M Nedim TEPEBAŞI.”MASUMİYET KARİNESİ” (ÖYKÜ)

Azerbaycanın Kültür ve Edebiyat Portalının Türkiye temssilcisi

USARE DERGİSİ
SAYI.15

Etrafta bir gürültü koptu, yoldan geçenler, durakta otobüs bekleyenler sesin geldiği tarafa bakıyorlardı, daha iyi görebilmek için ayakuçları üzerine yekinenler bile vardı. Ne söyledikleri anlaşılmayan kişilerin sadece sert tonda sesleri duyuluyordu. Herkes gibi o da döndü baktı hatta boyunu da yükseltti. Giysilerinden özel güvenlikçi oldukları belli olan birkaç kişi bir kadının etrafında çember oluşturmuşlardı. Gücün ortasında mahsur kalan kadın hıçkırıklara boğulurken onlar güçlü olmanın zevkini yaşıyorlardı, belli oluyordu.
Gördüğü her olumsuz durumda ilk ortaya atlayanlardan olurdu. Bu yüzden kaç kere başı derde girmişti ama gördükleri karşısında seyirci kalmayı hiçbir zaman içine sindirememişti.
İşte uzaktan da olsa görüyordu, başka bir şey olmasa da ortada, güvenlikçilerin kuşatması ve bu kadar insanın bakışları altında eziyet gören bir kadın vardı. Kadın suçlu da olabilirdi ama bu şekilde ablukaya alınması ona göre onur kırıcı idi. Herkesin dilinde pelesenk olmuş; “Masumiyet karinesi” sözü belli ki burada da işlemiyordu. Olup bitenleri anlamak için olay yerine biraz daha yaklaştı, kulak kabarttı. Kadının; “Ben bir şey almadım, çalmadım, yemin ederim ki ben çalmadım.” diye sürekli tekrar ettiğini, güvenlikçilerin ise “Seni gönderemeyiz, polis geliyor, derdini onlara anlatırsın!” dediklerini daha iyi duyabiliyordu. Kadın da güvenlikçiler de hep aynı şeyleri tekrar edip duruyorlar, başka bir şey demiyorlardı. “Yok! Kadının yerinde olmak istemem!” dedi, hummalı hastalar gibi sarsıldı, titredi.
Olayı anlayan meraklı kalabalık yavaş yavaş dağılmaya hatta alanı boşaltmaya başlamıştı. Belki nefretten belki de kendilerine şerri bulaşır endişesinden, o tarafa bile bakmıyorlardı. Hele bazıları vardı ki sürüklercesine yanındaki kişinin elbisesinden çekiyor, görmemiş olması için onları uyarıyorlardı. Ortalıkta tam trajikomik bir görüntü vardı.
Alandan uzaklaşanlar gibi önce o da yoluna devam etmeyi tercih etti, geçmişte başına gelenlerden dolayı tedirgin olmuştu. Biraz ilerledi fakat gidemedi, durakladı; “İman hâle koymaz ki!” diye söylendi, tekrar döndü. Olay yerine doğru ilerlemeye başladı, fakat ayağının biri gidiyor biri gitmiyordu. Çok da yaklaşmıştı, birden durakladı. Böyle durumlarda, gücünün yetip yetmeyeceğini düşünmez, tepki vermesi gerektiğine inandığı anda tepki verirdi, benzer durumlar hem de kaç kere olmuştu. “Ah! Suçsuz olduğunu bir bilebilsem!” diye kendi kendine söylendi.
Farkındaydı, kendilerine doğru geldiğini kadın görmüştü, belki de umutlanmıştı. Masum bir edayla da sürekli ona bakıyordu, belli ki yardım bekliyordu, belki de; “Ahali, bu kadın masumdur!” diye haykırmasını bekliyordu. O kadar insan vardı ama kadın sadece kendisine bakıyordu. Oysa olay hakkında hiçbir bilgisi yoktu, “Kadın masumdur.” diyebileceği bir tek dayanak kadının ağlaması idi. Gözler yalan söylemezdi ama bilemiyordu ki. Kendi kendine; “Ne bileyim, güvenebilsem. İnsanlar artist olmuşlar!” dedi. Belki de ortada bir numara dönüyordu. “Anlamıyorum, anlayamıyorum!” dedi!
Lahavle çekti, tekrar döndü, yoluna devam etti, biraz ilerledi, bir türlü gidemiyordu, bir güç sanki “Gitme!” diye ayaklarından çekiyordu. Duraksadı, etrafı bir daha dikkatlice dinledi; ablukadan kurtulamayacağını anlayan kadın artık; “Bırakın beni.” demiyor, suçsuz olduğunu etrafa anlatmaya çalışıyordu. Kafası iyice karıştı, ne yapacağını bilemedi ama çekip gitmeyi de içine sindiremedi. Başını sağa sola çevirdi, tekrar olay yerine yöneldi. “Ne olursa olsun orada çaresiz bir kadın var, en azından bir delil olmadan yapılanların haksızlık olduğunu haykırabilirim, anlayan anlar.” dedi, sonra da; “Ne kendi kendine konuşup duruyorsun be adam deliler gibi, git ne yapacaksan yap da kurtul.” diye söylendi, sonra da kararlı bir şekilde yürümeye başladı.
Adımlarını sıklaştırmıştı ki arkadan birsi sıkı bir şekilde kolundan tuttu, çekti. Sert bir tonda; “Nereye?” dedi. Döndü baktı, karşısındaki çok sevdiği ve saygı duyduğu arkadaşı Ali idi. Başka bir arkadaşı zaten buna cesaret edemezdi. Sert bir bakışla ona; “Bırak Ali, bunu en iyi ben anlarım.” dedi. Ne demek istemişti ki? Ali; “Anlamadım.” dedi. “Senin başına böyle bir iş geldi mi?” dedi. Ali cevap vermedi. Yaşadıkları gözünün önüne geldi, gözleri çakmak çakmak oldu, boşanacak kadar yaş doldu, titrek bir sesle; “Bak Ali, bunu ben bilirim ben, ben anlarım o kadının hâlini çünkü ben yaşadım bunu!” dedi.
Lise öğrencisiydi, devre öğrencileri çok haylazlardı. Eğitim-öğretim dönemi henüz başlamıştı. O yıl idare, üç sınıftan her birini üçe bölerek her birinden aldıkları üçte bir öğrenciden bir sınıf yapmıştı. Öğrencilerin çoğu eski arkadaşlar değillerdi, sadece bir kısımları önceki yıllardan arkadaşlardı, yine de hemen her biri aynı sırada beraber oturacakları arkadaşlar bulmuşlardı. Yatılı okuyanlar, aynı ya da komşu köyden olanlar birbirlerini seçerlerken, aynı kentten, hatta aynı semtten ekonomik benzerlikleri olanlar da birbirlerini bulmuşlardı.
“Fakirlik ayıp değil!”, “Hepimiz aynı ülkenin vatandaşlarıyız!”, “Hepimiz din kardeşiyiz!” diye hep söylenirdi ama uygulamalar hiç de öyle değildi, bu söze inanmak istiyordu ama inandırıcı hiçbir uygulama ortada yoktu.
Sınıfta birisi vardı ki kendisi gibi onu da kimse seçmemiş, o da kimseyi seçmemişti, ikisi de ortalıkta, tek başlarına kalmışlardı, ancak ortalıkta kalış sebepleri farklıydı. Çalışkan, atletik, sportif olmasına rağmen agresif olan bu öğrenciyle kimse birlikte oturmak istememişti. O da bunu biliyordu. Sınıfta boş bir tek sıra kalmıştı, sıranın iç tarafına geçti, öğrencilere döndü ve gülerek; “Benim rahatımı düşündüğünüz için sağ olun arkadaşlar, hepinize yürekten teşekkür ediyorum!” dedi, boş sıraya oturdu. Kendisine de ; “Dert edinme be arkadaş, oturmak istiyorsan buraya otur, istersen kendin için çadır kur.” dedi. Mecburdu, başka seçenek yoktu, çünkü başka boş bir yer kalmamıştı.
“Zamana yayacaksın.” sözüne bağlı kalıyordu ama iş hiç de öyle gitmiyordu, günler geçiyor ikisi de birbirlerine ısınamıyorlardı, mecburi otobüs yolculuğu gibi sadece sıra arkadaşlığı yapıyorlardı.
Bir süre sonra yazılı sınavlar başlamıştı. Sıra arkadaşı sınavlarda zamanı ve fırsatları iyi kullanıyordu; zaman kaybetmemek için çifte kalemleri açıyor, silgisini hatta fazladan yazılı kâğıdını yanında hazır bekletiyordu, zamanı takip etmek için saatini de karşısına bırakıyordu. O zamanlarda kimde saat vardı ki, kendisinin de saati yoktu ama dert edinmiyordu, sıra arkadaşının saati zaten her zaman gözünün önündeydi.
Zorunlu arkadaşı, o günkü yazılı sınavı için yine bütün hazırlığını yapmış, kalemlerini açmış, silgisini karşısına koymuştu, öğretmen zili henüz çalmamıştı, su içmek için dışarı çıktı.
Öğretmen zili çalar çalmaz aceleyle dönmüştü. O, pencere tarafında, kendisi koridor tarafında oturduğu için ayağa kalkmış ve ona yol vermişti. Yerine oturur oturmaz bir telaş sarmıştı, kâğıtları kaldırdı, aşağılara baktı, bir şeylerini kaybettiği belliydi ama neydi? Hoca henüz sınıfa girmemişti. Ani ve sert bir çıkışla kendisine; “Sen mi aldın yoksa?” demişti. “Neyi?” der demez, “Neyi olacak, anlamazlıktan gelme, saatim nerede?” diye çıkışmıştı. O, dona kalmıştı, hocanın sınıfa girdiğinin farkında bile değildi, çok sert bir ses tonuyla tepki verdi. Bu ani ve sert tepkiye hoca çok şaşırmış, baka kalmıştı.
Hocalar da dâhil, sınıftaki eski arkadaşları bilirdi ki o asla öyle bir şey yapmazdı. Elleri ve dudakları titriyordu. Çok kısa bir zaman geçmişti ki, çocuk çok pişkin bir şekilde; “Ha, cebime koymuşum.” dedi. Hoca kafasını beri öte çevirerek yüksek bir ses tonuyla; “Evladım, evladım!” dedi. Hoca çok bozulmuştu. Sınıf buza kesmişti, hocanın ikazından sonra bir hıçkırık ki sınıfı sallıyordu, herkesi duygulandırmıştı! Buna rağmen hocanın tepkisinden başka kimseden ses çıkmamıştı.
Hoca sınav sorularını yazdırdı ama kendisi hâlâ ağlıyordu, öbürü ise hiçbir şey olmamış gibi ha bire yazıyordu. Sadece ismini yazdığı boş kâğıdı sessizce öğretmen masasına bırakıp sınıftan çıkarken onu hoca bile durduramamıştı.
Bunlar gözünün önüne gelirken mağazanın kapısından biri; “Bir yanlışlık olmuş, bırakın kadını gitsin!” diye seslendi. Rahat bir nefes aldı, “Çok şükür Ya Rabbi!” dedi. Etrafta kalanlar da dağılmaya başladı. Arkadaşı da rahatlamıştı ama kolunu hâlâ bırakmıyordu, arkadaşına sıkıca sarıldı, ağlamaya başladı.
Kadın perişan olmuştu.
Arkadaşına döndü; “Ali, suçsuz olduğu halde bir de bu suç kadının üzerinde kalsaydı ne olurdu? Ama yine de bu travma kadını yer bitirir Ali. Bu olayı duyan kocasının, çocuklarının hâlini de bir düşün Ali! Kızılderililer bunlardan daha medeni, be arkadaşım.” dedi.
Kadın deliye dönmüştü; “Şuna bakın, adamlar bir özür bile dilemiyorlar.” derken ayakta duracak durumda değildi. O da arkadaşına; “Bunların hepsi aynı karakterde, görüyorsun değil mi, o da benden özür dilememişti. Bir şey anlamadın değil mi Ali? Elbette anlamazsın çünkü o bir sır!” dedi.
Kolunu hızla arkadaşının elinden çekti, yürümeye başladı, aslında yürümüyor, koşuyordu.
Nefes nefese geldiği evinin merdivenlerini süratle çıktı. Kıymetli eşyalarını koruduğu çekmecenin en alt tarafından çıkardığı defterin sayfalarını hızla çevirmeye başladı, bir türlü içindeki kaynamayı durduramıyordu, sayfayı buldu. Aynı sırayı paylaşmak zorunda olduğu kişinin, o gün yaptığını günlüğüne yazmıştı! Sayfayı buldu, altındaki boş yere önce;
“Hâlâ özür dilemedi.” diye yazdı, sonra da o günün tarihini yazdı.

M. Nedim Tepebaşı.”ÖĞRENMEK VE ANLAMAK” (DENEME)

Azerbaycanın Kültür ve Edebiyat Portalının Türkiye temssilcisi

USARE DERGİSİ 15.SAYI

Bazı kelime ve kavramlar gizemli eşyalar veya kişiler gibidirler, kıskanmak böyledir mesela!
Biraz açalım mı?
Peki, kıskanmak nedir, iyi midir kötü müdür?
Kıskanmanın işlevi bıçak ya da ilaç gibidir, yani algılama ve işlevi kişiye göre farklılık gösterir. Bıçak, doğru yerde kullanılırsa yaşamı kolaylaştırır, hayata güzellikler katar, iş yapma alanında kişiye güç ve itibar kazandırır, yanlış kullanılırsa tehlikelidir, hem kişinin kendisine hem de çevreye zarar verebilir, onulmaz yaralar açabilir. İlaç da öyle değil midir, yerinde ve dozunda kullanan şahıs, hasta ise şifa bulabilir, yerinde kullanılmadığında ya da sağlıklı kişi kullandığında, aşırı doz vücuda zarar verebilir!
Kıskanmanın ilk önce güzel olan tarafına bakalım isterseniz; iyi yönü ile kıskanmak; genelde esirgemek, bir şeye en küçük saygısızlık gösterilmesine bile dayanamamak diye tarif edilmektedir sözlükte. Bense, değer verilen kişi ya da eşyayı her durum ve şartta korumak için ortaya konulan keskin tavır şeklinde değerlendiriyorum bu eylemi. Bu yönü ile kıskanmayı, sevginin en üst seviyesi olarak görüyorum. “Allah’tan daha kıskanç kimse yoktur…” hadis-i şerifi de bunu anlatmaktadır kanaatindeyim. Farklı anlamlar verilmesi ya da farklı yorumlar yapılmış olması bir tarafa, şahsen buradan ben; Allah’ın, kullarını çok sevdiğini, bu yüzden de onların, başka şeylere meyledip gerçek manada kendisini seven Allah’tan uzaklaşmasına yani yanlış davranışlarda bulunmasına rıza göstermediğini anlıyorum.
Buradan da anlıyor ve biliyoruz ki; Allah kullarını en üst seviyede sevmektedir ve kulları ile arsındaki bağlılığı önemsemektedir, hatta onların bizzat, kendisinin yakınında durmalarını istemektedir. Dolayısıyla kullarının, kendisinden başkalarıyla bağlantı kurmalarına razı olmamaktadır, bu yüzden de onları başkalarından kıskanmaktadır diye düşünüyorum. Eşler de öyle değil midir? Kişi eşini başkalarından neden kıskanır, bunu bir değerlendirmek, oradaki hassas çizgiyi görmek gerekir. Evlenmekle eşler birbirlerine aidiyet kazanmış olmaktadırlar, hâliyle bir eşin, kendisine ait olan ya da kendisinin ait olduğu eşini, dış etkenlerden ve aidiyetine zarar verecek yabancı ilgiden sakınacaktır, çünkü her eş, birbiri için özelleşmiştir, özelinde olanı açıkta ve garip bırakmak olmaz. İş burada da kalmamaktadır, uygulamalara bakılırsa eşler bunu başkalarının da bilmesini istemektedirler. Yani başkalarının, aralarına girmesini tehlikeli görmektedirler dolayısıyla aralarındaki sevgiyi, birbirini kıskanarak özelleştirmiş olmaktadırlar.
Bu yönüyle kıskanmaya; sahiplenmek, kendine has kılmaktır da denilebilir ancak, sanırım “kendine has kılmak” tarifi kıskanma adına daha fazla yakışmaktadır. Genelde eşler, birbirlerini ciddi manada kıskanırlar, öyle de olmalıdır bence! Doğrusu bu davranışı çok doğal görüyorum ve böyle de olması gerektiğini düşünüyorum! Bunlar kıskanmanın güzel tarafları elbette. Eşini kıskanmamanın modernlikle ya da gelişmişlikle ilişkilendirilmesini anlamsız, biraz da kasıtlı buluyorum.
İşe bir de kıskanma eylemini yanlış uygulayanlar tarafından bakalım; zanaat, sanat, ticaret gibi alanlarda gösterilen kıskançlıktan mutlu olanı ya da etrafını mutlu edenini gören ya da bilen var mı bilmiyorum, ben görmedim. Bu alanda faaliyet gösterenler arasında, kıskananın da kıskanılanın da mutsuz ve huzursuz olduğunu kimimiz yakından, kimimiz de uzaktan bilmekteyiz, bilmiyorsak da duymaktayız. Bu alanlar içerisinden sanata bir şekilde mensubiyeti bulunanların, genelde toplumun örnek aldıkları insanlar olması, zanaatkârlar ve ticaret erbabının ise çevre ihtiyaçlarını karşılaması durumu, toplumsal kaynaşmaya katkı sağlayan önemli etkenlerdendir. Bu yönüyle, bu cenahtakilerde kesinlikle kıskançlık görülmemesi gerekir diye düşünüyorum. “Peki, öyle mi olmaktadır?” diye sorulsa verilecek cevabın müspet olmayacağını herkes söyler herhalde! Bu durumda, neyin bölüşülemediğini anlamak oldukça zordur, hatta imkânsızdır. Kime şu kocaman dünya dar gelmektedir bilinmez!
Bazılarının, birbirlerine karşı husumet derecesine varan kıskançlıklarını, aklı başında bir insan, duymak da görmek de istemez kanaatindeyim. Her ne hikmetse bir kısım meslek ve sanat erbaplarında haset derecesinde hem kıskançlık vardır hem de daha çok taraftar edinme yarışı vardır. Şayet bu alandakilerin niyet ve çabaları mükemmel iş yapmaksa, hırs içerisinde olmamaları, ya da alanda kendilerinden başkalarının da olmasından rahatsız olmamaları gerekmez mi? Öyle olmuyor ama. Önde olmak için neden mükemmel iş yapılma yönüne gidilmiyor da kıskançlık savaşına girilerek alan daraltılıyor? Hangi iş olursa olsun, kıskançlık göstermek yerine, yapılan işler kusursuz yapılmalıdır bence. Görünüşe bakılırsa öyle yapılmıyor işte. “Burnundan başka karaltı istemez!” denilenler tam da bunlardır yani kıskanç olanlardır herhalde.
Kimi zanaatkâr vardır ki, işini daha iyi yaparak tercih edilme yöntemi yerine, kendisinin gelir payı düşer endişesi ile o zanaatı başkaları öğrensin veya yapsın bile istemez, usta kalfadan, kalfa çıraktan pratikteki bilgi ve öğretileri kıskanır. Zanneder ki bir beceriyi başkaları da kazanırsa kendisi aç kalacaktır. İşini iş olduğu için yapmalıdır meslek erbabı, övünmek ya da övülmek için değil!
Kıskanmanın, bazılarının yerinde olmak gibi değişik bir yönü daha vardır ki; bu da bir yönüyle iyidir, bir yönden de çirkin ve kötüdür. İyi tarafı; birisinin başarılı olduğu alana ilgiyi artırır, ilgi artınca dengeler kurulabilir, kalite artar, bu yönüyle de iyi netice alınır. Kötü tarafı ise, kendisi iyi ve güzel iş yapamayan kişinin, iyi ve güzel iş yapan kişiyi günülemesi yani çekememesi, kıskanmasıdır. Güzel işler yapanlara bakıp da; “Keşke ben de böyle işler yapsam” demesi makul ve güzeldir, kendi kendini teşvik etmektir, ancak o kişiyi günülemesi kabul edilecek bir durum değildir.
Sözün doğru seçilmesi, alet ve edevatın yerli yerince kullanılması, işi yapanın yüzünü güldürür, kişiye saygınlık kazandırır, tersi ise itibarsızlaştırır.
Ben mi böyle düşünüyorum diyeceğim ama yaşananlar onaylıyor bunu!

Yalçın YÜCEL.”BİR GÜN GELECEĞİM”

175054_178868168822977_4360000_o

Azerbaycanın Kültür ve Edebiyat Portalının Türkiye temssilcisi

Seslenesim geldi sana şimdi
Bir hatır sormak uzakta da olsa sesim
Bugün köyün birinde öğretmenim senin gibi
Senin gibi odun taşıyorum koltuğumda

O gün anlattıkların bugün beynimin kapısını çaldılar
Anlatırken ağladığın geldi gözlerimin önüne
Ve köy çocukları bir başkaymış be öğretmenim
Ne kadar saf ne kadar ezik hepsi de

Onları senin kucakladığın gibi kucakladım
Ayaklarına yün çoraplar ördüm ellerimle
Çorbamı paylaştığımda oldu
O küçücük öğretmen maaşımı da

Memleketimin bacaları acılarla tüterken
Kim duyar ki şu dağ başını
Kim duyar ki bir dilim ekmeğe sevinen çocukları
Kim duyar ki?

Bana her zaman güçlü olmayı sen öğretmiştin
Ey benim güler yüzlü, sıcak yürekli öğretmenim
Çoğu sabah kuru bir ekmekle içiyorum çayımı
Yanında peynir, reçel yemeye gönlüm razı olmuyor bir türlü

Onlar yarı aç yarı tok gelirken
Onlar yırtılmış naylon ayakkabılarıyla karı çiğnerken
Nasıl doyarım, nasıl bot giyerim ki
İşte bu yüzdendir üşür içim, ısınmaz bir türlü

Derdim çoktur üzmek istemem seni de
Bir gün gelmek isterim elbet
Öpmek isterim ellerinden
Eğer yaşıyorsam, yaşıyorsan, geleceğim bir gün yanına.

Harika UFUK.”ADANA TREN İSTASYONU”

Azerbaycanın Kültür ve Edebiyat Portalının Türkiye temssilcisi

Tren istasyonları; o yerleşim merkezinde yaşayanların, yolu oradan geçenlerin anılarını saklayan gizemli mekânlardır. Nice sevinçlere, nice üzüntülere şahit olan her gar; bizimle ağlayıp bizimle gülerek bin bir anıyla dolup taşmıştır. Her tren istasyonu, o şehrin kalbidir.

Anılarıma geçmeden önce Adana Tren İstasyonu hakkında bilgi vermek istiyorum. Umarım sıkılmazsınız.

Adana’da yaşıyorsanız iyi bilirsiniz. Adana Garı Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları 6. Bölge Müdürlüğü bünyesinde, Adana şehir merkezinde Sular mevkiindedir. 1912 yılında tamamlanan Adana Garı; ana binası, lojmanları ve bakım-tamir atölyeleri ile kentin orta kesiminde yaklaşık 450 000 m² büyüklükte bir alanı kaplamaktadır. Önünde Uğur Mumcu Meydanı bulunmaktadır. Bu meydana üç büyük sivri kemerle açılan, geniş ve yüksek bir mekâna sahip olan orta bölümde bekleme salonu, gişeler, danışma ve eşya emanet bölümü gibi stantlar yolculara hizmet vermektedir. Soldaki bölümün üst katında hareket memurluğu, gar müdürlüğü ve VIP salonu vardır. Ayrıca binanın sağında ve solunda lojmanlar mevcuttur. İstasyonun, yolcu trenleri için üç peronu bulunmaktadır. Bu peronlardan, Adana-Mersin-Adana hattında günde en az 60 sefer yapılmaktadır. Bunlar resmi bilgiler…

Çocukluk günlerime uzandığımda Adana Tren İstasyonu’nu hüzünle karışık farklı duygularla hatırlarım nedense bütün tren istasyonları yüreğimi burkar. O zamanlar babam Gar Postanesinde memurdu. Özellikle yaz aylarında babamın iş çıkışlarına doğru annem bizleri giydirir kuşatır zaman zaman Gar’a götürürdü. Oradaki tahta banklara oturarak babamın mesaisinin bitmesini beklerdik.

Tren istasyonunda hiç sıkılmazdım, etrafı seyretmek çok hoşuma giderdi. Her zaman gittiğim ama her seferinde farklı bir şeyler keşfettiğim oyun yeriydi adeta… Kara trenlerin gelip gitmesi ve göğü yırtan düdük sesi ruhumda yankılanırdı. Bazen asker yolcu ederlerdi. Davullarla, zurnalarla elleri kınalı delikanlılar güle oynaya vatani görevlerini yapmaya koşarlardı. Annelerinin gözleri hep yaşlı olurdu. “Ağlamıyorum ki!” derken gözlerinden yaşlar boncuk boncuk dökülürdü. Babalar ise çoğunlukla metin olurlardı. Ya da öyle görünmeye çalışırlardı. “Sayılı gün çabuk geçer. Bir de bakarsın oğlun dönmüş. Hem askere gitmeyeni adamdan saymazlar. Kız bile vermezler hatun!” diye yarı şaka yarı ciddi seslenirlerdi eşlerine. Bir nevi teselliydi belki de ama bence oğlunu askere yollayan hiçbir anneyi teselli edememiştir bu sözler…

Adana garının dili olsa da anlatsa… Bazen de elinde bir bavulla trenden inen genç bir hanım olurdu. Mantosunun yakalarını kaldırmış, ellerinde beyaz eldivenleriyle çok şık görünen güzeller güzeli bir hanım. Belgin Doruk’un beyaz perdede canlandırdığı tip gibi küçük bir hanımefendi adeta… Fötr şapkalı, gri pardösülü bir genç adam karşılardı onu. Elindeki valizi alırdı ve konuşmaya başlarlardı. Neler konuşurlardı kim bilir? Acaba nişanlılar mı bunlar yoksa sevgililer mi? Kız, ilk kez mi geliyordur Adana’ya? Sever mi ki Adana’mızı? Acılı kebap yer mi, şalgam suyu içer mi bu güzel hanım? Sanmam. Çok sosyete bir tip gibi, bunlar acı yiyemezler. Gerçi ben de çocuğum, ben de acı yiyemiyorum. Zaten bizim evde acı kullanılmaz ki! Babam askerdeyken mide ameliyatı olmuş. Ona yasakmış da ondan alışamadık acılı yemeklere… Bunlar geçerdi çocuk usumdan…

Tahta bavullu birileri olurdu bazen. İçlerine umutlarını doldurarak tarlalarda çalışmak için gelenler… Sırtlarında yatakları, yorganlarıyla Çukurova’nın bereketli topraklarına ulaşmak üzere ilk adımlarını burada atanlar… Çukurova, ekmek kapısı… Çukurova’da ırgata her zaman ihtiyaç var. Genellikle doğu ve güneydoğu illerinden kopan Çukurova sıcağına yabancı, bıyıklı, genç adamlar… Trenden iner inmez uzaklara doğru bakarlardı, sanki pamuk tarlalarını göreceklermiş gibi gözlerini kısarak… Umutları gözlerinden ışık ışık yansırdı etrafa… Adana’nın sarı sıcağı, sivrisineği canlarından bezdirecekti onları ama bunu o zaman bilmiyorlardı belki; bilseler bile ne çare ekmek parası… Köylerinde toprakları yok, ağalar ne zaman ele geçirmişlerse toprakları bir dönüm yer bırakılmamış bu insanlara… Adana Garı umut garıdır bu yüzden; Çukurova toprakları da yıllardır ekmek kapısı olmuştur tarım işçilerine…

Pek çok Türk filmi de bu garda çok çekilmiştir. Zeynep Değirmencioğlu’nun (Ayşecik) “Yavrum” diğer adıyla ”Karataşlı Emine” adlı filmi burada çekildiğinde mahalleden konu komşu gara akın etmişlerdi. Bu filmin başrol oyuncusu Ayşe karakteriyle Zeynep Değirmencioğlu idi. Semra Sar, Metin Serezli de Zeynep Değirmencioğlu’nun filmde öz annesi ve babası rolünde idiler. Münir Özkul, Suzan Avcı, Mürüvvet Sim, Önder Somer, Ömercik gibi çok değerli zengin bir kadroya sahip güzel bir filmdi. Filmin bir kısmı Adana’da çekilmişti. Bazı sahnelerde de Adana Garı mekân olarak kullanılmıştı.

“Bereketli Topraklar Üzerinde” Orhan Kemal’in en önemli romanlarından biridir. Aynı adla sinema filmi yapılmış. Senaryosunu Tuncel Kurtiz yazmış. Bu 1980 yapımı Türk filminde Çukurova’ya çalışmaya gelen üç tarım işçisinin yaşadıkları konu edilmiş. Başrollerde Tuncel Kurtiz, Erkan Yücel, Yaman Okay, Nur Sürer, Bülent Kayabaş gibi çok değerli oyuncuların oynadıkları bu film bir ara yasaklanmış. Erden Kıral’ın yönetmenliğinde çekilen ve ilk sahneleri Adana Tren İstasyonu’nda başlayan güzel bir film…

İbrahim Tatlıses’in “ Gurbet Treni” de bu garda çekilen önemli filmlerdendir. Tarık Akan’ın da sosyal içerikli bazı filmlerinde de burası mekân olarak seçilmiştir. Kısaca gurbetten gelenin Çukurova’ya ilk adımı attığı yerdir Adana Tren İstasyonu…

İstasyon Meydanı ses sanatçılarını da ağırlamıştır. Çok güzel konserler olmuştur burada… Hâlâ da konserlere mekân olmaya devam ediyor. Bu alanda Nilüfer ve Aşkın Nur Yengi konserlerini izlemiştim yıllar önce…

İnsanların toplandıkları, yürüyüş yaptıkları veya yürüyüşlerin ilk başlatıldığı yerdir burası… Devlet büyüklerinin halka seslendikleri, siyasilerin seçim konuşmalarını yaptıkları miting alanıdır. Milli bayramlardaki törenlere de ev sahipliği yapmaktadır yıllardır…

Tren garları yaşamın kendisidir. Şehrin soluk alıp verdiği özel yerlerden biridir. İstasyonun önü buluşma yeridir. Herkesin bildiği, ulaşımı kolay bir yer olduğu için burası seçilir. Hatta geziye gidilecekse otobüslere binme ve dönüşte de otobüslerden inme yeridir. Adana Tren İstasyonu; sadece Adanalıların değil, Çukurovalıların da en önemli ortak mekânlarındandır. Yeni bir hayatın eşiği gibi her dem tazedir.

Adana Tren İstasyonuna yolum düştüğünde öncelikle çocukluğumu anımsarım. Bugün artık aramızda olmayan annemi ve babamı düşünürüm. Buralarda sessiz sakin oynadığımı, tahta banklarda gelip geçenleri izlediğimi oysa şimdi hep bir yerlere yetişme telaşı içinde pek çok yaşayamadığım geçer usumdan… İşte o zaman Mersin’e gidecek olduğum tren gelir. Düşlerimden uzaklaştırır beni…

Tren düdüğünü çalınca karmakarışık duygular içinde olurum. İçinde hem neşe, hem hüzün, hem de umut barındırır. Duruma göre bu duygulardan biri öne çıkar. Bazen neşe, bazen, hüzün, en çok da ayrılık…

Mutluysam, neşeliysem şu türkü dilime takılır:

“Tren gelir hoş gelir,
Ley leylimilimi ley…
Odaları boş gelir,
Limilimi güzel gel bize…”

Hüzünlüysem şu şarkıyı mırıldanırım içimden:

“Dargın ayrılmayalım diye koştum sana dün,
Gözlerim vagonları dolaştı üzgün üzgün.
Getirmiştim sana bir demet beyaz karanfil,
Elimde kaldı yazık çiçeklerimle mendil…”

Adana Tren Garına gelenlere, yolu buradan geçenlere selam olsun. Umutları boşa çıkmasın. Tren istasyonları ayrılıklara değil, her zaman kavuşmalara sahne olsun. Tren gelsin, hoş gelsin! Odaları sevgi, güzellik, umut dolu olarak gelsin.

