faşizm məhv ediləcək!” adlı məqalə yazıb, səhəri qəzetdə çap etdirmiş və bu əsərində faşizmin yırtıcı simasını, onun əsəslandığı antihümanist mahiyyətini açıb göstərmiş, düşmən üzərində qələbəyə, xalqımızın qüvvətli inam hissini ifadə emişdi.
Müharibədən sonra yerinə yetirdiyi bir sıra ictimai vəzifələr, xüsusi sülh uğrunda fəal mübariz kimi Sovet İttifaqında və ölkəmizin xaricdə göstərdiyi fəaliyyət M.İbrahimovun publisist çıxışlarını sayca xeyli artırdığı kimi, onların əhatə dairəsini də genişləndirmi.dir. Avropanın sosialist ölkələri, habelə Finlandiya, İran, Hindistan, Kipr, Brima, İndoneziya, Tailand…
M.İbrahimovun doğma vətənimizin sülh elçisi kimi gəzdiyi ölkələrin ixtisarla göstərilmiş siyahısıdır. Bu səfərləri yazıçının başqa əsərləri üçün mövzu verdiyi kimi, bir sıra dəyərli məqalələrin meydana gəlməsinə də səbəb olmuşdur. Müharibə qızışdırıcılarının mənfur niyyətlərinin ifşası, dünyanın hər yerində sadə zəhmət adamlarının sülhü, azadlığı və istiqlaliyyəti qorumaq əzmi bu məqalələrin əsasını təşkil edir. “Xalqların arzusu”, “Azadlıq mübarizəsi” və sair məqalələrində Mirzə İbrahimov sadə, aydın bir dildə oxucuları beynəlxalq aləmin rəngarəng hadisələri ilə tanış edir.
Mirzə İbrahimovun publisit məqalələrinin böyük bir qismi ölkəmizdə kommunizm quruculuğu məsələlərinə, sovet xalqlarının gündən-günə möhkəmlənən dostluq və qardaşlıq münasibətlərinə, yeniliyə həsr olunmuşdur.
Mirzə İbrahimovun mükəmməl publisist əsərləri, həmin məsələlərdə qal-dırılan mühüm problemlər,poetik dil,böyük təsir qüvvəsi onun adını so-vet ədəbiyyatının ən yaxşı publisistləri sayılan Aleksey Tolstoyun, İlya Erenburqub, Səməd Vurğun, Georgi Markovun və Aleksandr Çaykoviskinin adları ilə yanaşı çəkilir.
M.İbrahimovun əsərləri indi dünyanın bir çox xalqlarının dillərində mütailə edilir. Onun təkcə “Gələcək gün” romanı iyirmidən çox dildə tərcümə olunmuşdur.Yazıçı dünya ədəbiyyatının bir sıra görkəmli nümayəndələrini, o cümlədən Şekspirin “On ikinci gecə”, “Kral Lir”, Molyerin “Don Juan” A.P.Çexovun “Üç bacı”, A.N.Ostrovskinin “Quduz pullar”,N.Q.Çernişevskinin “Nə etməli” romanını Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir.
M.İbrahimov yorulmaz ictimai xadim, SSRİ Ali Sovetinin demək olar ki, bütün çağrışlarına deputat seçilmiş; ədib təqribən 40 il müddətində Azərbaycan zəhmətkeşlərini Vətənimizin yüksək qanunvericilik orqanlarında ləyaqətlə təmsil etmişdir. Bir sıra məsul ictimai və dövlət vəzifələrində çalışan M.İbrahimov xoş məramla dünyanın bir çox ölkələrində olmuş, təkcə nəsr, dram və publisit əsərlərində deyil, beynəlxalq konqreslərinin xitabət kürsülərindən sülh və xalqlar dostluğunu təmsil etmişdir.
Sovet ədəbiyyatının inkişafi sahəsində böyük xidmətlərinə, yorulmaq bilmədən davam etdirdiyi ictimai fəaliyyətinə görə M.İbrahimov iki dəfə Lenin ordeni ilə, habelə digər orden və medallarla təltif edilmiş,SSRİ Dövlət mükafatı laureatı adına layiq görülmüş, Sosialist əməyi qəhrəmanı adı verilmişdir.
Uzun illər keçməsinə baxmayaraq ədibin əsərləri sevilir və qiymətləndirilir!
Yazıçıya oxucusunun verdiyi qiymət onun əbədi xoşbəxtliyidir!.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

1.(M.Cəfər 1930-1940-cı illərdə ədəbiyyat)
2.(Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, III cild, Bakı 1957)

Əlişad QARAQASIMLI.”Heyif! Otuz birə adlayıb yaşım”

Sizə dönük çıxdı uğursuz illər
Gəzdi ürəkləri nakam adınız.
Ay otuz yaşında ölən şairlər
Kəpənək ömrünü yaşamadınız.

Polad çiyninizə dünya qalandı
Dözdünüz ömür-gün əzabına siz.
Gülləyə gəldiniz vətən yolunda
Ya nadan şahların qəzəbinə siz.

Döyəcək fikrini elə duman, çən
Bu, ağrı qəlbimdə dağ olacaqdır.
Otuz yaşlarında dünyadan köçən
Hələ neçə şair doğulacaqdır.

Sizi yaşatmağa heykəllik daşam,
Gözümün yaşını silən deyiləm
Heyif! Otuz birə adlayıb yaşım,
Otuz yaşında da ölən deyiləm!..

Moskva, 1980.

Əlişad QARAQASIMLI.”Nakam şairlər”

Ürək var, ağrısı hələ duyulmur
Arzusu, istəyi qovuşmur elə.
Bizdə şairlərə heykəl qoyulmue
Şairlər özləri dönür heykələ.

Gərilən əsəblər, çatılan qaşlar
Dağ olub yazığın çiyninə enir.
Şair arxasıyca atılan daşlar
Yığılıb, şairə heykələ dönür.

Ağrıya-acıya dözdü şairlər
Nisgil ürəyimdə, nəğmə dilində.
O qədər qəm yeyir bizdı şairlər
Beli bükük olur heykəlinin də.

Ahılı anladı, körpəni duydu
Dilindən çıxanı bəhərdi, bardı.
Bizdə hər şairdə heykəl olsaydı
Ölkəm başdan-başa muzey olardı.

Göylərə dirənib xeyir-şər bizdə
Şeirdən, sənətdən doymaq olmayır.
Dabandan soyulur şairlər bizdə
Heykəli dabandan soymaq olmayır.

Moskva, noyabr, 1980.

Gənc xanım yazar Şəfa Vəliyevanın “Poçtalyona məktub” şeirlər kitabı çap olunub

Yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin istedadlı nümayəndəsi, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Baş məsləhətçisi, «Gəncəbasar” bölgəsinin rəhbəri, “Nəsr” bölməsinin redaktoru, Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Prezident təqaüdçüsü, Gənclər mükafatçısı, gənc xanım yazar Şəfa Vəliyevanın “Poçtalyona məktub” adlı yeni şeirlər kitabı Bakıda “VEKTOR” Beynəlxalq Nəşrlər Evi tərəfindən 192 səhifə həcmində, 500 tirajla işıq üzü görüb. Kitabın redaktoru DGTYB Məsləhət Şurası başkanı, Azərbaycanda ATATÜRK Mərkəzinin ictimai-siyasi şöbəsinin müdiri Əkbər Qoşalı, ön sözün müəllifi filologiya elmləri doktoru, professor Elçin İsgəndərzadədir.
Kitab müəllifin oxucuları ilə ikinci görüşüdür. Kitaba müəllifin son illərdə yazdığı şeirləri daxil edilib. Geniş oxucu auditoriyası üçün nəzərdə tutulub. Ədəbiyyatsevərlər, poeziya həvəskarları, media təmsilçiləri tərəfindən rəğbətlə qarşılanacağına ümid edirik.
Şəfa VƏLİYEVA (Şəfa Elxan qızı Vəliyeva) 1988-ci il iyulun 22-də Göyçə mahalının Dərə kəndində dünyaya göz açıb.2005-2009-cu illərdə Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Gəncə filialının “İbtidai təhsilin metodikası və pedaqogikası” fakültəsində bakalavr dərəcəsu üzrə ali təhsil alıb. İlk kitabı kiçik həcmli hekayələrdən ibarət olan “Ümiddən olan qurbanlar” 2010-cu ildə işıq üzü görüb. “BUTA” -2012 Qadın yazarlar seminarının iştirakçısıdır.
2012-ci ildə Azərbaycan Respublikası Gənclər-İdman Nazirliyi tərəfindən maliyyələşdirlilən və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi tərəfindən həyata keçirilən ”Bölgə yazarlarına dəstək” layihəsi çərçivəsində “Bölgələrdən səslər” kitabında hekayəsi dərc olunaraq ilk dəfə olaraq Respublika səviyyəsində ictiamiyyətin nəzərinə çatdırıldı.
2014-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondu tərəfindən maliyyələşdirilən və həyata keçirilən “Vətən sevgisi sərhəddən başlamır, sərhəddə bitmir” layihəsi çərçivəsində işıq üzü görən “Bitməz könlümüzün Vətən sevgisi” antologiyasında şeiri dərc olunaraq ictimaiyyətin nəzərinə çatdırılıb.Həmin layihədə fəal iştirakına görə Sertifikata layiq görülüb.
2015-ci ildə “Zərrələr” layihəsi çərçivəsində işıq üzü görən “Zərrələr” antologiyasında şeirləri dərc olunaraq ictimaiyyətin nəzərinə çatdırılıb.“Qafqaz Media” İctimai Birliyi tərəfindən “Cəsarətli qələm” və “Peşəkar jurnalist” media mükafatlarına layiq görülüb.
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirilən “Yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin inkişafına dəstək” layihəsi çərçivəsində “Ən sadə şəkil” hekayəsi Türkiyə türkcəsində Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin Tokat şəhərində fəaliyyət göstərən TOSAYAD (Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği) rüblük orqanı “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin yeni 40 sayında dərc olunub.

Kamran MURQUZOV,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.

Rahilə DÖVRAN.Yeni şeirlər

rahileanam

Şairə-jurnalist-publisist
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
“Qızıl qələm” media mükafatı laureatı,

GÜNAHKAR DEYİLƏM

Ünvanlı ithaf

Gözünü həyata yuman anında,
Fələklər qoymadı olam yanında.
Azdım fitnələrin burulğanında,
Bir parçan olmuşam canında Sənın-
Günahkar deyiləm yanında Sənin.

Allaha,Tanrıya ağ olsalar da,
Namərdcə,arxadan hey vursalar da,
Arada buzlardan dağ qursalar da,
Gəzir hərarətin qanımda Sənin-
Günahkar deyiləm yanında Sənin.

Çəkdilər araya həsrət çəpərin,
Quyular qazdılar dərindən-dərin.
Boğuldun selində qüssə,kədərin,
Üzsəm də göz yaşı camında Sənin-
Günahkar deyiləm yanında Sənin.

Bəsirət bağladı ala gözünü,
Haqqdan üstün tutdun düşmən sözünü.
Söndürdün məhəbbət,ülfət közünü,
Oldum xəfif işıq şamında Sənin-
Günahkar deyiləm yanında Sənin.

Səni məndən etdi iblis,şeytanlar,
Dinsizlər törətdi hey nifaq,qanlar.
Mənim qəlbim təmiz,mələklər anlar,
Olmasam da şöhrət,şaninda Sənin-
Günahkar deyiləm yanında Sənin.

QIŞ GƏLİR

“Vətənimdir” – silsiləsindən

Qarlı qış boylanır, baxır qapıdan,
Soyuq nəfəsiylə özün göstərir.
Hələ ki, xəbər yox quşbaşı qardan,
Yəqin zirvələrdə, nəfəsin dərir.

Bir gün ağ örpəyin sərəcək yerə,
Çirkin nə vardısa üstün örtəcək.
Külək çovğun olub çəkəcək nərə,
Çalalar, çökəklər, qarda itəcək.

Çox canlı gedəcək qış yuxusuna,
Quşlar köç edəcək kim bilir hara.
Daha bir ilimiz yetəcək sona,
Gözlər dikiləcək gələn bahara.

Xizəklər, kirşələr düşəcək işə,
Sevinc bəxş edəcək qar uşaqlara.
Yaşlılar qorxacaq, sürüşə, düşə,
Çoxlu duz səpəcək buza, qarlara.

Olsa da nə qədər qarı, boranı,
Qış bizi yeni bir yaza səsləyir.
Uyudur sehriylə dağı, aranı,
Qoynunda doğacaq, bahar bəsləyir.

Gənc yazar Kamran Murquzovun şeiri “Kardelen” dərgisində çap olunub

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatı təşkilatçılığı həyata ilə keçirilən “Yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin inkişafına dəstək” layihəsi çərçivəsində Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Mətbuat xidmətinin rəhbəri, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, , Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin Azərbaycan təmsilcisi və , “Usare” iki aylık kültür, sanat ve edebiyat dergisinin Azərbaycan təmsilcisinin Mətbuat xidmətinin rəhbəri, şair-tərcüməçi-jurnaist Kamran Murquzovun “Azerbayaycan toprağına düşüp güzarın, Yunusum!” şeiri Osmanlı türkcəsinbdə Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin Bilecik şəhərində fəaliyyət göstərən “Kardelen” dergisinin yeni 94. sayısınnda dərc olunub.
“Yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin inkişafına dəstək” ayihəsinin rəhbəri və müəllifi Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin Sumqayıt şəhər təşkilatının sədri, respublikanın Əməkdar jurnalisti, AJB Sumqayıt şəhər təşkilatının sədri, Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının təsisçisi və direktoru, “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin Azərbaycan təmsilciliyinin rəhbəri Rafiq Odaydır.
Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin Baş redaktoru, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, tərcüməçi-jurnaist Kamran Murquzovun “Azerbayaycan toprağına düşüp güzarın, Yunusum!” şeiri “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin Azərbaycan təmsilcisinin-Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının xətti ilə göndərilib.
Qeyd edək ki, bundan öncə şeirləri “Kümbet”, “Usare”, dərgilərində, “Önce Vatan” qəzetində dərc olunaraq, ictimaiyyət nümayəndəlırinin nəzərinə çatdırılıb.

Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Mətbuat xidməti

Əlişad QARAQASIMLI.”Maarif Soltana”

Tələbə dostum, tanınmış şair Maarif Soltana həsr olunur

Gözünü, könlünü bulud alsa da,
Özü bulud kimi boşalır, dolur.
İlhamı arabir ayıq olsa da,
Çox zaman gözləri yuxulu olur.

Zamanın özüylə yarışan kəsin
Yerişi-duruşu dağlardan ağır.
Yenilik eşqiylə alışan kəsin
Əynindən-başından köhnəlik yağır.

Əsrin tufanına sinə gərməyib
Süsəndən, sünbüldən ötür sazında.
Hələ ilk kitabı işıq görməyib
Yaşayır dahilik iddiasında.

Əyilir köksünə fikirli başı-
Sanki qurtaracaq kimisə, dardan.
Çəkir imtahana dostu, yoldaşı
Özü iki alır imtahanlardan.

Onun bu gününə acıyıb halım:
Bükülür yumaqtək fikrə dalanda.
O qədər tənbəki çəkir bu zalım,
Sinəsi fit çalır nəfəs alanda.

Atıb bir tərəfə eşqi, ilhamı,
Bir az qulaq asıb Haqqın səsinə:
İmkanım olsaydı, Maarif Soltanı
Çəkərdim yoldaşlıq məhkəməsinə!..

Əlişad QARAQASIMLI.”İKİNCİ ANAM”

* * *

SRRİ Yazıçılar İttifaqının M.Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda mənə dərs deyən Rus dili müəlliməm-Korneeva İnna İllarionovnaya böyük məhəbbətlə həsr edirəm.

Gərək ürəyimi hər kəsə açam,-
Bir ülvi məxluqdan öyüd alıram.
Otuzu adlayıb
Ötsə də yaşım,
Hər dəfə yanında uşaq oluram.

Sənli günlərimi duman-çən almaz,
Ömrümün çiçəyi solmaz önündə.
Məndən küçələrdə
Dəcəli olmaz,
Məndən həlimi də olmaz önündə.

Min nöqsan görsən də, hər bir işimdə,
Çəkib qulağımı
Burmamısan heç.
Vaxt olub dərsinə gecikmişəm də
Qayıdıb üzümə
Vurmamısan heç…

Açıb qucağını Ana Vətən də.
Qəlbim də qırılmaz inamdı mənim.
Mənə ikinci bir
Dil öyrədən də,
Deməli,
İkinci Anamdı mənim.

Gərək hər ağırıya-acıya dözəm.
Böyükdür insanın
Səbri, deyirəm.
Bir rus qadınına
Anamdı, desəm,
Çatlamaz Anamın qəbri, deyirəm!..

Əlişad CƏFƏROV.”Qurban olum”

(Azad nəvəmin bir yaşına)

Süd qoxulu isti yumşaq
Yatağına qurban olum.
Təzə-təzə ayaq üstə
Durmağına qurban olum.

Gəl babanı salma dara
Ürəyinə vurma yara
Şirin-şirin xülyalara
Dalmağına qurban olum.

Ruhum uçdu, qəlbim güldü
Çox istəkli nəvəm gəldi.
Həftəsonu babangildə
Qalmağına qurban olum.

İzləyirəm izlərini,
Gəl qatlama dizlərini
Buta-buta gözlərinin
Qapağına qurban olum.

Mələksifət, açıqalın,
Səni sevir, sağın, solun.
Ağlayanda dördkünc olan,
Dodağına qurban olum.

Düşmən çəpərinə daş atdın
Nəslin başını ucaltdın
Azad babanı yaşatdın
Varlığına qurban olum.

Yerinə yetsin diləyin
Şad olsun kövrək ürəyin
Səni bizə bəxş eyləyən
Xaliqinə qurban olum.

Əlişad CƏFƏROV.Payız dördlükləri

Payız dördlükləri

Ümidim bahara itməyibdi ki,
Ümidim qəlbimdə yaraqlanıbdı.
Hansı rəssamınsa əsərindəki
Qadıntək ağaclar çılpaqlanıbdı.

* * *
Payızda bir ağac gülə bələnib,-
Gizlədə bilməyib bahar heyrətin.
Payız yarpaqların məktub eyləyib
Yazır ünvanına əbədiyyətin.

* * *
Bahar çiçəkləri fikirlərimdə,
Payızlı bir nəğmə dindirib məni.
Qızıl paqonları çiyinlərimdə,-
Payız da rütbəyə mindirib məni…

* * *
Səmanı çiyninə görən aldımı?
Ağaclar anteytək çılpaq yaşayır.
Küləklər tələsən poçtalyonumdu,
Payızdan bahara məktub daşıyır.

“Hece Taşları” aylık şiir dergisinin 33. sayısı yayında

İNSAN İÇİMİZE GERİ DÖNELİM BU SAYIDA

Şehirler kent artık mahallemiz yok, çarşı pazar arasına sıkıştık, evler bir sitenin içinde oda, site kapıları kale kapısı, kime gideceksen kim gelecekse, evin bakanından
vize almadan, ‘ben geldim gönlümü misafir eyle, içimi açacak güzel sözlerden, bir muhabbet demle ruhumuz kansın, efkârımız yavaş yavaş dağılsın, dilimizi yaralayan sözlerden, kurtulmaya geldim’ diyemezsiniz.
Biz karlı dağların arkasındayız, bu yüzden havamız çok fena kuru, suyumuz da serttir kentlere göre, içimiz ne ise dışımız öyle, ekmeğimiz yufka aşımız bulgur, biz hâlâ
köylüyüz çoğumuz kentli, evimizden işimize giderken, karşıdan karşıya geçmek isterken, yaya şeridini tercih ederiz, öncelikli geçiş hakkı onların, üstümüze arabayı sürerler, küfür makamında korna çalarak.
Şehir sandığımız bir kentmiş meğer, medeniyet izlerini silmişler, burnunu havaya kaldırıp gezmek, ağızda cımbızla söz söküp almak, havanda su döğüp sohbet eylemek, ah’ların yanında vah’lar tüketmek, aldığıyla yediğiyle öğünmek, modasına ayak direyenlerin, bedeviler sınıfında bir sınıf, olduğunu anlamaya başladık, bu yüzden tenhada ürkek gezeriz, korkarız girmeye kalabalığa.
İnşallah gelmedik aşksız ölmeye, bir gün kanat çırpar nasip kuşumuz, belki ruhumuza ayna tutacak, içine çekecek bir şehir çıkar, gidip sombaharı orda yaşarız, henüz
dağılmadan toparlanalım, kentler benzetmeden bizi kendine, insan içimize geri dönelim, aşkın koyakları ıpıssız kaldı, özlemiştir kuşlar insan sesini, kolun iyileşsin dağa
çıkalım, yolumuzu gözler güzçiğdemleri.