ADANA.20 Ekim 2013

NOT 1: Bu yazı 28 Şubat 2017 tarihinde Edebiyat ve Sanat Akademisi Sitesinde “Günün Yazısı” olarak seçilmiştir.
NOT 2: Bu yazı 09 Haziran 2017 tarihinde Şiirsu.net sitesi’nde “Günün Makalesi “ seçilmiştir.

Harika UFUK.”ADANA TREN İSTASYONU”

Azerbaycanın Kültür ve Edebiyat Portalının Türkiye temssilcisi

Adana Garı Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları 6. Bölge Müdürlüğü bünyesinde, Adana şehir merkezinde Sular mevkiinde hizmet vermektedir. 1912 yılında tamamlanan Adana Garı; ana binası, lojmanları ve bakım-tamir atölyeleri ile kentin orta kesiminde yaklaşık 450 000 m² büyüklükte bir alanı kaplamaktadır. Önünde Uğur Mumcu Meydanı bulunmaktadır. Bu meydana üç büyük sivri kemerle açılan, geniş ve yüksek bir mekâna sahip olan orta bölümde bekleme salonu, gişeler, danışma ve eşya emanet bölümü gibi stantlar yolculara hizmet vermektedir. Soldaki bölümün üst katında hareket memurluğu, gar müdürlüğü ve VIP salonu vardır. Ayrıca binanın sağında ve solunda lojmanlar mevcuttur. İstasyonun, yolcu trenleri için üç peronu bulunmaktadır. Bu peronlardan, Adana-Mersin-Adana hattında günde en az 60 sefer yapılmaktadır. Bunlar resmi bilgiler…

Tren istasyonları; o yerleşim merkezinde yaşayanların, yolu oradan geçenlerin anılarını saklayan gizemli mekânlardır. Nice sevinçlere, nice üzüntülere şahit olan her gar; bizimle ağlayıp bizimle gülerek bin bir anıyla dolup taşmıştır. Tren istasyonu, bir şehrin kalbidir.

Çocukluk günlerime uzandığımda Adana Tren İstasyonu’nu hüzünle karışık farklı duygularla hatırlarım nedense bütün tren istasyonları yüreğimi burkar. O zamanlar babam Gar Postanesinde memurdu. Özellikle yaz aylarında babamın iş çıkışlarına doğru annem bizleri giydirir kuşatır zaman zaman Gar’a götürürdü. Oradaki tahta banklara oturarak babamın mesaisinin bitmesini beklerdik.

Hiç sıkılmazdım, etrafı seyretmek çok hoşuma giderdi. Her zaman gittiğim ama her seferinde farklı bir şeyler keşfettiğim oyun yeriydi adeta… Kara trenlerin gelip gitmesi ve göğü yırtan düdük sesi ruhumda yankılanırdı. Bazen asker yolcu ederlerdi. Davullarla, zurnalarla elleri kınalı delikanlılar güle oynaya vatani görevlerini yapmaya koşarlardı. Annelerinin gözleri hep yaşlı olurdu. “Ağlamıyorum ki!” derken gözlerinden yaşlar boncuk boncuk dökülürdü. Babalar ise çoğunlukla metin olurlardı. Ya da öyle görünmeye çalışırlardı. “Sayılı gün çabuk geçer. Bir de bakarsın oğlun dönmüş. Hem askere gitmeyeni adamdan saymazlar. Kız bile vermezler hatun!” diye yarı şaka yarı ciddi seslenirlerdi eşlerine. Bir nevi teselliydi belki de ama bence oğlunu askere yollayan hiçbir anneyi teselli edememiştir bu sözler…

Bazen elinde bir bavulla trenden inen genç bir hanım olurdu. Mantosunun yakalarını kaldırmış, ellerinde beyaz eldivenleriyle çok şık görünen güzeller güzeli bir hanım. Belgin Doruk gibi küçük bir hanımefendi adeta… Fötr şapkalı, gri pardösülü bir genç adam karşılardı onu. Elindeki valizi alırdı ve konuşmaya başlarlardı. Neler konuşurlardı kim bilir? Adana garının dili olsa da anlatsa… Acaba nişanlılar mı bunlar yoksa sevgililer mi? Kız, ilk kez mi geliyordur Adana’ya? Sever mi ki Adana’mızı? Acılı kebap yer mi, şalgam suyu içer mi bu güzel hanım? Sanmam. Çok sosyete bir tip gibi, bunlar acı yiyemezler. Gerçi ben de çocuğum, ben de acı yiyemiyorum. Zaten bizim evde acı kullanılmaz ki! Babam askerdeyken mide ameliyatı olmuş. Ona yasakmış da ondan alışamadık acılı yemeklere… Bunlar geçerdi çocuk usumdan…

Tahta bavullu birileri olurdu bazen. İçlerine umutlarını doldurarak tarlalarda çalışmak için gelenler… Sırtlarında yatakları, yorganlarıyla Çukurova’nın bereketli topraklarına ulaşmak üzere ilk adımlarını burada atanlar… Çukurova, ekmek kapısı… Çukurova’da ırgata her zaman ihtiyaç var. Genellikle doğu ve güneydoğu illerinden kopan Çukurova sıcağına yabancı, bıyıklı, genç adamlar… Trenden iner inmez uzaklara doğru bakarlardı, sanki pamuk tarlalarını göreceklermiş gibi gözlerini kısarak… Umutları gözlerinden ışık ışık yansırdı etrafa… Adana’nın sarı sıcağı, sivrisineği canlarından bezdirecekti onları ama bunu o zaman bilmiyorlardı belki; bilseler bile ne çare ekmek parası… Köylerinde toprakları yok, ağalar ne zaman ele geçirmişlerse toprakları bir dönüm yer bırakılmamış bu insanlara… Adana Garı umut garıdır bu yüzden; Çukurova toprakları da yıllardır ekmek kapısıdır tarım işçilerine…

Pek çok Türk filmi de bu garda çok çekilmiştir. Zeynep Değirmencioğlu’nun (Ayşecik) “Yavrum” diğer adıyla ”Karataşlı Emine” adlı filmi burada çekildiğinde mahalleden konu komşu gara akın etmişlerdi.Bu filmin başrol oyuncusu Ayşe karakteriyle Zeynep Değirmencioğlu idi. Semra Sar, Metin Serezli de Zeynep Değirmencioğlu’nun filmde öz annesi ve babası rolünde idiler. Münir Özkul, Suzan Avcı, Mürüvvet Sim, Önder Somer, Ömercik gibi çok değerli zengin bir kadroya sahip güzel bir filmdi.Filmin bir kısmı Adana’da çekilmişti. Bazı sahnelerde de Adana Garı mekân olarak kullanılmıştı.

“Bereketli Topraklar Üzerinde” Orhan Kemal’in en önemli romanlarından biridir. Aynı adla sinema filmi yapılmış. Senaryosunu Tuncel Kurtiz yazmış. Bu 1980 yapımı Türk filminde Çukurova’ya çalışmaya gelen üç tarım işçisinin yaşadıkları konu edilmiş. Başrollerde Tuncel Kurtiz, Erkan Yücel, Yaman Okay, Nur Sürer, Bülent Kayabaş gibi çok değerli oyuncuların oynadıkları bu film bir ara yasaklanmış. Erden Kıral’ın yönetmenliğinde çekilen ve ilk sahneleri Adana Tren İstasyonu’nda başlayan güzel bir film…

İbrahim Tatlıses’in “ Gurbet Treni” de bu garda çekilen önemli filmlerdendir. Tarık Akan’ın da sosyal içerikli bazı filmlerinde de burası mekân olarak seçilmiştir. Kısaca gurbetten gelenin Çukurova’ya ilk adımı attığı yerdir Adana Tren İstasyonu…

İstasyon Meydanı ses sanatçılarını da ağırlamıştır. Çok güzel konserler olmuştur burada… Hâlâ da konserlere mekân olmaya devam ediyor. Bu alanda Nilüfer ve Aşkın Nur Yengi konserlerini izlemiştim yıllar önce…

İnsanların toplandıkları, yürüyüş yaptıkları veya yürüyüşlerin ilk başlatıldığı yerdir burası… Devlet büyüklerinin halka seslendikleri, siyasilerin seçim konuşmalarını yaptıkları miting alanıdır. Milli bayramlardaki törenlere de ev sahipliği yapmaktadır yıllardır…

Tren garları yaşamın kendisidir. Şehrin soluk alıp verdiği özel yerlerden biridir. İstasyonun önü buluşma yeridir. Herkesin bildiği, ulaşımı kolay bir yer olduğu için burası seçilir. Hatta geziye gidilecekse otobüslere binme ve dönüşte de otobüslerden inme yeridir. Adana Tren İstasyonu; sadece Adanalıların değil, Çukurovalıların da en önemli ortak mekânlarındandır. Yeni bir hayatın eşiği gibi her dem tazedir.

Adana Tren İstasyonuna yolum düştüğünde öncelikle çocukluğumu anımsarım. Bugün artık aramızda olmayan annemi ve babamı düşünürüm. Buralarda sessiz sakin oynadığımı, tahta banklarda gelip geçenleri izlediğimi oysa şimdi hep bir yerlere yetişme telaşı içinde pek çok yaşayamadığım geçer usumdan… İşte o zaman Mersin’e gidecek olduğum tren gelir. Düşlerimden uzaklaştırır beni…

Tren düdüğünü çalınca karmakarışık duygular içinde olurum. İçinde hem neşe, hem hüzün, hem de umut barındırır. Duruma göre bu duygulardan biri öne çıkar. Bazen neşe, bazen, hüzün, en çok da ayrılık…

Mutluysam, neşeliysem şu türkü dilime takılır:

“Tren gelir hoş gelir,
Ley leylimilimi ley…
Odaları boş gelir,
Limilimi güzel gel bize…”

Hüzünlüysem şu şarkıyı mırıldanırım içimden:

“Dargın ayrılmayalım diye koştum sana dün,
Gözlerim vagonları dolaştı üzgün üzgün.
Getirmiştim sana bir demet beyaz karanfil,
Elimde kaldı yazık çiçeklerimle mendil…”

Adana Tren Garına gelenlere, yolu buradan geçenlere selam olsun. Umutları boşa çıkmasın. Tren istasyonları ayrılıklara değil, her zaman kavuşmalara sahne olsun. Tren gelsin, hoş gelsin! Odaları sevgi, güzellik, umut dolu olarak gelsin.

ADANA.20 Ekim 2013

NOT: Bu yazı 28 Şubat 2017 tarihinde Edebiyat ve Sanat Akademisi Sitesinde “Günün Yazısı” seçilmiştir.

Harika UFUK.”ÇAĞIN YENİ HASTALIĞI İNTERNET BAĞIMLILIĞI”

Azerbaycanın Kültür ve Edebiyat Portalının Türkiye temssilcisi

DHA kaynaklı haberden bir bölümle yazıma başlamak istiyorum:

“Türkiye’de 24 yaş altındaki nüfusun günde 7 saati oyunlar ve sosyal paylaşım sitelerinde geçirmesiyle oluşan internet bağımlılığı, özellikle çocuklarda beynin gerçekle fanteziyi ayırt edememesine neden olan psikolojik bir rahatsızlığa dönüşüyor.

İnternet ve bilgisayar oyunlarında dünyada en çok kullanıcısı bulunan ülkeler arasında yer alan Türkiye’de hızla yaygınlaşan bilgisayar ve internet kullanımı, beraberinde yeni sosyal problemleri de getiriyor. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre, 77. 8 milyon nüfusun 35 milyonunun bilgisayar ve internet kullandığı Türkiye’de, bu sayının 15 milyona yakın kısmını ise 10- 24 yaş grubu oluşturuyor.”

Artık istesek de istemesek de, kabul etsek de etmesek de internet gerçeğini göz ardı edemeyiz. Pek çoğumuzun hayatında azımsanamayacak kadar yer kapladığı malumunuzdur sanırım. Özellikle genç nesil, bebekle, topla, oyuncak arabalarla oynamadan teknolojiyle tanışıyor. Annelerinin, babalarının cep telefonları çocukların elinde oyuncak oldu. Eskiden çocuklara bebek, araba, top alınırken şimdi tabletler başköşeye oturuverdi.

Bizler işimiz gereği interneti kullanmak zorundayız. Ancak iş için harcadığımız zamandan fazlasını da sosyal paylaşım sitelerinde geçiriyoruz. Hiç tanımadığımız, kimlikleri hakkında fikir sahibi olmadığımız kişilerin arkadaşlık tekliflerini kabul ediyoruz. Genelde övgü dolu yorumlarla kendimizi ve birbirimizi kandırıyoruz.

Bazı kişilerin profil fotoğrafları yok. Çiçek, böcek, manzara resimleriyle ve sahte isimlerle açılan profillere itibar etmemek gerekli… Kullandıkları isimler de çoğunlukla sahte… Bazılarının adları “Dağ çiçeği”, Kara Kader”, Aşkın Gözyaşları” gibi uydurulmuş sözcükler yumağı… Bu kişilere ne kadar güvenebiliriz ki! Kişiliğini, fotoğrafını, adını saklayan kişileri arkadaş listesine eklememek gerekli diye düşünüyorum. Sahte insanlarla sahte paylaşımlar yapmanın anlamı da yok zaten.

Gerçek hayattaki ailemiz, akrabalarımız, arkadaşlarımız, komşularımız, tanıdıklarımız varken sanaldan dost seçmenin de anlamı yok bence… Bazen az sayıda da olsa sanaldan tanıyıp gerçek hayatta da dostumuz olabilenler var. Arkadaş listelerimizi düzenlerken çok dikkatli olmalıyız. Sanaldaki arkadaşlıklara ayırdığımız zamanı ailemize ayırsak hayat daha bir güzelleşecek.

Hadi bakalım, bugünden itibaren internet karşısında geçen zamanımızı azaltalım. Sanaldan birbirimize çay, kahve yollamak yerine gerçek dostlarımızla yakınlarımızla gerçek kahveler içelim. Şöyle bol köpüklü, mis kokulu, dumanı üstünde tüten sıcacık Türk kahvesi ve yanında kuş lokumu… Hepinize internetten daha uzak, yaşama daha yakın keyifli vakitler dilerim. Sevgiyle kalınız.

ADANA.9 KASIM 2015.SAAT: 10.00

Harika UFUK.” ADANA’MIN YOLLARI TAŞTAN”

Azerbaycanın Kültür ve Edebiyat Portalının Türkiye temssilcisi

Sabahleyin her zamankinden erken kalktım. Kahvaltı yaparken kızımla sohbet etmeye başladık. Aklıma şu geldi: Başka bir yerden Adana’ya gelseydik nereleri gezerdik? Bir gün şehrimizi tanımak için yetmez ki! Adana’yı gezmek için en az üç gün ayırmak gerekir. Anavarza, Şar ve Misis Ören yerlerini de unutmamalıyız elbette… Ben bir günde şehirdeki yerlerin çoğunu gezeriz, dedim. Kızım da hepsini gezebiliriz, dedi. Farz edelim ki Adana’ya geldik, zamanımız kısıtlı, bir gün sabahtan akşama kadar ne kadarını gezebilirdik acaba? Denemeye karar verdik.
Kahvaltı sonrası öncelikle Seyhan’ı gezmek üzere kızımla hazırlandık. Atatürk sevdalısı olduğumuz için ilk durağımız pazartesi günü dışında her gün ziyaret edilebilen Atatürk Evi oldu. Türk öğrencilerle askerlerin ücretsiz olarak ziyaret edebildikleri bu mekân Tarihi Taş Köprü karşısındadır. Mustafa Kemal Atatürk, 15 Mart 1923 tarihinde eşi Latife Hanımla geldiğinde Ramazanoğulları’ndan Suphi Paşa’ya ait bu konakta misafir edilmiş. 1981 yılında Atatürk’ün 100. Doğum Günü dolayısıyla bu konak Atatürk Evi olarak restore edilerek Müze Müdürlüğüne bağlanmış.
İki katlı bu binanın alt katı çalışma odası ve kütüphaneden oluşuyor. Kütüphanedeki 2000 civarındaki kitabın tamamı bağış yoluyla sağlanmış. Üst katta ise Sofa, Yatak Odası, Çalışma Odası, Basın Odası, Mücahitler Odası, Oturma Odası, Hatay Odası, Silah Odası, Yaver Odası, Kuva-yı Milliye Odası yer almış. Sofada Emekli subay Nevzat Duruak tarafından yapılmış olan Atatürk’ün mumdan heykeli yer almaktadır.
Yatak odasında ise Pirinç karyola, sim işlemeli yatak, masa örtüsü, ayrıca Maraş işi iki koltuk ve elbise dolabı vardır. Mücahitler odasında Gani Girici’nin ve bazı mücahitlerin portreleri, Gani Girici’ ye ait madalya ve Atatürk’ün ölüm anına, 09.05’e ayarlanarak durdurulmuş bir saat bulunmaktadır.
Hatay Odasında Atatürk Adana’ya geldiğinde, Ayşe Fitnat hanımın başkanlığında bir grup Fransız işgalindeki Hatay’dan gelerek Atatürk’ ün huzuruna çıkmış ve ona siyah gül hediye etmiştir. Buna karşılık, Atatürk de “Kırk asırlık Türk yurdu düşman elinde kalamaz.” demiştir. Bu olayı anlatmak için mankenler konmuştur. Ayrıca ceviz oymalı sehpa, Türk bayrağı ve Hatay’dan gelen heyetin çeşitli boylarda fotoğrafları bulunmaktadır.
Ceviz sandalye, nargile, madeni mangal, kilim ve halılar oturma odasındadır. Vitrin içerisinde Yeni Adana Gazetesi’nin ciltlenmiş Pozantı nüshaları ve çalışanlarının çerçeveli resimleri basın odasında bulunmaktadır.
Maraş işi koltuk, masa, sandalye, telefon, dolap ve Atatürk’ ün portresi Atatürk’ün üst kattaki çalışma odasındadır. Cins ve ebatları değişik tüfekler, tabancalar, paşa apoleti, Atatürk’ ün doğduğu evin maketi, Anıtkabir’e Osmaniye’den giden taşın numunesi ve vitrin içerisinde çeşitli yıllara ait madeni paralar silah odasında yer almaktadır. Atatürk’ün yaverinin kaldığı Yaver Odasında pirinç karyola, sim ve gümüş işlemeli yatak örtüsü, ceviz kaplamalı elbise dolabı, madeni ibrik ve leğen bulunmaktadır. Atatürk, İsmet İnönü ve Kuva-yi Milliye döneminde emeği geçen ve Kuva-yi Milliye hareketini başlatanların büstleri Kuva-yi Milliye Odasındadır.
Atatürk Evi’nden ayrılırken Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün, “Bende bu vaka inin ilk hissi teşebbüsü bu memlekette, bu güzel Adana’da vuku bulmuştur.” Sözlerini anımsıyorum ve Kurtuluş Mücadelesine dair ilk düşüncesinin Adana’da oluştuğundan dolayı büyük gurur duyuyorum. Adanalı olmak bana bir kez daha büyük mutluluk veriyor, gülümsüyorum.
Atatürk Evi’nin bulunduğu bu semt Tepebağ’dır. Adana’nın kent merkezinde, kurulduğu iki adet höyüğün üzerinde, bir tarih anıtı gibi yükselen en eski yerleşim alanıdır. Tarihi sur içindeki adana şehrinin en eski kent kalıntıları, toprak altındaki değerleriyle bronz çağına kadar giden binlerce yıllık kültürü burada saklıdır. Yaklaşık olarak 8000 yıllık geçmiş olan Tepebağ’da 1495 yılında Ramazanoğlu Halil Bey’in yaptırdığı konaktan itibaren başlayan yeni şehirleşme döneminde Tepebağ Mahallesi de oluşmuştur. 1748 yılında yaptırılan Yeşil Mescit ile başlayan yeni yapılaşma döneminde gelişmiştir. O nedenle bugün ayakta kalabilmiş Tepebağ evlerinin çoğu 18.yüz yıldandır. Tepebağ evlerinin şemsiye gibi açılmış geniş saçakları, yüksek tavanları, cumbaları, daracık sokaklara açılan kanatlı kapıları ve hayranlık uyandıran oya gibi işlenmiş tavanları ile bizleri on sekizinci, on dokuzuncu yüzyılın büyülü mistik ortamına taşır. Sadece Tepebağ’da değil; Kayalıbağ, Türkocağı, Sarıyakup, Karasoku, Alidede ve Ulucami mahallelerinde çok az sayıdaki eski evler kurtarılmayı beklemektedir. “Eski Adana Evleri” aynı adlı TepebağHöyüğü’nün üzerinde ve eteklerindedir. Tarihi sur içindeki Adana şehrinin yüzlerce yıllık kültürü burada saklıdır.
Nehir kıyısındaki ve Tepebağ’daki aslına uygun olarak restore edilmiş eski Adana evlerini seyretmek de oldukça keyifli… Buralarda kim bilir kimler yaşadılar? Sevinçleri, kederleri bu konakların taşlarına, duvarlarına sindi belki de… Genç oldular, evlendiler, çocukları oldu, yaşlanıp öldüler yıllar evvel… Ah ölüm, bunu düşününce içimi bir burukluk kaplıyor. Bir düşünürün “Ey hayat, seni el üstünde tutuşum ölüm sayesindedir.” sözleri dökülüyor dudaklarımdan ve kırık gülüşüm Adana’nın taştan yollarına düşüyor.
Bu arada Bosnalı Salih’in Konağı’nı da Bosnalı Otel olarak çok güzel düzenlemişler. Kentin tarihi dokusuyla uyum içinde nehir manzaralı çok şirin bir yer olmuş. Söylem Dergisi olarak getirdiğimiz sanatçıları misafir ettiğimiz şık bir butik otel…
Nehir manzaralı üç katlı ahşap bir ev de restore edilerek Türk Sinema Müzesi haline getirilmiş. Girişte Adanalı sanatçıların fotoğraflarının altında pirinç levhalar üzerine isimleri ve doğum tarihleri yazılmış. Ölen sanatçılarımızın ölüm tarihleri yazılmamış çünkü sanatçıların ölümsüzlüğü vurgulanmak istenmiş. İkinci katta film afişleri ile üç cansız erkek manken var. Yılmaz Güney’in elbiseleri giydirilmiş mankenin önünde duruyorum. Duvarda Yılmaz Güney’in eşine yazdığı mektuplar var. İster istemez gözyaşlarım yanaklarımdan süzülüyor. Çok duygulu mektuplar bunlar… Yılmaz Duru’nun giysileriyle bir manken karşımda dururken onun Susuz Yaz, İnce Cumali, Meyro gibi güzel filmleri gözümün önünden geçiyor. İrfan Atasoy’un giysileri de yine cansız bir mankenin üzerinde… Vurdulu kırdılı filmlerinden tanıyorum onu ama kızım tanımıyor. Nostalji filmleri gösterilirken ona pek rastlamıyoruz televizyondaki kanallarda…
Kuzeye ilerliyoruz. Banklarda oturup fıskiyelerden şırıl şırıl akan suları seyretmek hoşumuza gidiyor. Bu kez kuzey batıya doğru yürüyoruz. Türkiye’nin ve Ortadoğu’nun en büyük camisi olan Sabancı Merkez Cami’ye varıyoruz. Kızım Sena cep telefonundan internete girerek şu bilgileri benimle paylaşıyor:
“Sabancı Merkez Cami aynı anda 20.000 kişiye hizmet vermektedir, açık alanın düzenlenmesiyle 28.000 kişilik camidir. Son cemaat mahalliyle birlikte 6600 metrekareye yayılmıştır. Dokuz fil ayağı üzerine oturmuş. Klasik Osmanlı mimarisi tarzında yapılmış. Genel görünüm olarak Sultan Ahmet Cami’ ne, plan ve iç mekân olarak Selimiye Cami’ne benzemektedir. Dört yarım-kubbe, beş kubbe, altı minaresi vardır; bunlar dört halife ve dört mezhebe, İslam’ın beş şartına, imanın altı şartına karşılık gelmektedir. 32 metre çaplı ana kubbe 32 farza, avludaki 28 kubbe Kur’an’da adı geçen 28 peygambere, ana kubbedeki 40 pencere Muhammed’in peygamber olduğu yaşa ve 40 rekât namaza, 99 metrelik altı minare Allah’ın 99 güzel ismine karşılık gelir.” Değerli fotoğraf sanatçısı ve Doktor Haluk Uygur’un sözüyle bir kez daha “ilklerin ve enlerin şehri” Adana’da yaşamanın tadına varıyorum.
İçi muhteşem çinilerle ve vitraylarla bezeli bu cami bize bir anda uhrevi bir âlemin kapısını açıverdi. Dualar okuyarak iç huzuruna erdik ve hayran kaldığımız camiden çıkarken adeta bir kuş gibi hafiflediğimizi hissettik.
Güneye yöneliyoruz. Adana’mızın sembolü sayılan meşhur Taş Köprü’den Seyhan nehrini seyrediyoruz. Roma dönemi eserlerinden olan bu köprünün yirmi bir gözünden yedisi toprak altında kalmış. Şu anda on dört gözlü olan köprümüz 310 metre uzunluğundadır. Roma İmparatoru Hadrian tarafından yaptırılan köprü Jüstinianus tarafından ciddi anlamda onarılmıştır. Osmanlı döneminde de birkaç kez onarılan köprü, şu anda kullanılmakta olan dünyanın en eski köprüsüdür. İlkler ve enler kenti Adana’da yaşamaktan çok mutlu oluyorum ve Romalıların yaptığı ve kullandığı köprüyü asırlar sonrası kullanmak haz veriyor bana… Bu köprü Seyhan ilçemizle Yüreğir ilçemizi bağlamakta… Biz Yüreğir’deki güzellikleri ve Karşıyaka’daki muhteşem otelleri Hilton’u uzaktan seyrederek tarihi yerlerdeki gezimizin tadını çıkarıyoruz.
Taş Köprü’nün yanındaki Tarihi Kız Lisesi’ni gezmemek olmaz. Yıllarca Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı dersleri anlattığım sınıflar deprem sonrasında tamamen restore edilerek Adana Kültür Merkezi haline getirilmiş. Şair ve yazar olarak burada yapılan kültürel etkinlikler beni çok mutlu ediyor. Bir zamanlar annemin, halamın ve annemin amcasının kızı Behiye Teyze’min burada öğrenci olduklarını düşünmek bile beni heyecanlandırıyor. Çiçekler içindeki muazzam bahçede Karacaoğlan’ın heykeli var. Yer yer banklar konulmuş ve kamelyalarla süslü bahçede oturarak Seyhan nehrini seyretmek huzur veriyor bize…
Ulu Cami’ye doğru yürüyoruz. 16. Yüz yıldan kalma bu caminin diğer adı Ramazanoğlu camidir ama Ulu Cami adıyla bilinir. Ramazanoğlu Beyliği zamanında Halil Bey tarafından 1509’da yapımına başlanan cami Ramazanoğlu Halil Bey’in ölümünden sonra oğlu Mehmet Piri Paşa tarafından 1541’de tamamlanmıştır. Selçuklu ve Memluk mimarilerinin izlerini taşıyan caminin duvarları siyah-beyaz mermer taşlarla bezelidir. Batı ve doğuda birer kapısı bulunur. Batı kapısı üzerinde iki yılan kabartması olan bir kubbe ve bir kitabe vardır. Doğu kapısı üzerinde ve minberinin üstünde de birer kitabesi bulunur. 16. asırdan kalma çinileri meşhurdur. Medrese, Türbe, İmaret, Dar’ül hadis, Dar’ül şifa, SIbyan Mektebi gibi yapıları da içeren Ramazanoğlu Külliyesi’nin bir parçasıdır. Külliyenin günümüze kadar gelebilmiş diğer kısımları; Medrese, Türbe ve Ramazanoğulları Saray Selamlığı (Tuz Hanı)’dır. Ulu Cami’nin batı kapısındaki yılan kabartmalarına bakarken oradaki kitabelerde neler yazdığını merak ediyoruz.
Ara sokaktan şehrin güneyine doğru yürüyoruz. Bu sokakta tahta işçiliği ile uğraşan zanaatkârlar var. Hatta onlara zanaatçı değil, sanatçı bile denebilir. Öyle ustalıkla ve kendilerinden bir şeyler katarak eserler meydana getiriyorlar ki hayran olmamak elde değil… Çocukluğumda annemin elini tutarak geçtiğim yılların eskitemediği bu sokaktan yıllar sonra kızımla yan yana yürüyerek geçiyorum. Ne tuhaf bir his bu… Birkaç tahta kaşıkla oklava bir de kupaları asmak üzere ahşap bir kaide üzerinde altı kollu bir askılık satın alıyoruz.
Elli metre ileride bütün ihtişamıyla Büyük Saat Kulesi karşımıza dikiliyor. Yapımına o devrin Adana Valisi Ziya Paşa tarafından başlanan 32 metre uzunluğundaki saat kulesi Abidin Paşa zamanında 1882’de bitirilmiştir. Osmanlı döneminde yapılan saat kuleleri içinde en uzunu olan bu kule modernleşmenin simgesi olmuş zamanında… Büyük Saat’in bulunduğu semtte o kadar çok tarihi doku var ki etkilenmemek mümkün değil.
Büyük Saat Kulesi’nin hemen karşısında bulunan Çarşı Hamamı, her ne kadar kolay bir ulaşım yoluna sahip olsa da önünde dükkânların bulunmasından dolayı pek fazla görülemiyor. Bu konu üzerinde kızımla konuşmakta iken Çarşı Hamamı’nın önünde eski dostlarla karşılaşıyoruz. Ayaküzeri hal hatır soruyoruz. Hamamın tarihçesi hakkında bildiklerimi kızımla paylaşıyorum:
“1529’da Ramazanoğlu Piri Paşa tarafından inşa edilen ve Adana’daki en büyük hamamı beş kubbesi bulunan Çarşı Hamamı’nın iç bölümleri mermerle kaplanmıştır. Hamamın inşa edildiği yıllarda değirmen çarkları ve kanallar aracılığıyla hamama su taşınırmış.”
Kulenin sol tarafındaki Çarşı Hamamı ‘nı geçince görülen Kemeraltı Çarşısı sanki bizi davet ediyor. Elbette buraya kadar gelip de uğramamak olmaz. Yazmalar, nakışlı havlular alarak kızımın çeyizine katkıda bulunuyorum. Kazancılar Çarşısına giriyoruz. Biraz alış veriş yapıyoruz. Bakır cezvelerden ve dekoratif olarak kullanmak üzere el dokuması heybelerden, kilimlerden satın alıyoruz. Yıllardır babadan oğula devreden bakırcılık mesleğini sürdüren Pervin Teyze’nin oğullarının dükkânına uğruyoruz. Oradan da bakır işlemeli bir tepsi ve şekerlik alıyoruz. Aldığımız bütün eşyaları oraya bırakıyoruz. Onlar bizim komşumuz zaten. Akşamleyin evlerine özel araçlarıyla dönerlerken Pervin Teyze’ye uğrayarak eşyalarımızı bırakırlar. Adana’da dostluk ve komşu hatırı çok önemlidir. Böylece elimizde poşetlerle gezme zahmetinden kurtulduğumuz için onlara çok teşekkür ediyoruz.
Madem Adana’mızı geziyoruz Hasan Ağa Cami’ni ziyaret etmeden olmaz. Hem geziyoruz hem de burası hakkındaki bilgileri cep telefonumuzdan girerek internetten öğreniyoruz:
“Klasik Osmanlı dönemi mimarisinin Adana’daki tek örneği olan camiyi 1558 yılında Ramazanoğlu Halil Bey’in kölesi Abdullahoğlu Hasan Kethüda ile azatlı kölesi Atike yaptırmıştır. Planını Mimar Sinan’ın yaptığı söylenir. İki bölümden meydana gelen son cemaat yeri, klasik Türk mimarisinde görülen sütun başlıklarının taşıdığı sivri kemerlerle üç bölüme ayrılmakta ve bölümler üzerini küçük kubbeler örtmektedir. Camii esas mekânına son cemaat yerinden girilmekte olup kare plandaki mekânı köşe trompları ile intikali sağlanan yüksek kasnaklı bir kubbe örtmektedir. Giriş kapısının kuzey duvarı bitişiğinde Lale Devri üslubunu andıran oymalı süslemeler vardır. Müezzin mahfili ve mihrabı ağaçtandır. Siyah ve beyaz mermerlerle süslüdür. Minberi de aynı cins mermerlerle yapılmıştır. Tek şerefeli minaresi 1730 yılında yapılmıştır. Kesme taştan sade ve klasik üsluptadır. Caminin güney duvarında 1671 yılında Adana’ya gelen Evliya Çelebi’nin imzasını taşıyan bir yazıt bulunmaktadır. Ulu Camii’nin yapımını yöneten Hasan Kethüda buradan artırdığı malzemeyle daha güzel olan bu camiyi yaptırmıştır. Söylentiye göre buna çok kızan Ramazanoğlu Piri Mehmet Paşa da onun başını kestirmiştir.” Camiyi gezip trajik öyküsünü de öğrendik.
Bu arada eskiden oturduğumuz semtte Mestanzade Camii’inin güzelliğinden bahsediyorum kızıma… 1682 yılında Mestanzade Hacı Mehmet Ağa tarafından yaptırılmış. Rahmetli annem bununla ilgili bir efsane anlatırdı biz çocukken masal gibi dinlerdik. Adamın bir kedisi varmış. Adı Mestan’mış. Onun sayesinde zengin olmuş. Efsaneden aklımda bu kadarı kalmış maalesef…
Karasoku’nun nostaljik havasını teneffüs ederken acıktığımızı fark ediyoruz. Burada oldukça eski birçok kebapçı var. Kazancılar, Tarihi İstanbul Kebapçısı, Eski Onbaşılar Kebapçısı, Asmaaltı… Buranın kebabı meşhurdur, kebabın yanında da şalgam suyu içilir elbette… Üstüne de kaymaklı kadayıf muhteşem olur.
Yemekten sonra Yağ Cami’ye doğru ilerliyoruz. Burası eskiden Ermeni kilisesiymiş. 1501 yılımda Ramazanoğlu Halil Bey burayı camiye çevirmiş. Selçuklu Ulu Camileri karakterinde, yani çok sütunlu cami tipindedir. Yapıya sonradan eklenen bir anıt gibi büyük ve görkemli bir avlu kapısı vardır. Daha önce “Eski Camii” denilen yapı, anıtsal avlu kapısının önünde yağ pazarı kurulması nedeniyle, “Yağ Camii” adını almış. Altı asırlık yolculuğumuzu küçük saate yönelerek sürdürüyoruz.
Küçük Saat’e varmadan 5 Ocak Meydanı ve yüksekçe bir yerde Atatürk heykeli vardır. Heykelin etrafında havuz bulunur. Havuz kenarında ise kurtuluş savasını anlatan çeşitli kabartmalar bulunmaktadır. Heykelin yer aldığı göbek çiçeklerle bezelidir.
Solda Adana’nın en eski hamamlarından Mestan Hamamının önünden geçiyoruz. Bu hamam 1682 yılında Ramazanoğulları ‘ndan Hacı Mahmut Ağa tarafından yapılmıştır. Kare planlıdır. Soyunmalık üzerini trampintikalli bir kubbe örtmektedir. Kubbe ortasında soyunmalığı aydınlatan feneri bulunmaktadır. Soğukluk olan üç bölümün üzerini pandantifi kubbe örtmektedir.
Az ileride sağda Adana’nın en eski ve görkemli camilerinden Kemeraltı Camii görünüyor. Kemeraltı Camii Ramazanoğlu Piri Paşa’nın emirliğine rastlayan dönemde, Hacı Mustafa Bey tarafından 1548 yılında yaptırılmıştır. Kare biçimindedir.Mimari özellikleri, genel olarak klasik Osmanlı mimarisini yansıtır niteliktedir. Hala kullanılmaktadır.
Adana’nın en kalabalık yeri, en merkezi ve en eski çarşılarından Küçük Saat’e doğru ilerliyoruz. Bu arada sağdaki kuyumcuların ışıltılı vitrinlerine bakmadan geçemiyorum. Küçük Saat, bu gün kentin can¬lı ticaret noktalarından biridir. Dükkânlar, alışveriş merkezleri büyük bir insan kalabalığıyla günün her saatinde, hareketli manzaralar sergiler. Bulunduğu mekânda sembol olan Küçük Saat za-manın getirdiği değişimlere rağmen ilk konulduğu haliyle varlığını sürdürmeye ve bu haliyle geçmişe uzanan bir basamak olmaya devam etmektedir. Küçük Saat semti, Kemeraltı Camii’nin yanındaki kale kapısın¬dan dolayı eskiden Ters Kapı ya da Tarsus Kapı adıyla bilinmekteymiş. Bu semtte zamanın sessiz takipçisi olan Büyük Sa¬at Kulesi’ne ithaf olarak Küçük Saat denilen ikinci bir sembolik saat bulunmaktadır. İş Bankası tarafından cumhuriyetin ilk yıllarında bu meydana ko¬nulan saat, bulunduğu semte adını vermesi yönüyle önem taşımaktadır. Mekanizması sembolik bir kumbara içerisine yer¬leştirilmiş olan saat, sanatsal açıdan çok değerli ol¬mamasına karşılık işlek caddelerin kavşak noktasın¬da yer alması yönüyle dikkat çekici bir konumdadır.
Küçük Saati elli metre geçince sağda bütün güzelliğiyle bembeyaz taşlarla yapılmış gelin gibi güzel ve zarif bir cami çıkar karşınıza… Adı yeni ama kendisi eskidir. Adana’da Memlûk mimarisi etkisinde tarihi Adana Yeni Camii dikdörtgen biçiminde, on kubbeli bir yapıdır. Minaresinin giriş kapısının üstünde bir güneş saati bulunmaktadır. Kitabelerinden birine göre camii, 1724 yılında Abdürrezzak Antaki adlı Antakyalı bir zengin tarafından; bir başka kitabeye göre minaresi 1729 yılında Abdullah Bin Ali Beşe tarafından yaptırılmıştır.
Yeni Cami’nin 10 metre ilerisindeki duraktan Özen dolmuşlarına biniyoruz ve Çifte Minare’de iniyoruz. Bu semte de adını Çifte Minare Camii vermiş. Asıl adı M. Sabuncu Camiidir. Eskiden Adana da bulunan tek çifte minareli cami olduğundan caminin adı herkes tarafından Çifte Minare olarak bilinir. Adana’nın pek çok yerinden görülebilen Çifte Minare Camisi son zamanlarda yapılan yüksek binaların gölgesinde kalmış ve artık uzak yerlerden görülemez olmuştur. Çifte Minareli Camii tarihi bir özelliği olmasa da şehrimizde bir dönem iki minare arasına mahya asılması açısından önemli bir yapıdır. Mimarisi ile göz dolduran cami Adana’nın en merkezi yerlerinden Çınarlı Mahallesindeki Adana Verem Savaş Dispanserine yüz metre mesafede bulunmaktadır. Caminin hemen karşındaki Adana Bilim ve Teknoloji Üniversitesi 2011 yılından beri hizmet veren devlet üniversitesidir.
Bu semtte oturan bir yakınımızın evinde çayımızı yudumlarken daha gezemediğimiz çok yer olduğunu konuşuyoruz. Onlarla birlikte Seniha arkadaşımızın otomobiliyle şehir turu atıyoruz. Mimar Sinan Kültür Merkezinin önünden geçiyoruz. Ne konserler olmuştu burada diye geçmişi tazeleliyoruz. Ayna konserindeki yağan yağmuru ve o yağmura rağmen sırılsıklam olarak konseri coşkuyla izlediğimizi, Ayna Grubunun “Gittiğin yağmurla gel” şarkısına avaz avaz eşlik ettiğimizi gülerek anımsıyoruz. Çelik konserine ise çok hasta olduğum halde koşa koşa gittiğim hala usumda…
Gezintimiz devam ediyor tabii… Cemal Gürsel Caddesi’ni turluyoruz. Bebekli Kilise’yi uzaktan görüyoruz. İnönü Parkı’nın bulunduğu Dörtyol Ağzı’ndan yukarı doğru uzanıyoruz. Atatürk Caddesi’ne yöneliyoruz. Burada bulunan Atatürk Parkı en önemli mekânlardan biridir. Önemli günlerde bu parkta törenler yapılır ve çiçekler, çelenkler burada heykelin bulunduğu havuzun önüne ve iki yanına konur. Adana halkının en önemli toplanma yerlerinden biridir. Atatürk heykelinin iki yanında da askerlerimizi ve kurtuluş savaşındaki kahraman Türk kadınlarını simgeleyen heykeller bulunur. Atatürk Caddesinde de bir tur atıyoruz. Parktaki heykelin, çiçeklerin, güvercinlerin güzelliğini seyretmek hepimize mutluluk veriyor.
Gazipaşa’da Kazım’ın Büfesinde taze sıkılmış portakal sularımızı yudumluyoruz ve Eski Baraj’a gidip manzaranın güzelliğini seyre dalıyoruz. Dilberler Sekisine doğru ilerliyoruz. Yapay şelaleyi ve havuzda yüzen ördekleri sevgiyle izliyoruz. Akşamüstü bibi bici yiyelim diyerek Adnan Menderes Bulvarı’na gidiyoruz. Bir yandan gölü ve ışıklandırılmış Sevgi Adası’nı seyrederken bir yandan da bici keyfini sürdürüyoruz. Bici bici yöremizde yazın yenen serinletici hafif bir tatlıdır. Eskiden meyvelerle süslenmezdi, bir süredir meyvelerle süslenerek servis ediliyor.
Dönüşte bizi eve bırakıp evine dönen arkadaşıma “Adana’yı bir günde gezmek imkânsız!” diye dert yanıyorum. Apartman girişinde kapıcımız bize bırakılan emanetleri veriyor. Teşekkür ederek sabahki alış verişimizde Kazancılar Çarşısındaki komşu oğluna emanet bıraktığımız poşetlerimizi alıyoruz. Eve döndüğümüzde böyle güzel bir şehirde yaşamanın mutluluğu üzerine devam ediyor sohbetimiz.
Bu arada çok sevdiğim şairlerden Yahya Kemal Beyatlı’nın “Aziz İstanbul” şiiri geliyor aklıma ve bu şiirin Adana için yazıldığını hayal ediyorum:
“Nice revnaklı şehirler görünür dünyada,
Lakin efsunlu güzellikleri sensin yaratan.
Yaşamıştır derim en hoş ve uzun rüyada
Sende çok yıl yaşayan, sende ölen, sende yatan.”
Yahya Kemal Beyatlı
Ah Adana sen ne güzelsin!

HARİKA UFUK
ADANA
7 MAYIS 2014;
SAAT:21.23

ADANA’MDAN SELÂM SANA TÜRKİYE’M

Toros güzelleri amber kokuyor,
Adana’mdan selam sana Türkiye’m!
Gönül tezgâhında sevgi dokuyor,
Adana’mdan selam sana Türkiye’m!

Bakü petrolünü akıtır Ceyhan,
Ceyhan’a kardeştir eşsizdir Seyhan,
İki kardeş konuk, Çukurova’m han,
Adana’mdan selam sana Türkiye’m!

Meşhurdur Kozan’ın mandalinası,
Bucak’ta yetişir meyvenin hası,
Kozan yiğitleri, yiğidin ası,
Adana’mdan selam sana Türkiye’m!

Karaisalı’mız merttir, kahraman,
Düşmanı püskürttü, dedirtti aman,
Tertemiz havası, suyu her zaman,
Adana’mdan selam sana Türkiye’m!

Güzel ilçelerden biri Karataş,
Taze, leziz balık pişsin olsun aş,
Denizi şahane, bulamazsın taş,
Adana’mdan selam sana Türkiye’m!

Yumurtalık dengin var mı dünyada?
Kalesi denizde küçücük ada,
Mavi sular, yeşil orman orada,
Adana’mdan selam sana Türkiye’m!

Seyhan ilçemizde hoş olur seyran,
Çukurova’mıza kim olmaz hayran?
Misis’te içilir en güzel ayran,
Adana’mdan selam sana Türkiye’m!

Tarih kokar Feke hem Saimbeyli,
Serindir Aladağ ve Tufanbeyli,
Misafirperverler hanımlı beyli,
Adana’mdan selam sana Türkiye’m!

Gülek BoğazıylaŞekerpınarı,
Pozantı’dan başlar Tekir’in karı,
Çiçekli ovada bal yapar arı,
Adana’mdan selam sana Türkiye’m!

Yüreğir ilçesi cennetten bahçe,
Merkez Cami huzur verir gezdikçe,
Ayetler Arapça, dualar Türkçe,
Adana’mdan selam sana Türkiye’m!

İmamoğlu,Merkez şehrin incisi,
Adana ülkemin hep birincisi,
Harika gönlümün tek bir incisi,
Adana’mdan selam sana Türkiye’m!

HARİKA UFUK

Bugün gezemediğimiz yerlerin bir kısmı şiirlerimde var. İsterseniz biraz da Adana şiirlerimle yolculuğa çıkalım:

ADANA METHİYESİ

Hâlâ kullanırız eski Taşköprü,
Üç bin beş yüz yıllık tarihiyle var,
Taşlarla işlenmiş sağlam bir örü!
Hadrianus’ tan da bize yadigâr!

Ölüme çareyi buldurmuş Rahman,
Misis köprümüzden geçerken Lokman,
Elinden uçurmuş listeyi o an,
Birkaç öğüt kalmış esince rüzgâr!

Kaleler kentidir güzel Adana,
Sayısı öyle çok kırktan da fazla,
Yumurtalık, Kozan ve Anavarza,
Kenti hala korur, efsane duvar!

Eski uygarlıklar işte Han yeri,
Sirkeli köyünde yolun imleri,
Elinde okuyla resmetmiş eri,
Adana’m antiktir, hep tarih kokar!

Hasan Ağa Cami ve Ulu Cami,
Ramazanoğlu’ ndan hatıra şimdi,
Yağ Cami önceden kilise idi,
Artık dualarla gönüller yıkar!

En büyük camimiz Merkez Camidir,
Eller Hakk’a açık, kalp samimidir,
Sabancı’nın âhir birikimidir,
Cennete yol olur, camide bahar!

Yeşil Mescit, Akça Mescit pek rahat,
Çarşı, Büyük Saat ve Küçük Saat,
Dilberler Sekisi, eşsizdir göz at,
Eski-Yeni Baraj kederi kovar!

Toros dağlarımız ve yaylaları,
Tekir’le Bürücek, Şeker pınarı,
Dağlarda bal yapar çalışkan arı,
Çerçi Yusuf’ta da derde derman var!

İki büyük nehir: Seyhan ve Ceyhan,
Suyumuz lezzetli; işte Çatalan,
Her mahallemizde yemyeşil alan,
Çocuklar parklarda gönlünce oynar!

Harika çok sever Çukurova’yı,
Adana’nın başka güneşi, ayı,
Kapuzbaşı, Eynel, Obruk alayı,
Adana’m ülkeme güzellik yayar!

Rahilə DÖVRAN.Yeni şeirlər

rahileanam

Şairə-jurnalist-publisist
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
“Qızıl qələm” media mükafatı laureatı,

K Ö N Ü L

“Düşüncələrim” – silsiləsindən

Nə vaxtdır həsrətəm həzin sevincə,
Dərdlər sıxıb onu qəlbdə bir küncə.
Əqlimi tərk edib sağlam düşüncə,
Gizlin, için- için mələyir könül.

Dəyəri qalmayıb zamanın, anın,
Telləri didilib nalan kamanın.
Ardınca gedirəm ötən karvanın,
Dərdini yollara ələyir könül.

Qazancım yek, düdü, seyim qalmayıb,
Ürəyim üzülüb, heyim qalmayıb.
Bayatı çəkməyə neyim qalmayıb,
Allahdan hey mədəd diləyir könül.

Bayramdan çox olub yasım, ələmim,
Təsəllim ağ kağız, bir də qələmim.
Xalqa xidmətimdir işim, əməlim.
Aləmə nur, ziya çiləyir könül.

Yaradan bəxş edib dəyanət, dözüm,
Kimsənin malında olmayıb gözüm.
Dövranam, sənətdə vardı öz sözüm,
Özüynən iftixar eləyir könül.

GÜLƏ-GÜLƏ
/”Könül dəftərim” – silsiləsindən/

Bəzənibdir sərvi boylum,
Sığal çəkib qızıl telə.
Gözəllərdə dəbdir-məlum,
Naz eyləyə gülə-gülə.

On beş günlük nazlı qəmər,
İncə belin qucub kəmər.
Körpə ceyrandır südəmər,
Düşəcəkdir dildən-dilə.
.
Şux gülüşü alır canım,
Damarımda coşur qanım.
Balla dolu pətək, şanım,
Damcıldayır gilə-gilə.

Kirpikləri kölgə salır,
Kəpənəktək qanad çalır.
Gah can verir, gah can alır,
Üzür məni bilə-bilə.

O, Dövrana açıb meydan,
Nurludur o, ulduz, aydan.
Sürünürəm keçən yaydan,
Nə hə deyir, nə yox hələ.

Şəfa VƏLİYEVA.Yeni şeirlər

sxv

“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, AYB və AJB üzvü,
Prezident təqaüdçüsü, Gənclər müfakatçısı

***

İtmiş bir məhəbbət adalarıydı,
Ömür xəritəmdə sənli cizgilər.
Ya da, yad əlindən dad-amanıydı…
Hardasa duyulmaz bir harayıydı,
Toydan bir gün sonra sınan güzgülər.

Nə yaman, nə yaman həsrətin varmış,
İzlər addım-addım hara getsəm mən.
Sənə gedən yollar nə yaman darmış…
Uzaqda olmağın demə yaşatmış,
Yoxsa mən küsərdim ömürdən, gündən.

Sən uzaq…Çox uzaq coğrafi bir kəşf,
Adasan, körfəzsən, dənizsən, nəsən?
Bəlkə savannalar, tropik meşə?
Bəlkə də zərif, incə bənövşə…
Ya bəlkə, quruca bir səhrasan sən?!

Bir gün açıq qapıları
Bağlayıb da güləcəyəm…
Və sonuncu yalanları
Qucaqlayıb sevəcəyəm…

Bir gün göylər də qapısın
Açıb məni səsləyəcək…
Mən şeytanın öz doğması-
Mələk məni pisləyəcək…

Girəcəyəm qucağına
Axtalanmış ümidimin…
Deyirlər, İrəm bağında
Şənliyi var gedişimin…

Həvva olanda nolur ki?!
Getdim, sevin, alma bağı…
Guya almasız nolub ki?!
“Gəncə mənim İrəm bağım”….

İdmanın Karate növü ürə Azərbaycan çempionu Astan QASIMOV

Qasımov Astan Zakir oğlu 2003-cü il aprel ayının 10-da Sumqayıt şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub. 2009-cu ildə Sumqayıt şəhər 14 saylı orta məktəbin birinci sinfinə daxil olub.
2007-ci ildən idmanın karate növü ilə məşğul olur. Dəfələrlə öz qrup yaşıdları arasında Azərbaycan çempionu olub. Qırx dəfə birinci, altı dəfə ikinci, altı dəfə üçüncü yerə layiq görülmüşdür.
Azərbaycan Respublikası Kontakt Karate Federasiyasının prezidenti Ariz Ağayev tərəfindən fəxri diplom ilə təltif olunmuş və mükafatlandırılmışdır. Xarici ölkələrə dəfələrlə dəvət alıb.

Gənc yazar Kənan Aydınoğlunun “Ömrün yarı yolunda” adlı şeirlər kitabından seçmə şeirlər

Nə gördüm…?

Dayım Məzahirə.

Dağlar da boynunu bükübdü sənsiz
Həyatda nə gördüm nisgildən başqa?
Tülək tərlanlar da uçmaq istəmir,
Həyatda nə gördüm nisgildən başqa?

Sənsiz qırılıbdı qolum-qanadım,
Yadımdan çıxıbdı inan ki, adım,
Könlümü göynətdi ahım-fəryadım,
Həyatda nə gördüm nisgildən başqa?

Qanadı qırılmış quş kimiyəm mən,
Quruyub yaddaşım huş kimiyəm mən,
Qübar içində naxoş kimiyəm mən,
Həyatda nə gördüm nisgildən başqa?

Oldum

Svetlana Rəhimovanın (Əsədova)
əziz xatirəsinə.

Sən varıb dünyadan gedəndən bəri,
Tanrının nə yazıq bəndəsi oldum!
Bükəndə boynumu mən yazıq-yazıq,
Dərdlərə ən azı dözəsi oldum.

Çəkilmək bilmədi nə çən, nə duman,
Yandırdı bu həsrət məni də yaman.
Düzü, qalmayandan bu ömrə güman,
Ağrının içində gəzəsi oldum.

Əzablı günləri salmazdım yada,
Mən ki danışmadım dərdi dünyada.
Gələndən ruhuma, canıma qada,
Kədərli şairin təzəsi oldum.
Xəmirin ən kiçik kündəsi oldum!

Dilçilik İnstitutu yeni orfoqrafiya qaydaları ilə bağlı tənqidi fikirlərə münasibət bildirib

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu Azərbaycan dilinin yeni orfoqrafiya qaydaları ilə bağlı tənqidi fikirlərə münasibət bildirib.
“Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları” layihəsi hazırlanıb və ictimaiyyətə təqdim olunub.

“Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları” layihəsini Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Orfoqrafiya Komissiyası və AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu hazırlayıb. Layihə Milli Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin 28 dekabr 2017-ci il tarixində keçirilən iclasında müzakirə olunub və çap üçün tövsiyə edilib.

Qaydalar layihəsi təsdiq olunmaq üçün Nazirlər Kabinetinə göndəriləcək. Qaydalar 69 maddədən ibarətdir və gələcəkdə yaranacaq orfoqrafiya lüğətinin əsasını təşkil edəcək.

Məlumdur ki, son günlər “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları” mətbuatda müzakirə olunur. Bu qaydaların mübahisəyə səbəb olması gözləniləndir. Yeni orfoqrafiya qaydaları mütəxəssislər tərəfindən qəbul edilib. Mətbuatda gedən müzakirələr Dilçilik İnstitutunun diqqətindədir. Komissiya bu təklifləri, tənqidi mülahizələrin hamısını təhlil edib ortaq qərar qəbul edəndən sonra hazırkı orfoqrafiya qaydaları təkmilləşəcək.

Yeni orfoqrafiya qaydalarında çox söz dəyişməyəcək. Mətbuatda gedən məlumatlarda qeyri-dəqiqlik, qeyri-elmlik var. Qaydalarda yalnız söz əvvəlində və söz sonunda qoşa “ss” və -iyyat, -iyyət, -iyyə şəkilçilərnin tərkibindəki “yy” samitlərindən birinin düşməsi təklif olunub.
Orfoqrafiya lüğətinin 2013-cü il nəşrində qondarma sözlər var. Yeni lüğət daha təkmil formada çap olunacaq.
Hələ bu məsələ təsdiq olunmayıb, layihə şəklində müzakirə olunur. Qaydalar Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq olunduqdan sonra “Orfoqrafiya” lüğətinin VII nəşri işıq üzü görəcək.

Mənbə: http://dilcilik.az

“Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları” layihəsi

Layihə
Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları

Əsl Azərbaycan sözlərinin yazılışı

1 . Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində əksəriyyət təşkil edən milli sözlərin bir çoxu deyildiyi kimi yazılır: addım, dəniz, gəlin, günəş, qoşun, oğul və s.

2 . Son səsi [x] və ya [ğ] kimi tələffüz olunan milli sözlər q hərfi ilə yazılır: ayaq,bar­maq, bulaq, dayanacaq, qatıq, qonaq, otaq, yaxşılıq, yanaq və s. Bu qəbildən olan sözlərə saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda yazıda q ~ ğ əvəzlənməsi baş verir: ota­­­ğa, bulağın, qonağımız və s.

Qeyd: Son səsi [kʹ] kimi tələffüz olunan bir qrup alınma sözlər də q hərfi ilə yazılır: filoloq,ittifaq, müstəntiq, natiq, şəfəq, texnoloq, üfüq, vərəq və s. Əsl Azərbaycan sözlərindən fərqli ola­­­raq, bu qəbildən olan sözlərin sonuna saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda yazıda heç bir də­yi­şik­lik baş vermir: filoloqa , şəfəqi , üfüqə və s.

3 . Son səsi [xʹ] kimi tələffüz olunan iki və çoxhecalı milli sözlər k hərfi ilə yazılır: bilək, birlik, külək, ürək, üzərlik , üzük və s. Bu qəbildən olan sözlərə saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda yazıda k ~ y əvəzlənməsi baş verir: biləyi, bir­li­yimiz, ürəyim, üzüyün və s.

Qeyd: Söz sonunda [k] kimi tələffüz olunan əksər alınma sözlərə isə bu qayda şamil edil­mir, yəni onlarda əvəzlənmə baş vermir: əmlak-əmlaka, iştirak-iştirakımız, mexanik-mexanikə, şərik-şəriki, tex­nik-texnikin və s.

4 . Son səsi həm [ t] , həm də [ d] kimi tələffüz olunan iki və çoxhecalı milli sözlər d ilə yazılır: bulud, palıd, söyüd və s. Bu qayda ona əsaslanır ki, həmin söz­lə­rə saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda sondakı samit [ d ] kimi səslənir.

Qeyd: P olad, sənəd, təqaüd və s. kimi alınma sözlər də bu qaydaya əsaslanır.

5 . Son səsi həm [ k] , həm də [ g] kimi tələffüz olunan milli sözlər g hərfi ilə yazılır: çələng, pələng, səhəng, tüfəng və s. Dördüncü bənddəki qayda bu sözlərə də aiddir.

Qeyd: Bu qayda ahəng, qəşəng, nəhəng kimi alınma sözlərə də şamil edilir.

6 . Son səsi həm [ c], həm də [ ç] kimi tələffüz olunan sözlər c hərfi ilə yazılır: kərpic, qılınc, ülgüc və s. Dördüncü bənddəki qayda bu bəndə də aiddir.

7 . Ədəbi tələffüzdə ilk səsi [ ı ] ilə deyilən sözlər olmadığı üçün aşağıdakı milli sözlər i ilə yazılır: ilan, ildırım, ilğım, ilxı, ilıq, inanmaq, işartı, işıq və s.

Alınma sözlərdə saitlərin yazılışı

8 . O saitli alınma sözlər [ a ] və ya [ o ] ilə tələffüz edilməsindən asılı olma­ya­raq, o ilə yazılır: avt o mat, ensikl o pediya, k o llec, k o llektiv, k o m­bi­nat, lab o rant, M o skva, m o tor, o byekt, O dessa, p o çtalyon, p o ema, p o eziya, pr o blem, pr o­ fes­sor, s o list, vel o siped və s.

9 . İkinci hecasındakı saiti [ i ], bəzən də [ ü ] ilə tələffüz olunan ərəbmənşəli sözlər ənənəvi-tarixi prinsipə əsasən i ilə yazılır: külli (miqdarda), müdir , müdrik, müflis,müxbir, müxlis, münbit, münsif, mürid, mürşid, müsibət və s.

Qeyd: Mühüm və ü füq sözlərindəki ikinci heca ü hərfi ilə yazılır.

10. Mənbə dildə tərkibində u saiti ilə yazılan və [ yu ] kimi tələffüz olunan aşağıdakı sözlər ədəbi dilimizin fonetik qaydalarına uyğun olaraq ü ilə yazılır: al ü minium, b ü lleten, b ü ro, j ü ri, karb ü rator, komp ü ter, L ü ksemburq, paraş ü t,

s ü jet, t ü tor, uvert ü ra və s.

11 . Sonu a saiti ilə bitən alınma sözlər iki cür yazılır:

a) Aşagıdakı sözlərin sonunda a hərfi ya­zıl­mır: aksiom, anket, ap­tek, atmosfer, fab­­rik, fonem, kaset, kayut, konfet, kontor, qəzet, qrafem, qravür, qrup, leksem, lent, ma­şın, perspektiv, planet, pyes, reklam, rezin, sistem, sis­tern, sitat, teorem, vitrin və s.

b) sonundakı a saiti atılarkən mənası anlaşılmayan və ya başqa məna verən sözlər mənbə dildəki kimi a hərfi ilə yazılır: botanika, doktrina, forma, kamera, qram­ma­tika, norma, poetika, poeziya,respublika, taktika və s. Belə sözlərin sonun­da a hərfi ya­zılmadıqda məna dəyişikliyi baş verir. Məsələn, botanika elm sahəsi olduğu hal­da, botanik sahə üzrə mütəxəssisdir.

12 . “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”nin 2013-cü il nəşrində metafor, profilaktori, sanatori şəklində verilmiş sözlərin metafora , profilak­to­riya, sana­to­ri­ya kimi yazılması tövsiyə olunur.

13 . Mənbə dildə birhecalı olub, tələffüz zamanı, adətən, sonundakı iki samit arasına i və ya ü saiti artırmaqla tələffüz olunan ərəbmənşəli sözlər iki cür yazılır:

a) iki saitlə yazılanlar: ağıl, cisim, eyib, ətir, feil, fəsil, fikir, heyif, isim, izin,

qəbir, qədir, qisim, meyil, Misir, nəsil, ömür, səbir, sətir, sinif, şeir, şəkil, zehin ;

b) bir saitlə yazılanlar: cəbr, əmr, əsl, həbs, həsr (etmək),hökm, hüsn,hüzn, hüzn, kəsr, qəbz, qəhr, qəsr, nəbz, nəfs, nəsr, sehr, sədr, üzr, üzv, zülm və s.,

Bu qisimdən olan sözlərin bir çoxu iki saitlə yazıldıqda başqa mənalı sözlər – paronimlər alınır: əsl –əsil, əsr – əsir, həsr – həsir, kəsr – kəsir , nəfs – nəfis və s.

Söz köklərində samitlərin yazılışı

14 . Rus dilində tərkibində ц samiti olan Avropa mənşəli alınma sözlərin ya­zı­lışında aşağıdakı qaydalar əsas götürülür:

a) ümumi isimlər s ilə yazılır: aseton, dosent, konsert, lisey, sex, sement, senzura, sirk və s.