Tayyib ATMACA

Gənc yazar Kamran Murquzovun şeiri “Kümbet” dərgisində çap olunub

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatı təşkilatçılığı həyata ilə keçirilən “Yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin inkişafına dəstək” layihəsi çərçivəsində Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Mətbuat xidmətinin rəhbəri, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, şair-tərcüməçi-jurnaist Kamran Murquzovun “Yoxtu ehtiyacın Senin” şeiri Osmanlı türkcəsinbdə Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin Tokat şəhərində fəaliyyət göstərən TOSAYAD (Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği) rüblük orqanı “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin 46 yeni sayında dərc olunub.
“Yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin inkişafına dəstək” ayihəsinin rəhbəri və müəllifi Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin Sumqayıt şəhər təşkilatının sədri, respublikanın Əməkdar jurnalisti, AJB Sumqayıt şəhər təşkilatının sədri, Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının təsisçisi və direktoru, “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin Azərbaycan təmsilciliyinin rəhbəri Rafiq Odaydır.
Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin Baş redaktoru, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, tərcüməçi-jurnaist Kamran Murquzovun “Yoxtu ehtiyacın Senin” şeiri “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin Azərbaycan təmsilcisinin-Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının xətti ilə göndərilib.
Qeyd edək ki, bundan öncə şeirləri “Usare”, “Kardelen” dərgilərində, “Önce Vatan” qəzetində dərc olunaraq, ictimaiyyət nümayəndəlırinin nəzərinə çatdırılıb.

Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Mətbuat xidməti

Gənc yazar Kənan Aydınoğlunun şeiri “Kümbet” dərgisində çap olunub

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatı təşkilatçılığı həyata ilə keçirilən “Yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin inkişafına dəstək” layihəsi çərçivəsində Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin Mətbuat xidmətinin rəhbəri, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, şair-jurnalist Kənan Aydınoğlunun “Anam” şeiri Osmanlı türkcəsində Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin Tokat şəhərində fəaliyyət göstərən TOSAYAD (Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği) rüblük orqanı “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin 46 yeni sayında dərc olunub.
“Yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin inkişafına dəstək” layihəsinin rəhbəri və müəllifi Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin Sumqayıt şəhər təşkilatının sədri, respublikanın Əməkdar jurnalisti, AJB Sumqayıt şəhər təşkilatının sədri, Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının təsisçisi və direktoru, “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin Azərbaycan təmsilciliyinin rəhbəri Rafiq Odaydır.
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Baş redaktoru Kənan Aydınoğlunun şeiri “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin Azərbaycan təmsilcisinin-Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının xətti ilə göndərilib.
Qeyd edək ki, bundan öncə şeirləri “Usare”,”Yeni Edebiyat Yaprağı”, “Kardelen”, “Hece Taşları” dərgilərində dərc olunaraq, ictimaiyyət nümayəndələrinin nəzərinə çatdırılıb.

Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Mətbuat xidməti

Kənan AYDINOĞLU.Yeni şeirlər

1902788_614529541965133_896121757_n

MƏNİM KÖNÜL DÜNYAMIN,
AYNASISAN, AY ANA

Mənim könül dünyamın,
aynasısan, ay ana.
Nə yaxşı ki, bu gün də,
yaşayırsan, ay ana.

Sənsiz dünyanın özü,
Bir cəhənnəm kimidir.
Nikbin ruhlu şeirim,
Kədərlə qəm kimidir.

HANI DİLDƏ DANIŞIM Kİ…

Səhvlərimin üstündə də
anam da danlasın məni.
Hansı dildə danışım ki,
təbiət anlasın məni.

* * *

Baxanda da inanmadın,
axan göz yaşa, anacan.
Indi də qalıb ümidim,
Salamat başa, anacan.

Dəqiqələr itirmişəm
Xoş günləri ötürmüşəm.
Hələ görüb-götürmüşəm,
Çatıb bu yaşa, anacan.

Qoy itməsin heysiyyətin,
Olmasın hədər zəhmətin.
Budur ki, mənim niyyətim:
Ta ki, sən yaşa, anacan.

Kamran MURQUZOV.”Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatı tərəfindən gerçələşdirilən layihələr”

10730926_708473925888118_1815156677351752954_n

Qədim və zəngin tarixi ənənələrə malik Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi özünün spesifik xüsusiyyətləri, inkişaf dinamikası, ədəbi-bədii ideya istiqamətinin düzgün müəyyən olunması yönümündən, söz sənətkarlarına diqqətə və qayğının göstərilməsi baxımından, əsərlərin dünyanın müxtəlif dillərinə tərcümə olunması, əsərlərin kütləvi tirajla çap olunaraq, ictimaiyyət nümayəndələrinin, media təmsilçilərinin, ədəbiyyatsevərlərin diqqətinə çatdırılması sahəsində də zaman-zaman diqqət çəkib. Xüsusilə də, çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının tərkib hissəsi və ya bir qolu-yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin istedadlı nümayəndələrinin əsərlərinin təbliği və kitablarının təqdimatı, əsərləri ilə bağlı dövri mətbuat səhifələrində tənqidi məqalələrin nəşr olunması, ədəbi birliklərə üzv qəbul olunması-bu amillərin hər biri gənc yazarların respublikada, o cümlədən ölkəmizin hüdudlarından kənarda da tanınmasında xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Hələ sovet hakimiyyəti dönəmində “Gənclər şəhəri” kimi tanınan doğma Sumqayıtımız da Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafı üçün öz dəsti-xətti ilə sayılıb seçilən istər söz sənətkarları, istərsə də gənc yazarlar yetişdirmişdir. Məsələn, bədii yaradıcılıq fəaliyyətinə keçən əsrin 80-ci illərində başlamış istedadlı qələm sahiblərindən biri məhz Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının sədri, respublikanın Əməkdar jurnalisti cənab Rafiq ODAYdır. Təsisçisi və baş redaktoru olduğu “Möhtəşəm Azərbaycan” müstəqil ictimai-siyasi, ədəbi-bədii qəzetin səhifələrində Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətində yaşayıb, bədii yaradıcılıq fəaliyyəti ilə məşğul olan yazar dostlarımızın ədəb-bədii nümunələrini, poeziya örnəklərini dəfələrlə sevə-sevə, böyük məmnunluq hissə çap etmiş, iki qardaş ölkənin-TÜRKİYƏ VƏ AZƏRBAYCAN mədəni və ədəbi əlaqələrinin inkişafına öz töhfəsini vermişdir.
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatı tərəfindən gerçəkləşdirilən layihələr:
1. “Yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin istedadlı nümayəndələrinə dəstək”
2. “Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına dəstək”
3. “Çağdaş Türkiyə ədəbiyyatının inkişafına dəstək”
4. “Çağdaş Azərbaycan poeziyasının inkişafına dəstək”
5. “Çağdaş Azərbaycan nəsrinin inkişafına dəstək”
6. “Kütləvi informasiya vasitələrinin inkişafına dəstək”
2012-ci il fevral ayının 14-də Azərbayacan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının maliyyə dəstəyi ilə gerçəkləşdirilən ”Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına dəstək” layihəsi çərçivəsində http://edebiyyat-az.com/ saytı istifadəyə verilib.
E-mail: azerbaycanedebiyyati@gmail.com və ya edebiyyat-az.com@mail.ru
Əlaqə saxlamaq üçün telefon nömrələri: 051 785 44 33; 051 795 44 33
Ünvan: Azərbaycan Respublikası, Sumqayıt şəhəri, 2-ci mikrorayon
2013-cü ilin avqust ayının 28-də Azərbayacan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının maliyyə dəstəyi ilə gerçəkləşdirilən “Kütləvi informasiya vasitələrinin inkişafına dəstək” layihəsi çərçivəsində http://gundelik.info/ saytı istifadəyə verilib.
E-mail: gundelik.info@mail.ru
Əlaqə saxlamaq üçün telefon nömrələri: 055 260 98 89; 070 815 12 96
Ünvan: Azərbaycan Respublikası, Sumqayıt şəhəri, 2-ci mikrorayon
Ən qısa zaman kəsiyində gerçəkləşdirilən layihələrə “Kümbet”, “Usare”, “Güzlek”, “Yeni Edebiyat Yaprağı”, “Kardelen”, “Hece Taşları”, “Mevsimler” dərgiləri, “Önce Vatan”, “Metropoliten”, “Avropa Olay”, “Son nokta” qəzetləri cəlb olundu. Həmin əsərlərin müəlliflərini iki yaş qrupuna ayırmaq daha doğru olardış Birgə təşkilatçılıq nəticəsində aşağıda adları sadalanan yazarlarımızın əsərləri yayınlandı:
“Çağdaş Azərbaycan poeziyasının inkişafına dəstək”
1. Əliağa KÜRÇAYLI-Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatı laureatı, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi;
“Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına dəstək” layihəsi
1. Rafiq ODAY-Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının sədri; respublikanın Əməkdar jurnalisti, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının təsisçisi və direktoru;
2. Qafqaz ƏVƏZOĞLU-Süleyman Rəhimov adına Qubadlı rayon ədəbi ictimai birliyinin sədri, “Qızıl qələm” və “Qızıl kitab” mükafatları laureatı, Qarabağ müharibəsi veteranı;
3. Abdulla MƏMMƏD-Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Şimal bölgəsi üzrə xüsusi müxbiri və nümayəndəsi;
4. Müzəffər MƏZAHİM- Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Aran bölgəsi üzrə xüsusi müxbiri və nümayəndəsi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunun məzunu
5. Mais TƏMKİN- Analitik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Cənub bölgəsi üzrə xüsusi müxbiri və nümayəndəsi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü;
6. Rahilə DÖVRAN- Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Naxçıvan Muxtar Respublikasındakı bürosunun rəhbəri, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Qızıl qələm” media mükafatı laureatı;
7. Zeynəb DƏRBƏNDLİ- Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Cənubi Qafqaz xalqları üzrə xüsusi müxbiri və nümayəndəsi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Türkmən Yazarlar Birliyinin, Dərbənd Ədəbiyyatçılar Birliyinin, Rusiya Yazıçılar Birliyinin üzvü;
“Çağdaş Azərbaycan nəsrinin inkişafına dəstək”

1. Eyvaz ZEYNALOV-“Shahbulaq.az” Müstəqil Ədəbiyyat Portalının təsisçisi və baş redaktoru, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Avrasiya Yazarlar Birliyinin və Gürcüstan Yazıçıları Milli Akademiyasının üzvü, Mahud Kaşğari afına Beynəlxalq hekayə müsbiqəsinin qalibi;

“Yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin istedadlı nümayəndələrinə dəstək”
1.

2013-cü ilin sentyabr ayından etibarən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatı təşəbbüsü və təşkilatçılığı ilə gerçəkləşdirilən layihələr nəticəsində bu günə qədər müxtəlif yaş qrupuna məxsus ölkəmizdən iki yazarın şeirləri və hekayələri həm Osmanlı türkcəsində, həm Anadolu türkcəsində Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin Tokat, Adana, Kahramanmaraş, Ankara, Bilecik şəhərlərində fəaliyyətlərini uğurla davam etdirən mədəniyyət və ədəbiyyat yönümlü dərgilərdə, o cümlədən qəzetlərdə yayınlandı. Bununla da, layihələrin icrasını həyata keçirmək və təşkil etmək məqsədilə öncədən düşünülmüş bütün incə məqamlar nəzərə alınmaqla, heç bir xətaya yol verilmədən layihələrin uğurla və böyük zəhmət sərf etməklə gerçəkləşdirilməsi prosesi son çatdı.

Dərin hörmət və ehtiramla,

Kamran MURQUZOV,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Bakı şəhəri. 9 noyabr 2017-ci il.

Xəyalə SƏFƏROVA.”Xurafat təhlükəsi təkcə İslam aləmində yox, hər düşüncədə var”

Bilinməlidir ki, dini mənada şahid olduğumuz xurafatın İslamla heç bir əlaqəsi yoxdur. Şahid olduğumuz quruluş Qurana tamamilə zidd olan zülm və nifrət sistemidir. Xurafatın tək tərəfli, dinə xas olduğunu düşünmək də fərqli xurafat növüdür… Sağın, solun, hər fikrin, ideologiyanın, müsəlmanın, xristianın, musəvinin də xurafatçısı çoxdur. Yəni «bu inanc və ya bu düşüncədə olanlara xurafatçı deyilir» deyə bir tərif vermək düzgün olmaz. Hansı növ xurafat olursa-olsun, hər növü rifah içində yaşamağa, cəmiyyətlərin inkişafına mane olur.
Xurafatın mənası, hadisələrə dar çərçivədən baxaraq hər hansı bir fikri, düşüncəni, inancı, hərəkəti bilgisiz və şüursuzca müdafiə etmək, başqa inanc, düşüncə və davranışlara qarşı tolerantlıq nümayiş etdirməmək, dözümsüz olmaq və düşməçilik etməkdir.
Müdafiə etdiyi düşüncələrdə tənqid qəbul etməyən, öz düşüncələrini qatı üsulla doğru qəbul edən, heç bir yeniliyi qəbul etməyən xurafatçılıq tolerantlığın əksidir.
Tolerantlıq isə ən bəsit təriflə bizdən fərqli düşünən insanların ola biləcəyini qəbul etmək, onların fikir və davranışlarını anlamaq, sabit fikrə qapılmadan yeri gəldikdə qarşlıqlı müzakirə aparmaqdır.
Xurafat mədəniyyətdən uzaq cəmiyyətləri dost-düşmən, inananlar-inancsızlar deyə iki yerə bölən, hamısını bir-birinə düşmən edən düşüncə tərzidir. Xurafatçılar ancaq öz sistemlərini tanıdığından və yalnız öz doğru bildiklərini həyata keçirməyə indeksli olduğundan eqoist, anlayışsız, təcavüzkar və hörmətdən uzaqdırlar.
Ona görə cəmiyyət olaraq sevgini, hörməti yaymalıyıq. Sevgisizliyin, nifrətin heç kimin həyat səviyyəsini artırmayacağının fərqinə varmalıyıq.

Prof. Dr. Saim SAKAOĞLU.”KELİMELERİN ÖLÜMÜ”