Qeyd: Vitse sözü istisnadır, ts ilə yazılır.

b) xüsusi isimlərdə sözün əvvəlində s ilə ( Setkin, Sialkovski və s.); sözün ortasında və axırında isə ts ( Motsart, Muromets, Vorontsov və s.) yazılır:

15 . Rus dilində tərkibində щ hərfi olan alınma sözlərin yazılışında aşağıdakı qaydalar əsas götürülür:

a) sözün əvvəlində və sonunda işlənən щ samiti əvəzinə ş yazılır: borş, Şedrin, Şerba, Şors və s.

b) Sözün ortasında işlənən щ samiti əvəzinə qoşa şş yazılır: Quşşin,

meşşan, Pleşşunov, Vereş­şa­gin və s.

16 . Rus dili vasitəsilə dilimizə keçmiş aşağıdakı alınma sözlər (ümumi və xü­susi isimlər) əslinə uyğun olaraq h hərfi ilə yazılır: Haaqa, Hamburq, har­mo­ni­ya, Havana, Hegel, hektar, heroqlif, Heyne, hidrogen, himn, hospital, Höte,

hu­­­manizm və s.

17 . Birinci və ikinci hecasındakı samiti, əsasən, [ m] ilə tələffüz olunan sözlər n samiti ilə yazılır: anbar, günbəz, İstanbul, qənbər, sünbül, şənbə, tənbəl,

zənbil.
Kombayn, kombinat, kömbə, pambıq sözləri istisnadır.

18 . – iy , – skiy ilə qurtaran xüsusi isimlərin sonundakı y samiti yazılmır: Qorki, Mayakovski, Yaroslavski.

19. Kimyəvi element adları mənbə dildəki kimi yazılır: kalium, maqnezium, natrium və s.

20 . Mənbə dildə [ c ] kimi tələffüz olunan alınma sözlər c hərfi ilə də yazılır: Cek London, cemper, Siciliya və s.

21 . Mənbə dildə g samitli alınma sözlər g ilə də yazılır: biologiya, dialek­to­lo­giya, general, genezis, geologiya, gigiyena, gimnastika, gitara və s.

22 . Aşağıdakı sözlərin mənbə dildəki yazılışı əsas götürülərək, k hərfi ilə yazıl­ma­sı məqsədəuyğun sayılır: əs k ər, əs k inas, İs k əndər, iş k əncə və s.

Qeyd : Bu sözlər dilimizdə məhz tələffüzlərinə əsasən indiyədək g hərfi ilə yazılmışdır. Belə ki, mənbə dildə yanaşı gələn kar samitlərdən ( sk, şk ) ikincisi ( k ) tələffüzdə cingiltiləşərək, onun cingiltili qarşılığına (g) keçmişdir.

23 . Mənbə dildə w samitli alınma sözlər Azərbaycan dilində v ilə yazılır: veb-sayt, Vilyam, vindos, vörd və s.

Qoşasaitli və qoşasamitli sözlərin yazılışı

24 . Kökündə eynicinsli və müxtəlifcinsli qoşa sait işlənən alınma sözlər ədəbi dildəki tələffüzündən asılı olmayaraq, qoşa saitlə də yazılır: ailə, bədii, camaat, əcaib, əmtəə, ideal, maaş, müalicə, okean, saat, stadion, zəif və s.

25 . Milyon və milyard sözləri mənbə dildəki yazılışından asılı olmayaraq, bu şəkildə yazılır.

26 . Hecalarından biri p samiti ilə bitib, sonrakı hecasının ilk samiti [b ] kimi səslənən sözlər qoşa pp samiti ilə yazılır: guppultu, hoppanmaq, şappıltı, tap­­pıl­tı, toppuz və s.

27 . Hecalarından biri k samiti ilə bitib, sonrakı hecasının ilk samiti [g ] kimi səslənən sözlər qoşa kk samiti ilə yazılır: mürəkkəb, mütəkkə, səkkiz və s.

28 . Hecalarından biri t samiti ilə bitib, sonrakı hecasının ilk samiti [d ] kimi səslənən sözlər qoşa tt samiti ilə yazılır: əlbəttə, hətta, Səttar və s.

29 . Hecalarından biri q samiti ilə bitib, sonrakı hecasının ilk samiti [kʹ ] kimi səslənən sözlər qoşa qq samiti ilə yazılır: diqqət, doqquz, saqqal və s.

30 . İki sait arasında gələn qoşa samitli sözlər qoşa samitlə yazılır: ballada, ka­­pella, kassa, klassik, qəyyum, libretto, nəqqaş, operetta, səyyar, şassi, vassal, və s.

Qeyd: Mənbə dildə tərkibində ll , nn , pp qoşa samitləri olan alınma sözlər aşağıdakı kimi yazılır: paralel, anten, ton, qrup, aparat və s.

31 . Mənbə dildə sonu qoşa samitlə bitən iki və ya çoxhecalı sözlər bir sa­mit­lə yazılır: hüsnxə t , kiloqra m , kilova t , meta l , mühü m , rəsmxə t, sərhə d və s .

32 . Təkhecalı sözlərin sonunda qoşa samitin hər ikisi yazılır: fənn, haqq, hiss, xətt, küll, rədd, sirr, vatt, zənn, zidd və s .

Belə sözlərə samitlə başlanan şəkilçi artırdıqda onların kökündəki qoşa sa­mitlərdən biri düşür: fənn – fənlər, haqq – haqsız, xətt – xətdən, sirr – sirlər və s.

Qeyd:

Bu qayda hiss və küll sözlərinə şamil edilmir. Çünki həmin sözlərin son samitlərindən bi­ri­ni atdıqda onlar başqa məna daşıyır: his (ocağın hisi), kül (siqaretin külü). Hiss sözünə yalnız – siz şəkilçisini artırdıqda kökdəki s samitlərindən biri ixtisar olunur.

33 . Mənbə dildə bəzi təkhecalı və çoxhecalı sözlərin sonunda işlənən qoşa ss samitindən yalnız biri yazılır: ekspress – ekspres, konqress-konqres, stress – stres və s.

34. Mənbə dildə ss qoşa samiti ilə başlayan ssenari sözünün əvvəlində bir s hərfi yazılır: senari. Həmin sözdən düzələn sözlərdə də bu qaydaya əməl edilir.

35. Mənbə dildə söz ortasında qoşa ss samiti olan aşağıdakı sözlər də bir s hərfi ilə yazılır: masaj, pasaj, şose və s.

36 . Mənbə dildə tərkibində qoşa mm samiti olan və sonu a saiti ilə bitən sözlər aşağıdakı kimi yazılır: diaqram, proqram, stenoqram, teleqram və s.

37 . Əvvəlki orfoqrafiya lüğətlərində tərkibində – iyyat,- iyyət və -iyyə şə­kil­çisi olan sözlər qoşa yy samiti ilə yazılmışdır. Hazırda həmin sözlər bir [ y] ilə tə­ləf­füz olunur. Buna görə də fonetik prinsipə əsaslanaraq tərkibində həmin şəkilçilər olan sözlərin bir y ilə yazılması məqsədəuyğun sayılır. Məsələn: cərrahiyyə – cər­ra­hiyə, döv­riy­yə – dövriyə, ədəbiyyat – ədəbiyat, fəaliyyət – fəaliyət, maliyyə – maliyə , üs­lu­biy­yat – üslubiyat və s.

Qeyd: Qəyyum, səyyah, səyyar, səyyarə, təyyar kimi sözlər istisnadır. Ehtiyat, mərsiyə, saniyə, təhkiyə, tərbiyə, təziyə, tövsiyə kimi sözlər isə indiyədək bir y ilə yazılmışdır və onların yazılışı olduğu kimi qalır.

Şəkilçilərin yazılışı

38 . Sözdüzəldici şəkilçilər aşağıdakı kimi yazılır:

1) Bir cür yazılan alınma şəkilçilər:

– i şəkilçisi: cənubi, daxili, elmi, həyati,Naxçıvani, şimali, Şirvani, tarixi və s.

Sonu saitlə bitən sözlərdə bu şəkilçi – vi şəklində olur: ailəvi, dairəvi, Gəncəvi, kimyəvi, kütləvi və s.

– varı şəkilçisi: buynuzvarı, qalxanvarı, üzükvarı, yüngülvarı və s .

– stan şəkilçisi: Samitlə bitən sözlərdə bu şəkilçinin əvvəlinə ahəng qanununa uyğun olaraq ı, i, u, ü saitləri artırılır: Dağıstan, Türkmənistan, Monqolustan, Türküstan. Saitlə bitən sözlərdə isə şəkilçi olduğu kimi qalır: Gürcüstan.

2) İki cür yazılan şəkilçilər:

Kar samitlə bitənlərdə: – qan, – kən ; cingiltili samitlə bitənlərdə – ğan, – gən:

burulğan, çalışqan, deyingən, döyüşkən, sürüşkən, yapışqan və s.

3) Dörd cür yazılan şəkilçilər:

– kı , – ki , – ku , – kü şəkilçisi: axşamkı, bildirki, gündüzkü, onunku, səhərki və s .

Sifət və isim düzəldən – ı , – i , – u , – ü şəkilçisi: badımcanı, Ceyranı, çərkəzi, darçını, dərbəndi, gümüşü, narıncı, novruzu, Vağzalı və s.

Sonu saitlə bitən sözlərdə bu şəkilçilərin əvvəlinə y samiti artırılır: bənövşəyi, buğdayı, xurmayı, sürməyi və s.

4) Feil köklərindən isim və sifət düzəldən şəkilçilər.

Sonu kar samitlə bitən sözlərdə:

– qı , – ki , – qu , – kü : asqı, pusqu, seçki, sürtkü və s.

– qın , – kin , – qun , – kün : bitkin, ötkün, satqın, tutqun və s.

Sonu cingiltili samitlə bitən sözlərdə:

– ğı , – gi , – ğu – gü : bölgü, çalğı, vergi, vurğu;

– ğın , – gin , – ğun , – gün : əzgin, qırğın, süzgün, yorğun.

39 . Rəqəmlə yazılan miqdar saylarına mənsubiyyət və hal şəkilçiləri əlavə edildikdə şəkilçidən əvvəl defis qoyulur: 2-yə, 3-də, 5-i, 6-nın, 17-si, 20-dən. Ərəb rəqəmlərindən sonra ahəngə görə sıra sayının şəkilçisi ixtisarla (- cı, – ci, – cu, – cü ) yazılır: 2-ci, 3-cü, 6-cı, 10-cu.

40 .Roma rəqəmlərindən sonra şəkilçi yazılmır: beşinci – V, onuncu – X və s.

Mürəkkəb sözlərin yazılışı

41 . Aşağıdakı mürəkkəb sözlər bitişik yazılır:

a) bir vurğu ilə deyilən müxtəlif sözlər: arabir, balacaboy, beşillik, beş­mər­təbəli, bugünkü, Bülbüloğlu, Çər­kəz­qızı, dilucu, Əliağa, gülərüz, günəbaxan, hərgecəki, Həsənoğlu, köhnəfikirli, qalxanabənzər, qanunvericilik, qara­saç­lı, Qənbərqızı, qurultayqabağı, müxtəliftərəfli, özbaşınalıq, soyuqqanlı, türk­mən­şəli, ucdantutma, ümum­b­ə­şə­ri, yenifikirli və s.

b) eyni feil kökünün təkrarı və a, ha bitişdiricilərinin vasitəsilə yaranan mürəkkəb isimlər: gəlhagəl, qaçaqaç, tutatut, vurhavur və s.

Qeyd: Sözün kökü kar samitlə bitdikdə a , cingiltili samitlə bitdikdə isə ha bitişdiricisi yazılır.

c) eyni sözün təkrarı və ba , bə bitişdiricisinin vasitəsilə yaranan mürəkkəb zərflər: addımbaaddım, aybaay, günbəgün,ilbəil və s.

ç) kino və foto sözləri ilə başlanan mürəkkəb isimlər: fotoalbom,

fotomüxbir, kinofilm, kinoteatr və s.

42 . Tərkibində anti , audio , avia , avto, makro , mikro , mini, mono , multi, nano, neo, post, super , ultra hissəcikləri olan mürəkkəb sözlər bitişik yazılır: antivirus, multikulturalizm, superdövlət, supermarket, aviasalon, avtopark, miniavtobus, nanotexnologiya, nanohissəcik, neofaşizm, neorealizm, postsovet, postmodernizm və s.

43. Tərkibindəki sözlərin səciyyəsindən asılı olaraq aşağıdakı mürəkkəb sözlər defislə yazılır:

a) qoşa sözlər: adda-budda, aşıq-aşıq, az-maz, dedi-qodu, əzik-üzük, həlləm-qəlləm, kağız-kuğuz,qara-qura, qonaq-qara, sür-sümük, top-top və s .

b) tərkibində eks , əks , kontr , qeyri , ober , veb hissəcikləri olan mürək­kəb sözlər: eks-prezident , əks-səda , kontr-admiral, qeyri-adi, qeyri-iradi, ober-leytenant, veb-dizayner , veb-səhifə, vitse-admiral;

c) izafət tərkibləri: həddi-büluğ, külli-aləm, külli-ixtiyar, nöqteyi-nəzər,

tərcümeyi-hal, tərzi-hərəkət;

ç) cəhətlər arasını bildirən mürəkkəb sözlər: cənub-qərb, şərq-qərb, şimal-şərq;

d) tərkibində mənaca bir-birinə yaxın və ya zidd anlayışları bildirən sözlər: ab-hava, adlı-sanlı, ağıllı-kamallı, alğı-satqı, az-çox, baş-ayaq, dərə-təpə, dinməz-söyləməz, elə-belə, gec-tez, iki-üç, naz-qəmzə, nəvə-nəticə, ölüm-itim, pis-yaxşı,

söz-söhbət, təhvil-təslim, ucsuz-bucaqsız və s.

e) ölçü vahidlərini bildirən isimlər: kiloelektron-volt, kilovat-saat, qram-kalori və s.

ə) birinci tərəfi sifətin dərəcə əlaməti kimi işlənən açıq və tünd sözlərinin, eləcə də müəyyən məna çalarlığı bildirən ala sözünün iştirakı ilə yaranan mü­rək­kəb sifətlər: açıq-sarı, ala-seyrək, tünd-göy və s.

Köməkçi sözlərin yazılışı

44. İdi , imiş , ikən köməkçi sözləri adlardan (isim, sifət, say, əvəzlik) və saitlə qurtaran zərflərdən və feillərdən sonra ayrı, samitlə bitən feillərdən sonra həm ayrı, həm də ilk saiti buraxılaraq, şəkilçiləşmiş variantlarda bitişik yazılır: ata idi, ata ikən, ata imiş, gəlirkən, gəlməli idi, gəlməli ikən, gəlməli imiş, gəlmiş imiş,

gəlmişdi, uşaq idi, uşaq ikən, uşaq imiş və s.

Qeyd: Saitlə bitən feillərdən sonra gələn bu köməkçi sözlərin ilk saiti buraxılaraq y bitiş­diri­cisinin əlavəsi ilə yazılışı da məqbul sayılır: almalıydı, gəlməliymiş, alaydı, alasıydı, gəl­mə­liy­di və s.

45. Qoşmalar iki cür yazılır:

1) birhecalı qoşmalar ( – can , – cən , – dək , – tək ) aid olduqları sözə bitişik yazılır: dağacan, evəcən, küçəyədək, quştək;

Qeyd: Xas qoşması istisnadır, aid olduğu sözdən ayrı yazılır: Bu dilə xas xüsusiyyət .

2) ikihecalı qoşmalar ( ilə. kimi , qədər , ötrü , təki , təkin , üçün ) aid olduqları sözdən ayrı yazılır: evə qədər, adam kimi, ondan ötrü, sənin təki, şagird üçün.

Qeydlər:

1) İlə qoşması samitlə bitən sözlərdə ahəng qanununa uyğun olaraq – la , – lə şəklində bitişik yazıla bilər: çəkiclə, qatarla, qələmlə və s.

2) etibarilə, köməyilə, məqsədlə, məqsədilə, münasibətilə, vaxtilə, vasitəsilə sözləri yalnız bu şəkildə yazılır.

46 . Aşağıdakı mürəkkəb bağlayıcılar bitişik yazılır: çünki, habelə, halbuki,

həmçinin, hərçənd, hərgah, nəinki, yaxud, yainki.

47 . Aşağıdakı bağlayıcılar və bağlayıcı sözlər ayrı yazılır: belə ki, bu­na görə də, bunun üçün, bununla da, daha da, guya ki, həm də, odur ki, ona görə də, ona görə, onun üçün də, tutaq ki, və ya, və yaxud, yoxsa ki.

48 . Ədatlar sözlərdən ayrı yazılır: daha gözəl, dedim də, di get, ən yaxşı, gör ha, lap pis, sən ki.

– mı , – mi , – mu , – mü; – sana , – sənə və -ca, – cə ədatları istisnadır. Onlar aid olduqları sözlərə bitişik yazılır: A kos-kosa, gəlsənə, torbanı doldursana? İndicə gəlmişsən?Kitabdırmı? Qəşəngdirmi? Oxudumu? Yaxşıca dincəldim.

Qeyd: – mı , – mi , – mu , – mü sual ədatı – da , – də köməkçi nitq hissəsindən sonra işləndikdə ayrı yazılır: O, yenə də mi danışacaq? Sən də mi gedirsən?

49 . Eyni nidanın təkrarından əmələ gələn nidalar defislə yazılır: bəh-bəh,

ha-ha-ha, pəh-pəh, uy-uy, vay-vay

50 . Müxtəlif sözlərdən əmələ gələn nidalar ayrı yazılır: ay aman, ay haray.

Birinci hərfi böyük yazılan sözlər

51 . Ad, soyad və təxəllüs bildirən sözlərin ( bəy , oğlu və qızı sözlərindən başqa) birinci hərfi böyük yazılır: Bəxtiyar Vahabzadə, İmadəddin Nəsimi, Mehdi Hüseynzadə, Məhəmməd Füzuli, Mirzə Fətəli Axundzadə, Nizami Gəncəvi, Sə­məd Vurğun, Süleyman Rüstəm, Süleyman Sani Axundov, Şah İsmayıl Xətai, Uzun Həsən, Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyli və s.

Qeyd: Xüsusi isimlər cəm şəkilçisi qəbul etdikdə də böyük hərflə yazılır: Nizamilər, Füzulilər, Hacı Qaralar, Həzi Aslanovlar, Mehdi Hüseynzadələr və s.

52 . Bədii əsərlərdə heyvanlar və cansız əşyalar surət kimi işləndikdə böyük hərflə yazılır: Alapaça, Badə, Bəng, Bozdar, Qarğa, Qırat, Məstan, Samo­var, Tülkü və s.

53 . Tarixi hadisələrin, dövrlərin, sülalələrin, nomenklatur terminlə işlənən yer adlarının, eləcə də qədim yazılı abidələrin və s. adlarının birinci sözünün ilk hərfi böyük yazılır: Azadlıq meydanı, Çaldıran döyüşü, Dəmir dövrü, Xəzər dənizi,

Orxon-Yenisey abidələri, Sasanilər dövrü, Səfəvilər sülaləsi, Şuşa qalası Ver­sal sülhü, Vətən müharibəsi, Yeddiillik müharibə və s. Belə mürəkkəb adlara fərq­lən­di­ri­ci söz əlavə olunduqda onun da birinci hərfi böyük yazılır: Orta Paleolit dövrü, Son Paleolit dövrü.

54 . Ölkələrin, muxtar respublikaların, vilayət və diyarların rəsmi adlarının tərkibindəki bütün sözlərin ilk hərfi böyük yazılır: Azərbaycan Respublikası,

Bir­ləşmiş Ərəb Əmirlikləri, İran İslam Respublikası, Naxçıvan Muxtar Respublikası.

55 . Yaradanın və səmavi kitabların adları böyük hərflə yazılır: Allah, Rəbb, Tanrı, Bibliya, Əhdi-cədid, Əhdi-ətiq, İncil, Qurani-kərim, Tövrat, Zəbur və s.

56 . Planet adları, mifonimlər böyük hərflə yazılır: Ay, Günəş, Ülkər; Afrodita, Herakl, Zevs və s.

57 . Yüksək dövlət vəzifələri ( Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Azər­baycan Respublikasının Baş Naziri, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin Sədri ), nazirlik, komitə, birlik, cəmiyyət, qurum, akademiya, universitet, texnikum, teatr, filarmoniya, siyasi partiya, eləcə də tarixi günlərin və s. adlarının tərkibindəki bütün sözlərin ( adına, üzrə kimi yardımçı sözlərdən başqa) birinci hərfi böyük yazılır: Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi, Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti, Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzi, Yeni Azərbaycan Partiyası, M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası, Heydər Əliyev adına Bakı Beynəlxalq Aeroportu, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, M.Mirqasımov adına Respublika Klinik Xəstəxanası, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti, Ağstafa Rayon Təhsil Şöbəsi və s.

Qeydlər:

1) Tərkibində gün sözü olan və təqvimə düşən əlamətdar günlərin adlarında bütün sözlər böyük hərflə yazılır: Beynəlxalq Ana Dili Günü, Beynəlxalq Qadınlar Günü, Dünya Azər­bay­can­lı­larının Həmrəyliyi Günü və s.

2) Azərbaycan Respublikasının Təhsil naziri, Azərbaycan Respublikasının Səhiyyə naziri tipli mürəkkəb adlarda sahə bildirən söz ( Səhiyyə ) böyük, vəzifə bildirən söz ( nazir ) kiçik hərflə yazılır.

3) Tərkibində şöbə, lisey, gimnaziya, vəqf, məktəb sözləri olan mürəkkəb adlarda ilk söz böyük, sonrakı sözlər kiçik hərflə yazılır: Avropa liseyi, Dəyanət vəqfi, Humanitar fənlər gimnaziyası, Humanitar siyasət məsələləri şöbəsi, Uşaq-gənclər şahmat məktəbi və s.

58 . Aşağıdakı mürəkkəb adların tərkibində olan sözlərin ancaq birincisi böyük hərflə yazılır:

a) məşhur tarixi gün və bayram adlarında: İyirmi yanvar (20 Yanvar), Qurban bayramı, Səkkiz mart ( 8 Mart ) , Novruz bayramı və s.

b) tərkibində okean, dəniz, çay, göl, şəhər, rayon, qəsəbə, kənd, prospekt, meydan, küçə, xiyaban, saray, qala, türbə, qoruq, boğaz, düz, ada, burun, körpü, düzənlik, dağ, səhra, dərə sözləri olan adlarda: Sakit okean, Qara dəniz, Kür çayı, Baykal gölü, Bakı şəhəri, Salyan rayonu, Şüvəlan qəsəbəsi, Hökməli kəndi, Neftçilər prospekti, Azadlıq meydanı, Ə.Cavad küçəsi, Şəhidlər xiyabanı, Səadət sarayı, Ramana qalası, Möminə xatun türbəsi, Şirvan qoruğu, Dardanel boğazı, Mil düzü, Nargin adası, Xudafərin körpüsü, Culfa düzənliyi, Kəpəz dağı, Yasamal dərəsi, Qaraqum səhrası, İynə burnu.

59 . Fəxri adların özək hissəsini təşkil edən ilk söz böyük hərflə, sonrakı söz kiçik hərflə yazılır: Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi, Azərbaycan Res­­publikasının Əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycan Respublikasının Xalq şairi və s.

Qeyd: Azərbaycan Milli Qəhrəmanı mürəkkəb adında hər üç söz böyük hərflə yazılır.

60 . Orden, medal, bədii əsər, opera, balet, kinofilm, qəzet, jurnal, kinoteatr, mehmanxana, nəşriyyat, kafe, restoran, düşərgə, yeməkxana, mağaza və s. adları dırnaqda və böyük hərflə yazılır: “İstiqlal” ordeni, “Azərbaycan Bayrağı” ordeni, “Ata və oğul” povesti, “Yeddi gözəl” baleti, “Uzaq sahillərdə” filmi, “Azər­bay­can” qəzeti, “Cücələrim” kafesi, “Bahar” mağazası, “Badamlı”, “İstisu” mi­ne­ral suları…

Qeyd: Dırnaqda yazılan belə adlara artırılan şəkilçi dırnaqdan kənarda yazılır: “Xalq qəzeti”nin bugünkü nömrəsi, “Yeddi gözəl”in ilk tamaşası və s.

61 . Mirzə, hacı, şeyx, seyid, şah, soltan, bəyim və s. sözlər rütbə, ləqəb və titul bildirib, sözlərdən əvvəl gəldikdə böyük hərflə, sözlərdən sonra gəldikdə isə kiçik hərflə yazılır: Fətəli xan, Hacı Qara, Heyran xanım, Mirzə Fətəli, Nadir şah, Seyid Əzim, Soltan Mahmud, Şah İsmayıl, Şeyx Nəsrullah və s.

Qeyd: Ağa, bəy, xan, xanım sözləri insan adlarının tərkib hissələrini təşkil etdikdə bitişik yazılır: Ağacavad, Ağabəy, Əlibəy, Xanoğlan, Böyükxanım və s. Həmin sözlər adlara qoşularaq titul kimi və ya hörmət məqsədilə işləndikdə isə ayrı yazılır: Abbasqulu ağa (Bakıxanov), Üzeyir bəy (Hacıbəyli), Fətəli xan (Xoyski), Fatma xanım (Kəminə) və s.

İxtisarlar (abreviaturlar)

62 . İxtisarlar üç cür yazılır:

1. Tam ixtisarlar aid olduqları sözlərə (xüsusi və ya ümumi isimlər) uyğun olaraq böyük və ya kiçik hərflə yazılır: AR (Azərbaycan Respublikası), BMT (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı), MM (Milli Məclis), m. (metr), c. (cild) və s.

2. Yarımçıq ixtisarlar aid olduqları sözlərə uyğun olaraq, böyük və kiçik hərflərlə, mürəkkəb adların tərkib hissələri isə bitişik yazılır: akad. (akademik), prof. (professor), Azərkitab (Azərbaycan kitabı), AzərTAC (Azərbaycan Teleqraf Agentliyi) və s.

3. Sözün orta hissəsinin düşməsi ilə yaranan ixtisarlar defislə yazılır:

d-r (doktor), z-d (zavod) və s.

63 . İxtisarlara əlavə edilən şəkilçilər onların tələffüzünə uyğun olaraq ya­zılır: AMEA-dan, BMT-yə, MDB-nin və s.

Sözün sətirdən sətrə keçirilməsi

64 . Sözlər yeni sətrə hecalarla keçirilir: və-tən, mək-təb-li-lər və s.

Sözün bir saitdən ibarət olan hecasını sətrin sonunda saxlamaq və ya yeni sət­rə keçirmək olmaz: a-ilə, a-zadlıq, iddi-a və s. Bu qəbildən olan sözlər sətirdən sətrə bu şəkildə keçirilir: ai-lə, azad-lıq, id-dia və s.

65 . Saylar rəqəmlə yazıldıqda onlara artırılan şəkilçilər sətirdən sətrə ke­çi­ril­mir: 5-cilər, 7-ci, 9-da və s.

66 . Mürəkkəb ixtisarlar və onlara artırılan şəkilçiləri də sətirdən sətrə ke­çirmək məqbul sayılmır: ADTU-da, BMT-nin, BDU-ya və s.

67 . Ad və ata adlarının bir hərfdən ibarət qısaltmalarını ( M.F.Axundzadə, M.S.Ordubadi və s.) sətrin sonunda saxlamaq olmaz.

68 . Durğu işarələri (tire, defis, mötərizə, dırnaq işarələri və s.) yeni sətrə keçirilmir.

69 . Vaxtilə apostrofla yazılan cürət, məşəl , vüsət və s. sözlər apostrofa görə cür-ət, məş-əl, vüs-ət kimi sətirdən sətrə keçirilirdi. Bu qəbildən olan sözlərin aşağı­­dakı şəkildə sətirdən sətrə keçirilməsi məqsədəuyğun sayılır: Qu-ran , cü-rət,

he-yət, Kə-nan, mə-sud, mə-sul, mə-şəl, Sə-nan, sü-rət,vü-sət və s.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının
Orfoqrafiya Komissiyası
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu

P.S. “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları” layihəsi Milli Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin 28 dekabr 2017-ci il tarixində keçirilən iclasında müzakirə olunmuş və çap üçün tövsiyə edilmişdi

Mənbə: http://dilcilik.az

“Ədəbiyyat-Az.Com” saytının Redaksiya heyəti

cenabrafiqoday

Təsisçisi və direktor: Rafiq ODAY

Rafiq ODAY ( Bayramov Rafiq Hüseyn oğlu) 23 iyul 1960-cı ildə Naxçıvan MR Şərur rayonunun Şəhriyar kəndində anadan olub. 1983-1988-ci illərdə Naxçıvan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil almışdır. Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvüdür.Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin Sumqayıt şəhər təşkilatının sədridir.”Möhtəşəm Azərbaycan” müstəqil ictimai-siyasi, ədəbi-bədii qəzetinin təsisçisi və baş redaktorudur.Azərbaycan Respublikasının “Əməkdar jurnalisti”dir.Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Portalının təsisçisi və direktorudur.Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin Tokat şəhərində fəaliyyət göstərən TOSAYAD (Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği) rüblük orqanı “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin Azərbaycan təmsilcisinin Başkanıdır.”Qızıl qələm”, “Həsən bəy Zərdabi”, “Qafqaz-Media” mükafatları laureatıdır.”Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına dəstək”, “Çağdaş Türkiyə ədəbiyyatının inkişafına dəstək”, “Kütləvi informasiya vasitələrinin inkişafına dəstək” layihələrini həyata keçirən ilk AZƏRBAYCANLI ŞAİRDİR.

Baş redaktor: Kənan AYDINOĞLU

Photo Kenan

Kənan AYDINOĞLU (Murquzov Kənan Aydın oğlu) 1989-cu il oktyabr ayının 25-də Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub.2008-2012-ci illərdə Sumqayıt Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsində bakalavr dərəcəsi üzrə ali təhsil alıb.”Ömürdən bir səhifə” (Bakı, “Adiloğlu”, 2007) və “Ömrün yarı yolunda” (Bakı, “MK”, 2010) şeirlər kitabının müəllifidir.Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin Mətbuat xidmətinin rəhbəridir.Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının baş redaktorudur.Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür.

Baş məsləhətçi: Şəfa VƏLİYEVA

1915291_748109358667106_2463672035380493579_n

Şəfa VƏLİYEVA (Şəfa Elxan qızı Vəliyeva) 1988-ci il iyulun 22-də Göyçə mahalının Dərə kəndində dünyaya göz açıb.2005-2009-cu illərdə Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Gəncə filialının “İbtidai təhsilin metodikası və pedaqogikası” fakültəsində bakalavr dərəcəsu üzrə ali təhsil alıb. İlk kitabı kiçik həcmli hekayələrdən ibarət olan “Ümiddən olan qurbanlar” 2010-cu ildə işıq üzü görüb. “BUTA” -2012 Qadın yazarlar seminarının iştirakçısıdır.
2012-ci ildə Azərbaycan Respublikası Gənclər-İdman Nazirliyi tərəfindən maliyyələşdirlilən və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi tərəfindən həyata keçirilən ”Bölgə yazarlarına dəstək” layihəsi çərçivəsində “Bölgələrdən səslər” kitabında hekayəsi dərc olunaraq ilk dəfə olaraq Respublika səviyyəsində ictiamiyyətin nəzərinə çatdırıldı.
2014-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondu tərəfindən maliyyələşdirilən və həyata keçirilən “Vətən sevgisi sərhəddən başlamır, sərhəddə bitmir” layihəsi çərçivəsində işıq üzü görən “Bitməz könlümüzün Vətən sevgisi” antologiyasında şeiri dərc olunaraq ictimaiyyətin nəzərinə çatdırılıb.Həmin layihədə fəal iştirakına görə Sertifikata layiq görülüb.
2015-ci ildə “Zərrələr” layihəsi çərçivəsində işıq üzü görən “Zərrələr” antologiyasında şeirləri dərc olunaraq ictimaiyyətin nəzərinə çatdırılıb.
“Qafqaz Media” İctimai Birliyi tərəfindən “Cəsarətli qələm” və “Peşəkar jurnalist” media mükafatlarına layiq görülüb.
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirilən “Yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin inkişafına dəstək” layihəsi çərçivəsində “Ən sadə şəkil” hekayəsi Türkiyə türkcəsində Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin Tokat şəhərində fəaliyyət göstərən TOSAYAD (Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği) rüblük orqanı “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin yeni 40 sayında dərc olunub.
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Baş məsləhətçisi və “Nəsr” bölməsinin redaktorudur.Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin, Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin üzvüdür.Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi ilə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin birgə layihəsi olan 3-cü “Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimidir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Təqaüd Fondunun təqaüdçüsüdür.Gənclər mükafatçısıdır.

Məsul katibi: Şəfa EYVAZ

1423756700_sefa-xanim

Şəfa EYVAZQIZI (Kazımova Şəfa Eyvaz qızı) 1987-ci ildə Gədəbəy rayonunun Qoşabulaq kəndində dünyaya gəlmişdir. İlk təhsilini doğma kəndində almışdır. 2003-cü ildə Bakı Qızlar Universitetinə daxil olmuş, həmin universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 2007-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə magistraturaya qəbul olmuş və 2009-cu ildə həmin universiteti də fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 2012-ci ildən Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin dissertantıdır. Təhsil Problemləri İnstitutunun Kurikulum Mərkəzinin böyük elmi işçisidir.
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirilən “Yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin inkişafına dəstək” layihəsi çərçivəsində “Məhəbbət” şeiri Azərbaycan türkcəsində Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin Tokat şəhərində fəaliyyət göstərən TOSAYAD (Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği) rüblük orqanı “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin yeni 41 sayında dərc olunub.

Mətbuat xidmətinin rəhbəri: Kamran MURQUZOV

10730926_708473925888118_1815156677351752954_n

Kamran AYDIN (Murquzov Kamran Aydın oğlu) 1989-cu il oktyabr ayının 25-də Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub.2008-2013-cü illərdə Azərbaycan Dövlət İqitisad Universitetinin Mühasibat Uçotu və Audit fakültəsində bakalavr dərəcəsi üzrə ali təhsil alıb.2013-cü ilin avqust ayının 28-də etibarən, Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin Baş redaktorudur.2012- ci il fevral ayının 14-dən etibarən, Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Mətbuat xidmətinin rəhbəridir.Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür.

Sayt 2012- ci il fevral ayının 14-də Azərbayacan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirilən ”Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına dəstək” layihəsi çərçivəsində istifadəyə verilib.

E-mail: azerbaycanedebiyyati@gmail.com; edebiyyat-az.com@mail.ru

Əlaqə saxlamaq üçün 051 785 44 33; 051 795 44 33

Ünvan: Azərbaycan Respublikası, Sumqayıt şəhəri, 2-ci mikrorayon

Gənc xanım yazar Şəfa Vəliyevanın “Poçtalyona məktub” şeirlər kitabının imza törəni keçiriləcək

25 yanvar 2018-ci il tarixində saat 12:00-da Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Natəvan Klubunda yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin istedadlı nümayəndəsi, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Baş məsləhətçisi, «Gəncəbasar” bölgəsinin rəhbəri, “Nəsr” bölməsinin redaktoru, Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Prezident təqaüdçüsü, Gənclər mükafatçısı, gənc xanım yazar Şəfa Vəliyevanın “Poçtalyona məktub” adlı yeni şeirlər kitabının imza törəni keçiriləcək.Kütləvi informasiya nümayəndələrinin, ictimaiyyət nümayəndələrinin, mədəniyyət, ədəbiyyat, incəsənət xadimlərinin, müəllifin yazar dostlarının da iştirakı gözlənilir.İştirak etmək istəyən hər kəs dəvətlidir.

Ünvan: Azərbaycan Respublikası, Bakı şəhəri, Səbail rayonu, Ə.Xəqani küçəsi 25

Gənc yazar Kamran Murquzovun “Kardelen” dərgisində yayınlanan şeiri

Azerbaycan toprağına düşüp güzarın, Yunusum

Mutlu olmak ne güzelmiş, bu dünyada karip-karip
Azerbaycan toprağına düşüp güzarın, Yunusum!

Hakkı buldun, çok sevindim Senin arzun gerçekleşdi,
Kader gibi unutulsun azar-bezarın, Yunusum!

Hasret çektim güller gibi Sene kovuşmakçün ben,
Oldum bu karip dünyada Senin yazarın, Yunusum!

Dergâhına geldim Senin kulun bugün Seni ister
Nerde kaldı söyle görüm, Senin mezarın, Yunusum?!

Dünya azərbaycanlılarına

Əziz həmvətənlər!

Hörmətli soydaşlar!

Milli birlik və Vətənə məhəbbət kimi nəcib duyğuları təcəssüm etdirən 31 Dekabr – Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü ərəfəsində hər birinizi ürəkdən salamlayır və ən xoş arzularımı çatdırıram.

Qəlbi həmişə doğma yurda sevgi hissi ilə döyünən bütün soydaşlarımızın milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığı və Azərbaycanla əlaqələrinin daha da möhkəmləndirilməsi daim dövlətimizin diqqət mərkəzindədir. Ümummilli lider Heydər Əliyevin irəli sürdüyü azərbaycançılıq məfkurəsinə əsaslanan ardıcıl tədbirlər xaricdə yaşayan həmvətənlərimizin daha sıx birliyinin təşəkkül tapmasına təkan vermiş, ölkəmizin dünya dövlətləri ilə qarşılıqlı faydalı münasibətlərinin inkişafında diaspor təşkilatlarının rolunu xeyli gücləndirmişdir.

Bu gün Azərbaycan Respublikası böyük iqtisadi, siyasi və mədəni potensiala malikdir. Bu potensial dövrün mürəkkəb çağırışlarına adekvat cavab vermək üçün bizə geniş imkanlar açır. Müstəqil dövlət kimi öz yolunu inamla davam etdirən ölkəmizdə qlobal maliyyə-iqtisadi böhranın təsirləri aradan qaldırılmış, sosial-iqtisadi inkişafın dayanıqlığı və davamlı ictimai-siyasi sabitlik təmin olunmuşdur. Təşəbbüskarı olduğumuz transmilli layihələrin həyata keçirilməsində yüksək nailiyyətlər qazanmışıq. Nəhəng neft şirkətləri ilə “Əsrin müqaviləsi”nin 2050-ci ilə qədər uzadılmasına dair sazişin imzalanması, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun istifadəyə verilməsi, Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin ölkəmizdən keçən hissəsində işlərin başa çatdırılması respublikamızın tərəqqisi və xalqımızın rifahının yüksəlməsinə xidmət edir, Azərbaycanın dünyadakı geostrateji əhəmiyyətini artırır.

Mədəniyyətlərarası dialoqun təşviqi və ümumbəşəri problemlərin həlli sahəsində dövlətimizin ardıcıl və qətiyyətli mövqeyi beynəlxalq aləmdə rəğbət hissi ilə qarşılanır. 2017-ci ilin ölkəmizdə “İslam Həmrəyliyi İli” elan edilməsi, IV Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının uğurla keçirilməsi Azərbaycanın multikulturalizmə və tolerantlıq ənənələrinə sadiq olduğunu bütün dünyaya bir daha nümayiş etdirdi.

Biz Vətənimizin hərtərəfli inkişafı ilə bağlı qarşıya qoyduğumuz məqsədlərə çatmaq üçün əzmlə çalışırıq. Ölkəmizin beynəlxalq əlaqələrinin genişlənməsində, qədim və zəngin mədəniyyətinin təbliğində, Azərbaycana qarşı təxribatçı əməllərin qarşısının alınmasında diaspor təşkilatlarının da üzərinə mühüm vəzifələr düşür. Buna görə də xaricdə yaşayan həmvətənlərimiz milli maraqlarımızın müdafiəsi naminə azərbaycançılıq ideyası ətrafında sıx birləşməlidirlər. İnanıram ki, sizin məqsədyönlü və birgə fəaliyyətiniz gücümüzü daha da artıracaq, hamımızı dərindən narahat edən Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin tezliklə nizamlanmasına, ölkəmizin ərazi bütövlüyünün bərpasına sanballı töhfəsini verəcəkdir.

Sizə bu yolda möhkəm iradə və mütəşəkkillik, şəxsi həyatınızda səadət və firavanlıq arzulayıram.

Bayramınız mübarək olsun!

İlham Əliyev
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
Bakı şəhəri, 25 dekabr 2017-ci il.

Mənbə: President.az

Rafiq ODAY.Yeni şeirlər

1002-ci gecə

Qana susamış
vampirləri xatırlatdı
öpüşlərin mənə –
Elə bil
silib səbətə atdığın,
nəyinsə xatirinə,
ala-yarımçıq yaşanmış
sevgilərin
acığını məndən çıxırdın…
Hətta bir-iki dəfə
dəli-dəli çığırdın,
“bu sənin”, “bu sənin”,
“bu da sənin” deyərək
sərsəmlədin də…
Nəfəsim təngiyir,
ürəyim yerindən
atlanır,
tir-tir titrəyirdi bədənim,
Qan qarışıq üzü aşağı
axırdı tərim…
…Başıma dəyən
qəfil zərbədən
bağıraraq ayıldım…
Zəngli saat
döşəmənin üstü ilə
dığırlanır,
tükürpədici səsi ilə
vahiməni bir az da artırırdı….
Aman Allahım…
Yuxu olsa da,
çox qorxulu,
çox dəhşətli mənzərə idi.
Tez güzgüyə baxdım,
Şükür, ağzım-burnum yerində idi…
Amma yenə də
gedim özümü bir
“Mayıl doxtur”a göstərim…

Adam demiş:

Ulamaq ulamaqdı,
Olmazmı çaqqaltək yox,
Qurd kimi ulayasan?!

Sonra da əlavə etmiş:

Az gedənə lələk qoş,
Gələnə quyruq bula.
Barı bir yol adam ol,
Ay tula oğlu, tula.

ADAM DEMİŞ:

Bir az özünü
qınamaqdan,
Bir az da
səni özünə
qınadanlara
lənət oxumaqdan
ibarətdi həyat.
Arada xırda-para
nə varsa –
hamısı təfərrüat…

***

Əllərimiz görüşdü…
Gözlədiyimin əksinə olaraq
alışıb külə dönmədi
barmqalarım…
Ya mən…
əllərinin hərarətini
hiss etməyəcək qədər
soyuğam,
Ya da…
mənə qədər
çəkib aparıblar
bu hərarəti
özgələri….

Rahilə DÖVRAN.Yeni şeirlər

rahileanam

Şairə-jurnalist-publisist
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
“Qızıl qələm” media mükafatı laureatı,

YARIM

“Könül dəftərim” silsiləsindən.

Yenə tutub naz-nazı,
Sıxıb köksünə sazı.
Bülbül təkin avzsı,
Sözlü, sədalı yarım.

Hər kəlməsi bal dadır,
Gah sevir, gah aldadır.
Sehri sirri xaldadır,
yanaqda xalı yarım.

Kəklik sayağı süzür,
Sözü muncuqtək düzür.
Hər ədası can üzür,
Nazlı, ədalı yarım.

İşvəsindən zövq alır,
Əfsunlanıb mat qalır.
Dövranı dərdə salır,
Şirin qadalı yarım.

SÖZÜ ÇOX

“Düşüncələrim” – silsiləsindən

Dinsizlərdən din, mərhəmət umuruq,
Gerçəklərə gözümüzü yumuruq.
Görmürük ki, kimə dəyir yumuruq,
Ocaq yanır odu bizim, közü yox.

Hamı duyur, hamı görür hər halı,
Bazarında iti atdan bahalı.
Bəxtə düşüb armudların ən kalı,
Kor fələyin baxışı var, gözü yox.

Günümüzdür, günü- gündən qaralan,
Gözümüzdür, öz- özünə toralan.
Yoxsa azmı kirpiyilə qor alan?
Ev- eşiyə boş getməyə, üzü yox.

Həkimləri günlük çörək peşində,
Müəllimləri kərpickəsən işində.
Azmı insan, ruhu- canı dişində?
Ruh ölüdür, can çalışır, özü yox.

Çox kitabım sandıqdadır, əlyazma,
Çoxu deyir bu halları, gəl yazma.
Heçalarda, qafiyədə çox azma,
Çərx fırlanır, Dövran dönür, sözü çox…

SÖYLƏ BƏS NƏDİR

“Könül dəftərim” – silsiləsindən

Soruşsan nədir eşq, nədir məhəbbət?
Insanda bu istək, bu həvəs nədir?
Özünü dərk etmək, eşq, ülviyyət,
Məhəbbət deyilsə, söylə, bəs nədir?!

Gözlərdən yanağa, yaş şəlaləsi,
Sinəni titrədən,könülün səsi.
Almatək allanan üz ifadəsi,
Məhəbbət deyilsə, söylə, bəs nədir?!

Qəlb evin müqəddəs məbədi sayan,
Hər ritmi, hər hissi, anında duyan.
Aşiqin sübhəcən, yuxusuz qoyan,
Məhəbbət deyilsə, söylə, bəs nədir?!

Eşq saçan, cilvəli, işvəli baxış,
Sevdalı, sehirli, xoş ilmə, naxış.
Sevənin canını yandıran yaxış,
Məhəbbət deyilsə, söylə, bəs nədir?!

Hünərin, zəfərin fövqində duran,
Çaylartək damarda qanı coşduran.
Mehrinə, eşqinə nəğmə qoşduran.
Məhəbbət deyilsə, söylə, bəs nədir?!

Şirinçün külünclə qaya, dağ yaran,
Nigarçün əsarət buxovun qıran.
Həcərçün dağlarda büsat, toy quran,
Məhəbbət deyilsə, söylə, bəs nədir?!

Ülfətdən təb alıb,Dövranam demək,
Haqq üçün, eşq üçün, hey qədəm döymək.
Sevdanı, sevinci vəsf edib, öymək,
Məhəbbət deyilsə, söylə, bəs nədir?!…

EL TƏNƏSİ

“Düşüncələrim” – silsiləsindən

Gör nə günə qalıb sevgi, məhəbbət,
Insanların ülviyyəti itibdi.
Yox olubdu ülfət, sevda, sədaqət,
Bağçalarda yaban güllər bitibdi.

Avropaya zillənibdi baxışlar,
Yırtıq şalvar, kəsik tuman dəbdədi.
Korlanıbdır milli buta, naxışlar,
Namus, qeyrət, ülfət pulda, cibdədi.

Oğullar var qulağında sırğası,
Qızlar taxır sünü kirpik, sünü qaş.
Bazar köhnə, dəyişibdir darğası,
Çaş- baş qalıb yurdda əsil vətəndaş.

Toyxanalar, şou- biznes,- məsxərə,
Yumurtadan yun qırxırlar saraylar.
Bir saatda cib soyurlar min kərə,
Toy edənlər imdad deyə- haraylar.

Göbələktək artıb çalıb, oxuyan,
“Xalq artisti” olub hətta züy tutan.
Şeir yazır həllac, corab toxuyan,
Alimimiz- motal, pendir, şor satan.

Biganəlik, laqeyidlik ta bəsdi,
Millət versin arsızlığın dərsini.
Çoxu üçün bu qayğılar əbəsdi,
El söyləsə eşidərlər səsini.

Müdrük sözü, el tənəsi çağlasın,
Dövran görsün kəsərini, gücünü.
Yad ünsürlər şüvən salsın, ağlasın,
Bu millətin zövqü alsın öcünü.

BİL QONAQÇINAM

“Düşüncələrim” – silsiləsindən

Özüm də bilmirəm nədəndir görən,
Baharda fərəhli, qışda susqunam.
Hisləri özünə düz yol göstərən,
Zirvədən yol alan qarlı uçqunam.

Səbrə, nəsihətə hey qulaq asıb,
Bir ömür yaşadım fərəhdən kasıb.
Fələyin gözünə qızmar köz basıb,
Dərdi- sər çölündən qaçan qaçqınam.

Artdıqca saçların bəyazı, dəni,
Könül mərhəm seçdi özünə səni.
Yaşat xəyalında olub- keçəni,
Fani dünyandakı tək soraqçınam.

Ağıl yaşda deyil, başdadır- başda,
Allah istəyərsə gül bitər daşda.
Fitrət sahibiyəm mən də bu yaşda,
Aqillər başında tac, araqçınam.

Gəl fani dünyaya uyma, inanma,
Həyatı özünçün əbədi sanma,
Sənə haqq qoyanın haqqını danma,
Rahilə Dövranam, bil qonaqçınam…

Şəfa Vəliyevanın “Poçtalyona məktub” adlı yeni şeirlər kitabından seçmə şeirlər

***

Nəzirim var gəlişinə, sevdiyim,
Qədəmlərin dəyən yerə baş qoyum.
Çən-çiskinə dönüm yolla sürünüm,
Rastına çıxanda bir pəri olum.

Nəzirim var sevənlərin pirinə,
Sevən, sevilən də özüm olaydım.
Sözüm keçmir ürəyimə, səbrimə,
Dilərdim, anadan dözüm olaydım.

Nəzirim var vüsalına yetəndə,
Kor olam, gözümü qurban demişəm.
Dünya qurbanlığa quzu kəsəndə,
Mən sənə özümü qurban demişəm.

Xəzan gülü

Payızda gəldin ömrümə,
Payızda getmə, nə olur.
Sənsizliyi taleyimə,
Xəzəltək tökmə nə olur.

Ağlasam, özüm oluram,
Güldür, olum istədiyin.
Ayrılsan, dözüm oluram,
Getmə, yoluna küsdüyüm.

Bu payızın gülüyəm mən,
Rəngim sarı, qönçəm yarı.
Yarpaqların diliyəm mən,
Nəğməm sarı, ömrüm yarı.

Sarı güllər ayrılığın,
Rəmziymiş, söylədin mənə.
Payız yazdığım nağılın,
Özüymüş, söylədin mənə.

Getdinsə, götür özünlə,
Xatirən nəyimə gərək.
Bu xəzanda bu gülü də,
Sevməyə bir ürək gərək.

Səni sevmək

Dünyanın yarısıdı,
Süleymanın qarısıdı.
Bəxt gülünün sarısıdı,
Səni sevmək…

Utanan bir üz tapmaqdı,
Ömrə əbədi qonaqdı.
Quş qanadında uçmaqdı,
Səni sevmək…

Ziyanın yarısı kardı,
Sevən sevilənə yardı.
Xəyalda da bəxtiyardı,
Səni sevən.

Qonaqlı-qaralı ömrüm,
Sevdası qaralı ömrüm.
Günahlı, qaralı ömrü…
Səni sevən…

***

Sənsizliyi yaşayıram, qram-qram…
İtirsəm ölərəm dedim,
Dəliyə dönərəm dedim.
Sən demə, yalançı idim,

İndi bildim.
Dəli də ola bilmədim,
Dəlilərə qarışmadım.
Nə qismətimdən küsmədim,
Nə taleylə barışmadım.

Bu dünyaya daha mən də,
Bir ulduz gözüylə baxıram.
Günəşin kölgəsində,
Gecələr aya baxıram.
Sənsizliyi yaşayıram, qram-qram…

***

Ürəyimdən sən keçirsən, ağır-ağır,
Addımların ayrılığın dərd yükündən daha ağır.
Ayaq izlərin həsrətə aparan cığır…
Arzularım nəmlənib gözlərimdə,
Səadətim ələnib gözlərimdə,
Qulağıma təsəlli cümlələri,
Ürəyimə ümidsizlik yağır…
Ürəyimdən sən keçirsən…
Əlində sevginə büküb,
Məndən gizlətdiyin qəm keçirsən, ağır-ağır.

Şəfa EYVAZ.Yeni şeirlər

1423756700_sefa-xanim

Qapı

İnsan əşyalaşır, yalnız qalanda…
Qapı, pəncərənin dili olurmuş.
Evinə dönəndə salam verəni,
Qapı dəstəyinin əli olurmuş…

Günəş incidirmiş yuxulu gözü,
Divar eşidirmiş dediyi sözü.
Oyanıb çıxanda oxşayan üzü
Çırpılan qapının yeli olurmuş…

Olmurmuş sən demə uçmaq həvəsi,
İnsan asılırmış qanadlarından…
Tuturmuş adamın əl-ayağından,
Qapılar taleyə zəli olurmuş.

Döngə tərs olurmuş düz yerisən də,
Yollar dolaşırmış illər içindən.
İnsan da çıxırmış ömür çərxindən,
Qapılar ardında dəli olurmuş…

Hər şey fərqlidir,
Bilirsənmi?!
İndi Günəş belə
Əvvəlki deyil.
Arzularımızın işığı tükənib məsələn.
Ümidlərimiz belə çağırmır sabaha.
Əslində
Heç nə
Əvvəlki deyil.
Nə yaşımız üstünə yığılan yaşlar,
Nə də başımıza dəyən daşlar
Eynidir…

Əllərimizi uzatdığımız əllər qırışıb,
Öpdüyümüz saçların da dəyişib rəngi…
Hətta qapılar var ki, açılmır daha.
Daha nə deyim sənə?!
Hər gün bir az daha solur,
Sənə 10 il öncə yazılan məktub.
Köhnə şəkillərin üzü qat kəsir,
Toz tutub sonuncu şeirimi də…

İndi kəndimizdə evlər dəyişib,
Nağıllar dəyişib, divlər dəyişib.
Heç nə əvvəlki deyil,
Bilirsənmi?!
Keçmişdən xatirə göz yaşlarımız
Hətta kədərimizin tonu başqadı.

Daha nə deyim sənə?!
Nə əvvəlki şıltaq halım var,
Nə də cingildəyən şux gülüşlərim…
Bir az təbəssümüm qalıb,
Bir az ürəyim.
Ürəyim, nə deyim axı sənə,
Nə deyim?!
Axı heç nə əvvəlki deyil…

SEVGİ
Sevgi elə belə olmur ki?!
Sevginin gülən gözləri olur.
Sevgi sən görən deyil ki?!
Sevginin bapbalaca əlləri olur.

Sevgi elə belə olmur ki?!
Sevginin dadı var, şirin bal kimi.
Sevgi sən görən deyil ki?!
Sevginin qəlbi olur körpə quş kimi.

Sevgi elə belə olmur ki?!
Sevgi ayaq tutub evdə də gəzir.
Sevgi sən görən deyil ki?!
Sevgi hərdən şıltaqlıq edir.

Sevgi elə belə olmur ki?!
Sevginin dili var, danışa bilir.
Sevgi sən görən deyil ki?!
Sevgi ata deyir, ana söyləyir…
Sevgi elə belə olmur ki!

GMİİB “Zamanın tələbi: İslam həmrəyliyi” adlı konfrans keçirib (FOTOLAR)

Gənclərin Mənəvi İnkişafı İctimai Birliyi tərəfindən 17 dekabr 2017-ci il tarixində Bakı Biznes Mərkəzində “Zamanın tələbi: İslam həmrəyliyi” mövzusunda konfrans keçirilib. Konfransda açılış nitqi ilə çıxış edən ictimai birliyin sədri Ramiq Vəliyev qeyd edib ki, Prezidentimiz İlham Əliyev tərəfindən 2017-ci ilin “İslam Həmrəyliyi İli” elan olunması olduqca əhəmiyyətli və zamanın tələblərinə cavab verən mühüm bir addımdır. “Bu, dövlət başçımızın İslam dininə, müsəlman dünyasına verdiyi yüksək dəyərin göstəricisidir. Azərbaycan tarixən İslam dünyasının əsas mədəni, dini mərkəzlərindən biri olub. Bununla yanaşı, Azərbaycan dünyəviliyə, sivilizasiyalararası dialoqa, müasirliyə münasibətdə həmişə İslam dünyası üçün örnək olub”. Ramiq Vəliyev çıxışında onu da qeyd edib ki, müasir dövrdə İslam dünyasının parçalanması dinimiz ilə heç bir əlaqəsi olmayan terrorizm kimi neqativ halların yaranmasına, müsəlman ölkələrində daxili münaqişələrin baş verməsinə, on minlərlə insanın öz ölkələrindən didərgin düşməsinə gətirib çıxarıb. Acınacaqlı haldır ki, bu günlərdə terrorizm, ekstrimizm kimi ifadələr İslam adı ilə yanaşı çəkilir. Lakin terrorizm, düşmənçilik, aqressivlik kimi neqativ hallar müsəlmanlara xas deyil, əksinə, müsəlmanlar həmişə həmrəylik, sülhsevərlik, qarşılıqlı anlaşma, dostluq və əməkdaşlıq kimi ümumbəşəri əxlaqi dəyərlərə sadiq olduqlarını nümayiş etdirib və bütün bəşəriyyəti bu pirinsiplərə sadiq olmağa səsləyib. Bu səbəblərdən müsəlmanlar Quran-i Kərimdə qeyd edilən yüksək əxlaqi keyfiyyətlərə daha çox yiyələnməli və qəti şəkildə radikal meyillərdən, xurafat və mövhumat təhlükəsindən uzaq durmalıdırlar.

Daha sonra tədbirdə çıxış edən jurnalist Savalan Məmmədli Avropada getdikcə artan İslamofobiya meyillərini, İslam əleyhdarlığının artmasında qərb mediasının neqativ rolunu təhlil edib. Savalan Məmmədli qeyd edib ki, reklamlar, karikaturalar, jurnallar, sənədli və bədii filmlər və digər kütləvi media vasitələri ilə İslam dini terorla əlaqələndirilərək qərb cəmiyyətlərinə təhdid kimi təbliğ edilir. Nəticədə bu vəziyyətdən ən çox Avropada yaşayan müsəlmanlar zərər görür. Məscid və iş yerlərinin daşlanması, molotov kokteyli atılıb divarlarına təhqiramiz sözlər yazılması, işçilərin döyülməsi, məzarlıqların dağıdılması, evlərə girməklə ailə üzvlərinin təhdid edilməsi və s. kimi hücumlar Avropada müsəlmanların tez-tez qarşılaşdığı hadisələrdir. İnsan hüquqlarından, yüksək ümumbəşəri dəyərlərdən bəhs edən Qərbin müsəlmanlara mövqeyi təbliğ etdiyi dəyərlərlə üst-üstə düşmür.

İctimai birliyin sədr müavini Aysel Vəliyeva isə Avropadakı miqrant probleminə, miqrantların qarşılaşdığı çətinliklərə diqqət yetirib. Oxşar hadisələrin Qarabağ və Xocalıda yaşandığını, 1 milyona yaxın vətəndaşımızın erməni işğalı nəticəsində öz doğma yurdlarından didərgin düşdüklərini xatırladıb. Qərb dünyasının bu problemlərə ya gec, ya da heç reaksiya verməməsinin müsəlmanların üzərinə böyük məsuliyyət gətirdiyini qeyd edib.

Konfransın sonunda yekun nitqi ilə çıxış edən təlimçi Rövşən Əkbərov isə Azərbaycan dövlətinin İslam həmrəyliyinin gücləndirilməsindəki müstəsna rolundan danışdı. “Ölkəmiz həm coğrafi olaraq strateji yerdədir, həm də tarix boyu İslam mədəniyyətinin mərkəzlərindən biri olmuşdur. 2017-ci ilin Azərbaycanda “İslam həmrəyliyi ili” elan olunması, İslam həmrəyliyi oyunlarının ölkəmizdə təşkili və dövlətimizin beynəlxalq arenada müsəlman ölkələrinə verdiyi dəstək bu həmrəyliyin praktiki addımlarıdır”.

Sonda iştirakçıların və medianın sualları cavablandırıldı.

Mənbə: http://www.gmiib.az

MÜSƏVİLƏRİ HZ.İSANIN QATİLİ OLARAQ GÖRƏN EVANJELİKLƏR QÜDSÜN İSRAİLİN PAYTAXTI OLMASINI NİYƏ İSTƏYİRLƏR?!

ABŞ prezidenti Donald Trampın Yerusəlimdəki Amerka səfirliyinin Qüds şəhərinə köçürülməsi haqqında verdiyi qərarla üç ilahi dinin müqəddəs şəhəri olan Qüds üzərindən qorxunc planlar həyata keçirilməyə başlanıb

ABŞ prezidenti Donald Trampın Yerusəlimdəki Amerka səfirliyinin Qüds şəhərinə köçürülməsi haqqında verdiyi qərarla üç ilahi dinin müqəddəs şəhəri olan Qüds üzərindən qorxunc planlar həyata keçirilməyə başlanıb. Bəs bu planların arxasında kimlər hansı məqsədlə dayanır? Bu suala cavab vermək üçün Qüds ətrafında baş verənlərin kimlər tərəfindən planlandığına və bu planı quranların inanclarına yaxından diqqət yetirmək lazımdır. Hər kəsə məlumdur ki, Qüdsün İsrailin paytaxtı olmasını istəyən hakim zümrə protestantların bir qolu olan evanjeliklərdir. Bir çox müsəlman evanjeliklərin Qüdsün İsrailin paytaxtı olmasını istəmələrinin onların musəvilərə sevgi və bağlılıqlarından qaynaqlandığını düşünürlər. Lakin bu cür düşünməklə yanılırlar. Çünki protestant inancına baxdıqda protestantlıq və onun əsas qolu olan evanjeliklikdə musəvilərə Hz.İsanın qatilləri olaraq baxıldığını görürük. Bəs bu necə bir təzaddır ki, həm evanjeliklər musəviləri hz.İsanın qatili hesab edir, həm də Qüdsün musəvilərin dövləti olan İsrailin paytaxtı olması üçün bütün dünyanı qana bürüyəcək bir müharibəyə razı olurlar? Məsələnin əsl mahiyyətini bilənlər üçün isə əslində, burada heç bir təzad yoxdur. Çünki protestantların inancına görə, musəvilərlə müsəlmanlar arasında böyük bir müharibə baş vermədikcə hz.İsa dünyaya geri dönməyəcək. Belə ki, həmin inanca əsasən, müharibədə xristianların yardımı ilə yəhudilər müsəlmanlar üzərində qələbə çalacaq və hz.İsa dünyaya yalnız bu zaman enəcəkdir. Bundan sonra baş verəcəklər haqqındakı protestantların irəli sürdükləri isə bəhs etdiyimiz məsələyə aydınlıq gətirəcək. Onların iddialarına görə, Hz.İsanın dünyaya enişindən sonra protestantların hz.İsanın qatilləri saydıqları musəvilərlə böyük hesablaşmaları olacaq. Təhrif olunan İncilə görə isə 144 min xristianlığı qəbul etmiş yəhudi istisna olmaqla bütün musəvilər xristianlar tərəfindən məhv ediləcək. Hal-hazırda Qüds ətrafında baş verən proseslər Hz.İsanın enməsini təmin etmək üçün evanjeliklər tərəfindən planlanır. Məsələnin ən kilid nöqtəsi isə odur ki, öz iddialarının reallaşması yönündə musəvilərdən istifadə edən protestantların özləri də başqa bir güc tərəfindən istifadə olunurlar. Bu güc şeytanın yönləndirməsi ilə dünyada dinsiz sistem qurmaq üçün fəaliyyət göstərən Dəccal və onun komitəsidir. Dəccal komitəsi Allaha, hər üç ilahi dinə və mənəvi dəyərlərə qarşı müharibə elan etmiş dinsiz insanlardan ibarətdir. Bu dinsiz komitənin əsl məqsədi musəvi və xritianlara yanlış istiqamət verərək onları ilkin mərhələdə müsəlmanlarla savaşdırmaq, daha sonra isə müsəvələrin xritianlar tərəfindən yox edilməsini təmin etməkdir. Görüldüyü kimi Qüds üzərində planlanan hadisələrlə heç bir dinin mənsubları üçün xeyir düşünülmür, əksinə mərhələli şəkildə hər üç ilahi dinin yox edilməsi nəzərdə tutulur.