Elli yıl önce, 1960’ın Kasımında Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü öğrencisi olmuştum. Gerçi sonradan bölümümüzün bu adını sadece yazışmalarda kullanır olmuş; “Türkoloji aşağı, Türkoloji yukarı” demeye başlamıştık. Aralarındaki farkı öğrenmemiz de zaman alacaktı. Lise sıralarında edebiyat derslerinin arasına sıkıştırılmış, âdeta boğulma aşamasına gelmiş olan Türk dili ile ilgili konuların alabildiğine boy attığı bölümümüzde Türkçemizi yeniden keşfeder gibiydik. Ord. Prof. Dr. Reşid Rahmeti Arat’ı, Prof. Dr. Ahmet Caferoğlu’nu, Dr. Muharrem Ergin’i dil derslerimizi; Doç. Dr. Faruk K. Timurtaş’ı da o günkü adıyla Osmanlıca dersimizi verirken görmek bizlere yeni ufuklar açıyordu. Prof. Arat, Asya Türklerinden Tarancilerden derlenen, “hayvanatnın tilini ürgengen” kişi başlıklı bir metni inceliyor, Prof. Caferoğlu dil tarihini anlatıyor, Dr. Ergin ise dil bilgisi konusunu işliyordu. Prof. Dr. Mecdut Mansuroğlu iki üç ay önce vefat etmiş, öyle dediler. Prof. Dr. Sadeddin Buluç da yurt dışındaymış. Dr. Ali Fehmi Karamanlıoğlu ile asistan Necmeddin Hacıeminoğlu ise bölümümüzün öbür dil hocalarıydı. Böylesine kalabalık bir dil hocasından bilgi almak hem zevkli idi, hem de zordu. (Neyse, demek ki mezun olduğumuza göre zorlukları yenmişiz.)
Dr. Ergin’in bir tür ‘Türkçenin romanı’ gibi anılan ve alanının günümüzde de kabul gören kitabı, bizlere yepyeni ufuklar açıyordu. Sadece kitabı mı? Hocamızın fevkalade etkileyici ders anlatma yöntemi de bizi büyülüyordu. Elbette konuya girilirken bir tanım faslının olması gerekmez miydi? Öyle de oldu. Hocamız dili tanımlarken belki uzunca bir cümle kurmuştu ama anlatılanların hepsi aklımıza, şairin dediği gibi, ‘mıh gibi’ çakılıvermişti.
İsterseniz, Nasreddin Hocamızı da anarak, o tanımın suyunun suyunu sunuvereyim: Dil canlı bir varlıktır. Evet, hocamız Dr. Ergin böyle diyordu. Biz ortaokul ders kitaplarının sayfaları arasında; tümleç, bağlaç, nesne terimleri arasında kaybolup giderken bu yeni dünyayı henüz keşfedememiştik. Yani o da öbür canlılar gibi ölümlü. Bu konu zaman zaman gazetelerin bile sayfalarına girebiliyordu: Dünyada şu kadar dil var, beş yıl içinde bunların da şu kadarı kullanımdan düşecek. Ne demek oluyor? O dili kullanan kimse kalmamışsa o dil artık ‘ölü diller’ arasında yer alacak. Yıllar sonra, son konuşanı da 85 yaşında aramızdan ayrılan Ibıhça / Ubıhça da “ölü diller’ arasında yer alacaktı. Acaba kaç ölü dil var? Kaç dil de yakın bir gelecekte onların arasında yer alacak?
Bu konuyu ilgililere bırakarak biz kelimelerin ölümüne gelelim. Evet, diller ölür de kelimeler ölmez mi? Hem de fazlasıyla ölür. Ama her kelimenin ömrü bir olmuyor. Ekonomist Prof. Dr. Şükrü Kızılot günlük köşesinde şöyle diyordu: “Bir tavşan bütün gün hoplasa da zıplasa da sadece 15 yıl yaşar. Bir kaplumbağa ise hiç çalışmadan, hiçbir şey yapmadan 450 yıl yaşar.” (Kızılot 2010). Söze kelime’den başlayalım. Biz Türkler bu kelimenin karşılığı olarak neleri kullanmışız? Öyle derinlemesine kaynak araştırmasına girmeyeceğiz. Orhun Yazıtları’nda kelime’nin karşılığı yoktur Kâşgarlı’da ise saw, farklı anlamda kullanılırken (iddia, tez, atasözü, vb.) söz anlamında da kullanılmıştır. Söz’ü almamızın özel bir sebebi vardır. Türk Dil Kurumunun sözlüklerinde şu kelimeler daima birbirlerini karşılamışlardır: kelime, söz, sözcük. Dildeki özleştirme akımının öncülerinden olan Nurullah Ataç, kelimenin karşılığı olarak pek çok yeni kelimeler türetti. O, bir kelime için o kadar çok kelime üretti ki âdeta, ‘Amasya’nın bardağı, biri olmazsa biri daha’ sözü bu türetme olayı için söylenilmiş gibidir.
Ataç’ın türettiği kelimeleri bir araya getirip âdeta bir sözlük hazırlayan Yılmaz Çolpan’ın çalışmasında, kelime karşılığı olarak yer alanlar şunlardır: düzeti, düzdeyiş, yayıç, düzsöz, düzyazı. Sonuncusunun tutunur gibi olduğunu biliyorsunuz: düzyazı. O zaman niye şiir karşılığı olarak yıllarca koşuk, yır gibi ölü kelimeleri diriltmenin peşinde koşup durduk? Ona da eğriyazı veya kırıkyazı deyiverseydik ya! Bunları söylerken nesir kelimesini savunduğumuz sanılmasın; günümüzde ikisi de kullanılıyor. Asıl söylemek istediğimiz ölen kelimeleri; biraz da türetme aşamasında bizler ortaya atmadık mı?
Unutmadan söyleyelim, kelime karşılığı olarak kullanılan bir de tilcik’imiz vardı. Günümüzdeki dil kelimesinin asıl şekli til ya, hemen bir küçültme eki ile kelimeyi türetiverdik! Oysa şekil til de değil, Mahmud, ‘Erdem başı tıl (Erdemin başı dil) diyordu (I /107, b336; III /133). Kelimelerin ölümlerinden söz ederken karşımıza bir de kelime ve eş anlamlılarının ölüm kalım savaşı çıkmaktadır. Kelime, bir kız çocuğu adı olarak görülürken söz, sözcük, tilcik, vb. kelimelerde bu özelliği göremiyoruz. İlerde olur mu? Olabilir; mısra, öykü, destan, efsane kelimelerinin ad olarak kullanıldığını hatırlayarak onlara da bir şans tanımış oluruz.
Konuyu tekrar başa alalım; hani iki hayvanımızın yaşları ile ilgili cümlelerimiz vardı ya, işte oraya… Kelimelerle tavşanın ve kaplumbağanın arasında nasıl bir bağ kurabiliriz acaba? Bakınız, bir zamanlar günlük hayatımızda sıkça kullandığımız, dilimizde sıçrayıp zıplayan kelimeler vardı; ama şimdi yoklar. İster kullanımdan düşüp sözlük sayfalarına sığındılar deyiniz, isterseniz öldüler… Bizim için ikisi de olabilir. O kelimeler artık kullanılmıyor; onlar 15 yıllarını doldurmuşlar ve aramızdan ayrılmışlar. Elbette bu 15 yıl simgesel bir sayıdır; 15 olmaz da 25 olur, 50 olur.
Mesela ben Divânü Lügati’t-Türk’teki bir atasözümüzde yer alan, endik, uma gibi kelimelerin ömürlerini merak eder dururum. Endik, uma ewlikni agırlar (I / 106). Endik, şaşkın, ahmak; uma ise, misafir, konuk demektir. Merak ediyorum bu iki kelime günümüzde Türk dünyasında kullanılıyor mu? Belki Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü derdimize derman olabilir. Bakıyoruz, orada da yok! Yukarıdaki atasözümüz günümüzde aşağıdaki şekilde söyleniliyor: Ahmak / Şaşkın misafir ev sahibini ağırlar. Peki, endik nereye gitmiş, uma’ya ne olmuş? Onlar, araya giren zaman içinde tavşanın veya kaplumbağanın sonunu mu yakalamışlar? Bu iki atasözümüzün ara döneminde belirleyebildiğimiz ilk örnek sözümüz de şöyledir. Konuğun kutsuzı ev issini ağırlar. Acaba bu sözün kaynağı nedir? İstanbul’da Fatih Millet Kitaplığında, kayıtlara Telhis adıyla geçen bir yazma var. Bu cildin içinde başka eserler de bulunuyor. Bunlardan biri de, Hâzâ Kitâbü Atalar bifermâyed Oğullara adını taşımaktadır. Kitap, Veled İzbudak tarafından 1939 yılında Atalar Sözü adıyla yayımlanmış. Biz de oradan yararlandık. Gelelim endik ve uma kelimelerini tahtlarından eden yeni kelimelere… endik olmuş kutsuz, uma olmuş konuk… Galiba ömrünü tamamlayan bu kelimelerin yerlerine gelenleri anlamak hiç de zor olmayacak. Üstelik kelimelerin ikisi de yine Türkçe… Sözümüz biraz macerayı sever biri olmalı ki dönem dönem değişikliğe uğruyor. Biz hepsine eğilmeyelim de, Ebüzziya’nın yeni baskısını yaptığı Şinasi’nin Durûb-ı Emsâl-i Osmâniyye’sine bir göz atalım. Misafirin akılsızı ev sahibini ağırlar (nu. 3479). Endik gitti kutsuz geldi, o da gitti akılsız geldi. Öbür kelimemizin başına gelenler de şöyle: uma-konuk-misafir. Sözümüzün belirlenen ilk şeklindeki dört kelimenin hepsi Türkçedir; Şinasi-Ebüzziya yayınında ise kelimelerin üçü Arapça (misafir-akıl-sahip), kalan ikisi de Türkçedir. Günümüzdeki şeklin değerlendirilmesini size bırakıyoruz.
Gelecek on yıllarda acaba bir geriye dönüş olabilir mi? Konuk kelimesi son yıllarda yine gündemdeki yerini aldı. Bazı toplantıların sunumunda, hazır bulunanlara tek başına konuk denilirken, bazen de konuk ve misafir kelimeleri birlikte kullanılmaktadır. Biz, gelecekte konuk kelimesinin daha da yaygınlaşacağı görüşündeyiz. Mahmud’daki başka bir uma’lı atasözünü de hatırlayalım: Uma kelse kut gelir (I / 92). Bu sözün günümüzdeki karşılığını yazmayalım, nasıl olsa uma’nın anlamını biliyoruz; kut da ilk örneklerimizde yer alıyor. Ayrıca Yusuf Has Hacib de Kutatgu Bilig’i yazmamış mıydı? Ölen kelimeler arasına ağızlardan da pek çok örnek verilebilir. Her kuşak aramızdan ayrılırken bazı kelimeleri de beraberinde götürmektedir. Günlük hayatta kullanılan pek çok kelime, yeni hayat şartlarına bağlı olarak kullanılmaz olmaktadır. Ayrıca yerlerine yeni kelimeler de türetilmemektedir.
Konya ağzı ile ilgili ilk derlemelerin tarihini 110 yıl ötesine kadar götürebiliriz. Ayrıca aynı ağız ile ilgili bölge halkının ilk derlemelerinin üzerinde de 90 yıl geçmiştir. Bizce bu ikinci derlemeler daha önemlidir. Çünkü bu derlemeyi yapan iki öğretmen de Konyalıdır ve ilin ağzını çok iyi bilmektedirler. Ahmet Nushi [Katırcıoğlu] ile Ahmet Necati [Atalay]’nin derlemeleri, döneminin önemli kültür dergilerinden Ocak’ta yayımlanmıştır. Atalay’ın bir süre sonra Yeni Fikir dergisindeki yazıları da son derece önemlidir. Bir de, Veli Sabri Uyar tarafından 1938’de bir deftere toplanıp 40 yıl sonra 1978’de bir gazetede tefrika edilen kelimeler vardır. Dile meraklı, doğup büyüdüğü evde ve mahallede hâlâ Konya ağzının konuşulduğu biri olarak o yazılardaki kelimelerin pek çoğunu bilemememi, âdeta bir mezarlıkta dolaşmak gibi algılamaktayım. Aşağıda belirli başlıklar altında verilecek olan kelimeleri acaba kaç Konyalı hatırlayabilecektir? Belki bir adım daha ileri giderek şöyle de diyebiliriz: Acaba komşu il ve ilçeler halkından bu kelimeleri hatırlayabilecek olanlar var mıdır? Aşağıda kelimeleri ben işitmedim; bunun sonucu olarak da hiç kullanmadım. Acaba 1939 doğumlu değil de 1929, 1919 doğumlu olsaydım kaçını bilebilecektim? Acaba bu kelimelere ‘ölü’ gözüyle bakabilir miyiz?
1.Abaka: Amca, ağlak: Mızıkçı, ak yarnaz: Bir çeşit beyaz buğday, aladı: Acele, çabuk alama: Büyük taş, alatla-: Acele etmek, alkım: Üstü kirli, anarat: Saf, katışıksız, ardala: Ağırcanlı, hareketsiz, ayatlı: İğreti
2. Aşağıdaki kelimeleri hem işittim hem de kullandım. Bu kelimeler benim için ‘yaşayan’ kelimelerdir. Ancak aynı kelimeleri lise çağındaki çocuklarımıza sorduğumuzda anlamlandıramadılar. O hâlde bize göre ‘yaşayan’ olarak kabul edilen bu kelimeler gençler için “ölü” kelimelerdir. acıysam: Hâlbuki oysa, ağman: Kusur, eksiklik, akgut: İri taneli ak üzüm, aşana: Aşhane, mutfak, avgaz: Ana sudan evlere suyun alındığı yer altı su yolu, ayın: Oyun, hile, ayınnı: Oyunlu, hilekâr, cabcak: Hafifmeşrep adam, caylı: Onurlu, gururlu, cebcek: Her söze karışan kişi, ehniyan: Obur, dağal: Şiddetli ve toz kaldıran rüzgâr
3. Aşağıdaki kelimeleri gençler de kullanmaktadır. Ancak her kelimeyi her genç kullanmamaktadır. Carı kelimesini bilen de var, bilmeyen de… Öbür kelimeler için de aynı şeyleri söyleyebiliriz. O hâlde bu kelimeler ‘yaşayan’ ama bazı kesimlerce bilinen ‘ölü’ kelimelerdir. aba: Ana, anne; abla, ağzı açık: Kapaksız mutfak rafı, akıt-: İşemek, anav: Eyvah, avara gasnak: Elinden iş gelmeyen kişi, carı: Elinden iş gelen kişi, geçe: Cihet, yön, genez: Galiba, günüle-: Kıskanmak.
Sonuç olarak şunları söyleyebiliriz. En eski kaynaklarda yer alan bazı kelimelerimiz zaman içinde unutulup gitmiştir. Bu unutmada, kelimenin yerini eş anlamlı bir kelimeye kaptırmasının önemli bir yeri vardır. Bir başka sebep de o kelimeye gerek duyulmamasıdır. Böyle olunca da kelimeler kendiliğinden ‘ölü kelimeler’ arasına girmektedir. Ancak bazı kelimelerin zamanla yeniden gündeme gelmeleri de söz konusu olabilir. Bu gündeme gelme ya kendiliğinden olabilir veya bir zorlama ile gerçekleşebilir. Yazımızı kısa bir karşılaştırmayla bağlayalım. Acaba Şekspir’in veya Servantes’in kullandığı kelimelerin günümüz İngilizcesi veya İspanyolcasında kullanılma oranı nedir? Bu soruya verilecek cevap kelime mezarlıklarının alanlarını belirleyecektir.

KÜMBET DERGİSİ 46. SAYISI İLE OKUYUCULARINA MERHABA DİYOR

EDİTÖRDEN
2017 yılının son sayısı olan 46. sayımızla kültür ve sanatımız adına sizlere bir kez daha ulaşabilmenin mutluluğu içindeyiz. Taşrada dergi çıkarmanın, yaşamasının sağlanmasının zorluğunun bilinci içindeki siz değerli okurlarımızın bize vermiş olduğu desteğe her zaman müteşekkiriz.
Dergiler bazen özel dosyalarla karşınıza çıkarlar. Bu kez memleketimizin her bir köşesinden çok değerli akademisyenlerimiz, araştırmacı yazarlarımız bilgilerini sizlere taşımanın gayreti içinde oldular. Şairlerimiz ise Gülşenlerindeki en nadide çiçeklerini koklayabilmeniz için büyüterek birer demet halinde sunabilmenin heyecanını yaşadılar.
Malumunuz 2017 yılı Devletimiz tarafından “Türk Dili Yılı” ilan edildi. Bu nedenle biz de yazılarımızdan bir kısmını bu konuya ayırdık. Tokat Şairler ve Yazarlar Derneğine üye yazarlarımız, şairlerimiz şahsen davet edildikleri etkinliklere katılarak kültür ve sanatımızın yaşatılması konusunda üstün gayret ettiler.
Bu etkinliklerin içinde 27-28 Ekim 2017 tarihleri arasında yer alan Niksar Kaymakamlığı-Niksar Belediyesi ve Tokat Şairler ve Yazarlar Derneğince bu yıl sekizincisi gerçekleştirilen “Erzurumlu Emrah’tan Cahit Külebi’ye Kültür-Sanat, Halk Âşıkları ve Şiir Şöleni” de yer aldı.”Aynı etkinlikler kapsamında “Cahit Külebi Memleketime Bakış Şiir Yarışması”nın sekizincisi gerçekleştirildi.
Ayrıca yazarlarımızdan Hasan Akar’ın “Niksar Üstüne”, Nihat Aymak’ın “Temmuzun Onbeşiydi” adlı eseri yayın hayatımızda yerini aldı. Yine Tokat ili için bir ilk olacak KİTAP FUARI 31 Ekim 2017 de Tokatlıları kitaplarla ve şair ve yazarlarla buluşturacak.
12 Ekim 1930 da Lefke’de doğan, BRTK televizyonunun kurucu müdürü, KIBRIS Gazetesi yazarlarından, araştırmacı-yazar ve edebiyatçı ve uzun zamandır dergimizin Kıbrıs temsilciliğini yapan Harid Fedai 13 Ekim 2017 tarihinde 87 yaşında yaşama veda etti. Merhuma Allahtan rahmet sevenlerine başsağlığı diliyoruz.
İşte en güzel kalemler: Prof. Dr. Saim Sakaoğlu, Yahya Akengin, Prof. Dr. Nurullah Çetin, M. Nuri Parmaksız, Prof. Dr. Ertuğrul Yaman, Prof. Dr. Tamilla Abbashanlı, Yavuz Gürler, Bekir Yeğnidemir, Hasan Akar, Nihat Aymak, Mustafa Coşkun, Kutluhan Saygılı, Necdet Kurt, Bekir Aksoy, Nermin Karagözoğlu, Rasim Yılmaz. Sündüs Arslan Akça, Eyüp Doğan,Burhan Kurddan, Abdulkadir Bostan.
Şairlerimiz: Necip Fazıl Kısakürek, Arif Nihat Asya, Ayhan Nasuhbeyoğlu, Halil Gürkan, Kenan Aydınoğlu, Kamran Murquzov, Âşık Eşref, Fuat Şahin, D. Mehmet Dalkanat, Mustafa Sade, Ecir Demirkıran, Mustafa Doğan, Ahmet Divriklioğlu, İbrahim Coşar, Arzu Karadoğan, Arslan Gelmez, Elif Keskin Karabulut, Erdal Erçin, Hüsnü Sönmezer, İsmail Aktaş, Seyit Kılıç, Erol Karahan.
2018 yılının ilk ve bizim 47. sayımızda siz değerli okurlarımızla buluşmak dileğiyle.
Remzi ZENGİN
Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği Başkanı

Prof. Dr. Saim SAKAOĞLU.”KELİMELERİN ÖLÜMÜ”