Lakin bu həqiqətlərə rəğmən protestant və musəvilər içərisindəki güc sahibi bir çox qruplar bütün dini qaynaqlarda adı keçən böyük azdırıcı Məsih Dəccalın oyununa gələrək müsəlmanlara qarşı böyük bir müharibəyə hazırlaşırlar. Bu hadisələr yaşanarkən müsəlmanların üzərinə düşən vəzifə Qurana möhkəm sarılmaları və Peyğəmbərimizin müsəlmanların necə davranmalı olduqlarına dair tövsiyələrinə uyğun hərəkət etmələridir. Peyğəmbərimiz axırzaman müsəlmanlarını hz.Mehdi ilə müjdələmiş və iman gətirənlərin birləşərək Dəccalın bu oyununu pozmalarını tövsiyə etmişdir. Dünya çox böyük bir fəlakətə sürüklənərkən müsəlmanlar dünya miqyasında şeytanın yanlış istiqamətləndirdiyi insanlarla doğruları çatdırmaqla mükəlləfdirlər. İlk olaraq musəvi və xristianlara dinsiz bir komitə tərəfindən aldadıldıqları izah edilməli və gələcəkdə özlərinin də dəccali sistem tərəfindən məhv ediləcəklərinə dair plandan xəbərdar edilməlidirlər. Necə ki, şeytan dayanmadan insanları müharibələrə, qətliamlara, sel kimi qan axıtmağa təşviq edirsə, müsəlmanlar da onun tam əksinə, insanları yorulmadan sülhə, qardaşlığa, mərhəmətə dəvət etməlidirlər. Müsəlmanların baş verən hadisələrə qarşı verəcəkləri ən gözəl cavab İslam birliyinin qurulması üçün dərhal hərəkətə keçmələridir. Unutmamaq lazımdır ki, hər hadisə Allahın yaratması ilə baş verir. Müsəlmanlar hər zaman Allahın ədalətinə güvənməli, Onun hadisələrdə yaratdığı hikməti görməyə çalışmalıdırlar. Allahın bu cür hadisələri yaratması ilə müsəlmanların birləşmələrini, həmrəy olmalarını istəməsi çox açıqdır. Allahın izni ilə müsəlmanların birləşməsi ilə dünyada yaşana biləcək çox böyük fitnə və insan qətliamlarının qarşısı alına bilər. Bunun üçün hər bir müsəlman bir saniyə belə itirmədən bu istiqamətdə bütün gücünü səfərbər etməlidir.

Ramiq VƏLİYEV

İslamda incəsənət

İslam dini incəsənət, estetika və təmizliyi, həmçinin gözəl sözlü və gözəl əxlaqlı olmağı özü ilə gətirir.

İslam dini incəsənət, estetika və təmizliyi, həmçinin gözəl sözlü və gözəl əxlaqlı olmağı özü ilə gətirir. Quranda Süleyman peyğəmbərlə bağlı qissələrdə heykəltaraşlıq və memarlığa aid ayələr vardır. Süleyman peyğəmbərin büllurdan hazırlanmış sarayı Səba hökmdarını valeh etmiş, o bu sənətkarlıq və gözəllik qarşısında heyrətini gizləyə bilməmişdir. Ayədə sarayda olan heykəltaraşlıq nümunələri də qeyd edilmişdir:

Onun (Süleyman) üçün nə istəsə – məbədlər, heykəllər, böyük hovuzlara bənzər çanaqlar və yerindən tərpənməyən iri qazanlar düzəldirdilər. (Səba surəsi, 13)

Müsəlmanların təmizliyə riayət etmələri, təmiz qidalarla qidalanmaları, geyimlərini, evlərini təmiz saxlamaları da Quranın hökmüdür:

Geyimini təmiz saxla! Pis şeyləri tərk et. (Müdəssir 4-5)

Qurandakı ayələrdən zinət əşyalarının haram olmadığı məlum olur. Allah məscidlərə gedərkən gözəl geyinməyi buyurur.

Məscidlərə (gedərkən) gözəl geyimlərinizi geyin. Yeyin-için, lakin israf etməyin.

‘Allahın Öz qulları üçün üzə çıxartdığı zinəti … kim haram etmişdir?’ (Əraf surəsi, 31-32)

Müsəlmanlar xarici görünüşləri, geyim tərzləri ilə də İslamı təbliğ edirlər. Bir hədisdə Peyğəmbərimiz (səv) belə buyurur:

Sonsuz gözəl Allah gözəlliyi bəyənir. Gözəl geyinmək təkəbbür deyil, təkəbbür (nemətin əsl Sahibini unudub) haqqı inkar etmək, insanlara alçaldıcı, hörmətsiz münasibət bəsləməkdir. (Kütüb-i Sitte, 7-ci cild, səh. 208)

Yuxarıdakı nümunələrdən görürük ki, İslam hər şeyin ən gözəlini buyurur. İncəsənətdən uzaq olmaq insanların ruhundakı incə düşüncəni və gözəl xüsusiyyətləri öldürür. Bu insanlar danışıq-davranışlarında kobudluq edir, təbiətdəki gözəlliklərə biganə yanaşırlar. Halbuki Allah sözlərin ən gözəlini deməyi, incə düşüncəli olmağı buyurur. Allah ən gözəl sənətkardır. Yerdə, göy üzündə, dənizlərdə yüzlərlə gözəllik var və bunları görməmək böyük itkidir.

Bunlara rəğmən dinimiz dünyaya “qara çadra”, terror dini, müsəlmanlar isə zəif dünyagörüşlü, təhsildən, incəsənətdən uzaq insanlar kimi tanıdılmışlar. Müsəlmanların bu şəkildə tanınmasına səbəb isə dinə aid olduğu iddia edilən saxta hədislərdir. Din xadimlərinin çoxunun “rəsm çəkmək, heykəltaraşlıqla məşğul olmaq, musiqi dinləmək, gözəl görünmək haramdır”, “qız uşaqlarının təhsili lüzumsuzdur”, “müasir texnologiyalardan, internetdən istifadə edilməsi günahdır” kimi İslama aid olmayan fətvalarını hər kəs eşitmişdir. Namaz qılmayanların öldürülməsi, zina edənlərin rəcm (daş-qalaq) edilməsi, başqa dinlərdən olanların öldürülməsinin günah olmaması kimi dəhşətli hökmlər ehtiva edən hədislər sülh və əmin-amanlıq dininin terror dini kimi tanınmasına səbəb olub.

Halbuki İslam şəfqət dinidir və “dində məcburiyyət yoxdur” ayəsinin hökmü ilə başqa inanclı insanların haqları qorunmuşdur. Hər kəs düşüncələrində, ibadətlərində, fikrini bildirməkdə azaddır. Allah İslam dininin hökmləri ilə insanlara rahatlıq və asanlıq yaratmışdır.

Qurandakı İslam modeli fərqli inanclara tolerant yanaşmanı, incəsənəti, təmizliyi, sevgini və mərhəməti təşviq edir. Müsəlmanların bu xüsusiyyətləri özlərində birləşdirməsi bütün dünyada İslam dini haqqında formalaşdırılan qaranlıq fikirlər yox edəcəkdir.

Aysel AYDIN

Dini radikalizmin çıxış səbəbləri və həlli yolu

Son günlərdə mətbuatda 200 azərbaycanlı qadının İŞİD-lə əlaqədə olması və bu səbəbdən İraq ordusu tərəfindən həbs olunduqları barədə məlumatlar yayılmışdır.

Son günlərdə mətbuatda 200 azərbaycanlı qadının İŞİD-lə əlaqədə olması və bu səbəbdən İraq ordusu tərəfindən həbs olunduqları barədə məlumatlar yayılmışdır. Keçən ay isə radikal qrupların sıralarına qoşulan azərbaycanlıların rəsmi statistikası açıqlandı. Açıqlamaya görə, bu günə qədər radikal qruplara qoşulan azərbaycanlıların sayı 900 nəfərdir. Lakin bu sayın rəsmi olaraq açıqlanan rəqəmlərdən çox olma ehtimalı da var. Bundan əlavə, ölkədə hələ də radikal qruplara qoşulmaq niyyəti olan insanlar vardır. Təbii ki, hüquq mühafizə orqanlarımız ölkəmizdə baş verən qanun pozuntularının qarşısını alır. Lakin əsas olan məsələnin kökünü taparaq gənclərimizin bu yola düşməsinə səbəb olan fikir və təlimlərin nələr olduğunu müəyyən etmək və bu istiqamətdə geniş maarifləndirmə işləri aparmaqdır. Çünki istənilən problemin həllində tam nəticəni almaq yanlış təbliğata qarşı doğruları çatdırmaqla mümkündür. Ona görə də radikalizmi doğuran səbəblərdən bəhs edəcəyik.

Radikalizmi dini inanclar üzərində qurulmuş bir düşüncə sistemi hesab etmək tamamilə yanlışdır. Hər şeydən əvvəl, haqq dinlərin heç birində terror və qətl əməlləri əsla qəbul edilmir. Bir Quran ayəsində belə buyurulmuşdur:

“Dində məcburiyyət yoxdur. Artıq doğruluq azğınlıqdan ayırd edildi”. (Bəqərə surəsi, 256)

İslam terroru qəti olaraq lənətləyir və qadağan edir. Ancaq dini yanlış izah edən bəzi qruplar dünyada bu cür düşüncənin meydana gəlməsinə səbəb olmuşlar.

Dini mənada radikalizm Quranın hökmlərini dəyişdirmək məqsədilə dinə yanlış və fanatik təlimlərin əlavə edilməsi ilə ortaya çıxmışdır. Bu təlimləri qəbul edənlərin böyük bir qismi özlərinin doğru yolda olduqlarını zənn edirlər. Guya İslam adından fəaliyyət göstərdiklərini iddia edən bu qruplar öz yanlış inanc və həyat tərzlərini cəmiyyətə sərt yollarla tətbiq edir. Bu qruplar İslamı yanlış izah etməklə yanaşı, öz inanclarını mənimsəməyən hər kəsi hədəfə alırlar. Əfqanstanda “əl-Qaidə”, Suriya və İraqda isə İŞİD terror qruplarının hakim olduğu ərazilərdə din adından tətbiq olunanlar buna əyani sübutdur.

Dini xurafələrə görə yaşayan radikal qrupların əsas xüsusiyyətlərindən biri öz inanclarında olmayan insanları müşrik hesab etmələridir. Özlərinin inandıqları xurafələr isə şiddət və cinayət xarakterli hökmlərlə doludur. Bu hökmlərə görə dindən çıxan, yəni dini inancını itirən və ya dəyişdirən insan kafir sayılır və öldürülməlidir. Fanatik dindarların inanclarına əsasən, namaz qılmayan müsəlmanlara qarşı, ilk öncə, şiddət tətbiq edilir, əgər qılmamaqda israr edərlərsə, öldürülmələri vacib hesab olunur. Xürafələrə görə, sərxoşedici içki içənlərə çubuqla döyülmə cəzası var. Əgər içməkdə 3 dəfə israr edərlərsə, ölüm cəzası tətbiq edilməlidir. Zina edən qadın və kişiyə xurafatçı zehniyyətin verdiyi cəza hökmü isə tükürpədicidir. Bu hökmə görə, zina edən qadın və kişi yarıya qədər torpağa basdırılır və gün ərzində daşlanaraq öldürülür.

Quranla tamamilə ziddiyyət təşkil edən bu xurafələrdə Allahın qadınlara verdiyi bütün hüquqlar da qadağan edilir. Qız uşaqlarının məktəbə getməsinin qadağan edilməsi, qadınların tamamilə örtünməsinin məcburi hala gətirilməsi və buna tabe olmayanların şiddətli şəkildə cəzalandırılması, həmçinin makiyajın və gözəl görünmək üçün etdikləri hər bir şeyin qadağan edilməsi, qadınların çölə çıxmalarına, məscidlərə getmələrinə icazə verilməməsi və nəhayət cəmiyyətdən tamamilə təcrid edilmələri kimi qadağalar radikal xurafatçı qrupların verdiyi hökmlər sırasındadır.

Qurana zidd fikirləri din adına mənimsəmiş radikal zehniyyət qadına düşmən olduğu kimi incəsənətə də düşməndir. Belə ki, fanatik dindarların xurafələrə əsaslanaraq uydurduqları hökmlərə əsasən, haram olmayan musiqi, rəqs, əyləncə, rəssamlıq, heykəltaraşlıq, demək olar ki, hər cür incəsənət, həmçinin konsert, teatr, kino kimi zövq alınacaq gözəlliklər, zənginlik, gözəl əşyalar, evlər, məkanlar müsəlmanlara haram edilmişdir.

Radikal dindarların din adından uydurduqları bu hökmlərin əsasını Quran deyil, dinə əlavə edilmiş xurafələr təşkil edir. Xurafat Qurana əsaslanmayan batil inanclara verilən addır. Xurafat olaraq adlandırdığımız bu batil inanclar, çox təəssüf ki, hər məzhəbə, hər firqəyə sirayət etmişdir. Hətta dini təlim verən bütün universitetlərdə oxudulan hədis və fiqh kitablarında da həmin xurafələr vardır. Bəs nə üçün bu xurafələr İslam adından öyrədilir və çox mötəbər sayılan qaynaqlarda mövcudluğunu qoruyur?

Buna əsas səbəb müsəlmanlara əsrlərdir təlqin olunan Quranın İslamı yaşamaq üçün kifayət etmədiyi fikridir. Tarixə nəzər salsaq, dinin İslamın əsl mənbəyi olan Quran əsasında yaşandığını yalnız Peyğəmbərimiz (ə.s) və 4 xəlifənin zamanında görərik. Bundan sonrakı dövrü əhatə edən Əməvi və Abbasilərin hakimiyyəti dövründə Quran əxlaqının qorunmasında çox mühüm rol oynamış əhli-beyt imamları şəhid edilmiş, həmin dövrlərdən başlayaraq formalaşan hədis külliyyatlarına və məzhəblərə çox sayda xurafələr daxil edilmişdir. Bununla da Quran əxlaqının əskiksiz olaraq yaşandığı dövr başa çatmış və xurafələrin din olaraq qəbul edildiyi dövrün başlanğıcı qoyulmuşdur. Bu səbəbdən günümüzdə də müsəlmanlar tərəfindən mötəbər sayılan hədis və fiqh kitablarında çox sayda xurafələr mövcuddur. Bu gün əksər müsəlmanlar dini qaynaqlar sayılan mənbələrdə yer alan xurafələrin, həqiqətən də, Peyğəmbərimizin (səs) dövründə yaşanıb tətbiq edildiyinə inanırlar.

Buna inanan müsəlmanların içərisindən bir qismi isə öyrəndikləri bu xurafələri İslam dini kimi qəbul etdikləri üçün onların tətbiqini israrlı şəkildə istəyir və bunun üçün uyğun şərait axtarırlar. Buna görə də radikal qrupların məskunlaşdığı Yaxın Şərq ölkələrinə üz tuturlar.

Nəticədə din kimi izah edilən xurafatlar müsəlmanların İslamı öyrəndiyi qaynaqlardan çıxarılmadığı müddətcə bu cür radikal qrupların ortaya çıxmasının qarşısı alınmayacaq. Çünki bu düşüncəni mənimsəyən radikal insanlar xurafələri tətbiq emək üçün hər zaman uyğun zəmin axtaracaqlar. İslam adından ortaya çıxan radikal qrupların tamamilə yox olması xurafələrdən təmizlənmiş həqiqi İslam əxlaqının müsəlmanlara izah edilməsi ilə mümkündür ki, bu da yalnızca Quranda mövcuddur

Ramiq VƏLİYEV

Səudiyyə Ərəbstanında nə baş verir?

Türkiyə, Rusiya və İranın İraq və Suriya məsələləri üzərində qismən ittifaq etməsi İngiltərə Dərin Dövlətinin Yaxın Şərq Layihəsini dalana dirədi

Səudiyyə Ərəbstanında baş verən son hadisələr Türkiyədə 17 dekabr 2013-cü ildə FETÖ-nun hakimiyyət içərisindəki gücünü istifadə edərək cənab Ərdoğanın yaxın ətrafına qarşı keçirdiyi korrupsiya və rüşvət əməlyatı ilə paralellik təşkil edir. Diqqət edirsinizsə hər iki əməlyatın mahiyyəti eynidir. Sadəcə Səudiyyədə bu əməliyyatı keçirən qrupun imkanları daha genişdir və qarşı tərəfi duyuq salmadan əməlyatı həyata keçirdi. Beləliklə Səudiyyə Ərəbstanının illərdir davam edən daxili və xarici siysəti köklü şəkildə dəyişəcək. Vəliəhdin “İlımlı İslam” ifadələri isə heç kimə yad kəlimələr deyil. Türkiyə, Rusiya və İranın İraq və Suriya məsələləri üzərində qismən ittifaq etməsi İngiltərə Dərin Dövlətinin Yaxın Şərq Layihəsini dalana dirədi.

İngiltərə Dərin Dövləti isə buna qarşı manevr edərək Səudiyyədə sözügedən əməlyatı keçirdi. Böyük ehtimalla yeni vəliəhd öz düzənini tam qurduqdan sonra İran və İrana yaxın ölkələr olan Livan, Qətər və Yəmənə qarşı böyük savaş aça bilər. Bu şəkildə İslam coğrafiyası çox böyük bir fitnənin, məzhəb savaşlarının içinə sürüklənmək istənəcəkdir. Bu isə İngiltərə Dərin Dövlətinin Yaxın Şərq Layihəsini həyata keçirmək üçün uyğun şəratin yaranması deməkdir. Müsəlmanların bu böyük fitnəyə qarşı xəbərdar edilmələri və bir-birlərinə sıx bağlanmaları lazımdır. Şeytanın planı varsa, Allahın da planı vardır. Allah plan quranların ən xeyirlisidir və hər işdə qalib olandır.

Ramiq VƏLİYEV

Uşaqların bu günü və sabahı

Uşaqlar dünyanın gələcəyidir. Onların yaxşı təhsil alması, mənəvi və fiziki cəhətdən sağlam böyüməsi üçün əlimizdən gələni əsirgəməməliyik.

Uşaqlar dünyanın gələcəyidir. Onların yaxşı təhsil alması, mənəvi və fiziki cəhətdən sağlam böyüməsi üçün əlimizdən gələni əsirgəməməliyik. Təəssüf ki, bu gün dünyada uşaqların vəziyyətinə baxdığımızda bizi narahat edən qlobal problemlərlə rastlaşırıq. Uşaq əsgərlər və uşaq əməyinin istismarı hallarına rast gəlirik. Aclıqdan, xəstəliklərdən əziyyət çəkən və təhsil ala bilməyən uşaqların sayı isə milyonlarladır.

UNİCEF-in verdiyi məlumata görə 123 milyon uşaq məktəbə getmir və bunların 63 milyonunu qız uşaqları təşkil edir. Təhsildən məhrum olan uşaqların 40%-i az inkişaf etmiş ölkələrin, 20%-i isə müharibə zonalarında yerləşən ölkələrin payına düşür. İraq, Suriya, Afrika ölkələri uşaqların təhsil ala bilmədikləri ölkələrin önündə gəlir. Yoxsulluq, müharibələr uşaqların təsildən uzaq qalmasına səbəb olur.

Müharibələr sadəcə təhsilə deyil, başqa problemlərə də səbəb olur. Bomba altında yaşayan, silah səsləri ilə oyanıb yaxınlarını itirən, yaralanan, əsir düşən, xəstəliklərlə, aclıqla mübarizə aparan milyonlarla uşaq var. Yüz minlərlə uşaq isə zorla əsgər edilir, ömürlərinin ən gözəl zamanlarını müharibədə keçirir, öldürür və ölürlər. 90-cı illərdəki silahlı münaqişələrdə 2 milyondan çox uşaq ölüb, 6 milyondan çox uşaq ağır yaralanıb və ya şikəst qalıb. Hər il 8-10 min uşaq minaya düşərək ölür və ya şikəst qalır.

Uşaq əsgərlərin sayı 250 mindən çoxdur və uşaqların məcburi şəkildə müharibəyə cəlb edildiyi 30 ölkə var. Bunlardan bəziləri Əfqanıstan, Çad, Kolumbiya, Suriya, İraq, Yəmən, Somali, Sudan, Konqo, Mali, Myanma və Filippindir. Uşaqların canlı bomba olaraq ən çox istifadə edildiyi ərazi Yaxın Şərqdir.

Aclıqdan əziyyət çəkən uşaqlarla bağlı məlumatlar isə daha dəhşətlidir. Dünyada 800 milyon insan ac yaşayır, bunun 385 milyonunu uşaqlar təşkil edir. Saatda 300, ildə təxminən 2 milyon uşaq aclıqdan dünyasını dəyişir. Hər 4 uşaqdan biri normal qidalanmır, bunun fəsadları isə 2 yaşından sonra bərpa edilmir. Normal qidalanmadıqları üçün inkişaf edə bilməyən uşaqlar müxtəlif xəstəliklərlə üzləşirlər. Daha çox Afrika, Hindistan, Çin, Latın Amerikası, Şimali Koreyada uşaqlar aclıqla mübarizə aparır. Əgər lazımi tədbirlər alınmasa, 450 milyon uşağın aclıqdan yaranan problemlərlə üzləşəcəyi qeyd edilir.

Uşaq əməyinin istismarı da gündəmə gətirilib həll edilməli problemlərdən biridir. Hər nə qədər uşaq əməyinin istismarı Uşaq Hüquqları Konvensiyasına görə qadağan olunsa da, bu gün iqtisadiyyatı zəif olan ölkələrdə 250 milyondan çox azyaşlı uşaq işləyir. Təkcə kənd təsərrüfatı sahəsində dünya üzrə 132 milyon uşaq çalışır.

Uşaq əməyinin istismarı daha çox Asiya ölkələrində və Afrikada yaşanır. Cənubi Amerika ölkələrində 17 milyona qədər azyaşlı uşaq məruz qalır. Onlar əksər hallarda fahişəliyə cəlb edilirlər. Uşaq əməyinin istismarına görə ilk yeri Myanma tutur. Braziliya, Banqladeş, Çin, Hindistan Filippin, Somali, Şimali Koreya, Əfqanıstan və Pakistan da bu siyahıya daxildir.

UNİCEF “Dünyadakı uşaqların vəziyyəti 2016” adlı hesabatında təxmini məlumatlar bu şəkildə verilir: “2030-cu ilə qədər beş yaşdan kiçik 69 milyon uşaq, əslində, müalicə edilə bilən xəstəliklərdən dünyasını dəyişəcək. 167 milyon uşaq yoxsulluq şəraitində yaşayacaq, 750 milyon qız uşağı zorla evləndiriləcək”. Halbuki müharibələrə xərclənən milyardlarla dollar vəsait uşaqların rifahı üçün xərclənə bilər. Bunun üçün dünyada sevgi dili hakim olmalıdır. Problemləri isə diplomatik yollarla həll etməyə çalışmaq lazımdır.

Dünyada əziyyət çəkən uşaqlar hər birimizin övladıdır. Onlara sevgi, şəfqət, mərhəmətlə yanaşmağı hər birimiz bacara bilərik. Haqları olan sevgi və qayğı mühitini onlara təmin etmək üçün vicdanlı insanlar səy göstərməli, ictimai rəy yaratmalı, kampaniyalar həyata keçirməlidirlər.

Aysel AYDIN

Bunun adı ikili standart, islam​o​fobiya, haqq və ədalətdən uzaq bir davranışdır

Bu günə qədər Avropa Şurasında Azərbaycanla bağlı bir çox müzakirələr aparılıb və qətnamələr qəbul edilib.

Bu günə qədər Avropa Şurasında Azərbaycanla bağlı bir çox müzakirələr aparılıb və qətnamələr qəbul edilib. Dünən də AŞPA-da Azərbaycan əleyhində iki qərəzli qətnamə qəbul edildi, bəzi​ ​dairələrin istəyi ilə məqsədli çıxışlar, tənqidi fikirlər səsləndirildi. AŞPA-da aparılan müzakirələrdə hər zaman Azərbaycan əleyhində qərəzli çıxışlarıyla gündəm yaradan qrupların varlığı heç zaman diqqətdən yayınmır. Ümumiyyətlə isə AŞPA-nın ayrı-ayrı ölkələrlə bağlı müzakirələrinə nəzər saldıqda əhalisi müsəlman olan ölkələrə qarşı göstərilən münasibətin hər zaman ikili standartlarla aparıldığını görürük.

Bir çox Avropa ölkəsinin AŞPA qarşısında götürdüyü öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi əksər hallarda görməzdən gəlinir. Amma nədənsə mövzu Türkiyə və Azərbaycana gəlincə AŞPA içərisində sözügedən​ ​qrupların səyləri ilə bu iki ölkə haqqında sərt çıxışlar və qərəzli qətnamələr qəbul edilir. İnsanın diqqətini bu cür ikili standartlara məruz qalan iki ölkənin ikisinin də müsəlman ölkəsi olması çəkir. Bu isə bizə AŞPA içərisində müsəlman ölkələrə qarşı anti​-​təbliğat kampaniyası aparan qrupların​ ​islam​o​fob dairələrin təsiri altında olduğundan və yaxud birbaşa olaraq həmin dərin dairələr tərəfindən təlimatlandırıldığından xəbər verir. AŞPA-da Azərbaycan əleyhində aparılan anti-təbliğat kampaniyası da bu məsələnin tərkib hissəsidir.

25 ildən çoxdur ki Azərbaycan ərazisinin 20 faizi Ermənistan tərəfindən işğal olunub və bunun nəticəsində 1 milyondan çox azərbaycanlının təməl insan hüquqları Ermənistan tərəfindən pozulub və həmin insanlar qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətinə düşüblər. Azərbaycana qarşı qərəzli mövqe nümayiş etdirən parlamentarilərin istəkləri həqiqətən demokratik dəyərlərin, insan haqq və hüquqlarının qorunmasıdırsa o zaman bizə 1 milyondan çox insanın təməl hüquqlarını pozan təcavüzkar Ermən​i​stana qarşı müzakirələr zamanı etdikləri çıxışları, qəbul etdirdikləri qətnamələri göstərsinlər. Bundan əlavə beş-on nəfər cinsi ​azğının “hüquqlarını” qorumaq üçün az qala Avropanı ayağa qaldıranları görəsən bir milyon insanın haqq və hüquqları heç maraqlandırmır? Bu necə insan h​ü​quqlarının müdafiəsidir? Xeyr, bunun adı ikili standart, islam​o​fobiya, haqq və ədalətdən uzaq bir davranışdır.

Ramiq VƏLİYEV

Rəngli bayraqların arxasındakı qaranlıq dünya

Homoseksuallıq dedikdə hər kəsin ağlına eyni cinsin nümayəndələrinin qeyri-əxlaqi münasibəti gəlir

Homoseksuallıq dedikdə hər kəsin ağlına eyni cinsin nümayəndələrinin qeyri-əxlaqi münasibəti gəlir. Düşünmürəm ki, indiki dövrdə bu barədə məlumatı olmayan insan olsun. Televiziya və radio kanalları, filmlər, kliplər, jurnallar və internet saytları vasitəsilə homoseksuallıq geniş miqyasda təbliğ edilir, dəstəklənir və insanlara normal hal kimi göstərilir. Bəs, görəsən, homoseksuallıq həqiqətən təbliğinə icazə veriləcək qədər normal haldır?

Hər birimiz məqaləni oxumamışdan əvvəl gəlin, düşünək! Ətrafımızdakı insanların, qohumlarımızın homoseksual olmasını, yaxud da övladımızın belə bir cəmiyyətdə böyüməsini və bu cür insanlarla dostluq etməsini istəyərikmi? Əgər bu suala “Ola bilər, hər kəsin öz seçimidir, burada anormal nə var ki?” kimi cavablar verdinizsə, deməli, siz hələ təhlükənin fərqinə varmamısınız. Əvvəla, homoseksuallıq Allahın qadağan etdiyi, iyrənc adlandırdığı əməldir. Narkotik, şərab, zina kimi insanı cəhənnəmə aparan haramlardan biridir. Allah bunu Quran ayələri ilə açıq şəkildə bildirir:

Lutu da (elçi göndərdik). Bir zaman o, öz qövmünə demişdi: “Sizdən əvvəl aləmlərdən heç kəsin etmədiyi iyrənc əməli sizmi edəcəksiniz? Siz qadınları qoyub, şəhvətlə kişilərin yanına gedirsiniz. Həqiqətən, siz həddi aşmış adamlarsınız.” (Əraf surəsi, 80-81)

Digər tərəfdən, bu tip insanların geyim tərzləri, davranışları müasir cəmiyyətin formalaşmasına yox, əksinə pozulmasına gətirib çıxarır. Homoseksualların rəngli bayraqları qaranlıq dünyalarını gizlətmək üçün bir vasitədir. Homoseksuallığın cəmiyyətə vurduğu zərərləri faktlarla nəzərdən keçirək.

ABŞ-ın Xəstəliyə Nəzarət və Qorunma mərkəzi (CDC) 2009-cu ildə qeydə alınan QİÇS xəstələrinin 61%-nin homoseksuallar olduğunu müəyyən edib. Bundan əlavə, bu cür insanların normal həyat tərzi yaşayan insanlarla müqayisədə 50% daha çox depressiyaya meyilli və narkotikdən asılı olduqları sübut edilib. ABŞ-da il ərzində intihar edənlərin 50%-i də məhz homoseksuallardır. Homoseksual evliliklərin qanuniləşdirildiyi ölkələrdə ailə məfhumu aradan qalxır. Həmçinin, homoseksual evliliklə qurulan ailələrdə uşaq təcavüzləri tez-tez rast gəlinən haldır.

İndi bir daha düşünün. Cəmiyyətin əksəriyyətinin bu cür insanlardan ibarət olduğunu, qonşularınızın, avtobus sürücüsünün, hər gün alış-veriş etdiyiniz market işçilərinin, hətta uşaqlarınızın müəllimlərinin homoseksual olduğunu təsəvvür edin. Yenə də cavabınız bir az əvvəlki kimidir? Çox güman ki, yox. Bir məsələyə də aydınlıq gətirmək istəyirəm. Homosekuallar özlərini haqlı çıxarmaq üçün bu hissin sevgi, psixoloji, hətta xəstəlik olduğunu iddia edirlər. Bu fikirlər tamamilə yanlışdır. Elm adamlarının gəldiyi nəticəyə görə, bu münasibət sevgi deyil, sadəcə quru ehtiras, primitiv şəhvətdir. Homoseksuallar özlərinə “xəstə” adı versələr də, əslində, bu, əxlaqsızlığın bir növüdür və çox asanlıqla düzələ bilən haldır. Çünki homoseksuallıq kişi fitrətinə uyğun olmadığı üçün qadın xüsusiyyəti meydana gətirən psixoloji haldır. Homoseksual kişi müəyyən müddət sonra özünü qadın kimi hiss edir, davranış və hərəkətlərində qadın xüsusiyyətləri olur. Ancaq kişilərin diqqətini cəlb etməyə çalışır. Bu isə onu göstərir ki, belə bir cəmiyyət deyildiyi kimi müasir yox, uçuruma aparan haldır. Düzgün konsultasiya ilə hər kəs bu davranışını dəyişə bilər. Heç kim homoseksual olaraq doğulmur. Bu, tamamilə şəxsi seçimdir və insanlar həmin azğınlığa sonradan yönəlirlər.