Elli yıl önce, 1960’ın Kasımında Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü öğrencisi olmuştum. Gerçi sonradan bölümümüzün bu adını sadece yazışmalarda kullanır olmuş; “Türkoloji aşağı, Türkoloji yukarı” demeye başlamıştık. Aralarındaki farkı öğrenmemiz de zaman alacaktı. Lise sıralarında edebiyat derslerinin arasına sıkıştırılmış, âdeta boğulma aşamasına gelmiş olan Türk dili ile ilgili konuların alabildiğine boy attığı bölümümüzde Türkçemizi yeniden keşfeder gibiydik. Ord. Prof. Dr. Reşid Rahmeti Arat’ı, Prof. Dr. Ahmet Caferoğlu’nu, Dr. Muharrem Ergin’i dil derslerimizi; Doç. Dr. Faruk K. Timurtaş’ı da o günkü adıyla Osmanlıca dersimizi verirken görmek bizlere yeni ufuklar açıyordu. Prof. Arat, Asya Türklerinden Tarancilerden derlenen, “hayvanatnın tilini ürgengen” kişi başlıklı bir metni inceliyor, Prof. Caferoğlu dil tarihini anlatıyor, Dr. Ergin ise dil bilgisi konusunu işliyordu. Prof. Dr. Mecdut Mansuroğlu iki üç ay önce vefat etmiş, öyle dediler. Prof. Dr. Sadeddin Buluç da yurt dışındaymış. Dr. Ali Fehmi Karamanlıoğlu ile asistan Necmeddin Hacıeminoğlu ise bölümümüzün öbür dil hocalarıydı. Böylesine kalabalık bir dil hocasından bilgi almak hem zevkli idi, hem de zordu. (Neyse, demek ki mezun olduğumuza göre zorlukları yenmişiz.)
Dr. Ergin’in bir tür ‘Türkçenin romanı’ gibi anılan ve alanının günümüzde de kabul gören kitabı, bizlere yepyeni ufuklar açıyordu. Sadece kitabı mı? Hocamızın fevkalade etkileyici ders anlatma yöntemi de bizi büyülüyordu. Elbette konuya girilirken bir tanım faslının olması gerekmez miydi? Öyle de oldu. Hocamız dili tanımlarken belki uzunca bir cümle kurmuştu ama anlatılanların hepsi aklımıza, şairin dediği gibi, ‘mıh gibi’ çakılıvermişti.
İsterseniz, Nasreddin Hocamızı da anarak, o tanımın suyunun suyunu sunuvereyim: Dil canlı bir varlıktır. Evet, hocamız Dr. Ergin böyle diyordu. Biz ortaokul ders kitaplarının sayfaları arasında; tümleç, bağlaç, nesne terimleri arasında kaybolup giderken bu yeni dünyayı henüz keşfedememiştik. Yani o da öbür canlılar gibi ölümlü. Bu konu zaman zaman gazetelerin bile sayfalarına girebiliyordu: Dünyada şu kadar dil var, beş yıl içinde bunların da şu kadarı kullanımdan düşecek. Ne demek oluyor? O dili kullanan kimse kalmamışsa o dil artık ‘ölü diller’ arasında yer alacak. Yıllar sonra, son konuşanı da 85 yaşında aramızdan ayrılan Ibıhça / Ubıhça da “ölü diller’ arasında yer alacaktı. Acaba kaç ölü dil var? Kaç dil de yakın bir gelecekte onların arasında yer alacak?
Bu konuyu ilgililere bırakarak biz kelimelerin ölümüne gelelim. Evet, diller ölür de kelimeler ölmez mi? Hem de fazlasıyla ölür. Ama her kelimenin ömrü bir olmuyor. Ekonomist Prof. Dr. Şükrü Kızılot günlük köşesinde şöyle diyordu: “Bir tavşan bütün gün hoplasa da zıplasa da sadece 15 yıl yaşar. Bir kaplumbağa ise hiç çalışmadan, hiçbir şey yapmadan 450 yıl yaşar.” (Kızılot 2010). Söze kelime’den başlayalım. Biz Türkler bu kelimenin karşılığı olarak neleri kullanmışız? Öyle derinlemesine kaynak araştırmasına girmeyeceğiz. Orhun Yazıtları’nda kelime’nin karşılığı yoktur Kâşgarlı’da ise saw, farklı anlamda kullanılırken (iddia, tez, atasözü, vb.) söz anlamında da kullanılmıştır. Söz’ü almamızın özel bir sebebi vardır. Türk Dil Kurumunun sözlüklerinde şu kelimeler daima birbirlerini karşılamışlardır: kelime, söz, sözcük. Dildeki özleştirme akımının öncülerinden olan Nurullah Ataç, kelimenin karşılığı olarak pek çok yeni kelimeler türetti. O, bir kelime için o kadar çok kelime üretti ki âdeta, ‘Amasya’nın bardağı, biri olmazsa biri daha’ sözü bu türetme olayı için söylenilmiş gibidir.
Ataç’ın türettiği kelimeleri bir araya getirip âdeta bir sözlük hazırlayan Yılmaz Çolpan’ın çalışmasında, kelime karşılığı olarak yer alanlar şunlardır: düzeti, düzdeyiş, yayıç, düzsöz, düzyazı. Sonuncusunun tutunur gibi olduğunu biliyorsunuz: düzyazı. O zaman niye şiir karşılığı olarak yıllarca koşuk, yır gibi ölü kelimeleri diriltmenin peşinde koşup durduk? Ona da eğriyazı veya kırıkyazı deyiverseydik ya! Bunları söylerken nesir kelimesini savunduğumuz sanılmasın; günümüzde ikisi de kullanılıyor. Asıl söylemek istediğimiz ölen kelimeleri; biraz da türetme aşamasında bizler ortaya atmadık mı?
Unutmadan söyleyelim, kelime karşılığı olarak kullanılan bir de tilcik’imiz vardı. Günümüzdeki dil kelimesinin asıl şekli til ya, hemen bir küçültme eki ile kelimeyi türetiverdik! Oysa şekil til de değil, Mahmud, ‘Erdem başı tıl (Erdemin başı dil) diyordu (I /107, b336; III /133). Kelimelerin ölümlerinden söz ederken karşımıza bir de kelime ve eş anlamlılarının ölüm kalım savaşı çıkmaktadır. Kelime, bir kız çocuğu adı olarak görülürken söz, sözcük, tilcik, vb. kelimelerde bu özelliği göremiyoruz. İlerde olur mu? Olabilir; mısra, öykü, destan, efsane kelimelerinin ad olarak kullanıldığını hatırlayarak onlara da bir şans tanımış oluruz.
Konuyu tekrar başa alalım; hani iki hayvanımızın yaşları ile ilgili cümlelerimiz vardı ya, işte oraya… Kelimelerle tavşanın ve kaplumbağanın arasında nasıl bir bağ kurabiliriz acaba? Bakınız, bir zamanlar günlük hayatımızda sıkça kullandığımız, dilimizde sıçrayıp zıplayan kelimeler vardı; ama şimdi yoklar. İster kullanımdan düşüp sözlük sayfalarına sığındılar deyiniz, isterseniz öldüler… Bizim için ikisi de olabilir. O kelimeler artık kullanılmıyor; onlar 15 yıllarını doldurmuşlar ve aramızdan ayrılmışlar. Elbette bu 15 yıl simgesel bir sayıdır; 15 olmaz da 25 olur, 50 olur.
Mesela ben Divânü Lügati’t-Türk’teki bir atasözümüzde yer alan, endik, uma gibi kelimelerin ömürlerini merak eder dururum. Endik, uma ewlikni agırlar (I / 106). Endik, şaşkın, ahmak; uma ise, misafir, konuk demektir. Merak ediyorum bu iki kelime günümüzde Türk dünyasında kullanılıyor mu? Belki Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü derdimize derman olabilir. Bakıyoruz, orada da yok! Yukarıdaki atasözümüz günümüzde aşağıdaki şekilde söyleniliyor: Ahmak / Şaşkın misafir ev sahibini ağırlar. Peki, endik nereye gitmiş, uma’ya ne olmuş? Onlar, araya giren zaman içinde tavşanın veya kaplumbağanın sonunu mu yakalamışlar? Bu iki atasözümüzün ara döneminde belirleyebildiğimiz ilk örnek sözümüz de şöyledir. Konuğun kutsuzı ev issini ağırlar. Acaba bu sözün kaynağı nedir? İstanbul’da Fatih Millet Kitaplığında, kayıtlara Telhis adıyla geçen bir yazma var. Bu cildin içinde başka eserler de bulunuyor. Bunlardan biri de, Hâzâ Kitâbü Atalar bifermâyed Oğullara adını taşımaktadır. Kitap, Veled İzbudak tarafından 1939 yılında Atalar Sözü adıyla yayımlanmış. Biz de oradan yararlandık. Gelelim endik ve uma kelimelerini tahtlarından eden yeni kelimelere… endik olmuş kutsuz, uma olmuş konuk… Galiba ömrünü tamamlayan bu kelimelerin yerlerine gelenleri anlamak hiç de zor olmayacak. Üstelik kelimelerin ikisi de yine Türkçe… Sözümüz biraz macerayı sever biri olmalı ki dönem dönem değişikliğe uğruyor. Biz hepsine eğilmeyelim de, Ebüzziya’nın yeni baskısını yaptığı Şinasi’nin Durûb-ı Emsâl-i Osmâniyye’sine bir göz atalım. Misafirin akılsızı ev sahibini ağırlar (nu. 3479). Endik gitti kutsuz geldi, o da gitti akılsız geldi. Öbür kelimemizin başına gelenler de şöyle: uma-konuk-misafir. Sözümüzün belirlenen ilk şeklindeki dört kelimenin hepsi Türkçedir; Şinasi-Ebüzziya yayınında ise kelimelerin üçü Arapça (misafir-akıl-sahip), kalan ikisi de Türkçedir. Günümüzdeki şeklin değerlendirilmesini size bırakıyoruz.
Gelecek on yıllarda acaba bir geriye dönüş olabilir mi? Konuk kelimesi son yıllarda yine gündemdeki yerini aldı. Bazı toplantıların sunumunda, hazır bulunanlara tek başına konuk denilirken, bazen de konuk ve misafir kelimeleri birlikte kullanılmaktadır. Biz, gelecekte konuk kelimesinin daha da yaygınlaşacağı görüşündeyiz. Mahmud’daki başka bir uma’lı atasözünü de hatırlayalım: Uma kelse kut gelir (I / 92). Bu sözün günümüzdeki karşılığını yazmayalım, nasıl olsa uma’nın anlamını biliyoruz; kut da ilk örneklerimizde yer alıyor. Ayrıca Yusuf Has Hacib de Kutatgu Bilig’i yazmamış mıydı? Ölen kelimeler arasına ağızlardan da pek çok örnek verilebilir. Her kuşak aramızdan ayrılırken bazı kelimeleri de beraberinde götürmektedir. Günlük hayatta kullanılan pek çok kelime, yeni hayat şartlarına bağlı olarak kullanılmaz olmaktadır. Ayrıca yerlerine yeni kelimeler de türetilmemektedir.
Konya ağzı ile ilgili ilk derlemelerin tarihini 110 yıl ötesine kadar götürebiliriz. Ayrıca aynı ağız ile ilgili bölge halkının ilk derlemelerinin üzerinde de 90 yıl geçmiştir. Bizce bu ikinci derlemeler daha önemlidir. Çünkü bu derlemeyi yapan iki öğretmen de Konyalıdır ve ilin ağzını çok iyi bilmektedirler. Ahmet Nushi [Katırcıoğlu] ile Ahmet Necati [Atalay]’nin derlemeleri, döneminin önemli kültür dergilerinden Ocak’ta yayımlanmıştır. Atalay’ın bir süre sonra Yeni Fikir dergisindeki yazıları da son derece önemlidir. Bir de, Veli Sabri Uyar tarafından 1938’de bir deftere toplanıp 40 yıl sonra 1978’de bir gazetede tefrika edilen kelimeler vardır. Dile meraklı, doğup büyüdüğü evde ve mahallede hâlâ Konya ağzının konuşulduğu biri olarak o yazılardaki kelimelerin pek çoğunu bilemememi, âdeta bir mezarlıkta dolaşmak gibi algılamaktayım. Aşağıda belirli başlıklar altında verilecek olan kelimeleri acaba kaç Konyalı hatırlayabilecektir? Belki bir adım daha ileri giderek şöyle de diyebiliriz: Acaba komşu il ve ilçeler halkından bu kelimeleri hatırlayabilecek olanlar var mıdır? Aşağıda kelimeleri ben işitmedim; bunun sonucu olarak da hiç kullanmadım. Acaba 1939 doğumlu değil de 1929, 1919 doğumlu olsaydım kaçını bilebilecektim? Acaba bu kelimelere ‘ölü’ gözüyle bakabilir miyiz?
1.Abaka: Amca, ağlak: Mızıkçı, ak yarnaz: Bir çeşit beyaz buğday, aladı: Acele, çabuk alama: Büyük taş, alatla-: Acele etmek, alkım: Üstü kirli, anarat: Saf, katışıksız, ardala: Ağırcanlı, hareketsiz, ayatlı: İğreti
2. Aşağıdaki kelimeleri hem işittim hem de kullandım. Bu kelimeler benim için ‘yaşayan’ kelimelerdir. Ancak aynı kelimeleri lise çağındaki çocuklarımıza sorduğumuzda anlamlandıramadılar. O hâlde bize göre ‘yaşayan’ olarak kabul edilen bu kelimeler gençler için “ölü” kelimelerdir. acıysam: Hâlbuki oysa, ağman: Kusur, eksiklik, akgut: İri taneli ak üzüm, aşana: Aşhane, mutfak, avgaz: Ana sudan evlere suyun alındığı yer altı su yolu, ayın: Oyun, hile, ayınnı: Oyunlu, hilekâr, cabcak: Hafifmeşrep adam, caylı: Onurlu, gururlu, cebcek: Her söze karışan kişi, ehniyan: Obur, dağal: Şiddetli ve toz kaldıran rüzgâr
3. Aşağıdaki kelimeleri gençler de kullanmaktadır. Ancak her kelimeyi her genç kullanmamaktadır. Carı kelimesini bilen de var, bilmeyen de… Öbür kelimeler için de aynı şeyleri söyleyebiliriz. O hâlde bu kelimeler ‘yaşayan’ ama bazı kesimlerce bilinen ‘ölü’ kelimelerdir. aba: Ana, anne; abla, ağzı açık: Kapaksız mutfak rafı, akıt-: İşemek, anav: Eyvah, avara gasnak: Elinden iş gelmeyen kişi, carı: Elinden iş gelen kişi, geçe: Cihet, yön, genez: Galiba, günüle-: Kıskanmak.
Sonuç olarak şunları söyleyebiliriz. En eski kaynaklarda yer alan bazı kelimelerimiz zaman içinde unutulup gitmiştir. Bu unutmada, kelimenin yerini eş anlamlı bir kelimeye kaptırmasının önemli bir yeri vardır. Bir başka sebep de o kelimeye gerek duyulmamasıdır. Böyle olunca da kelimeler kendiliğinden ‘ölü kelimeler’ arasına girmektedir. Ancak bazı kelimelerin zamanla yeniden gündeme gelmeleri de söz konusu olabilir. Bu gündeme gelme ya kendiliğinden olabilir veya bir zorlama ile gerçekleşebilir. Yazımızı kısa bir karşılaştırmayla bağlayalım. Acaba Şekspir’in veya Servantes’in kullandığı kelimelerin günümüz İngilizcesi veya İspanyolcasında kullanılma oranı nedir? Bu soruya verilecek cevap kelime mezarlıklarının alanlarını belirleyecektir.

Hasan AKAR.”GAZİ MUSTAFA KEMAL’İN İSTİKLAL SAVAŞI’NDA TOKATLI ŞOFÖRÜ”

AHMET OĞUZ(ARAP AHMET)

25 Şubat 2017 Cumartesi günü Artvin’den öğrencim, şimdi İstanbul’da ticaret adamı olan Şenol Boz ile birlikte aldığımız randevu üzerine İstanbul /Büyükçekmece /Şirinoba’da Nebahat Oğuz Hanımefendi’nin evindeyiz.
Tokat’ta çocukluğumdan beri tanıdığım Oğuz Ailesinin iki evladından biri olan Mariyet Nebahat Hanım Tokat 7.11.1930 doğumlu. Babası Ahmet Bey, annesi Mürüvvet (Nüfus kaydında Nefise) Hanım’dır. İlkokulu Cumhuriyet İlkokulu’nda, ortaokulu Gazi Osman Paşa Lisesi orta bölümünde tamamladıktan sonra 1944 -1945 öğretim yılında Bursa Kız Öğretmen Okulu’nu kazanmış. Ancak okulun bir yıl sonra kapatılması üzerine Adana Kız Öğretmen Okulu’na geçmiş ve 1950-1951 yılında mezun olmuş.
Üç arkadaş kendi aralarında sözleşip gönüllü olarak Van ilinde görev yapmayı tercih etmişler. Üç kafadar Adana’dan trenle Van’a, oradan Doğu’nun efsane Öğretmeni Sıdıka Avar gibi kamyonla da Tatvan’a gitmişler. Van İnönü İlkokulu’nda bir yıl görev yaptıktan sonra babasının ısrarlı isteği üzerine Tokat –Turhal İnönü İlkokulu’na atanmış. İki yıl sonrasında da Tokat İsmet Paşa İlkokulu’na tayin olmuş. Bu okulda beş yıl çalışıp Gazi Osman Paşa İlkokulu’na geçmiş. Altı yıl sonra da kardeşi Mehmet Bayşat Oğuz’un (1936-1998) İstanbul’da iş yeri açması ve ‘buraya gelin’ teklifini kıramayınca İstanbul’a tayin istemiş. Suadiye Mehmet Karaman İlkokulu’ndan 1977 yılında emekli olmuş. Şimdi hayatını İstanbul’da gelini Gülseren Hanım’la birlikte sürdürüyor.
Kümbet Dergisi’nin 42. sayısında Mustafa Kemal’in Milli mücadeleye başlarken 26 Haziran 1919’da Tokat’a gelişinde otomobilin arızalanması üzerine Zile’de Ömer (Halacoğlu)’nda bulunan bir otomobille Sivas’a gidişini anlatan Eğitimci-Yazar Dilek Yeğnidemir’e ait bir yazı yayınlanmıştı.
Biz de bu yazımızda Gazi Mustafa Kemal’in İstiklal Savaşı yıllarında ve Cumhuriyet’ten sonra Tokat valilerinin uzun bir dönem şoförlüğünü yapan Çavuş Ahmet Oğuz’un nam-ı diğer Arap Ahmet Bey’in hayatın kızı Nebahat Hanım’dan dinleyeceğiz.
“Babam 1895 Yemen/Sana doğumlu. Babası Ahmet, annesi Hamide Hanımdır. Babamdan dedem Miralay İbrahim (Oğuz) Bey, Osmanlı Devleti’ne bağlı bu topraklarda görev yapan bir subaymış. Üç kez evlenmiş, benim tanıdığım son eşi Giresunlu Fatma Hanım idi. Yemen’den tayini önce İstanbul’a, daha sonra Tokat’taki askeri birliğe çıkmış, bir müddet Kayseri’de görev yaptıktan sonra Tokat’a yerleşmiş. Babam Yemen ‘den İstanbul’a gelirken beş altı yaşlarında imiş.
Babam daha sonra yerleştikleri Tokat’tan İstanbul’a okumaya gönderilmiş ama o okulunu bırakmış şoförlüğe heveslenmiş. Tabi, dedemin olan bitenden haberi yok. Oğlum İstanbul’da okuyor zannediyor. Bir gün Tokat’a evin kapısına arabayla gelince anlamış gerçeği.
Askerliğini İstanbul Hadimköy’de yapmış. Ailemiz bir dönem İstanbul’da Arap Camii, Kadıköy civarında oturmuşlar. Sonra Fatih’den ev alarak taşınmışlar. Tokat’a gelince bir zaman Behzat tarafında eski hükümet binasının karşısında annesinin halasının evinde kirada oturmuşlar (Nasip Bey’in konağı.)Babam bu arada İstanbul’a askerlik için gitmiş. Hadimköy’de askeri görevini tamamlayarak terhisten edildikten sonra tekrar Tokat’a gelmiş. Burada iken ailenin evlen artık ısrarı üzerine Tokat’ta Hüsnü Bey’in kızı 1902 doğumlu olan annem Nefise Hanım’ı beğenmiş. (Vefatı 1998) Ancak o yıllarda dedem Kayseri’de görevliymiş bu yüzden babam annemi 1927-1928 yılları olacak gelin olarak Kayseri’ye götürmüş.
Milli Mücadelenin zaferle sonuçlanması üzerine 13 Kasım 1922’de toplanacak olan Lozan Barış Antlaşması için İsmet Paşa İsviçre’ye giderken Gazi Mustafa Kemal onu heyetle birlikte 4 Kasım 1922 tarihinde yolcu etmiş. O sırada babam Gazi’nin şoförlüğünü yapıyormuş. Babam Almanya’da şoförlük kursu almış. Büyük bir ihtimalle Almanların 1. Dünya Savaşı sırasında Tokat’a uğramaları ile onun da Almanlarla görüştüğünü bir müddet sonra Almanya’ya gittiğini sanıyorum. Böylelikle iyi bir sürücü olduğu ve yoğun savaş yıllarında Gazi Mustafa Kemal’in şoförlüğüne getirildiğini anlayabiliriz.
Zaten 1. Dünya Savaşı sonrası 30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması ile birlikte Filistin cephesindeki ordumuza yardım isteğiyle gitmiş olan Alman ve Avusturya askerleri Samsun’dan Köstence yoluyla memleketlerine gitmek için arabalarıyla Tokat’tan geçmişlerdir. Yukarıda da söylediğim gibi daha sonraki yıllarda Tokat’tan giden bu subaylardan biri büyük ihtimaldir ki babamı Almanya’ya davet etmiş, orada makine ve otomobil motoru üzerine iyi bir kurs eğitimi almıştır.
Tokat’ta bir akşam ailecek Yazlık Zafer Sineması’na gittik. Filmi seyircilerden önce ilk kez izleyen makinistler bu filmde babamı gördüklerini söyleyip babama haber göndermişler. 1950 yapımı Halide Edip Adıvar’ın Ateşten Gömlek romanından Vedat Örfi Bengü tarafından beyaz perdeye uyarlanan film İstiklal Savaşı konuluydu. Filmde rol alan sanatçılar Renan Fosforoğlu, Refik Kemal Arduman, Vedat Örfi Bengü, Cemil Demire, Ali Küçük’tü. Filmin bir sahnesinde Gazi Mustafa Kemal ve otomobilini süren babamı görünce haliyle heyecanlandık. Film bitince babam sinemacıdan rica ederek filmin o sahnesini kestirip fotoğrafçıya gidip tab ettirdi. Ve biz bu değerli fotoğrafı yıllardır özenle saklıyoruz. O yıllarda büyüklerimize soru sormaktan çekinirdik, onlar da pek anlatmazlardı zaten. Ayrıca ben küçük yaştan itibaren Tokat’tan ayrıldığım için babamla bu tür konuları konuşamadık bile. Bu yüzden bunun dışında maalesef bilgi sahibi değilim.
Babam Latife Hanım’ı İzmir’de gördüğünü söylerdi. Bundan da anlaşılıyor ki Gazi Mustafa Kemal’i İzmir’e de o götürmüş.
Cumhuriyet’in ilanından sonra bir dönem babam Tokat’ta atanan valilerden Recai Güreli, Faiz Ergun, Selahattin Üner ve İzzetin Çağpar’ın makam şoförlüğünü yaptı. Valiler o zaman Tokat Bey Sokağı’ndaki vali konağında oturuyorlardı. Biz de bu sokağın arkasındaki Bey Hamam Sokağı’nda kalıyorduk. Dolayısıyla valilerin eşleriyle de ailecek dost olmuştuk. Valilerin makam arabası yokken, hükümete faytonla giderken babamın otomobili varmış. Hatta kardeşim Bayşat, Vali İzzetin Çağpar’ın çocukları Argon ve Sargon’la beraber o konakta sünnet olacaktı ama hastalanınca bizim de katıldığımız o güzel sünnet töreninden mahrum kaldı. Tokat’ta şoförlerin pek olmadığı o yıllarda daha sonra Tokat Belediyesi’ne seyr-ü sefer memuru olarak girerek ambulans şoförlüğünde bulundu ve oradan emekli oldu. Ayrıca o yıllarda ehliyetleri belediye veriyordu. Babam da ehliyet komisyonunda görevli idi. 23 Mart 1967 tarihinde İstanbul Fatih Semti’nde öldü.
Biz bu vesileyle Nebahat Oğuz Hanımefendi’ye teşekkür ederken, Cumhuriyetimizin banisi Gazi Mustafa Kemal’i, silah arkadaşlarını ve Tokatlı şoförü Ahmet Oğuz’u saygı ve rahmetle anıyoruz.

Rahilə DÖVRAN.Yeni şeirlər

rahileanam

Şairə-jurnalist-publisist
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
“Qızıl qələm” media mükafatı laureatı,

ALLAH KƏRİM

“Düşüncələrim” – silsiləsindən

Olan-oldu, keçən-keçdi,
Dəryaz illər ömrü biçdi.
Göz ağladı, qəlb su içdi,
Dəyişmədi heç qədərim.

Sızladıqca qəm kamanım,
Duyulmadı and-amanım.
Olmadı xoşbəxt zamanım,
Qatbaqatdır dağ kədərim.

Qəm karvanın sıx çəkərək,
Dərdlər gəldi çərək-çərək.
Istəsək də xoş gün görək,
Heç bitmədi dərdim, sərim.

Əkssədadır dərd harayı,
Hər anım bir qüssə payı.
Ha çox həsrət, hicran sayı,
Hansın üzüm,hansın dərim?

Çəksə də hey başım bəla,
Dözdüm hər cür qalma-qala.
Bunca dərdə, hər münvəla,
Dövran dedi:-“Allah Kərim”.

BU EŞQİN SONU

“Könül dəftərim” – silsiləsindən

Yenə qısqanclıqdır qəlbimi üzən,
Ala gözlərimdən yaşları süzən.
Beynimdən könlümə sorğular düzən,
Necə olacaqdır, bu eşqin sonu?

Hər dağda, oylaqda qoşa gəzmişik,
Mamırli daşlada xına əzmişik.
Dərdli bənövşəni saça düzmüşük,
Neçə olacaqdır, bu eşqin sonu?

Çəməndə, çayirda iz salan da biz.
Qoşmalar söyləyib, saz çalan da biz,
Can içi- can olub, kam alan da biz,
Necə olacaqdır, bu eşqin sonu?

“Zor bulaq” suyundan eşqi-cam içən,
Lalədən, nərgizdən əlvan don biçən.
Hər yaldan, gədikdən buludtək keçən,
Neçə olacaqdır, bu eşqin sonu?

O ülvi sevgini fələkmi çaldı?
O nazlı çağları, Verənmi aldı?
Sevgimiz, sevdamız yoxsa qocaldı?
Necə olacaqdır, bu eşqin sonu?

Əyməsin zəmanə məni bu qədər,
Sanki əkizimdir qüssə, qəm, kədər.
Getməsin ey Dövran, saf eşqin hədər,
Bitsin vüsal ilə bu eşqin sonu…

Şəfa VƏLİYEVA.””Şairin cənnəti könüllərdədir””

sxv

“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, AYB və AJB üzvü,
Prezident təqaüdçüsü, Gənclər müfakatçısı

Rübailin ruhuna ehtiramla…

Rübailin yaradıcılığı haqqında bundan əvvəlki yazımın tarixi 2013-cü ilə aiddir və “Təzadın hikməti” adlanır. Orda şairin xalqın yaddaşındakı kodlardan idrakının gücüylə bəhrələnməsini xüsusi qeyd etmişdim. Və hər dəfə onun hansısa kitabını vərəqləyəndə də sanki eyni ünvana aparan müxtəlif cığırlardan keçirmişəm kimi hisslər yaşayırdım.
“Dar küçələr” şeirini isə internetdən oxudum. O qədər marağımı çəkdi ki, aylardır kompüterimin ekranında saxlayıram bu şeiri. Dəfələrlə oxumuşam, necə deyərlər, şeirin “o yanına-bu yanına keçib düz gözlərinin içinə baxmışam”. Sonunda anladım ki, şeir mənə tam fərqli bir fəlsəfə danışır…
Doqquz bəndlik şeir Rübailin səfər təəssüratı kimi də görünə bilər. Mənsə şeirlə bir ayrı cür danışdım… Şeir mənə ispan mədəniyyətinin alt qatındakı macərapərəst incəsənət fədailəri haqqında “mühazirə oxudu”… Barselonanın dar küçələrində dünya tarixinin müxtəlif dövrlərində ispan təfəkkürünün “insan və zaman”, yaxud “bəşər və bəşəriyyət” tənasübünü necə həll etdiyini şair boyasız, rübəndsiz görə bilib. Və gördüyünü də oxucusundan gizlətməyib:

Bir ispan şəhəri…
Dar küçələri…
Bu dar küçələrin kəlləri dəli…
Hardasan, hardasan, Salvador Dali?
Gəl, mənim şəklimi çək bu şəhərdə!

Uşaqkən filmlərdən və televiziya verilişlərindən həyəcanla izlədiyimiz matador döyüşlərindən tutmuş, çəkildiyi gündən bu yana istər incəsənətin elit təbəqəsini, istərsə də ən adi seyrçini belə təəccübdə saxlayan “Yaddaşın dəyişməzliyi” adlı tablo yaddaşımızda an fərqiylə bir-birini əvəz edir… Və bu an sinir sistemimizi culğalayan ani həyəcan və arxasınca dərin-dərin düşünməyə vadar edən cavabsız sual üzümüzdə olduqca qeyri-adi bir mimika yaradır, əminəm…
Salvador Dali bu məhşur əsərini yaradanda kamamber pendirindən ilhamlandığını gizlətməyib. Pendirin tədricən əriməsi onun üçün əsl enerji püskürməsi rolunu oynayıb. Və rəssam öz əsərilə sanki bütün yaradılışa qarşı üsyan edir. Deyir ki, “zaman hər şeyi yox edir, silir, yaddaşımızda bizimlə birgə yaşayan xatirələr isə zamanı qarşısında diz çökdürür; onlar nəinki qocalmır, əksinə, gündən-günə yenilənir, hər fürsətdə körpə fidan kimi cücərir və hisslərimizlə qidalanaraq boy atır”…

Əlişad CƏFƏROV.Yeni şeirlər

Xalq şairi Rəsul Rzaya

Bu ağır itkini varlığım danar,
Necə ki, ölməzlər ölümü danıb.
Aprelin birində bir dost aldanar,
Aprelin birində bir dost akdanıb.

Uca zirvələri çən-çisək aldı,
Yamaca nə qaldı, yala nə qaldı?
Dünyaya gəlməyin həqiqət oldu,
Dünyadan getməyin yalana qaldı.

Nurlu misraların, odlu sənətin,
Könlümdən kədəri talan eylədi.
Vuruldum aprelin birinə, şair,
Gerçək ölümünü yalan eylədi.

1 aprel 1981-ci il.

Dördlüklər

Dünyanı çiyninə alıbdı qoca,-
Əsir yük altında zəif dizləri.
Sual işarəsi olubdu qoca,
Çoxlu nöqtələr tək ayaq izləri…

* * *

Dörd divar içində bəslənən hər gün
Qapqara bir daşdır, ürək deyildir.
Kim deyir, arabir tamaşa üçün
Bu güniş üfüqlıər gərək deyildir?

* * *

Qovaram qəlbimdən ağrılarımı,
Canımla, qanımla yaradaram mən.
Leysanda islanan misralarımı,
İsti şəfəqlərlə qurudaram mən.

Rahilə DÖVRAN.Yeni şeirlər

rahileanam

Şairə-jurnalist-publisist
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
“Qızıl qələm” media mükafatı laureatı,

ÜZÜ DÖNMÜŞ MƏHƏBBƏTİM

Könül dəftərim” silsiləsindən

Yaman düşüb dilə sözüm,
Bu mətləbi necə çözüm?
Qalmayıbdır canda dözüm,
Gözü dönmüş məhəbbətim.

Şux sevincim darda qalıb,
Küskün- küskün fikrə dalıb.
Hicran qəlbi tora salıb,
Közü sönmüş məhəbbətim.

Bal şərbətim olub zəhər,
Yeməyimdir acı qəhər.
Açılmayır çox vaxt səhər,
Məni gömmüş məhəbbətim.

Qönçə idim vaxtsız soldum,
Şaxta vurdu xəzan oldum.
Ağlar bulud kimi doldum,
Qanı donmuş məhəbbətim.

Zalım fələk məni sardı,
Güvəndiyim dağlar qardı.
Bu sevdanın sonu vardı,
Canı yanmış məhəbbətim.

Dövran, tox tut ürəyini,
Vurma yerə kürəyini.
Məhv et fitnə kələyini,
Üzü dönmüş məhəbbətim.

GECƏ YARIDIR

“Düşüncələrim” – silsiləsindən

Axşam çoxdan ötüb, gecə yarıdır,
Beynimdə fikirlər yallı gedirlər.
Hər güman bir fikrin öz açarıdır,
Sanki bir- birini təqib edirlər.

Beynimi zəbt edib şübhə, səksəkə,
Yad hislər tərk etmir əqlimi bir an,
Qəlbə hökm eləyən şeytandır bəlkə,
Ruhum didərgindir, özüm pərişan.

Dünyanın gərdişi, işinə bir bax,
Nə dilim söz tutur, nə əlim qələm.
Əqlim qəlbə demir,-silkin, oyan, qalx…
Qəflətdən oyanam, özümə gələm.

Yenə qalacaqlar nisgilli bu gün,
Kəpənəktək qanad çalan kirpiklər.
Qalmışam fikirlər çəngində üzgün,
Filmtək canlanır olub- keçənlər.

Yeganə arzumdur dönəm özümə,
Qovuşam hüzurlu nazlı anlara.
Məlhəm röyalarım qonsun gözümə,
Dövran vida etsin nəs zamanlara…

Şəfa VƏLİYEVA.Yeni şeirlər

sxv

“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, AYB və AJB üzvü,
Prezident təqaüdçüsü, Gənclər müfakatçısı

* * *

biz sonuncu ayrılığın
sonuncu düşərgəsiyik…
indi burdan da ayrılıb
uzaqlara gedəsiyik…

hələ bitməyib yeni gün,
başlamayıb axşamçağı…
hələ ki, sevgimiz sürgün,
ölüm ömrə boyunbağı…

nə yaxşıdı, ölüm üçün
sonuncu rəqsi eləmək…
şedevrdi, özüm üçün
rekviem`i bəstələmək…

bax, bu ayrılıq dediyin,
yazır dünya tarixini…
bir barmağında oynadır,
Herakl`ını, Axil`ini…

sən də ki…
Nə bilim axı…
hələ vüsal axtarırsan…
utanmasan,
ayrılığın
havasına oynayarsan…

noyabr`ın ilk şeiri…
sənə söylədilərmi?
mənim ağlamağıma
adın yaman yaraşır…
sən də heç düşündünmü?
mənim dəli xəyalım
sənsizliyə alışır…

***
ağlat, sevdam,göz yaşım
koda düşüb
son zənglə…
bax, genetik yaddaşım
boyanıb yenə…
yenə sənli xatirələrlə…
***
heç deyən oldumu ki,
mənim ovuclarımda
ikimiz də ölmüşük…
ikimiz də bilirdik,
biz Nitsşe`ni sevəndə
Allahı öldürmüşük…

Şair İbrahim İlyaslının “Mən bir söz bilirəm” şeirlər kitabından seçmə şeirlər

539

HƏRDƏN BIR DƏLI CIN DEYIR…

Hərdən bir dəli cin deyir:
«Gəl bax şeytanın sözünə.
Şəklini soyun əynindən,
Çıx da dünyanın üzünə».

Kor olanlar görsünlər ki,
Sənin dostun, yadın yoxdur.
Bir səfil dərviş misalsan,
Yoxdur özgə adın, yoxdur.

Cibindən çıxart səsini,
Mətləblərin car olsunlar.
Qanmayanlar və qananlar,
Olubdular, var olsunlar.

Qəlbini kabab eyləyib,
Payla bu ac adamlara.
Yeyib, səyriyib görsünlər,
Kabab hara–adam hara?!

Hərdən bir dəli cin deyir:
«Baxma şeytanın sözünə.
Şəklini geyin əyninə,
Qayıt olmayan özünə».

QARDAŞIM

Salam-Əleykim – Mərhaba,
Qəsdimə duran qardaşım.
Türksən, boyuna qurbanam,
Boynumu vuran qardaşım.

Para belə şirindimi,
Quyun belə dərindimi?!
Soyuqdumu, sərindimi
Allahnan aran, qardaşım?

Biçdiyini kimlər əkib,
Bilərmisən, bilmə təki.
Ürəyimə dağlar çəkib,
Halımı soran qardaşım.

Yoxmu könlüyün təpəri?–
Ömür nədi, anrı-bəri.
Qəlbində qonşu çəpəri,
Dilində TURAN qardaşım.

Haqdandı bu zülmü-zinhar,
Yoxdandı bu qəsdi-qərar.
Nə mənim bir əlacım var,
Nə sənin çaran, qardaşım.

YURDDAŞLARA

Anrı üzü günə qarşı dağların,
Bəri üzü hələ çəndi, dumandı.
Zaman gələr, üstümüzə gün doğar,
Bu gümanlar ürəyimə damandı.

Qürbət deyir ürəyimin parası,
Qan ağlayır qaysaqlanmış yarası.
Azadlığın hürriyyətdir çarası,
Hürr olayım, hürr olmalı zamandı.

Ömür ki, var – ölümlərə hədəfdi,
Can torpağa, ruh göylərə sədəfdi.
Döyüşlərdə şəhid düşmək şərəfdi,
Kölə olmaq, kül olmaqdan yamandı.

Qorunmayan elin haqqı olmayıb,
Haqq deməyən dilin haqqı olmayıb.
Yelin haqqı – selin haqqı olmayıb,
Qarı dünya, qanlı fələk hamandı.

Vətən dedik: – sus dedilər, lal olduq,
Gedən dedik: – «qal oğlu ki, qal» olduq.
Yetər, bunca qorxulara qul olduq,
Qardaşlarım, soydaşlarım, amandı!

GƏLDI

Bu günü də gördük, görməliydik də
Olmayan körpüdən keç vaxtı gəldi.
Yaylaq aran oldu, aran cəhənnəm
Arandan arana köç vaxtı gəldi.

Bəlləndi Göy ilən Yerin qərəzi,
Bağlandı bəşərin bəndi-bərəsi.
Çəkildi göylərə mizan-tərəzi,
«Durna, keçəlini seç» vaxtı gəldi.

Günə güllə kimi açılır səhər,
Hamı can sürüyür elə birtəhər.
Çeşmələr ağudu, irmaqlar zəhər–
Doldur piyaləni iç vaxtı gəldi.

Gizlənən üzüymüş yırtılan astar,
Zatı qırıqlara qul olub xaslar.
Yağı səngərinə satılıb dostlar–
Siyir qılıncını biç vaxtı gəldi.

İbrahim İlyaslı, nəydi gümanın?
Çəkilən vaxtı var gələn dumanın.
Axır ki, heç nəyin «hər şey» zamanı,
Axır ki, «hər şey»in heç vaxtı gəldi.

Saqif QARATORPAQ.Yeni şeirlər

s

* * *

Bu gecə də duz basdım köhnə yaramın üstə,
Keçmişin qapısına bir qara lent bağladım.
Bir ümidi saxladım ötən gündən xatirə,
Nə var yığıb bir küncə, üstünü torpaqladım.

Yaddaşın dəftərindən pozdum son ünvanı da,
Kimsə tapmasın deyə buraxmadım bircə iz…
Sevgiləri aldadıb verdim şirin yuxuya,
Ürəyimi götürüb çıxdım səssiz,xəbərsiz.

Baş götürüb gedirəm,bir yoldu,bir də mənəm,
Bir də yerində sayan urvatsız ayaqlarım.
Gedirəm,kimsə görmür,göz yaşımda itmişəm,
Bir dua pıçıldayır min ildi dodaqlarım…

Dincimi almaq üçün dayanıram arada,
Hərdən bir az söykənib alnımın yazısına.
Bir xəyal çəkir məni,bəlkə elə sərabdı,
Eh…qoşulub gedirəm könlümün arzusuna.

Çox ağladım,bilmirəm…duzsuzlaşdı ömür-gün,
Bilə-bilə durmuşam bəlkə də öz qəsdimə…
O qədər dolaşaram,bir gün xəbərim olmaz
Qəfil gəlib çıxaram öz yasımın üstünə.

* * *

Bəzən elə susuram…
Deməyə sözüm olmur.
“Hər şey yaxşı olacaq!”
Heyif ki,yaxşı olmur…

Birdən yollar tükənir,
Bağlanır hər bənd-bərə.
Gedib çıxa bilmirəm
Ürəyim gedən yerə.

Əriyirəm şam kimi
Xatirə ilğımında.
Həsrət şəkillər çəkir
Gözlərimin ağında.

Yoxda üzə çıxıram,
İtirəm varda,neynim?!
Məni axtarma daha,
Mən yoxam burda…neynim?!

Kənan AYDINOĞLU.Yeni şeirlər

1902788_614529541965133_896121757_n

* * *

Sabah çərşənbə günüdü…
Sizə qonaq getməliyəm.
Muradıma yetməliyəm.
Saatıma baxa-baxa
Bir az gözdən itməliyəm.

Sabah çərşənbə günüdü…
Görüşünə gəlməliyəm.
Gülüşünü görməliyəm.
Sənli olan bu dünyada
Bir az deyib-gülməliyəm.

* * *

Ömrün ötən günlərindən,
danışdıqmı görəsən?
Sözdən inciyib küsəndə,
barışdıqmı görəsən?
danışdıqmı görəsən?

Bu gün də tale hökmünə,
qarışdıqmı görəsən?
Aydan, ulduzdan da səni,
soruşduqmu görəsən?
danışdıqmı görəsən?

* * *

Son dəfə səni görəndən,
Gözümdə kədər dayandı.
Dünyanın hər bir yerində,
Könlüm könlünə həyandı.

Bir vurursa iki ürək,
Deyib-gülməlisən gərək.
Tapa bilərsənmi görək,
Mənim bu kövrək qəlbimdə,
Hansı duyğular oyandı?!