Homoseksuallıqla bağlı 20 il tədqiqat aparan dr.Neyl Uaythed (Neil Whitehead) “heç kim homoseksual doğulmur” deyə bildirir, həmçinin aparılan genom analizi zamanı heç bir homoseksuallıq geninə rast gəlinmədiyini qeyd edir. Fiziki quruluş, xromosomlar, hormonlar, neyroloji, biokimyəvi təbiət və s. üzərində aparılmış araşdırmalar homoseksuallar və heteroseksuallar arasında heç bir fərq üzə çıxmayıb.

Amerikalı psixoloq dr. Geri Kollins özünün “Ümumi təhsil” kitabında qeyd edir ki, tədqiqatçılar bu nəticəyə gəliblər ki, “homoseksuallığın fiziki və ya bioloji olduğunu dəstəkləyəcək heç bir dəlil yoxdur.” 17 may 1990-cı ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı homoseksuallığı psixi xəstəliklər bölməsindən çıxarıb və bu qərarını 1992-ci ildə Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (“CD-10”) siyahısına rəsmi olaraq qeyd edib.

Homoseksuallıq cinsi azğınlıqdır. Cəmiyyətimiz üçün böyük təhlükə olan bu əxlaqsızlığın bəşəriyyəti qaranlığa aparmasına icazə verməməliyik. Bunun üçün də insanlara uşaqlıqdan düzgün istiqamət vermək və maarifləndirmək lazımdır. Cəmiyyətdə fahişə, narkoman, cinayətkar necə qarşılanırsa, homoseksual da o cür qarşılanmalıdır. Mən həmin insanlara yox, etdikləri əmələ qiymət verməyə çalışıram. Əlbəttə, demək istədiyim o deyil ki, bu insanları orta əsr Avropasında olduğu kimi yandırmaq, öldürmək lazımdır. Lakin bu əxlaqsızlığın təbliği dayandırılmalı, yanlışlığı izah olunmalı, cəmiyyət bu pislikdən təmizlənməlidir. Allah digər canlılardan fərqli olaraq bizə ağıl, düşünmə, yaxşı ilə pisi ayırma qabiliyyəti verib. İnsan yalnız səmimi olaraq Allaha yönəlib, ağıl və vicdanla Allahın buyurduğu kimi yaşasa, xoşbəxt, azad və rahat olar.

İnsanlar yaradılış məqsədlərindən uzaqlaşdıqları üçün xoşbəxt ola bilmirlər. Homoseksuallıq kimi haram əməllərlə xoşbəxt olacaqlarını düşünənlər bununla daha da uçuruma sürüklənirlər. Cəmiyyətimizə bu tip insanlar yox, müasir, sevgi dolu, milliyyətçi, ağıllı və vicdanlı gənclər lazımdır. Gənclərimizin homoseksuallıq adlı tələyə düşməməsi, mənəvi dəyərlərini qoruması və şərəfli həyat yaşaması üçün “insan hüquqları”adı altında qəbul etdirilməyə çalışılan bu “yeni tip”həyat tərzinin azğınlığını ifşa etmək hər birimizin öhtəsinə düşən məsuliyyətdir.

Firuzə HƏSƏNZADƏ

Dünyada aclıq və evsizlik

İstər evsizlik, istər aclıq problemi dünyadakı imkanların məhdudluğu ucbatından deyil, insanların sevgisizliyi, şəfqətsizliyi, mərhəmət hissinin azlığından yaranır.

Sərin, yağışlı və qarlı havaları çoxumuz sevirik, üstəlik də yay çox qızmar və yandırıcı keçibsə. Yağışın və qarın bizə, bitkilərə, havanın təmizlənməsinə çox faydaları olduğu kimi, soyuq havaların başlaması ilə bir çox problemlər də özünü göstərməyə başlayır. Mənim kimi bir çoxumuzu evi olmayan, küçədə yaşamağa məcbur olan insanların vəziyyəti natahat edir. Biz isti evlərimizdə oturub, isti çayımızı içib, yeməyimizi yeyərkən insanların çoxu aclıqdan, soyuqdan əziyyət çəkir. Dünyanın əhalisi 8 milyarda yaxındır. İl ərzində istehsal olunan qida 4,5 milyard tondur, bu isə o deməkdir ki, bu qida ilə hər il 10 milyard insan qidalana bilər. Son otuz ildə adambaşına istehsal olunan ərzaq miqdarı isə 20% artıb. Bəs nəyə görə dünya əhalisinin 12%-i aclıq həddindən də aşağı yaşayır? BMT-nin Dünya Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının məlumatına əsasən dünyada 800 milyon insan ac yaşadığı halda 1.5 milyard insan ifrat şişmanlıqdan əziyyət çəkir. Aclığın və yoxsulluğun ilk səbəbi sərvətlərin ədalətli bölüşdürülməməsidir. OXFAM təşkilatının 2014-cü ildə nəşr olunan hesabatında dünyanın bütün sərvəti 250 trilyon dollar olaraq verilib. Bu məbləğin yarısına, yəni 125 trilyonuna dünya əhalisinin yalnız 1%-i sahibdir. Yerdə qalan 125 trilyon isə əhalinin 99%-i arasında bölüşdürülüb. FORBES jurnalının siyahısındakı 1200 milyarderin ümumi sərvəti 4,5 trilyon ABŞ dollardır. Siyahının əvvəlində yer alan 62 nəfərin sahib olduğu sərvət isə dünyadakı 3,5 milyard insanın qazancına bərabərdir. Aclığın ikinci səbəbi isə israfdır. Hər il ümumi ərzaq istehsalının üçdə biri zibilliyə atılır. Bu israfın 70%-i inkişaf etmiş ölkələrin payına düşür. ABŞ-da hər il istehsal edilən qidaların 40%-i, Avropada isə 100 milyon ton yemək istehlak edilmir, Afrikada bu rəqəm 9 kq-dır. ABŞ təkbaşına hər gün 141 trilyon kalori dəyərindəki ərzağı zibiliyə atır. Bu qidanın illik dəyəri 155 milyard dollara bərabərdir, yəni Afrika qitəsinin illik idxalının 4 misli qədər yemək təkcə Amerika xalqı tərəfindən israf edilir. Aclıqla yanaşı evsizlik də günümüzün ən böyük probləmlərindən biridir. Gündəmdə evsizlikdən əziyyət çəkən insanlarla bağlı xəbərlərə çox yer verilmir. Halbuki dünyada 100 milyondan çox insan evsiz, 1,6 milyard insan isə ağır şərtlərlə sığınacaqlarda yaşayır. Dünyanın ən çox evsizlər olan ölkərinin siyahısında həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələr var. ABŞ (Los- Anceles, Nyu-York), Rusiya, Hindistan, Macarıstan, Meksikada 10 minlərlə insan evsizlik problemi yaşayır. Nyu-Yorkda 60 min insan evsizdir və bunların 22 mini uşaqlardır. Digər tərəfdə isə 18 milyon boş ev banklarda istifadə edilmədən saxlanır. Cəmiyyətdə evsizlərə mərhəmətli olanlarla yanaşı, onları təhqir edən, incidənlər də çoxdur. Narkotik maddələrə aludəçilik, anti-gigiyena şəraitindən və soyuqdan yaranan xəstəliklər də evsizlərin qarşılaşdığı digər çətinliklərdir. Heç kim evsiz olmaq, ətrafdakıların özünə sevgisiz, qəddar münasibətini görmək istəməz. Buna görə də evsizlərə daha şəfqətli davranılmalı, onlara cəmiyyətə faydalı insanlar kimi yanaşılmalıdır. İstər evsizlik, istər aclıq problemi dünyadakı imkanların məhdudluğu ucbatından deyil, insanların sevgisizliyi, şəfqətsizliyi, mərhəmət hissinin azlığından yaranır. Biz ətrafımıza qarşı daha qaygıkeş olmağı seçməliyik, yardıma möhtac insanlardan öz köməyimizi əsirgəməməliyik. İnsanların vicdanına səslənməli, paylaşmanın, yardımlaşmanın, bölüşmənin gözəlliyini anlatmalıyıq. Mallarını Allah yolunda sərf edənlərin halı yeddi sünbül verən bir toxuma bənzər ki, bu sünbüllərin hər birində yüz ədəd dən vardır. Allah istədiyi kimsə üçün bunu qat-qat artırır. (Bəqərə surəsi, 261)

Aysel VƏLİZADƏ

Əsrin böyük bəlası: Homoseksuallıq

Yeni nəsil üçün dəb anlayışı adətən televiziya proqramlarında, sosial şəbəkələrdə tanınmış simaların və ya müəyyən insanların birbaşa, yaxud şüuraltı formada təqdim etdikləridir.

Yeni nəsil üçün dəb anlayışı adətən televiziya proqramlarında, sosial şəbəkələrdə tanınmış simaların və ya müəyyən insanların birbaşa, yaxud şüuraltı formada təqdim etdikləridir. Saxta intellektuallıq, özündənrazılıq, modabazlıq, anarxistlik, müsəlman olmaqdan utanmaq və əsrin ən böyük bəlası olan homoseksuallıq bəzilərinin yaratmağa çalışdığı gənclik modelinin xüsusiyyətlərindəndir. Olduğu mühitdə qəbul olunmağın, müasir görünməyin yolları kimi təqdim olunan bu xüsusiyyətlər əslində dəb deyil, əsrin böyük bəlasıdır.

Bu xüsusiyyətlər içərisində ön sıralarda yer alan və insan hüquqlarının problemi kimi təqdim edilən homoseksuallıq qınaq obyekti olmasın deyə cəmiyyətdə xəstəlik kimi təqdim edilir. Lakin bu, hər hansı xəstəliyin törətdiyi fəsad deyil. İslam dini də daxil olmaqla bütün səmavi dinlərin müqəddəs kitablarında haram edilmış əməldir.

Dövrümüzdə homoseksuallıq elə səviyyədə inkişaf edib ki, hətta buna qarşı olan insanlar özləri çox zaman qınaq obyektinə çevrilirlər. Bəzi dövlətlərin homoseksual evliliyə rəsmi icazə verməsi, hətta belə “ailələrin” övladlığa uşaq götürə bilmələri cəmiyyətdə əxlaq anlayışından bixəbər uşaqların yetişməsinə və psixoloji travma almalarına səbəb olur. Statistikaya görə, belə uşaqların 29%-i məhz öz «valideynləri» tərəfindən cinsi istismara məruz qalırlar. Bunun təkcə rəsmi rəqəmlər olduğunu nəzərə alsaq, məsələnin nə qədər ciddi və əhəmiyyətli olduğunu daha aydın görə bilərik. Çünki təcavüzə məruz qalan bir çox uşaq başlarına gələn bu hadisələrdən utandıqları, ya da qorxduqları üçün heç kimə məlumat vermirlər. Depressiyaya düşməyə meyilli olan bu uşaqlar böyüdükdə çıxış yolunu ya narkomaniyada, ya da intiharda görürlər.

Bütün dünya səviyyəsində getdikcə artan və şüurlu şəkildə insanlara təşviq edilən homoseksuallıq cəmiyyətdə daha çox qəbul olunduqca dünya daha böyük uçuruma doğru sürüklənir.

Səbəb isə imansızlıq, Allah qorxusunun olmaması, yaradılış məqsədini bilməməkdir. Allah Quranda bizə halalları da, haramları da açıq şəkildə bildirmişdir. Bir insan harama girərək heç vaxt xoşbəxt ola bilməz, çünki Allahın lənətlədiyi homoseksuallıq kimi cinsi azğınlığı həyat yolu seçən biri həm özünü, həm də bəşəriyyəti böyük bəlanın içinə salmış olur. Barmaqla sayılacaq qədər az olan haramlara baxmayaraq, o yolu tutan insanlar Allahın Quranda bildirdiyi kimi, həddi aşanlardır.

Lutu da (peyğəmbər göndərdik). Bir zaman o öz tayfasına demişdi: “Sizdən əvvəl bəşər əhlindən heç kəsin etmədiyi həyasızlığı (kişilər arasında olan cinsi əlaqəni) sizmi edəcəksiniz? Siz qadınları atıb şəfvətlə kişilərin üstünə gəlirsiniz. Siz, doğrudan da, həddi aşmış bir tayfasınız!” (Əraf surəsi 80-81)

Hər cür əxlaqsızlığa əl atıb xoşbəxtliyi fərqli yerlərdə axtaran, öz cinsindən olan insanlardan zövq almağa çalışan, içki, qumar, narkotik aludəçisi olan biri heç vaxt bu əməlləri ilə rahatlıq tapa bilməz. Çünki insan yalnız Allahın buyurduğu kimi yaşadığı təqdirdə həqiqi xoşbəxtliyi əldə edə bilər.

Quranda açıq şəkildə qadağan edilən homoseksuallığı məqsədli şəkildə normal hal kimi qələmə verənlərə qarşı birlik olmalı və onu leqallaşdırmağa çalışanlara qəti şəkildə qarşı çıxmalıyıq.

Narifə ƏLİYEVA

Həyat davam edir

Hər birimiz dünyadakı həyatımızın bir gün bitəcəyini, əbədi həyata qovuşacağımızı bilirik.

Hər birimiz dünyadakı həyatımızın bir gün bitəcəyini, əbədi həyata qovuşacağımızı bilirik. Və hər kəsə dünyada ikən Cənnət və ya Cəhənnəmi qazanmaq imkanı verilmişdir. Vicdanın səsini dinləyən hər kəs dünyadakı yaradılış məqsədinə uyğun yaşamağa çalışır. İnkar edənlər isə onlara edilən xəbərdarlıqları qulaqardına vurub, Rəbbimizin əmrlərini görməzlikdən gəlirlər. İbadət etməyi, yaxşılıqları, xeyir işləri sonraya saxlayır, təxirə salırlar. Halbuki insan ömrünün nə zaman sona çatacağı bilinmir. Heç kim sabah onu nə gözlədiyini bilmir. Uzaq gördükləri ölüm onları haqlayanda keçirdikləri peşmanlıq hissi faydasız olacaqdır. İnsanların ölümü unutmalarına səbəb dünyada hər gün ölən insanlarla yanaşı, yeni doğulanların da olmasıdır. Dünyaya hər gün yeni insanlar gəlməsə, insanların sayı get-gedə azalsa, bu, inkarçılar üçün mühüm xəbərdarlıq olardı. Ancaq Allah imtahan etmək üçün dünyadakı nizamı fərqli qurmuş, dünyaya rəğmən ölümü və axirəti düşünməyimizi istəmişdir.

Dünyadakı hər şey yox olmağa məhkumdur. Bağçadan dərdiyiniz çiçək bir neçə gün sonra solub məhv olur, gözəlliyinə heyran olduğunuz bir insan ən az 60 il sonra tanınmaz hala düşür. Dünyada insanın ətrafında gördüyü hər şey qısa zamanda məhv olmağa başlayır. Bu, çox insana təbii gəlir. Halbuki burada çox dərin məna gizlidir. Ətrafımızdakı hər şey davamlı xarab olaraq, köhnələrək və çürüyərək, bizə, əslində, mühüm həqiqəti göstərirlər. Bu, dünyanın keçici və aldadıcı bir xəyal olduğu həqiqətidir. Dünyadakı bütün heyvanlar, bitkilər, insanlar, yəni yer üzündəki bütün canlılar ölümlüdür.

Bu həqiqətləri bilən və gerçəkləri düşünən insan dünya həyatının sonsuz həyatla müqayisədə nə qədər dəyərsiz olduğunu anlayar. Axirətdə isə sonsuza qədər davam edəcək həyatını bənzərsiz nemətlərlə dolu Cənnətdə keçirmək üçün çalışar. Bunun tək yolu isə səmimi olaraq Allaha yönəlməkdir.

Ölüm insanlara yaşadıqları müddətdə daim özünü xatırladır. Bəzən bu xatırlatmalar onlara fayda verir. Onlar bəzi mövzuları yenidən nəzərdən keçirməli, həyata və hadisələrə baxış tərzlərini dəyişməli olduqlarını ciddi şəkildə düşünməyə başlayırlar.

İnsan nə qədər müqavimət göstərsə də, haraya sığınsa və ya qaçsa da, özü də hiss etmədən ölümünə doğru qaçır. Qarşısında başqa bir qapı, seçim və ya çıxış yolu yoxdur. Geri sayım sürətlə davam edir. Hansı tərəfə dönsə, ölüm onu orada qarşılayacaq. Allahın qanununda heç bir dəyişiklik olmaz. Qədərdə müəyyənləşdirilmiş vaxtda və yerdə ölümlə qarşılaşar. Quranda Allah bu gerçəyi belə xəbər verir:

De: ‘Qaçdığınız ölüm sizi mütləq haqlayacaqdır. Sonra siz qeybi və aşkarı Bilənin hüzuruna qaytarılacaqsınız. O da sizə nə etdiklərinizi xəbər verəcəkdir’. (Cümə surəsi, 8)

Harada olursunuzsa olun, ölüm sizi haqlayacaq. Hətta yüksək qalalarda olsanız belə… (Nisa surəsi, 78)

Sonda qeyd etmək istərdim ki, ölümü düşünmək ən gözəl tərbiyə vasitəsidir. İnsanı təvazökar, anlayışlı, nəzakətli və sevgi dolu edər. Ölümü düşünməmək isə insana mənfi təsir edər, onun əxlaqını və şəxsiyyətini, mühakimə və analiz qabiliyyətini pozar.

Aysel Vəlizadə

Rafiq ODAY.Yeni şeirlər

SİCİLLƏMƏ

Sozümü sırğa et, as qulağından,
Tökülsün min illik pas qulağından.
Bu yanlız bizlərə xas – qulağından
Alıb digərindən buraxanlarıq.

Özgənin payını qap az damaqdan,
Yoxsa əskik olmaz qapaz damaqdan.
Bu gün zövq alanlar qapazdamaqdan –
Deyirlər xanlıqdı bura – xanlarıq.

Əbədi olanı – anla danmazlar,
Öncə varlığını anla, danmazlar.
Özü anlamazlar anladanmazlar,
Desə də yaxamı burax, anlarıq.

OLUNCA

Ömür-gün vədədən keçir,
Qorxudan, hədədən keçir,
Bütün güc mədədən keçir, –
Dişin tamahı olunca.

Bağ-bağçam xəzəl görünür,
Xəzəl nə gözəl görünür.
Dağ olmaq əfzəl görünür,
Yetimin ahı olunca.

Dağ ol, duman-sisin olum,
Yaxşın olum, pisin olum.
Yurdun dilənçisi olum,
Qürbətin şahı olunca…

Şəfa VƏLİYEVA: -“Gəncə mənim İrəm bağım…” (Müsahibə)

sxv

Müsahibimiz haqqında qısa bilgilər

Şəfa VƏLİYEVA (Şəfa Elxan qızı Vəliyeva) 1988-ci ildə Göyçə mahalının Dərə kəndində dünyaya göz açıb.2005-2009-cu illərdə Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Gəncə filialının “İbtidai təhsilin metodikası və pedaqogikası” fakültəsində bakalavr dərəcəsi üzrə ali təhsil alıb. İlk kitabı kiçik həcmli hekayələrdən ibarət olan “Ümiddən olan qurbanlar” 2010-cu ildə işıq üzü görüb. “BUTA” -2012 Qadın yazarlar seminarının iştirakçısıdır.
2012-ci ildə Azərbaycan Respublikası Gənclər-İdman Nazirliyi tərəfindən maliyyələşdirlilən və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi tərəfindən həyata keçirilən ”Bölgə yazarlarına dəstək” layihəsi çərçivəsində “Bölgələrdən səslər” kitabında hekayəsi dərc olunaraq ilk dəfə Respublika səviyyəsində ictiamiyyətin nəzərinə çatdırıldı. 2014-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondu tərəfindən maliyyələşdirilən və həyata keçirilən “Vətən sevgisi sərhəddən başlamır, sərhəddə bitmir” layihəsi çərçivəsində işıq üzü görən “Bitməz könlümüzün Vətən sevgisi” antologiyasında şeiri dərc olunaraq ictimaiyyətin nəzərinə çatdırılıb. 2015-ci ildə “Zərrələr” layihəsi çərçivəsində işıq üzü görən “Zərrələr” antologiyasında şeirləri dərc olunub.
“Qafqaz Media” İctimai Birliyi tərəfindən “Cəsarətli qələm” və “Peşəkar jurnalist” media mükafatlarına layiq görülüb. Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirilən “Yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin inkişafına dəstək” layihəsi çərçivəsində “Ən sadə şəkil” hekayəsi Türkiyə türkcəsində Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin Tokat şəhərində fəaliyyət göstərən TOSAYAD (Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği) rüblük orqanı “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin yeni 40-cı sayında dərc olunub.
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Baş məsləhətçisi və “Nəsr” bölməsinin redaktorudur.Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin, Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin üzvüdür.Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi ilə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin birgə layihəsi olan 2-ci “Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimidir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Təqaüd Fondunun təqaüdçüsüdür.Gənclər mükafatçısıdır.
2017-ci ildə“Poçtalyona məktub” adlı yeni şeirlər kitabı Bakıda “VEKTOR” Beynəlxalq Nəşrlər Evi tərəfindən 192 səhifə həcmində işıq üzü görüb.

-Şəfa xanım, bir müddət öncə “Poçtalyona məktub” adlı yeni şeirlər kitabınız işıq üzü gördü. Bu münasibətlə Sizi təbrik edirik, Sizə yeni-yeni yaradıcılıq uğurları diləyirik!

-Çox sağ olun, dəyərli qələm dostum! Yeni kitablarda görüşənədək…

– Nə üçün məhz “Poçtalyona məktub”?

-Türk dünyasının böyük alimi Sədnik Paşa Pirsultanlı (Tanrıdan rəhmət diləyirik!) həmişə deyərdi ki: “Şeirin özündən yurdu şirindi”… “Poçtalyona məktub” şeirimin də özündən çox mənə yurdu doğmadı. Onun necə “doğulması”, “boy verməsi”… Hər dəfə poçtun binasının yanından keçəndə o hissləri təkrar-təkrar yaşadığımın fərqindəyəm. Elə ona görə də ilk şeir kitabımın adını mənimçün əbədi olan hisslərin adıyla- “Poçtalyona məktub” şeirimin adıyla adlandırdım…

-Dövri mətbuat səhifələrində adət etmişik ki, Sizi “Şəfa VƏLİ” imzası ilə görək. Bəzən istər dövri mətbuatda, istərsə də inter-mediada yazılarınız “Şəfa VƏLİYEVA” imzası ilə yayınlanır. Bu hal Sizdə hər hansı bir rahatsızlıq hissi doğurmur ki?

-Yox… İlk dəfə mətbuatda elə Şəfa Vəliyeva imzası ilə çap olunmuşam. 2013-cü ildə DGTYB-nın nəşri olan “Bölgələrdən səslər-1” antologiyasında Ustad deyə müraciət etdiyim, sayın Əkbər Qoşalı adımı Şəfa Vəli olaraq qeyd etmişdi. O gün –bu gündür Şəfa Vəli oldum… Ustadın verdiyi təxəllüs mənə doğmalaşdı… Odur ki, istər Şəfa Vəli, istərsə də Şəfa Vəliyeva olsun, hər iki imza ilə çap olunan bir cümləm belə məni sevindirir…

-DGTYB Məsləhət Şurasının Başkanı Əkbər Qoşalının həyatınızda rolu və yeri?

-Sayın Əkbər Qoşalı həmişə mənim haqqımda danışarkən bu cümləni işlədir: “2012-ci ildə DGTYB-nin Gəncə səfərindən qazancımız Şəfa Vəli oldu”. Mənsə deyirəm: “Əgər 2012-ci ildə Əkbər Qoşalı Gəncəyə gəlməsəydi, mənim yaradıcılığıma diqqət ayırmasaydı, mən də bu günkü Şəfa Vəli olmazdım”…

-Məlumdur ki, Sizi dünyaya gətirən o nurlu insan-Güldərən Ana da şeirlər yazır və dövri mətbuatda şeirləri çap olunur. “Ruzigar”, “Gəncəbasar” və “525-ci qəzet”də şeirləri çap olunub. Gənc yazarlara dəstək olmaqla, yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin istedadlı nümayəndələri üçün nəşrə hazırlanan almanax və antologiyaların tərtibatçılarından biri olaraq, orta və yaşlı nəslin nümayəndələrinin də yazılarını özündə cəmləşdirəcək hər hansı bir kitab tərtib etmək istərdinizmi?

-Təbii, elə bir imkan olsa sevərək tərtibçi kimi bütüm gücümlə çalışardım. Amma, sözün düzü, anamın özünün kiçik həcmdə də olsa bir kitabı olmasını daha çox arzulayardım… Bir dəfə şair Elməddin Nicatla kiçik dialoqumuz oldu. Hansısa tədbirə anamla getmişdim. Elməddin Nicat mənə dedi ki, Şəfa, daha imzan tanınır. Böyük adamsan, niyə hər yerə ananla gedirsən? Cavabım bu idi: “Mən böyük adamam, doğrudu, amma anam məndən böyük şairdi”…

– Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirilən “Çağdaş Azərbaycan poeziyasının inkişafına dəstək” layihəsi çərçivəsində Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin Tokat şəhərində fəaliyyət göstərən TOSAYAD (Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği) yayın orqanı “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin yeni 45 sayında Güldərən ananın “Boynuma dolanan hicran qoluymuş” şeiri Anadolu türkcəsində dərc olunub. Bu uğurun əldə olunmasında Sizin əməyiniz danılmazdır.

-Elə deməzdim… Mən deyərdim ki, bu uğurun əldə olunmasında məhz sizin-Kənan Aydınoğlunun əməyi danılmazdır… (gülümsəyir)

-2012-ci il Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin (DGTYB) nadir tapıntısı Şəfa VƏLİYEVA üzvü olduğu DGTYB ilə keçirdiyi xoş günlərə görə peşmançılıq hissi keçirmir ki?

-Əsla! Peşmançılığım ondadır ki, Gəncə-Bakı yolunu hər saat, hər könül istəyəndə getmək olmadığından doğma DGTYB-nin bəzi tədbirlərinə qatıla bilmirəm. DGTYB mənimçün artıq doğma bir ailədir. Elə bir ailə ki, Naxçıvandan, Şəkidən, Qazaxdan, Tovuzdan-Azərbaycanımızın əksər bölgələrindən üzvü var… Bu gün ürəklə bu sadaladığım məkanlara “ailəm var” deyib gedə bilirəmsə, bunu da mənə DGTYB qazandırıb.

-2017-ci il Şəfa VƏLİYEVA üçün hansı önəmli hadisələrin gerçəkləşməsi ilə yadda qaldı?

-“Bölgələrdən səslər-3” antologiyası işıq üzü gördü. ADAU-nun müəllimi İlham Ələkbərovla birgə əməyimiz keçən “Fəzanın cazibəsi” işıq üzü gördü. Tərtibçisi olduğumuz daha bir kitabın nəşrini gözləyirik… “Azərbaycan” jurnalının 7-8 saylı buraxılışında şeirlərim çap olundu. “Ulduz” jurnalında “Dərgidə kitab”da şeirlərim yer aldı. “Ustad” jurnalında məqalələrim və hekayələrim işıq üzü gördü. “525-ci qəzet”, “Ədəbiyyat qəzeti”, “Ruzigar” qəzetlərində yazılarım mütəmadi dərc olundu. Nəhayət, “Poçtalyona məktub”…İlk şeirlər kitabım… Məncə, bir yaradıcı adam üçün belə məhsuldar il böyük uğurdu…

-Hər il özünə əldə olunan uğurlar ilə bağlı hesabat verən və yeni əsərləri ilə oxucularının görüşünə gələn Şəfa VƏLİYEVA doğma Gəncəmizin ab-havası ilə bağlı əsərlər də yazmaq fikrindədirmi?

-“Gəncə mənim İrəm bağım…” Gəncə özü şeir kimidi. Hər küçəsində adam başqa, fərqli hisslər yaşayır. Şeirlərimdə, eləcə də hekayələrimdə Gəncə artıq bədiiləşib, obrazlaşıb. Bir dəfə şəhərarası mikroavtobusdaydım. İki məktəblinin söhbətini eşitdim. Biri o birinə deyirdi ki: “İnternetdə bir Şəfa Vəli adında qız var, şeirlərində Gəncə-Bakı “söhbətini həll edib”… Onlar məni üzdən tanımışdılar, ya yox, bunu bilmirəm. Amma, artıq imzamı tanımışdılar və Gəncə obrazını sevmişdilər… Çox xoş duyğu idi…

-Qələm yoldaşlarınız tərəfindən Sizinlə bağlı şeirlər və məqalələr yazıldı. Hər biri də qəlbindən keçən ən səmimi duyğu və düşüncələrini ifadə etdi. Bəs, Şəfa VƏLİYEVA kimə yazılarını həsr edir?

-Sağ olsun adımı unutmayan, bircə misramı da olsa sevən, bağrına basan dostlar! Mən isə… Yazılarımı kiməsə yox, nəyəsə-hansısa bir şeirə, hekayəyə, kitaba həsr edirəm. Mənimçün ürəyimi titrədən misranın müəllifinin kim olması arxadakı fon rəngidir. Əsas olan məni təsirləndirən, məni, yenə Sədnik Paşa demiş, dağa-daşa çırpan bədii əsərdi. Əgər o əsər məni silkələdisə, yeni yazı “doğulur”…

-Qarşıdan 31 Dekabr-Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü və 1 Yanvar Yeni il gəlir. Yeni ilin şaxtalı, qarlı günlərinə hazır olan Şəfa VƏLİYEVAnın könlündən hansı arzu və istəklər keçir?

-“Yeni il, yeni… Yeni…
Mən səni istəyirəm…
Həmişə tər sevgimi-
Köhnəni istəyirəm…”

Bu bir şeirimdən parçadı… Qaldı yeni il arzularına… Elə arzularımı gətirsin özüylə, bəsdi…

Müsahibə apardı:
Kənan AYDINOĞLU,
Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Bakı şəhəri. 14 dekabr 2017-ci il.

TOSAYAD Başkanı Sayın Remzi ZENGİN HOCAMIZIN doğum gününü kutluyoruz! (19 Aralık 2017 yıl)

10498648_1088017144548624_2375876398071380324_o

TOSAYAD (Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği) Başkanı, Azerbaycan Gazeteçiler Birliği Sumqayıt şehir teşkilatının Günlük Analitik Haber Ajansı (gundelik.info) ve Azerbaycanın Kültür ve Edebiyat Portalının (edebiyyat-az.com) Türkiye temsilcisi Sayın Remzi ZENGİN HOCAMIZIN doğum gününü kutluyoruz! İYİ Kİ DOĞDUNUZ! İYİ Kİ VARSINIZ! NİCE BİLE YILLARA! BAŞARILAR DİLİYORUZ!

Dilerim yüce mevlâdan
Gözlerin yaş,
Tekerin taş,
Memleketin savaş görmesin.

Cebinde bitmesin para
Başın düşmesin hiç dara
Dırdırı çok bir kaynana
Başından eksik olmasın.