Kamran MURQUZOV.”Xalq şairi Nəriman Həsənzadənin zəngin yaradıcılıq fəaliyyəti haqqında bir neçə söz”

10730926_708473925888118_1815156677351752954_n

Xalq şairi Nəriman Həsənzadənin zəngin yaradıcılıq fəaliyyəti haqqında bir neçə söz
Azərbaycan ədəbiyyatının ikinci mərhələsində yaşayıb, bədii yaradıcılıq fəaliyyəti ilə məşğul olan söz sənətkarlarımız ədəbiyyatımızın ədəbi-bədii, ideya-məzmun, forma-sənətkarlıq baxımından inkişafı üçün yorulmaq bilmədən çalışmış və əsərləri ilə ədəbiyyatımızın zənginləşməsində misilsiz xidmətlər göstərmişlər. Əksər hallarda isə zəngin yaradıcılıq yolu keçmiş və özlərindən sonra oxucular və ədəbiyyatsevərlər, poeziya həvəskarları üçün ədəbi irs qoyub getmişlər. Eyni zamanda, hər bir yazarın-söz sənətkarının özünəmxsus dəsti-xətti və imzası olmuşdur. Xüsusilə də, ədəbiyyatımıza yeni gələn gənc nəslin nümayəndələri olan və tükənmək bilməyən enerji ilə yazıb-yaradan qələm sahibləri keçən əsrin 50-ci illərindən etibarən, dövri mətbuatda yazıları ilə müntəzəm olaraq çıxış etmiş və ədəbi ictimaiyyətin diqqətini cəlb etməyə müəssər olmuşlar. Sovet hakimiyyəti dönəmində Azərbaycan Yazıçılar İttifaqına (indiki Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə) üzv qəbul olunmuşlar. Hətta, bəzilərinin yaradıcılıq fəaliyyəti dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, dövlət mükafatlarına layiq də görülmüşlər, bəziləri isə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının İdarə heyətinə üzv də seçilmişlər, kitabları kütləvi tirajla çap olunmuş, əsərləri dünyanın müxtəlif dillərinə tərcümə olunmuş, yaradıcılıqları barədə dövri mətbuatda məqalələr çap olunmuş, əsərləri dissertasiyalar üçün mövzu olmuşdur. Sadalanan bu xüsusiyyətlərin hər biri çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafı üçün lazım olan əsas meyarlardan biridir. Bu baxımdan, çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Respublikasının Xalq şairi, Əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Təqaüd fondunun fərdi təqaüdçüsü, şair-dramaturq Nəriman Həsənzadənin zəngin yaradıcılıq yolu diqqəti cəlb edir.
Azərbaycan Milli Aviasiya Akademiyasının “Humanitar fənlər” kafedrasının müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor Nəriman Həsənzadənin müxtəlif illərdə nəfis tərtibatla, kütləvi tirajla çap olunmuş kitabları öz spesifik xüsusiyyətlərinə görə digər kitablardan köklü surətdə fərqlənir. Ən sadəsi onar görə ki, hər bir kitabda müəllifin könül duyğuları dilə gəlib, öz oxucusu ilə könül dilində-səmimi hislər ilə danışır.
Hələ sovet hakimiyyəti dönəmində, xüsusilə də 70-80-ci illərdə bir-birinin ardınca “Bir az möhlət istəyirəm ömürdən” (Bakı, 1981), “Fikir eləmə” ( Bakı, “Gənclik”, 1982), “Kimin sualı var?” (Bakı 1984), “Nabat xalanın çörəyi” (1986), “Seçilmiş əsərləri” (Bakı, 1987), “Mənim nigahımı pozdu təbiət” (Bakı, 1989) kitabları ilə oxucuları qarşısında çıxış edən və hər dəfə yeni əsərləri ilə görüşə gələn Nəriman Həsənzadənin Azərbaycanın öz dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra (1991-ci il oktyabr ayının 18-də “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı”nın qəbul edilməsi ilə) “Bütün millətlərə” (Bakı, “Yazıçı”, 1991), “Taleyin töhfəsi” (Bakı, “Gənclik”, 1993), “Gəlimli-gedimli dünya” (Bakı, “Şərq-Qərb”, 1995), “Pompeyin yürüşü” (Bakı,”Azərbaycan ensiklopediyası”, 1995) kitabları işıq üzü gördü.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” 12 yanvar 2004-cü il tarixli sərəncamına uyğun olaraq, 2004-cü ildə “Şərq-Qərb” Nəşriyyat Evi tərəfindən “Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı” seriyasından “Seçilmiş əsərləri” 336 səhifə həcmində, 25000 tirajla (kütləvi tiraj) çap olunaraq, ölkə kitabxanalarına hədiyyə olundu. Kitabın ön sözünü müəllifi Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, filologiya elmləri doktoru, professor, Azərbaycanda ATATÜRK Mərkəzinin sədri, respublikanın Əməkdar elm xadimi, “Ədəbiyyat qəzeti”nin redaksiya heyətinin üzvü Nizami Cəfərovdur.
2010-2014-cü illərdə “Prometeyin kitabxanası” seriyasından “Prometey” nəşriyyatı tərəfindən “Seçilmiş əsərləri”nin 7 cildliyi işıq üzü gördü. “Seçilmiş əsərləri”nin I cildinə şeirləri, II cildinə poemaları, III cildinə pyesləri, IV nəsr əsərləri, V cildinə elmi əsərləri, VI cildinə publisist əsərləri,
VII cildinə müsahibələr, tərcümələr, aforizmlər, axtarışlar, məktublar daxil edilib. “Seçilmiş əsərləri”nin 7 cildliyinin hər birinin tətribatçısı Xalq şairi Nəriman Həsənzadənin oğlu filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Nazim Həsənzadə, redaktoru isə filologia üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Güldanə Əmrullahqızıdır.
2011-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin sərəncamı ilə Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə “Şərəf” ordeni ilə təltif olunub.
2015-ci ildə “Kitab Klubu” nəşriyyatı tərəfindən Xalq şairi Nəriman Həsənzadənin “Seçmə şeirləri”
400 səhifə həcmində, 100 tirajla işıq üzü gördü.
2016-cı ildə Azərbaycan poeziyasının inkişafındakı xidmətlərinə görə Cəfər Cabbarlı mükafatına layiq görülüb.
10 may 2017-ci il tarixində Müasir müstəqil Azərbaycan dövlətinin qurucusu və memarı, Azərbaycan xalqının ümummilli lideri, ulu öndər, görkəmli ictimai-siyasi xadim, dahi şəxsiyyət Heydər Əliyevin anadan olmasının 94-cü ildönümündə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin “N.Ə.Həsənzadəyə Heydər Əliyev Mükafatının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı”na uyğun olaraq, Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında xüsusi xidmətlərinə görə Xalq şairi Nəriman Həsənzadə “Heydər Əliyev Mükafatına” layiq görüldü.
Xalq yazıçısı Mir Cəlal Paşayev, filologiya elmləri doktoru, professor Nizami Cəfərov, Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə, Xalq şairi Xəlil Rza ULUTÜRK, Xalq şairi Məmməd Araz, Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimov, Əməkdar elm xadimi, professor İsa Həbibəyli lirik şeirlər müəllifi Nəriman Həsənzadənin zəngin yaradıcılıq fəaliyyəti ilə bağlı öz fikirlərini bölüşmüşlər.

Dərin hörmət və ehtiramla,

Kamran MURQUZOV,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Bakı şəhəri. 9 noyabr 2017-ci il.

Tayyib Atmacanın “Temize Çekilmez Ömür Defteri” şiirler kitabından seçme şiirler

DUA

Aklımızdan geçeni
Ve geçecek olanı
Bilen ve işiten sensin Allah’ım.

İçi gamdan göçeni
Gözyaşını içeni
Gören ve gözeten sensin Allah’ım.

Yokluklarla sınayan
İmtihanla deneyen
Sarıp sarmalayan sensin Allah’ım.

Ham sözleri yetiren
Canı cana yetiren
Rızkı alan veren sensin Allah’ım.

Gam başıma toplandı
Dert içime saplandı
Derman sensin tabip sensin Allah’ım.

4ÇARPI4

Türkülerle yüreğime dokunduğun gecelerde
Gecelerin saçlarını tarayarak dolaşırım
Dolaşırım hayallere düğümlenir hatıralar
Hatıralar hatırımdan uzaklara kanatlanır
Kanatlanır yalnızlığım kafdağından ötelere.

Ötelere bakanların yakınında durulmuyor
Durulmuyor bulananlar akıntıda kayboluyor
Kayboluyor gözümüzün bebeğini sallayanlar
Sallayanlar pazarlıyor sözlerini ortalıkta
Ortalıkta daralılar safilere bakmıyorlar.

Bakılmıyor suretlere aynaları çatlattılar
Çatlattılar sabrımızın taşlarını değirmende
Değirmende öğütecek zahiremiz sözlerimiz
Sözlerimiz dallarında toplanmadan kekreleşti
Kekreleşti muhabbetler sofralarsa bıçaklandı.

Bıçaklandı dostlarımız sırtımızı dönemeyiz
Dönemeyiz sözümüzden buyursunlar kişlesinler
Kişlesinler derinlere dökülelim oluklardan
Oluklardan akanlarla aslımıza karışalım
Karışalım cambazların hilekârlık yapmasına.

ANLARSIN

Üç beş yılda bilmezsin yaran ile yaranı
Üzerinden seneler geçtiğinde anlarsın
Dil açarsa yarayı kabuk tutmaz yaranı
Sustukça çiçeklenip açtığında anlarsın.

Okunmayıp saklanan hatıralar silinir
Toprakların kıraçsa sema nasıl delinir
Kim var kim yok yanında yeri nasıl bilinir
Avucunu göklere açtığında anlarsın.

Aramadı yitiren, bulan yalan dengini
Kim tarife yanaşır yalnızlığın rengini
Alçak yere konmayan gönlü senden engini
Gün dağların ardını aştığında anlarsın.

Dil yarası kapanmaz konuştukça kaşınır
Sözü yersiz söylersen kelimeler aşınır
Hayat denen mühlette acı tatlı yaşanır
Hal bilmezin halini düştüğünde anlarsın.

Yola revan olanın gözü kalmaz ardında
Aradığı dermanı bulur yârin derdinde
Gönlündeki kuşları sevgilinin yurdunda
Avucunda yemlenip uçtuğunda anlarsın.

Önden gider verdiğin, senin değil saydığın
Yaklaştıkça Mekke’ye Lebbeyk sesi duyduğun
Vatanında dünyayı üzerinde soyduğun
Pervaneler yan yana uçtuğunda anlarsın.

Dış karanlık olsa da asıl içte ışımak
Işıktaki ziyayı ziyasıza taşımak
Nasıl ince bir duygu, asıl şiir yaşamak
Gözlerinde inciler saçtığında anlarsın.

Kim kime dost bellisiz, kim oluyor yabancı
Eşkıyaya pabucu atıp kaçmaz bu hancı
Yüreğine inceden nasıl yürür bir sancı
Habersizce Atmaca uçtuğunda anlarsın.

BABAM ÜZERİMİ ÖRTER HER GECE*

Gün nasıl dolanır vakt nasıl biter
Bir de bakarım ki başım yastıkta
Derin bir uykuya kanat vururken
Üzerimden yorgan sıyrılıp düşer
Dizimi karnıma çekmeden daha
Babam üzerimi örter her gece.

Kurduğum hayaller akşam bozulur
Sabah nasıl olur gün nasıl doğar
Bir düşten bir düşe kaçta geçerim
Al karısı meselleri nasıldı
Aklımın fikrimin ucuna gelmez
Babam üzerimi örter her gece.

Haytalıklarımı hesaba vursam
İçinden çıkamam kafam karışır
Suçlarım birikir boynum bükülür
Anamdan şefaat diler gözlerim
Özrüm kabahatin önüne geçer
Babam üzerimi örter her gece.

Soyunu sürdürme vakti gelince
Gözü gönlü bir arayış içinde
Kafasına yatan gönlüme uyan
Bir helal süt emmiş hayali kurar
Duası manevi korunak olur
Babam üzerimi örter her gece.

Ansızın gelecek günü yaşadım
Höllüksüz kundağa sardım elimle
Üstünü güzelce örttüm uyuyor
Bir daha üzeri açılmayacak
Geceleri üşümeye başladım
Babam üzerimi örtmez bir gece.

*Kamil Doruk, Yağ Sevgili Yürek, Büyüyen Ay Yayınları, Hikâye
kitabından şiire açılan bir pencere

Kadir BAYRAK.”TÜRK KİMLİĞİ”

Azerbaycanın Kültür ve Edebiyat Portalının Türkiye temsilcisi

1. COĞRAFYA

İnsanın, mensubu olduğu millet hakkında değerlendirme yapması kolay değil. Bizce bunun iki sebebi var; birincisi içerisinde yaşayıp, genlerini taşıdığımız milletin kendine has özelliği: Överken de, yererken de ölçüyü kaçırıyoruz. “Orta Asya’dan yola çıkan milletimiz…”diye başlayan hamaset yüklü nutuklarla, “el âlem aya giderken, biz hâlâ…” şeklindeki serzenişler bu iki tavrımıza örnek. İkincisi ve asıl önemli olanı da Everest Tepesi ile Lût Gölü kadar birbirine uzak, inişli çıkışlı tarih çizgimiz. “Orta Asya’dan…” diyerek sözlerine başlayanın bir haklılık payı var; zira o, bu milletin büyük kısmı tarih kitaplarına yansımayan, dost düşman herkesin büyüklüğünde, haşmetinde ittifak ettiği geçmişine atıfta bulunuyor. Diğeri de haksız değil, çünkü o da böyle bir tarihe sahip milletin bugününe bakıp Nasrettin Hoca misali soruyor: “Bu etse, kedi nerede; kedi ise, et nerede?” Niyetimiz esasta doğru, uygulamada hatalı her iki görüşe de saplanmadan, olabildiğince hakka yakın bir muhasebe yapabilmek…
Öncelikle şöyle bir tespitle işe başlamanın doğru olacağına inanıyorum: Bu topraklarda, bu coğrafyada, zamanın tam da bu deminde dünyaya gelmeyi, var olmayı biz tercih etmedik, kader bu şekilde tecelli etti. Zannederim işin nirengi noktası, anahtar kelimesi bu cümlede saklı; kader… Her şeyin, her şeye yol ve yön veren gücün, kaderin de sahibi Mutlak Kudret’in iradesi. Kutuplardaki Eskimo’dan Afrika’nın uçsuz bucaksız çöllerindeki yerliye kadar, fikir namusu taşıyan herkes bu ölçü karşısında baş eğmek mecburiyetinde…
İnsan tohumu Âdem peygamber, bütün insanlığın babası olduğu ve her kavmin kök başı kendisine dayandığına göre, O’nun bir millete mensubiyetini iddia etmek doğru ve mantıklı olmaz. Hal böyle olunca milletlerin birbirleri üzerinde nesebe dayalı üstünlük izafe etmelerinin, seçilmiş millet iddialarının kısacası ırkçılığın gülünçlüğü ortaya çıkıyor. Ne var ki, Mutlak Kudret’in bütün insanlığı tek bir çatı altında birleştirmek yerine, onları ayrı hususiyetler taşıyan kavimlere ayırmasında da bir hikmet bulunduğu muhakkak.
Tarih kitapları milletimizin, insanlığın ikinci babası Nuh peygamberin oğlu Yafes’ten geldiğini iddia ederler. Bu andan, Orta Asya steplerinde meydan yerine çıkıncaya kadar geçen zaman dilimi tarihin karanlık sayfalarında yazılıdır. Orta Asya bozkırlarındaki maceramızı ise tek kelime ile özetleyebiliriz; arayış. Gözlerindeki enerjisi bitmek tükenmek bilmeyen, kızgın bir mayi gibi oradan oraya akan dinamik, canlı, hareketli, at üzerinde doğup, at üzerinde ölen insanın arayışı.
8.yüzyıl aranan kanın, İslâm’ın bulunup, bir yenisine; vatan hasretine yol veren tarihtir. Bizce Anadolu’nun yurt edinilmesine kadar süren Türk’ün tarih seyri, kendisi farkında olsun olmasın, bir amaca matuftur: Genelde Anadolu, esasta ise İstanbul’un fethi. İşte bu andan sonra Türk’ün kaderine, kimliğine bu topraklar mı yön verir, yoksa Türk mü bu topraklara, orasını Allah bilir…
“Anadolu… Bozkurdun bir dere kenarında gümüş sulara dalıp gözlerindeki tılsımlı ateşi seyrede ede, içli ve mütevekkil bir söğüt ağacına istihale ettiği mübarek diyar…
Anadolu… Türk’ün, gerçek ruh muhtevasını bulur bulmaz seyyarlıktan sabitliğe geçtiği ve ruh vatanıyla iç içe yeryüzü vatanını kurduğu büyük mânâ çerçevesi…
Anadolu kıtalar arası tarihi hesaplaşmaların geçit meydanı, medeniyetlerin sergi evi, mahrem ve muazzam Asya’nın, Avrupa’ya bakan cumbası…
Anadolu… Putların ve salibin binbir cümbüşü arkasından kendisini topyekûn hilâle teslim eden ve onun davasını bütün dünyaya şâmil bir aksiyon halinde güden aslî ve asîl unsur kadrosu…”(Necip Fazıl Kısakürek, İdeolocya Örgüsü)
Ve İstanbul;
“İstanbul!.. Dünya üzerinde her çeşitten insanın ilgisini en çok çeken şehir… Ehemmiyetine bakın; onu insanlığın Ufku, ümmetine hedef gösteriyor. İdeal denebilecek bir hedef… Fethini müjdeliyor ve fethedecekleri övüyor. Bu sayede “en büyük Bayraktarı” kazanıyor İstanbul. İnsanlık tarihinin eşi bulunmaz Bayraktar’ını… İnsanlık Ufku’nun temsil ettiği Allah dâvasının bayraktarını… Yüceliğin zirvesine bakın!.. Müjdeli emir, İstanbul’a coğrafya avantajının üstünde fikri, imanî ve içtimaî bir fonksiyon kazandırıyor. Hele bizim için… Düşmanlarımız bile, onun hakkında fanatik emeller beslemekle, -farkında değiller ama- o emrin güdümünde hareket ettiler ve etmekteler.” (Ali Erdal, Yeni Bir Diyalektik)
Bilinen en eski üç kıtanın ortasında ve yine bilinen en eski medeniyetlerin merkezinde, en işlek kara, deniz ve hava ticaret yollarının üzerinde, soğuk deniz ve iklimlerle sıcaklarının arasında “yedi iklim”in hüküm sürdüğü Anadolu ve onun incisi İstanbul. Bu coğrafyaya hâkim olanın, dünya siyaseti üzerinde söz sahibi olması, insanın nefes alıp vermesi kadar doğal. Nitekim bu topraklarda devletlerini kuran Bizans (Doğu Roma) ve Osmanlı’nın dünyanın en uzun ömürlü devletleri olduklarını tarih söylüyor.
İşin nirengi noktası, anahtar kelimesi demiştik ya yukarıda, Allah’a hamd olsun ki kader bu şekilde tecelli etti ve bu topraklar bize nasip oldu. İngiliz tarihçi Arnold Toynbee’nin, dünyanın kuruluşundan bugüne kadar geçen zamanı göz önüne alıp, firavunun ehramına taş taşıyanlarla bizleri çağdaş saydığı tezini dikkate alırsak, bugün milletimizin içinden geçtiği berzahın, O’nun tarih seyri içinde deryada bir su damlası gibi kaldığını kabul edebiliriz. Yeter ki, bu coğrafyanın, bu toprakların hakkını verelim.

2. RUH

Çanakkale’de, muharebeler esnasında hücum sırası bekleyen askerlerimiz, hem şehit olan arkadaşları hem de az sonra şehit olacak kendileri için cenaze namazı kılıyorlar. Öleceklerini bildikleri halde hiçbirinin aklına cepheyi terk etmek gelmiyor.
99 depremi olduğunda devlet, felâket bölgesine aynı gün ulaşamamıştı. Deprem sırasında Gölcük’te, Adapazarı’nda olan veya kendi imkânlarıyla yardım amaçlı bölgeye ulaşanlar, oralardaki trafiği ve asayişi, sağ kurtulan gençlerin idare ettiğini anlattılar. Onbinlerce insanın enkaz altında kalıp can verdiği, bir artçı depremde sağ kalanların da hayatlarını kaybetme ihtimalinin olduğu bir ortamda kendi nefsinden geçip cemiyet hayrına bir işe kalkışmak… Bir kere bu fedakârlığın adını koymak gerek.
15 Temmuz akşamı daha Cumhurbaşkanı halkı meydanlara çağırmadan, kendini sokağa atanlara ne demeli? İhanet kalkışmasını ne zaman duydu ve anladı da eğer ben yoksam devlet de olmaz anlayışıyla inisiyatif aldı. Elinde bayrağıyla koca tankların önüne geçenleri, savaş uçaklarına meydan okuyanları gördük. İnternet vesilesiyle izledik. O gece, meyhaneden Boğaz Köprüsü’ne şehit olmaya giden gençler vardı. Göğsünü hainlerin kurşunlarına siper edenlerin hareketlerinin bir izahı olmalı.
“En ulvî tecrid ve mânâlandırmalara, çok defa en süflî teşhis ve maksatlandırmalar musallattır.”
Rahmetli Üstad, Büyük Doğu yayınlarının dördüncü, fakat bütün geçit ve kilit noktalarını gösterici ve davayı temellendirici baş eseri olarak ilân ettiği İdeolocyaÖrgüsü’nün daha başında yukarıdaki cümleyi kaleme alarak dikkatimizi bir noktaya çekiyor. Âcizane kanaatim, eserin tamamını okuyup anlamamızı arzu ediyor. Bektaşî gibi aradan bir cümleyi çekip devamı için bahane üretilmesinin önüne geçmek istiyor.
Fakir de, yazının başlığına odaklanıp, devamı hakkında kanaat sahibi olacaklar için bu hatırlatmayı yapmayı vazife bildi.
Türk milleti… Pazarlıksız, samimi Müslüman… Az sonra öleceklerini bildikleri halde cepheyi terk etmeyenlerin, kendi nefsinden geçip toplum hayrına işe kalkışan ve göğsünü hainlerin kurşunlarına siper edenlerin cemiyeti… Allah’ın İslâm ümmeti içinde aksiyonla vazifeli kıldığı topluluk…
Bu millet, bu kadar badireye rağmen hâlâ ayakta durabiliyorsa bir hikmeti olmalı. Çanakkale’de, depremde, 15 Temmuz’da gösterilen kahramanlıkları izah edebileceğimiz bir hikmet.
Zannederim işin sırrı pazarlıksız ve samimi Müslüman olmakta. Ne zaman ki kendisine İslâm teklif edilen ilk atamız, teklifi hiçbir şart koşmadan, can baş üstüne deyip kabul etti, atını ve kılıcını bu yeni imana adadı, işte o gün milletimizin kaderi de belli oldu.

3. DEVLET BİLİNCİ

İstiklal Harbi’nin devam ettiği günlerde Bilecik istasyonunda, oğluna nasihat eden Söğütlü annemizin dudaklarından dökülen cümleler, Anadolu’daki devlet bilincini uzun söze gerek bırakmayacak şekilde açıklar:
“Oğlum!.. Dayın Şıpka’da, baban Dömeke’de, ağabeylerin Çanakkale’de şehid düştü. Son yongam sensin. Eğer minareden ezan sesi kesilecekse, caminin kandilleri sönecekse sütüm sana haram olsun. Öl de köye dönme!”
Türk milletinin, Tuna’dan Nil’e, Hazar’dan, Kırım’dan Kızıldeniz’e uzandığı haşmet devirlerinde değil; toprakları verimli üç kıtadan, Anadolu’nun bozkırlarına hapsedilmeye çalışıldığı bir zamanda söylendi bu sözler. Bu sebeple kıymetli. Yoksa tarih hafızamızda daha nice örnekleri mevcuttur.
Ankara Savaşı’ndan sonra merkezî otoritenin zayıfladığı, neredeyse yok olduğu Fetret Devri’nde bile devleti yıkılmak ne kelime sanki bütün kurumlarıyla dimdik ayaktaymış gibi davranan bir milletten bahsediyoruz. Bu manâda,“kan kusup kızılcık şerbeti içtiğini” söyleyen, “kol kırılır yen içinde kalır” diyen bir milletin yakın tarihimizde atlattığı bütün darbelerden sonra sessizliğini, onun olup bitenden habersizliğine, cahilliğine yoranlar, önüne koyulan ilk sandıkta sanki sözleşmiş gibi aynı noktada nasıl birleştiğini de izaha mecburdurlar.

4. NETİCE

15 Temmuz, İslâm’da aradığı kanı, ruhu bulan, İslâm’a pazarlıksız teslim olmanın karşılığında Anadolu ve özelde İstanbulla şereflendirilen Türk Milleti’nin, devleti zora düştüğünde neler yapabileceğinin ete kemiğe bürünmüş halidir.
15 Temmuz’la ilgili olarak geleceğin tarafsız tarihçisinin yazacağını biz şimdiden söyleyelim: 1789 Fransız Devrim’i Batı dünyasında ne ifade ediyorsa, Fransız Devrimi’nin dünya tarihindeki etkisi neyse 15 Temmuz’un ondan eksiği yok fazlası vardır.
Milletin devletine sahip çıkması noktasından, Türk tarihinde ilk değildir. 15 Temmuz’a yol veren, sebep olan bütün saikleridoğru tespit edip ortadan kaldırmadıkça belli ki son da olmayacaktır. O halde son hükmü yine Üstad’a bırakalım:
“Evvelâ şahsını, sonra bütün Doğu âlemini kurtarması, daha sonra da çepeçevre yeryüzüne ve insanlık kadrosuna sahip bir kurtuluş ifadesine varması için Türk milletine gereken yol, en girift, en mahrem ve en iç kavranışiyleİSLÂMİYET’tir.

İslâm vecd ve imanının, ana sütünden daha beyaz ve daha temiz çarşafı üzerine Yirminci Asır dünyasına ait şifalı ve zehirli ne kadar yemiş varsa hepsini silkeledikten sonra, bizden olan her şeyi çekici ve bizden olmayan her şeyi itici bir ana kıyas vahidine sahip, sağ elimizde Allah’ın kul parmağı girmemiş biricik Kitabı ve sol elimizde insanoğlunun olanca fikir ve iş kütüphanesi, ânî bir şahlanışla kendi kendimizi bulmak! Kurtuluşumuzun ve dünya çapında kurtarıcılığımızın reçetesi sadece budur: Ve bu reçetenin temel unsuru İslâmiyettir. İşte bu günden başlayarak kendimizi çerçevelemeye memur bildiğimiz muhteşem ve açıklığı içinde bir o kadar mahrem hakikat!” (İdelolocya Örgüsü)

Dadaloğlu.Muhteşem şiirler

Resim_1291313499

Yine Tuttu Gavur Dağı Boranı

Yine tuttu Gavur Dağı boranı
Hançer vurup acarladın yaramı
Sana derim Mıstık Paşa öreni
İçindeki bunca beyler nic’oldu

Çınar sana arka verip oturan
Pöhrenk ile sularını getiren
Yoksulların işlerini bitiren
Samur kürklü koca beyler nic’oldu

Tavlasında arap atlar beslenir
Konağında baz şahinler seslenir
Duldasında nice yiğit yaslanır
Boz-kır atlı yüce beyler nic’oldu

Gidip Kar-Beyaz’dan sular getiren
Dört yanında meyvaların bitiren
Çınar sana arka verip oturan
Havranalı büyük beyler nic’oldu

Feneri de deli gönül feneri
Atları da dolanıyor kenarı
Sana derim Küçük Ali öreni
Sana inip konan beyler nic’oldu

Sabahaca kandilleri yanardı
Soytarılar fırıl fırıl dönerdi
Ha deyince beş yüz atlı binerdi
Sana inip konan beyler nic’oldu

Mıstık Paşa gitmiş odası yaslı
Hatunları vardı hep turna sesli
Toptop zülüflü de İstanbul fesli
Usul boylu hatunların nic’oldu

Saçı altın bağlı fesler sırmalı
Lahuri şal giymiş gümüş düğmeli
Gözleri kudretten siyah sürmeli
Mor belikli güzellerin nic’oldu

Derviş Paşa yaktı yıktı illeri
Soldu bütün yurdumuzun gülleri
Karalar giydik de attık alları
Altınızın geçmek akça tunc’oldu

Ağlayı ağlayı Dadal’ım söyler
Vefasız dünyayı şu insan n’eyler
Bir yiğidi bir kötüye kul eyler
Şimd’en geri yaşaması güç oldu

Karacaoğlan.Muhteşem şiirler

karacaoglan3

Bir ayrılık bir yoksulluk

Vara vara vardım ol kara taşa
Hasret ettin beni kavim kardaşa
Sebep ne gözden akan kanlı yaşa
Bir ayrılık bir yoksulluk bir ölüm

Nice sultanları tahttan indirdi
Nicesinin gül benzini soldurdu
Nicelerin gelmez yola gönderdi
Bir ayrılık bir yoksulluk bir ölüm

Karacoğlan der ki kondum göçülmez
Acıdır ecel şerbeti içilmez
Üç derdim var birbirinden seçilmez
Bir ayrılık bir yoksulluk bir ölüm

Elif

İncecikten bir kar yağar,
Tozar Elif, Elif deyi…
Deli gönül abdal olmuş,
Gezer Elif, Elif deyi…

Elif’in uğru nakışlı,
Yavrı balaban bakışlı,
Yayla çiçeği kokuşlu,
Kokar Elif, Elif deyi…

Elif kaşlarını çatar,
Gamzesi sineme batar.
Ak elleri kalem tutar,
Yazar Elif, Elif deyi…

Evlerinin önü çardak,
Elif’in elinde bardak,
Sanki yeşil başlı ördek
Yüzer Elif, Elif deyi…

Karac’oğlan eğmelerin,
Gönül sevmez değmelerin,
İliklemiş düğmelerin,
Çözer Elif, Elif deyi…

Hezret Mevlana Celaleddin Rumi.Muhteşem şiirler

Aşk Nedir?

*Şarabım aşk ateşidir,hele onun eliyle sunulursa öyle bir ateşe odun kesilmezsen yaşamak haram olur sana.
*Söz dalga dalga coşmada amma onu dudakla,dille değil,gönülle canla anlatman daha iyi.
*Aşk nedir,bilmiyorsan gecelere sor,şu sapsarı yüzlere,şu kupkuru dudaklara sor.
*Su nasıl yıldızı,ayı aksettirir,gösterirse bedenler de canı,aklı bildirir,gösterir.
*Can,aşktan binlerce edep öğrenmede,öylesine edepler ki mekteplerde okunup öğrenilmesine imkan yok.
*Gökyüzünde,yıldızlar arasında parlak ay nasıl görünürse aşık da yüzlerce kişi arasında öyle görünür,o göründümü herkesin parlaklığı söner.
*Akıl bütün gidilecek yolları bilse bile,gene aşk yolunu bilemez,şaşırır kalır.

Ya olduğun gibi görün,ya göründüğün gibi ol

Güneş gibi ol şefkatte,merhamette.
Gece gibi ol ayıpları örtmekte.
Akarsu gibi ol keremde,cömertlikte.
Ölü gibi ol öfkede ,asabiyette.
Toprak gibi ol tevazuda,mahviyette.
Ya olduğun gibi görün,ya göründüğün gibi ol.

Yunus EMRE.Muhteşem şiirler

Aşk

İşitin ey yârenler,
Kıymetli nesnedir aşk.
Değmelere bitinmez,
Hürmetli nesnedir aşk.

Hem cefadır hem safâ
Hamza’yı attı Kaf’a.
Aşk iledir Mustafa,
Devletli nesnedir aşk.

Dağa düşer kül eyler,
Gönüllere yol eyler,
Sultanları kul eyler,
Hikmetli nesnedir aşk.

Kime kim vurdu ok?
Gussa ile kaygu yok.
Feryad ile âhı çok,
Firkatli nesnedir aşk.

Denizleri kaynatır,
Mevce gelir oynatır.
Kayaları söyletir,
Kuvvetli nesnedir aşk.

Akılları şaşırır,
Deryalara düşürür.
Nice ciğer pişirir,
Key odlu nesnedir aşk.

Miskin Yunus n’eylesin?
Derdin kime söylesin?
Varsın dostu toylasın,
Lezzetli nesnedir aşk.

Adem oğlu

Miskin Adem oğlanı,nefse zebun olmuşdur
Hayvan canavar gibi,otlamağa kalmıştır

Hergiz ölümün sanmaz,ölesi günin anmaz
Bu dünyadan usanmaz,gaflet önin almışdur

Oğlanlar öğüt almaz,yiğitler tevbe kılmaz
Kocalar taat kılmaz,sarp rüzgar olmuştur

Beğler azdı yolundan,bilmez yoksul halinden
Çıktı rahmet gölünden,nefs gölüne dalmışdur

Yunus sözi alimden,zinhar olma zalimden
Korkadurın ölümden,cümle doğan ölmüşdür.

KARDELEN DERGİSİNİN 94. SAYISI ÇIKTI

Çeyrek asırdır sadece “fikrin değerini bilenlere…” istinat eden Kardelen dergisinin Ekim-Aralık 2017 tarihli 94. sayısı çıktı.
Dergi yeni sayısında “Türk Dili”ni ele alıyor. Dergi kapakta okuyucuya; Üstad Necip Fazıl’ın “Bir milletin diliyle oynamak, onun hayatıyla oynamaktır.” sözüyle sesleniyor.
Derginin “Türkçe’nin Serencamı” başlıklı başyazısında, Ali Erdal, “Ne Yapılmalıydı?” diye sorduktan sonra, “Dil, milletin dünyası… Tefekkür malzemesi. Önce kavramın Türkçe’de karşılığı aranmalı; yani kendi depomuzdan malzeme aranmalı… Bulunmazsa dilimizin türetme, birleştirme, birkaç kelime ile ifade etme yolları ile yeni kelimeler kazanma imkânı, –yani düşünce dünyamızı geliştirme imkânı– sonuna kadar kullanılmalı… Dışardan kelime, “vatandaş sen de gel” çığırtkanlığı ile ve anadilini ehemmiyetsiz görerek değil, karşılığı olmayan kavramın kelimesi son çare olarak, üzüntüyle alınmalı.” diye cevap veriyor.
Bu sayıda dergi editörü; her geçen gün aslından uzaklaştığından endişe ettiğimiz dil ve Türkçe mevzuunda, her konuda olduğu gibi örneğimizin Gaye İnsan ve Ufuk Peygamber (sav) olması gerektiğini dile getiriyor. Site editörü, “Türk Milleti” kimliğimizi korumamız için öncelikli olarak korumamız gerekenlerin başında dilimizin geldiğini ifade ediyor.
Üstad Necip Fazıl’ın “Edebiyat Mahkemeleri” eserinin “Topyekûn Ölçü” bölümüyle başlayan dergide her zaman olduğu gibi fikir yazılarına, şiirlere ve hikâyelere de yer veriliyor.
Ocak-Mart 2018 döneminde çıkacak olan 95.sayısının konusunun “Tasavvuf” olduğu belirtilen dergide yer alan yazılardan bazıları şöyle:

Türkçe’nin Serencamı – Ali Erdal
Hangi Türkçe? – Kadir Bayrak
Türk Dilini Dert Edinenler – Yavuz Sert
Türk Budun(u) – Mustafa Büyükgüner
Dil Kavramı Üzerine – Sinan Ayhan
Mizah Köşesi – Murat Yaramaz
Medya Sepeti – Bahadır Kaya

Dergi ile ilgili detaylı bilgilere www.kardelendergisi.com adlı internet sitesinden veya kardelen@kardelendergisi.com adlı e-posta adresinden ulaşılabilir.

Hasan AKAR.”KIRŞEHİR 6.ÂŞIK PAŞA ŞİİR ŞÖLENİ ÜZERİNE”

“Türk diline kimenesne bakmaz idi
Türklere hergiz gönül akmaz idi
Türk dahi bilmez idi o dilleri
İnce yolu ol ulu menzilleri”
Âşık Paşa (1272-1333)

2017 Ekim ve Kasım ayları bizim için etkinliklerin ve davetlerin oldukça yoğun olduğu bir dönem.1-2-3 Kasım 2017 tarihlerinde Kırşehir Kent Konseyi Şairler Çalışma Grubu tarafından yapılan davet üzerine 6.Âşık Paşa Şiir şöleni için eşimle birlikte Kırşehir’deyiz.
Devletimizin 2017 yılını Türkçe’nin doğru kullanımını ve korunmasını sağlamak amacıyla “Dilimiz kimliğimizdir” başlığı altında “Türk Dili Yılı” ilan etmesinden dolayı bu etkinliğin Türk diline büyük hizmet etmiş olan Âşık Paşa’nın memleketi Kırşehir’de yapılması oldukça anlamlı ve yerinde bir karardır.
Selçuklular döneminde 13.yüzyılda Konya, Kayseri, Sivas, Kırşehir, Amasya, Tokat, Niksar, Ankara ve Erzurum önemli birer kültür merkezi konumundaydı. Horasan’dan Anadolu’ya yerleşen bir ailenin evladı olan, 1272-1333 yılları arasında yaşayan büyük tasavvuf ehli Âşık Paşa da bu dönemin özellikle Türk dilini güzelliğiyle yazdığı 12 000 beyitlik “Garibname “Mesnevi eseriyle korumaya ve yaşatmaya çalışan en büyük şahsiyetlerden birisidir.
Bugün de Kırşehirliler Âşık Paşa ile beraber Neşet Ertaş ta olduğu gibi diğer edebi şahsiyetleri ve sanatçıları ve de eserlerini unutturmamak için yoğun bir çaba içindeler. İlki 6 Kasım 2010’da başlatılan Âşık Paşa Şiir Şöleni iki yıllık bir sessizlikten sonra 2017 yılında kültür-sanat şehri Kırşehir’de Kırşehir Valiliği, Ahi Evran Üniversitesi, Kırşehir Kent Konseyi’nin ortak çabasıyla tekrar doğuyor. Kaman Belediyesi, Malya Tarım İşletmesi de her yıl olduğu gibi bu yıl da desteğini esirgemiyor
İlk gün program Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi tarafından Rektör Prof. Dr. Vatan Karakaya adına Genel Sekreter Doç. Dr. Mehmet Zeki Küçük tarafından şairlere verilen yemek sonrası Belediye Başkanı Yaşar Bahçeci’yi ziyaretle başladı. Belediye Başkanı şehrin kültür ve sanatını korumanın ve yaşatmanın asli görevleri arasında olduğunu belirttikten sonra misafirlere hediye takdim edip içinde çok sayıda kültür amaçlı birim ve salonların bulunduğu, yeni yapılan Neşet Ertaş Kültür Merkezini gezdirdi.
Öğle sonrası Kırşehir’in ünlü tabiat güzelliği Seyfe Köyü Gölü Kuş Cenneti’ndeyiz. Mevsim itibarıyla kuşların göç ettiği, suların çekildiği bir zamanda gittiğimiz için bu güzellikleri görmek nasip olmadı. Seyfe Gölü , tarihi İpek Yolu üzerinde bulunan,endemik bitkileri yetiştiren ve 187 çeşit kuşu bünyesinde barındıran bir tabiat harikası.Ancak bu arzumuzu orada Orman ve Su İşleri Bakanlığı’nca 1990 yılında Tabiatı Koruma Alanı ilan edilen ve ziyarete açılan küçük bir müzede Seyfe Gölü Ekoloji Derneği Başkanı , Makine mühendisi Ömer Çetiner’in sunusu giderdi sayılır.
Akşam yemeği için Malya Devlet Üretme Çiftliği ayarlanmış. Çiftlik Müdürü Kemal Kaymak, diğer yöneticilerin ve lojmanlarda yaşayan kültür sever ailelerin ricası kırılmayarak mini şiir ve müzik dinletisi yapılıyor.
Bu kültür etkinliğinden sonra kendimizi saat 21.00’de Kırşehir Polis Eğitim Merkezi konferans salonunda buluyoruz. Polis adayı gençlerle son yıllarda en güzelini dinlediğim İstiklal Marşı’nı birlikte söylememiz ve Rıfat Çakır ‘ın profesyonel sunumuyla şiir ve müzik şöleni başlıyor. Kent Konseyi Şairler Çalışma Grubu Başkanı Zübeyde Gökbulut ve Polis Eğitim Merkezi Müdürü,1.Sınıf Emniyet Müdürü Kasım Varol’un selamlama konuşmaları sonrası sahneye çıkan şairlerin şiirleri bin bir çeşmeli yüreklerinden akan duygularla memleketimin en güzel dağlarına, ovalarına, bağlarına ulaşıyor. Etkinliğin mimarlarından Kent Konseyi Şairler Grubu’ndan Bedikli Ozan İbrahim Düğer’in torunu Defne Düğer’in Çanakkale Şiiri ise gecenin güzelliğini apayrı perçinliyor.
İkinci gün kahvaltı sonrası Kaman’a doğru yol alıyoruz. Programda Kaman Kalehöyük Arkeoloji Müzesi ‘ni ve Çağırhan Japon Bahçesine gezi ve Kaman Belediye Başkanı Erhan Talu’yu ziyaret var. Arkeoloji müzesi önüne geldiğimizde bizi bir sürprizle karşılaşıyoruz. Kırşehir Ustalar Topluluğundan Müzisyen Adem Göçer ve ekibi davul zurna eşliğinde Kırşehir türküleriyle hepimizi mest ediyorlar. Kaman şehir merkezine üç km uzaklıktaki Arkeoloji Müzesi Japon Arkeologlar tarafından 1985 yılından beri yapılan kazılarda bulunan eserlerden oluşuyor ve müzeyi onlar Türk Hükümeti ile yapılan bir proje çerçevesinde gerçekleştirmişler. Japon Botanik Bahçesi ise buradaki kazıları başlatan Japon Altes Prens Jakahito Mikasa’nın anısına Japonya Ortadoğu Kültür Merkezi tarafından 1993 yılında yapılmış Öğleye doğru bu etkinliklere büyük destek verdiğini öğrendiğimiz Kaman Belediye Başkanı Erhan Talu’yu makamında ziyaret ediyoruz. Başkan işi gereği il dışında olduğu için güler yüzlü yardımcısı Tekin Var ile tanışma ve çay sohbetinden sonra öğle yemeğine geçiyoruz.
Kaman’da Dadaloğlu Anıtını ve mezarını ziyaret ederek dualar okuduktan sonra Kırşehir’e dönüyoruz. Anadolu’nun tarihi eserlerini korumasını bilen ender şehirlerden biri olarak bildiğimiz Kırşehir bizi yanıltmıyor. Aşık Paşa Türbesi, Neşet Ertaş Kültür Evi, Neşet Ertaş (1938-2012) Anıt Mezarı, Çekiç Ali (Ali Ersan,1932-1973) Mezarı, Neşet Ertaş’ın babası Muharrem Ertaş (1913-1984)Mezarı, Neşet Ertaş’ın doğup büyüdüğü evi, Anadolu’da Ahilik teşkilatının kurucusu , piri Ahi Evran ( 1171 – 1262) Külliyesi,Cacabey Camii, Ahmedi Gülşehri (14.yüzyıl)Türbesini gezerek İl Kültür ve Turizm Müdür Yardımcısı Eyüp Temur’un derin bilgilerinden faydalanıyoruz.
1240 (? ) -1301 yılları arasında yaşayan Nurettin Bin Caca Bey’in Selçuklular döneminde Kırşehir’e vali olmadan önce Tokat’ta da görev yaptığını da bu arada belirtmek gerekir. Anadolu’nun en önemli rasathanelerinden(Gökbilim Medresesi) biri olan bu eserin 1272-1273 yılları arasında yapıldığını, Caca Bey’in burada meftun olduğunu, buranın bugün cami olarak kullanıldığını görüyoruz.
Ve akşam… Kültür ve Turizm Müdürlüğü Konferans Salonundayız. Tadına doyamadığımız bir şiir şöleni bir yıldız yağmuru… Salon şiir severlerle dopdolu. Kırşehir Valisi Necati Şentürk, Ahi Evran Üniversitesi Rektörü Prof.Dr. Vatan Karakaya,Rektör Yardımcısı Prof. Dr. Ahmet Gökbel, İl Jandarma Komutanı Jan. Albay Orhan Ekemen,İl Kültür ve Turizm Müdürü Yıldız Eraslan ve bazı daire amirleri oradalar. Gecenin sunumunu yine Rıfat Çakır Bey yapıyor. Cumhuriyetimizin banisi Gazi Mustafa Kemal Atatürk, silah arkadaşları ve şehitlerimiz için saygı duruşundan sonra Kırşehir Polis Eğitim Merkezi öğrencileriyle birlikte salonda bulunanların yüreklerinden dillerine kopup gelen bir İstiklal Marşı…Kent Konseyi Şairler Çalışma Grubu Başkanı Zübeyde Gökbulut’un açılış ve selamlama konuşmalarından sonra sahneye Kırşehir Valisi Necati Şentürk davet ediliyor.Vali aynı zamanda “Zülf-ü Siyahım “ adıyla yayınlanmış şiir kitabı olan bir şair.Katılımcılara hoş geldin konuşmasından sonra şiirlerinden ikisini yorumluyor. Demek ki bu ile atanan valilerde bir de şairlik yeteneği var.1964-1967 yılları arasında Tokat’ta görev yapan ve öncesinde 1957 yılında da Kırşehir ‘in ikinci kez il olmasında ilk valiliğini yapan Hayati Turgut Eğilmez’in de(1915-2006) şair olduğunu “Geç Kaldın” adıyla bir şiir kitabının olduğunu biliyoruz.
Ahi Evran Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ahmet Doğan Âşık Paşa ve eseri Garibnâme ile ilgili kısa bir sunum yapıyor. Sonrasında şairler sahne alıyorlar. Ankara’dan Vedat Fidanboy, İstanbul’dan Kadir Turan, Bingöl’den Hacı Gürhan, Çanakkale’den Mustafa Berçin, Sivas’tan Hasan Akar, Manisa’dan Alim Yavuz, Artvin’den Gülden Taş,Diyarbakır’dan Şeyhmus Çiçek, Gaziantep’ten Deniz Garipcan ,Bandırma’dan Gültekin Özcan,Kırgızistan’dan Dilnaz Saypetinova,Denizli’den Arzu Subakan,Gaziantep’ten Merve Diker,Kırşehir’den İbrahim Düğer, Çerkez Bozdağ şiirlerini, İdris Altuner, Ertuğrul Öcal ,Ayşe Tekin türkülerini yorumluyorlar.
Etkinlik, Kırşehir Valisi Necati Şentürk’ün teşekkür konuşması ve plaket töreni ile son buluyor. Cuma sabahı kahvaltı sonrası ise her proğramda olduğu gibi mutlu yüzlerimizle birlikte buruk bir ayrılış…
Teşekkürler: Kırşehir Valisi Necati Şentürk, Ahi Evran Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Vatan Karakaya, Ahi Evran Üniversitesi Genel Sekreteri Doç. Dr. Mehmet Zeki Küçük, Kırşehir Kent Konseyi Başkanı Tahsin Üçgül, Kent Konseyi Genel Sekreteri Osman İlhan, Kaman Belediye Başkanı Erhan Talu,Kırşehir Polis Eğitim Merkezi Müdürü Kasım Varol,İl Kültür Turizm Müdürü Yıldız Eraslan, İl Kültür ve Turizm Müdür Yardımcısı Eyüp Temur, Malya TİGEM Müdürü Kemal Kaymak,Ekoloji Derneği Bşk. Ömer Çetiner, Ustalar Topluluğu,Kırşehir Cingöz Oteli çalışanları ve emeği geçen diğer kurum ve şahsiyetler…
Ve etkinliğin asıl mimarları, yorgun savaşçıları Kırşehir Kent Konseyi Şairler Grup Bşk. Zübeyde Gökbulut Hanımefendi ve yardımcısı İbrahim Düğer Beyefendi, yüzünüzün akıyla çıktığınız bu ağır programın altıncısında da teşekkürler size.

Gürol DELİCE.”DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDE DEĞERLER”

11. asırda Doğu Anadolu yaylarında yaşayan Oğuz boylarının başından geçen olayları destan tipinde anlatan Dede Korkut Hikâyelerinde, o günkü Türk toplumunun değer yargıları, inançları, kültürel özellikleri ile ilgili pek çok veriye rastlarız. Bu değer yargıları günümüze kadar gelmiş, Türk toplumuna yön vermeye devam etmiştir. Millet olmanın ne anlama geldiğinin tam olarak anlaşılması için bu hikâyelerin kültürel açıdan incelenmesi gerekir. Bu saiklerle hikâyelerde yer alan değer yargılarını Dirse Han Oğlu Boğaç Han hikâyesinden başlayarak inceleyeceğiz.
KILICIMDAN MI GÖRDÜ, SOFRAMDAN MI GÖRDÜ?
Dirse Han oğlu Boğaç Han hikâyesinde, çocuğu olmadığı için kara otağa oturtulan Dirse Han, Bayındır Han’ın nökerlerine şöyle der:
-Bayındır Han, benim ne eksikliğimi gördü? Kılıcımdan mı gördü, soframdan mı gördü ki beni kara otağa kondurdu.
Böyle bir muameleye maruz kalmak haklı olarak Dirse Han’ın çok zoruna gider. Yiğitlikte ve cömertlikte bir noksanlığı yoktur ama Allah ona bir oğul vermemiştir. Bunun ezikliğini her zaman yaşar.
Bu sözden de anlıyoruz ki Oğuz’da iki temel değer vardır ki, o da cömertlik ve yiğitliktir. Sofra, cömertliği; kılıç ise yiğitliği ifade eder. Buna göre sofran, kapın, gönlün insanlara açık, kılıcın ise keskin olacaktır.
Dirse Han, çocuğunun olmamasının sebebini hanımından sorar. Hanımı ise şöyle cevap verir:
Hay Dirse Han, bana hışmetme
İncinip acı söz söyleme,
Ala çadırını yeryüzüne diktir,
Attan aygır, deveden buğra, koyundan koç kırdır.
Aç görsen doyur,
Yalıncak görsen donat,
Borçluyu borcundan kurtar,
Ulu toy eyle, hacet dile.
Ola ki bir ağzı dualının berekâtıyla Tanrı bize bir erdemli çocuk verir.

Bu sözler ki Bakara Suresinin 177. ayet-i kerimesinin tekrarı gibidir. Yakınlara, yoksullara, yolda kalmışlara, borçlulara yardım iyiliğin olmazsa olmazıdır.
Hanımın sözünü dinleyen Dirse Han’a Yüce Allah bir erkek çocuğu nasip eder. Dirse Han’ın çocuğu çabucak büyür. Ad konması için bir kahramanlık göstermesi lazımdır. Dirse Han’ın zabtedilmez boğasını alt eder. Dede Korkut da ona Boğaç Han adını verir. Dirse han oğlu Boğaç’a beylik ve taht verir. Bu durumu babasının yiğitleri çekemez. Dirse Han’a giderler ve onu babasına şikâyet ederler. Derler ki:
Senin oğlun, Oğuz’un üstüne yürüdü. Nerede güzel görse çekip aldı, aksakalı kocaların ağzına sövdü. Ak pürçekli kadının sütünü sordu. Namusa tasallut, ihtiyarlara hakaret, Oğuz’a isyan affedilmeyecek hatalardandır hatta ihanettir. Cezası da ölümdür. Dirse han bu sözleri duyunca yiğitlerine emir verir:
-Varın getirin onu öldüreyim, böyle evlat bana gerekmez, der.
Dirse Han’ın nökerleri bir hile ile babasına oğlunu vurdururlar. Boğaç Han’ın anası oğlunun ilk avıdır diye onu karşılamaya gider. Oğlunu göremeyince Dirse Han’dan oğlunu sual eder ama bir cevap alamaz. Ana yüreği dayanamaz yanına kırk ince kızı alarak oğlunu aramaya çıkar. Bir derenin yanına gelince karga kuzgunun inip çıktığını görür. Atını o yana sürer. Oğlunu yaralı bulur. Bu durumun sebebini şöyle sorar:
Ne bileyim oğul bu kazalar nereden geldi?
Kara başım kurban olsun sana!
Ağız dilden birkaç kelime haber bana!

Anasının geldiğini anlayan Boğaç han, olanları anlatır. Yarasının ölümcül olmadığını, Bozatlı Hızır’ın yanına geldiğini, dağ çiçeği ile ana sütünün yarasına merhem olacağını söylediğini anasına anlatır. Dağ çiçeğini anasının kırk kızı toplayıp getirir. Boğaç Han’ın anasını memesini sıkar, süt gelmez, ikinci sefer sıkar yine süt gelmez, üçüncü seferde kanla karışık süt gelir. Anası merhemi yapar ve oğlunun yaralarına sürer. Yaralar tez zamanda iyi olur.
Buraya kadar anlatılan olaylardan ananın evin direği olduğu sonucuna varırız. Dirse Han kendisine getirilen haberlere araştırmadan inanır. Ana yüreği oğlunu hiç terk etmez. Nasıl çocuğu olmadığında Dirse Han’a yol göstermişse, oğlunu da arar, bulur. Kendi sütü ile oğlunu tedavi eder.
Durumu haber alan Dirse Han’ın askerleri Dirse Hanı kaçırıp bir güzel döverler, boynuna sicim takıp “kâfir” ellerine götürürler.
Bunu duyan Dirse Han’ın hatunu, oğlunun yanına varıp şöyle seslenir:
Hanım oğul, doğrulup yerinden kalksana,
Kırk yiğidi yanına alsana
O kırk namertten kurtarsana
Yürü oğul, baban sana kıydıysa sen babana kıyma.

Bu sözlerden evin hatununun ne kadar olgun, ailesine ve eşine bağlı olduğunu görürüz. Anne evin direğidir. Dirse Han’ın yaptıkları karşısında kin tutmaz, intikam peşinde koşmaz, eşini affetmesini bilir.
Boğaç Han anasının sözünü kırmaz. Kırk yiğidi yanına alır, babasını kurtarmaya gider. Boğaç Han’ın geldiğini gören kırk namert, “Gelin şunu da yakalayalım, babasıyla beraber kâfirlere teslim edelim.” derler. Dirse Han gelenin oğlunun olduğunu bilmeden, namertlere “kolca kopuzumu verin, o yiğidi yolundan döndüreyim. Beni ister öldürün, isterseniz sağ bırakın.” der.
Kopuzuyla uzun bir seslenişten sonra oğluna şöyle der:
Benim için geldinse ey yiğit, oğlancığımı öldürmüşüm,
Sana acımam yok, dönsene geri.

Boğaç han babasına şöyle seslenir:
Benim de içinde aklı şaşmış,
Biliği yitmiş, koca babam var, komağım yok kırk namerde.

Boğaç Han, kırk yiğidiyle beraber, kırk namerde saldırır ve babasını kurtarır.
Dirse Han oğlunun sağ olduğunu öğrenir. Boğaç Han’ın yiğitliği, kahramanlığını Oğuz’da duymayan kalmaz. Boğaç Han’ın yiğitliği Hanlar hanı Bayındır Han’ın kulağına kadar gider. Bayındır Han, bu hikâyeyi duyunca Boğaç Han’a beylik ve taht verir.
Diğer hikâyelerde olduğu gibi bu hikâyede de Oğuz’un bilgesi Dede Korkut gelir güzel bir dua ile hikâyeyi bitirir.

HİKÂYEDEKİ İNANÇ UNSURLARI:
Bu hikâyede çok sağlam bir Allah inancının var olduğunu görürüz. Zor durumlarda hiç aracısız sığınılacak tek merci, birliğinde asla şüphe olmayan Allah’tır. Dirse Han çocuğu olmadığı için hanımına kızınca hanımı ona şöyle der:
“Ulu toy eyle, Allah’tan hacet dile, ola ki bir ağzı dualının berekâtıyla Tanrı bize bir erdemli çocuk verir.”
Diğer halk hikâyelerinde olduğu gibi bu hikâyede de her şeyin bir bedeli vardır. Allah bir çocuk verir ama anne babayı da imtihan etmekten geri durmaz. Boğaç Han’ın başına olmadık işler gelir. Dirse Han az kalsın evlat katili olacaktır. Neyse ki ananın fedakârlığı ve sadakati oğlanın yiğitliği sayesinde bu gerçekleşmez. Bu imtihanda ana ve evlat kazanır baba kaybeder. Çünkü Dirse Han, tez kızar, işin aslını araştırmaz. Bey kalmak hırsı onu çileden çıkarır. Ana kazanır çünkü metanetli, fedakâr ve sadık hepsinden ötesi sağlam inançlıdır.
Hikâyede ahiret gününe, şeksiz şüphesiz tam bir inanç vardır. Her fırsatta dünyanın faniliği vurgulanır, ahiret cennet hatırlatılır… Dedem Korkut Hikâyenin sonunda şöyle der:
Onlar da bu dünyaya geldi geçti
Kervan gibi kondu göçtü
Onları da ecel aldı yer gizledi
Fani dünya kime kaldı.

Fani olan bu dünyada, istenilecekse Allah’tan dostluk, sağlık sıhhat, güzel bir geçimlik, yiğitlik ve dünya ve ahiret saadeti istenmesi gerekir. Dede Korkut bu durumu şu sözlerle anlatır:
“Tanrı sana sağlık versin, Yüce Tanrı dost olup yardım etsin, kara dağların yıkılmasın, kaba ağacın kesilmesin, görklü suyun kurumasın, boz atın sürçmesin, çaldığında kara polat öz kılıcın kesilmesin, dürttüğünde mızrağın kırılmasın. Ak sakallı babaların ve ak pürçekli anaların yeri uçmak yani cennet olsun.”
Bu sözlerle ebedi mekânın cennet olması arzu edilir. Kadir Tanrı’nın kimseyi namerde muhtaç etmemesi, Allah’ın yandırdığı çerağın yani iyiliğin, güzelliğin, baht açıklığının devam etmesi arzulanır.
Müslüman Oğuz boyları, İslam inancı, peygamber sevgisi güzel ahlak ve Türkçeyle bir millet olurlar. Kendi aralarında sürtüşmeler olur ama hepsi bir şekilde halledilir. Diğer bir millet de kâfirlerdir. Kavim ismi sıkça belirtilmez. Kâfirler, “azgın dinli” olarak belirtilen Hristiyan kavimleridir ki Fatiha Suresi’nde onlar “azıp sapmışlar” olarak nitelendirilir.
Türkçemiz bütün Oğuz boylarının ortak anlaşma aracıdır ve hikâyelerde hem nesir hem de nazım olarak kullanılır. Ceddimiz Oğuz boyları Türkçe ile anlaşırlar, İslam inancıyla kaynaşırlar ve bir millet olarak günümüze kadar yaşarlar. Artık Oğuz boylarının ismi sadece köylerde yaşar. Kim hangi Oğuz boyundandır bilinmez ama Türk milleti bu topraklarda kıyamete kadar yaşayacaktır.

Hakan İlhan KURT.”BİR OK ATIMI SESSİZLİK”

Al bakır üstü şafak, ha aktı ha akacak,
Kan dökerek örtecek büsbütün suçlarımı.
Gözüm yazgımdan kara, dilim ateşli ocak;
Azık taşırken öyküm, yazıp çizen sersemden.
Hangi imbat kötüler dağınık saçlarımı,
Hangi dağ meltemini esirgemiş ensemden?

Kulacımla uyanır göğsü alazlı nehir,
Bir ezgi mırıldanır akıntı, süreğime…
Savaşçıları yorgun, atları ölü şehir,
Ahmak bir turaç uçsa, irkilir yakınından;
Bin kılıç birden iner, aniden yüreğime
O humar bakışların sıyrılınca kınından.

Ben yayını terk eden ıslıklı bir oktayım,
Yaldızlar mühürlerim teleğin uçlarına;
Menziline kilitli, belirsiz bir noktayım,
Sarılır saplanırım, hedefime derinden.
Bir ülke çiz de doldur o nûr avuçlarına,
Ay gibi, güneş gibi doğarım her yerinden.

Pençeler gökyüzünü şimdi, alıcı bir kuş;
Bir süvâri birliği, sürüklenir peşimde.
Kim demiş sabretmekle koruk helva olurmuş,
Dökülürmüş dâneler, saçlık saçak çardaktan;
Daha kaç tutam tütün ezeceğim dişimde,
Kaç yudum boşanacak, ince belli bardaktan?