Altında bir arap atı
Gezesin hep memleketi,
Malının bet bereketi
Azalmasın, daim artsın.

Duaların kabul olsun
Mutluluğun bâki kalsın,
Beklediğin yolcu gelsin
Gözlerin yolda kalmasın

Dilerim hiç çekme tasa
Düşmeyesin derin yasa;
Bir kel ile bir de köse
Düğününde davul çalsın.

Rüyaların gerçek olsun
Dilerim hep yüzün gülsün,
Seni sevmeyenler ölsün
Yüz yirmi yıl yaşayasın.

Remzi’den sana nasihat
Adımını dikkatli at,
Her şeye eyleme inat,
DOĞUM GÜNÜN KUTLU OLSUN

Ömür treni

Uzun, kara bir katar
Altmış vagonlu kadar
Büyük bir hızla akar
Geçti ömür treni

Nice dağları aştı
Nice tünelden geçti
Sonunda düze erdi
Geçti ömür treni

Çok hızlı gidiyordu
Makinistini yordu
Şimdiyse artık durdu
Göçtü ömür treni

Artık gelmez islimi
Düşünüyor teslimi
As duvara resmini
Geçti ömür treni

Nice yolcular bindi
Nice yolcular indi
Düşün, son inen kimdi
Geçti ömür treni

Rengi sarardı soldu
Şimdi miadı doldu
Artık jiletlik oldu
Geçti ömür treni

(Tokat/17.8.2012)

Nihat AYMAK.”GURBET BÖYLE YAŞANIR”

1970 yılında Başçiftlik’ten Niksar’a taşındık. Ortaokul talebesi olduğum 1973 yılının bir yaz gününde rahmetli babamın çarşıdan eve döndüğündeki heyecanını hiç unutamam. Annem, ağabeyim, ablam ve ben anlattıklarını can kulağıyla dinlerken inanmakta zorlanıyorduk. “Seferberlikte askere gidip dönmeyen Ahmet ağabeyim yaşıyormuş. İran’daymış, oğlu geldi görüştük.”
1914 yılında Ruslarla savaşmak üzere 1. Dünya Savaşının doğu cephesine gidip dönmeyen ve kendisinden hiç haber alınamayıp ölmüştür diye düşünülen Ahmet amcamın oğlu olduğunu söyleyen bir delikanlı gelip yarım yamalak Türkçesiyle “Ben sizin yeğeninizim” diyor. Babam heyecanla hem anlatıyor hem ağlıyordu:
-Halde sebze satıyordum. Bizim köylü bir genç geldi yanıma ve “Sana bir müjdem var, İran’daki ağabeyinin oğlu geldi, kahvede oturuyor, haydi gidelim yanına” dedi. Şaşırdım, ne İran’ı, ne ağabeyi, ne yeğeni? dedim. Koştum kahveye. Beni gören bir delikanlı sarıldı boynuma “amcam” diye. Meğer Ahmet ağabeyim ölmemiş, Ruslara esir düşmüş, sonra kaçıp İran’a sığınmış orada kalıp evlenmiş, çoluğa çocuğa karışmış. Küçük oğlu Ahad Türkiye’ye okumak için gelmiş. Gelirken babasından buraların ve bizim isimlerimizi almış, geldi buldu bizi. Şimdi köyde, Başçiftlik’te diğer amcalarının yanında.
İnanılması güç bir hikâye idi. Birkaç gün sonra Ahmet amcamın oğlu Ahad ağabeyim Niksar’a bize geldi. Askerliğini bitirmiş, Üniversite okumak için ülkemize gelmiş genç, yakışıklı, güler yüzlü bir delikanlı. Canımız kaynadı ısındık hemen birbirimize. Sanki yıllardır aileden biriydi. Az bildiği Türkçesiyle anlaşıyorduk. Aslında anlaşmamız dilimizle değil, gözlerimiz ve gönüllerimizleydi.
Üniversiteyi Türkiye’de bitirip Ankara’da tanıştığı Selma yengemle evlendi. 1977 yılında İran’a gitti ve bir daha haberleşemedik, görüşemedik.
İki ay kadar önce Facebookta yeğenim Banu ile Ahad abim ve Selma yengemin bir arada olduğu fotoğrafı gördüm. Hemen telefona sarılıp yeğenimi aradım. Birlikte olduklarını söyledi ve kırk yıl sonra telefonla da olsa Ahad ağabeyimin sesini duyuyordum. 5 Mayıs 2017 günü ablam ve eşimle birlikte Ankara’da evinde misafir olduk. Gece yarısına kadar anlattıkları ile hem hüzünlendik, hem gözyaşı döktük. Onun anlattıklarını onun ağzı ile yazmaya çalıştım ve dinlemeye değer yaşanmış bir gurbet hikâyesi oluşuverdi. Ben de “Gurbet Böyle Yaşanır” dedirten bu hikâyeyi paylaşmak istedim sizlerle:
“Babam bize Türkiye’yi, doğup büyüdüğü Başçiftlik’i ve yaşadıklarını pek anlatmazdı, anlatmak istemezdi. Anlatmaya başladığı zaman ağlardı, biz de dayanamazdık ağlamasına ve yarım bıraktırırdık. Çoğu zaman dalıp dalıp giderdi. Biz anlardık onun neleri düşündüğünü. Anlattıklarından hatırımda kalanlar var elbette.
Babam henüz on beş on altı yaşlarında iken köye elek halbur satmak için uğrayan kadınlardan biri, harmana babamın yanına gelip ısrarla falına bakmak isteyince dayanamaz ve baktırır falına. Ancak söyledikleri babamı hem üzer hem sinirlendirir. Eve geldiğinde annesi ondaki değişikliği fark edip: “Sana ne oldu Ahmet?” diye sorar. Anlatır annesine: “Falcı kadının anlattıklarından etkilendim. Bu memleketin ne ekmeği ne suyu sana nasip olacak. Buranın bir diş çöpünde bile nasibin yok. Sen en kısa zamanda buradan gitmelisin dedi.” Annesi teselli etmeye çalışır: “O kadın ne biliyormuş ki, senden bir şeyler alabilmek için konuşmuş işte” diyerek.
Birkaç yıl sonra Osmanlı İmparatorluğu ile Ruslar arasında harp başlar ve seferberlik ilan edilir. Köyde kadınlar çocuklar ve ihtiyarlar kalır sadece. Diğer gençlerle birlikte babam da askere alınır ve doğu cephesine sevk edilir. Ne tam teçhizatlı asker kıyafeti, ne de silah. Bir gece giriştikleri muharebede bacağına isabet eden bir Moskof kurşunu sonucu hareket kabiliyetini yitirip esir düşer Ruslara. Nahcivan’daki hastaneye kaldırılır ve tedavisi başlar. Bacağındaki kurşun yarası ateşini yükseltir, titremeyle birlikte sanki yanmaktadır vücudu. Doktorlar babamın dosyasına baktıktan sonra kendi aralarında: “Bu Türk’ü iğne vurmak suretiyle bu gece öldürelim” diye konuşurlar. Rusça ve Türkçe bilen bir hemşire bu konuşmayı duyduktan sonra babamın yanına gelip: “Ahmet, sen beni kendine kardeş bil ve benim sözümü dinle. Doktorlar Rusça konuşurken ben duydum, bu gece sana iğne vuracaklar ve öldürecekler. Sen gençsin yazık sana. Çık gücünün yettiği yere kadar koş, kaç buradan.”
Elbiselerini getirir ve giydirir. Ateşler içinde hasta olan babam kurşun yaralı bacağıyla çıkar hastaneden ve karanlıkta kaçmaya başlar. Bir tarafta bacağındaki yara, diğer yanda yüksek ateşli hastalığı nereye gittiğini bilmeden koşmaya çalışır. Ortalık aydınlanmaya başlayınca uzaktaki Rus askerlerini fark edip bir çalılığın içine gizlenir. Açlık, susuzluk, hastalık ve can korkusu içinde bekler akşamın olmasını. Karanlık çöküp etraf görünmez olunca çalılıktan çıkıp koşmaya başlar yeniden. Gündüzleri çalıların içinde kendini gizleyen, geceleri ortalık ağarana kadar koşmak suretiyle günlerce sürer bu kaçış. Rast geldiği dereden su içer, ölmemek için ağaç yaprakları ve zehirli olmadığını tahmin ettiği otlardan yiyerek hayatta kalmaya çalışır. Bir hafta süren bu kaçışta üzerindeki elbiseler ve ayağındaki eski postal param parça olmuştur.
Sabah olup ortalık aydınlandığında uzakta görünen köyü fark eder. Hem sevinir hem korkar. Bir müddet çevreyi izler, Rus askeri var mı diye. Güneş hayli yükselmiştir. Ağır ağır yürür köye yaklaşmak için. Bir müddet sonra ezan sesi gelir kulağına. İnanamaz, rüya gördüğünü sanır bir an. Ezanı dinlerken gözyaşlarına hâkim olamaz. Rusya’da olmadığı kesindir ancak kendi ülkesi sınırları içinde mi, yoksa başka bir yerde mi olduğunu kestiremez. Köye yaklaştığı zaman buranın büyük bir kasaba olduğunu fark eder. Caminin önüne geldiğinde kimse yoktur dışarıda. Akan çeşmeden kana kana su içip abdest alır. Camiye girdiğinde dağılmak üzeredir cemaat. Namazını kılıp dışarı çıkınca beş altı kişi etrafını sarar. Dilleri farklıdır, anlamaz konuşmalarını. Elbisesi param parça, kendisi perme perişan vaziyette olan babamın konuşmasından Türk olduğunu anlayıp bir eve götürüp yemek ikram ederler. Burası İran’da Tebriz’e bir buçuk saat mesafedeki Aher kasabasıdır. O yıllarda İran’da da kıtlık ve açlık vardır. Ruslar İran’a saldırıp istila ederler. Amerikalılar ve İngilizler Basra körfezini himayelerine alırlar. Dil bilmeyen yol bilmeyen babama caminin kenarında bir yer gösterirler yatması için. Bazen birileri evine götürür yemeğe, bazen yemesi için yiyecek getirirler.
Babamın Türk olduğunu öğrenen üç kişi bir akşamüstü atlarla gelip kasabanın dışında bir yere götürürler. Ateşler yakılmış etler kızartılmakta, kebaplar hazırlanmaktadır. Babam ne olduğunu anlamaz ama birbirlerinin dillerini bilmedikleri için sorularına cevap da alamaz. Yerler içerler ve yatarlar. Sabah olur babam bakar ki yiyecek bol, ne ararsan var. On kişi kadar olan grubun hepsi atlıdır. Babamın anlayacağı birkaç Türkçe kelime ve işaret diliyle geceleri Rusların işgal ettiği köylere baskın yaparak onları korkutacaklarını anlatırlar. Babama verdikleri görev gece baskına gittiklerinde Türkçe olarak bağırıp çağırmasıdır. Güya İranlılar Osmanlı askeriyle bir olup Ruslara saldırdı izlenimini vermektir. Gece olur babamda bir ata biner ve giderler baskın yapmaya. Köye girince Türkçe olarak bağırır çağırır, bir müddet sonra geri kamp kurdukları yere gelirler. Sabah olduğunda bakar ki kendisiyle gece gidenler bir sürü koyun, kuzu, tavuk, horoz ne varsa getirmişler. Birkaç gece devam eder bu şekilde. Akşama kadar koyunlar kesilir, etler kebaplar yenir ve uyunur.
Babamın hastalığı geçmiş bacağının yarası iyileşmeye başlamıştır. Ancak fark eder ki; bunlar eşkıyadırlar ve babamın Türkçe bağırması sonucu köylüler yabancıların baskın yaptığını düşünüp sinecekler ve onlar da istedikleri gibi hırsızlık ve yağma yapacaklardır. Kendi kendine söylenir: “Durum anlaşıldı, bunlar eşkıya ve beni de kullanıyorlar. Bana haram yemek yakışmaz. Bu güne kadar haram lokma boğazımdan geçmedi ki bundan sonra geçsin.” Ancak bunlardan kurtulmanın kolay olmayacağını da tahmin etmektedir. Kendine göre bir kaçış ve bunlardan kurtuluş planı yapar. Bana eşgene getirin der. Eşgene koyunun etli kemiklerinin kaynatılması sonucu meydana gelen yağlı sudur. Tirit yapılarak içmesi çok lezzetli olur. Babama hizmette kusur etmedikleri için hemen eşgene yapıp getirirler. Sıcak sıcak içer ve göğsünü açıp rüzgâra karşı oturur. Esen soğuk rüzgâr babamın yüzünü gözünü iyice şişirir sabaha kadar. Uykudan kalkıp babamı görenler şaşırırlar. “Hastayım, ölüyorum beni doktora yetiştirin” der. Kendilerine lazım olacağı için mecburen hemen ata bindirirler, yanına da iki atlı katarlar koruyucu olarak. İki atlı eşliğinde babam Tebriz’e varır. Samil Emr camisinin yanında dururlar. Babam der: “Ben önce bir banyo yapayım, böyle kirli paslı gitmeyeyim doktorun yanına.” Olur derler ve babam hamama girmek için ayrılır. Ancak gizlice bir dükkâna gidip elbise ve şapka aldıktan sonra hamama girer. Yıkandıktan sonra eski elbiseleri orada bırakıp yenilerini giyer, başına şapkayı koyar ve dışarı çıkar. Yan yan yürür tanınmamak için. Ona refakat eden koruyuculara tanınmadan koşa koşa uzaklaşır ve Tebriz çarşısına karışır. İşçi Bulma Kurumuna gidip kaydolur. Başçiftlik’te Kur’an Kursuna gittiği için okuma yazması vardır. Bu sayede Devlet Demir Yollarında işe başlar bir müddet sonra.
Ruslar zaman zaman İran’a saldırır ve istila ederler. Babamın Türk olduğunu bilseler hemen öldürürler. Türk olduğunu gizleyebilmek için Tebrizli bir kadınla evlenmek ister. Ancak bir gün Türkiye’ye döneceğini düşündüğü için bekâr bir kız alıp onu yüz üstü bırakmış olmayayım diye dul bir kadınla evlenmeyi uygun bulur.
İş yerinde edindiği arkadaşları ve kurduğu dostluklar neticesinde babamın aradığı bir dul kadın bulurlar ve evlendirirler. Babam bu kadını sever, iyi anlaşırlar ve bir erkek bir kız çocukları dünyaya gelir. Oğlunun adını Osmanlı Sultanı Abdülhamit’e olan muhabbetinden dolayı Hamit koyar. Kızının adı ise Ziynet. Rusların istila ve baskıları devam etmektedir ve babam Türk olduğunun anlaşılmasından korktuğu için tayinini Basra Körfezinin yanında bir yere çıkartır. Yedi sene kadar orada çalışıp ortalık durulduktan sonra geri Tebriz’e döner. Ancak hanımı hastalanır ve vefat eder. Ölen hanımı annemin halası olur. Akrabalar bu iki küçük çocuğa kim bakacak diyerek yeğeni Fatma’yı yani annemi babamla evlendirirler. Dokuz çocuk da annemden dünyaya gelir. Bunlar Murat, Kâmil, Mehmet, Cemal, Ahad (ben), Hatice, Menije, Mina, Şehin (Türkçede Şehnaz)
Puryusuf soyadını alır babam. Dedesinin adı Yusuf olduğu için Yusuf oğlu anlamında. Babama mahallede Osmanlı Ahmet derlerdi. Osmanlı Rus Savaşı ve Birinci Dünya Savaşı bitiyor, Osmanlı Devleti yıkılıyor arkasından Kurtuluş savaşı başlıyor ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti kuruluyor. 1939 yılında Erzincan ve Reşadiye Depremi olup her taraf yıkılıyor. Babamın köye yani Başçiftlik’e gönderdiği mektuplara karşılık gelmeyince aileden kimse kalmadı olarak düşünüyor. Evlenip iki çocuğu olduktan sonra hanımının ölümü, arkasından annemle evlenmesi ve çocuk sayısının on bire çıkması ile geçim derdi derken Türkiye’ye dönme arzusu yok oluyor ister istemez. Babam derin düşüncelere çok dalar, gözünden yaş hiç eksik olmazdı.
Tebriz’de liseyi bitirdikten sonra askerliğimi yapıp geldim. Üniversite okumak için Fransa’ya gitmek istiyordum. Ancak bunu ailem uygun görmedi. Türkiye’de okuyan komşumuzun oğlu Hasan bir akşam bize oturmaya geldi. Türkiye’yi ve okuma şartlarını çok methetti. O akşam Türkiye’ye gitmeye karar verdim. Hasan Ankara Bahçelievler’de kaldığı evin adresini verdi. Türkiye’ye gideceğim en çok babamı heyecanlandırmıştı. Ondan Türkiye’yi, Başçiftlik’i, kardeşlerini, akrabalarını ve nişanlısı Güllü’yü çok dinlemiştim.
Ankara’ya geldim ama Türkçem çok zayıf. Geldiğimin ertesi günü gezmek için Anıtkabir’e gittim. Orada bir grupla tanıştım. Bir kızla bir delikanlı arasında tartışma başladı, neredeyse kavga edecekler. Delikanlının kolundan tutup yarım yamalak Türkçemle: “Niçin sen böyle kadınla kavgaya tutuşuyorsun, gel benimle gidelim” dedim ve yürümeye başladık. Dedim sen nerelisin? Dedi ben Tokat Turhallıyım. Şok oldum birden.
-Ben de Tokatlıyım.
-Ne Tokatlısı sen İranlı değil misin?
-Benim aslım Tokat Niksarlı, deyip anlattım özetle babamın hikâyesini.
Şaşırdı tabi. Anlattım babamın hikâyesini kısaca. Sarmaş dolaş olduk. “Ben yarın seni bindireyim otobüse göndereyim Tokat’a git amcalarını bul” dedi. Ertesi gün otobüse bindirip Tokat’a uğurladı beni.
Tokat’ta otobüsten indim doğru dürüst Türkçe konuşamıyorum, bir yer bilmiyorum. Doğru polis karakoluna gittim. İranlı olduğumu söyleyip pasaportumu göstererek burada amcalarımın olduğunu ve onları bulmaya geldiğimi anlattım. Niksar ve Başçiftlik deyince komiser bir polis memuru çağırıp: “Bunu talebe pansiyonuna götür” dedi. Bana da, orada her ilçeden talebelerin olduğunu ve akrabalarını bulmamın kolay olacağını söyledi.
Gelip pansiyonun müdürüne durumu anlattık. Anons ettiler “Niksar’dan Başçiftlik’ten olan öğrenciler buraya gelsin” diye. Beş altı kişi geldi. Onlara durumumu anlatarak amcalarımı bulmama yardımcı olmalarını istediler. Beni getiren polis memuru gece burada kalacağımı söyledi. Etrafımızı saran talebelerle konuşurken biri: “Ben Başçiftlikliyim” dedi ve babamın müezzin dayısının torunu çıktı. Dedi ben senin amcalarını da akrabalarını da biliyorum sabah Niksar’a birlikte gideriz. Heyecanımdan gece uyuyamadım.
Akrabam olan talebeyle bindiğimiz minibüs bir saatti aşan yolculuktan sonra bizi Niksar’a getirdi. Bir kahvehaneye girdik. “Sen burada otur, ben şimdi senin Musa amcanı getireyim” deyip gitti. Az sonra baktım karşıdan yanında birisiyle geliyor. Sandım ki yanındaki babam, öyle benziyor. Geldi kucaklaştık öpüştük ama inanamıyor benim yeğeni olduğuma. Nasıl inansın ki? Elli dokuz yıl sonra İran’lı bir delikanlı gelmiş ben ağabeyinin oğluyum diyor. O güne kadar seferberlikte ölmüştür olarak bilinen ve kendisinin sağ olduğuyla ilgili hiçbir haber alınamayan ağabeyinin oğluyum diyorum. İnanması güç tabi. Birlikte Başçiftlik’e gittik. Şakir amcamın evinde bir araya geldik diğer amcalarımla. Ancak herkes şoka girmiş gibi, kimse inanamıyor. Onlar bir gün ağabeylerinin sağ olduğunu duyacaklarını hiç düşünmemişler ki! Nasıl düşünsünler, sağ kalsaydı en geç beş on yıl sonra döner gelirdi köyüne, annesine, babasına, kardeşlerine ve nişanlısına.
Ben ağabeyiniz Ahmet’in oğluyum diyorum ama inanmıyorlar halen. Kendilerine birinin şaka yaptığını düşünüyorlar belki de. “İspat et ağabeyimizin oğlu olduğunu” dediler. Bu benim için zor olmayacaktı.
-Tamam, ispat edeceğim. Siz büyükten küçüğe sıralanın dedim. Sıralandılar ve ben başladım saymaya.
-Sen Yusuf amcam, sen Musa amcam, sen Şevket amcam, sen en küçük Şakir amcam. Babamın nişanlısı vardı Güllü.
Ben öyle deyince bir sessizlik kapladı odanın içini. Yüzlerdeki hüznü hissettim ve gözleri yaşardı hepsinin.
-O vefat etti.
Aslında hüzünlenmelerinin gerçek sebebi babamın nişanlısı Güllü’nün vefat etmesinden çok, babamın ölmüş olabileceğini düşünüp Yusuf amcamla evlendirmiş olmalarıydı. Mezarının başına gidip birlikte dua ettik.
Birkaç gün sonra Niksar’a geldim ve Musa amcamla postaneye gidip İran’a telefon etmek istediğimi söyledim. Yüksek tarifeli olan “acele” yazdırmamıza rağmen üç saat bekledikten sonra telefon bağlantısı yapıldı. Babama amcalarımı bulduğumu söylerken yaşadığımız duygu selini kelimelerle ifade edemem.
Ben Ankara’ya dönüp Türkçe kursuna başladım. Amcalarım İran’a babamın yanına gittiler ve bir ay kaldılar orada. Sonra babamla annem geldiler. Babam altmış yıl önce ayrıldığı yurduna, vatanına, köyüne döndü. Babası, annesi, amcaları, kız kardeşi ve nişanlısı rahmetli olmuşlardı ama dört erkek kardeşi ile çocukluk ve gençlik yılları arkadaşlarından çoğu sağ idi. Bıraktığı gibi değildi tabi hiçbir yer ve hiçbir şey. Koyun güttüğü, at koşturduğu yerler, ekip biçtiği tarlalar, söğüt diktiği bahçe kenarları, meyvesini yediği çördük ağaçları, suyunu içtiği gözeler ve çeşmeler çok değişmiş çok farklılaşmıştı. Aylarca kaldı babam Başçiftlik’te. İlk günler zor konuştuğu Türkçesi sonralarda güzelleşmeye başladı. Konuştukça hafızası hatırladı ana lisanını.
Bir gün telefon geldi babamdan ve beni Ankara’dan Başçiftlik’e çağırıyordu. Geldim ki hastalanmış yatıyor. Tabi merak ve heyecan var, hüzün ve gözyaşı var, hava değişikliği ve beslenme farklılığı da eklenince hastalanmış. Askerde sıhhiye olup döndükten sonra Başçiftlik ve çevre köylerin doktoru ve iğnecisi olan Hüseyin Memiş’in babama yaptığı iğne siyatik sinire rast gelmiş. Bacağının üzerine basamıyor, acıdan duramıyor.
Babam ve annem İran’a geri dönecekler. Artık babamın evi, yurdu, çocukları, torunları, dünürleri ve arkadaşları İran’da. Doğup büyüdüğü, çocukluk ve ilk gençlik yıllarının geçtiği, büyüklerinin kabirlerinin bulunduğu Başçiftlik artık onun yurdundan öte bir ziyaret yeri. Gözyaşları içinde vedalaşıp ayrıldı Başçiftlik’ten. Sapa sağlam gelmişti ama dönüşte hastaydı ve elindeki bastona yaslanarak yürüyordu. Niksar’a geldiğimizde hamama götürüp bacağına masaj yaptım. Çıktık ve Musa amcamla çocukları bizi Ankara’ya yolcu ediyorlardı. Otobüse binerken baston aklına geldi. Yürürken faydası olur diye vermişlerdi kardeşleri Başçiftlik’te. Hamama girdiğimizde elbiselerimizi çıkardığımız odanın duvarına asmıştık. Çıkışta yürümesi rahatlayınca ihtiyaç duymayınca unuttuk astığımız yerde bastonu. Henüz on beş on altı yaşlarındayken Başçiftlik’e gelen bir falcı kadının sözleri geldi babamın aklına ve kısık bir sesle şu cümleyi söyledi: “Falcı kadın daha çocukluğumda, buradan sana bir diş çöpü de nasip olmayacak demişti. İşte bak Başçiftlik’te elime verilen baston bile hamamda asılı kaldı.”
İran’a geldik, doktorlara gittik ama babamın bacağı düzelmedi bir türlü. Ona Türkiye’den ve Başçiftlik’ten kalan bacağındaki ağrı ve aksayarak yürümesi oldu. Bu ağrı ile birlikte her gün ve her an Türkiye’yi ve doğup büyüdüğü Başçiftlik’i gördü, oraları yanında hissetti.
Ben 1977 yılında Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesini bitirip Türkiye’den ayrıldım. İran’da Şah Rıza Pehlevi yönetimini devirmek için başlatılan devrimle birlikte meydana gelen karışıklık sonucu amcalarımla irtibatımız koptu. Rumi 1310, miladi 1884 yılında Başçiftlik’te dünyaya gelen babamın hasret, hüzün, özlem ve gözyaşı dolu hayatı 1994 yılında doğup büyüdüğü diyardan binlerce kilometre uzaklıktaki İran’da Tebriz’de nihayet bulup Rahmet-i Rahman’a kavuştu. Rabbim merhametiyle, rahmetiyle muamele etsin. Makamı cennet olsun inşallah.”

Mustafa COŞKUN.”BİR FOLKLOR ARAŞTIRMACISI, KÜLTÜR ADAMI HAYRETTİN KOYUNCU”

Hasan Akar ve Mahmut Hasgül hocalarım benden Hayrettin Koyuncu Bey’le bir röportaj gerçekleştirmemi istediklerinde biraz çekindiğimi söylemeliyim. Zira Hayrettin Bey zor bir insandı. Her şeyi kolayca beğenmezdi. Eleştirel yönü çok kuvvetliydi. Ya yine yazdıklarımıza bir kulp takmaya çalışırsa. Sonra O’nun engin hoşgörüsüne sığınarak “peki” dedim. Ama bir taraftan da kendi mekânında gerçekleştirirsem bu röportajı benim de sağlam dayanağım olurdu. Nihayetinde sıcak bir yaz günü öğle sularında Tokat Gezirlik mevkiindeki çiftliğinde dört gönül dostu buluştuk. Misafirperverliğine daha önceleri de şahit olduğumuz Hayrettin Beyin kendi hazırladığı güveçle elma, erik, kiraz, vişne ağaçlarının gölgesinde karnımızı bir güzel doyurduktan sonra semaver çayının eşliğinde röportajımızı gerçekleştirdik. Hasan ve Mahmut Beyler sadece dinleyici olarak katılacaklarını söyleyerek kenarda ses kaydını yaptılar.
Hayrettin Bey, siz Tokat’ın ve hatta Türkiye’nin eğitim dünyasına birçok kademede hizmet ettiniz. Ayrıca kültür, sanat çalışmalarına da araştırmacı sıfatıyla değerli katkılarınız oldu. Folklor dalında kaynak niteliğinde eserler verdiniz, yazılar yazdınız; televizyon ve radyo programlarına katılarak ilimizi temsil ettiniz. Bunlarla beraber düşüncelerinizi, ideallerinizi, sosyal ve millî duygularınızı da öğrenmek istiyoruz. Bu sebeple bizler de Kümbet dergisi olarak sizi okuyucularımızla buluşturmak diledik. Bu röportaj isteğimizi kabul ettiğiniz için dergimiz adına teşekkür ediyorum.
Müsaadenizle ilk sorumuz şöyle olsun: Reşadiyeli ve Reşadiye sevdalısı olduğunuzu sizi yakından tanıyanlar iyi bilirler. Ancak bize aileniz ve çocukluğunuz hakkında biraz daha bilgi verebilir misiniz?
Efendim, evvela ben teşekkürle başlamak isterim. Beni böyle bir şeye layık gördüğünüz için. Bunun yanı sıra ilk sorunuz Reşadiye Sevdalılığı. Reşadiye sevdalılığı şu: Reşadiyelilikte bir özellik vardır. Her Reşadiyeli Reşadiye’yi sevmek zorundadır. Reşadiye sevgim elbette vardı, olacaktı. Arttı, azalmadı. Bunda şunun da katkısı var. Reşadiye kendi yağı ile kavrulmuş olan bir ilçedir. Ben şöyle böyle ömrümün 40 yılını Reşadiye’de geçirdiğimi düşünürsem Reşadiye devletin yaptığı pek büyük bir şey görmedi. Hep kendi imkânlarıyla kendini bir yerlere getirdi. Onun için de bu ilçenin bir bireyi olarak mutlaka ona katkıda bulunmamız gerektiği düşüncesiyle Reşadiye’ye olan sevgim artmıştır.
Hayrettin bey bu cevapları verirken önceden planlamadığım bir soru aklıma geldi. Sordum. Önce bir durgunlaştı, yutkundu konuşmak istedi, konuşamadı. Bir sesin sahiden bu kadar hüzünlendiğini ilk defa duydum. Bir süre röportajımıza ara verdik. Bahçedeki tavuklardan ve Kangal kırmasından bahsettik. Birkaç bardak çaydan sonra anlatmaya devam etti.
1938 Reşadiye doğumluyum. Aslımız Reşadiye’nin Kuyucak Köyü’ndendir. Çocukluğum kışları Reşadiye’de, yazları köyümüzde geçti. Kalabalık bir ailemiz vardı. Babamın üç hanımı vardı, ben üçüncü hanımından ikinci çocuğuyum. Benden büyük olan 1939 depreminde enkaz altında kalmış. İkisi kız, beşi erkek yedi kardeştik. Koyun sürülerimiz vardı. Ben çobanlık yapmayı çok severdim. Öğretmen okulunda okurken bile yazları koyun güderdim. Kardeşlerimden biri ortaokul bitirdi, diğerleri ilkokuldan sonra okumadılar. Hali vakti yerinde bir aileydik.
Hayatınız nerede geçti?
Öğrenim hayatım 3 aşamalıdır; İlköğretim Reşadiye Gazipaşa İlkokulu, Ortaokul kısmı Akpınar Öğretmen Okulu, Lise kısmı Çorum Öğretmen Okulu, Yükseköğrenim Samsun Eğitim Enstitüsü Edebiyat Bölümü. Bende Çorum Öğretmen Okulu ağırlıklı olarak etki bırakmıştır. O okuldan çok şey aldım. Sosyal yönüm o okulda gelişti. Edebiyat hocamız bugün ülkemizde isim yapmış bir edebiyatçı ve yazar olan Adnan Binyazar’dı.
Öğretmen okulunda kaç yılında mezun oldunuz?
1958-59 yılı mezunuyum.
Öğretmenlik mesleğini niçin seçtiniz? Bu seçimin bilinçli bir seçim olduğunu düşünüyor musunuz?
Öğretmenlik mesleğini ben seçmedim. Ben ilkokulu bitirdiğimde Reşadiye’de ortaokul yoktu. Beni Niksar’a ortaokula gönderdiler. 1 hafta sonra Niksar’dan kaçıp geri köye gittim. O zamanlar 5 yıllık öğretmen okulları sınavları oluyordu. O sınavlara girdim ve öğretmen okulunu kazandım. Öğretmenliği de çok sevdim, şimdi de seviyorum.
Meslek hayatınızı nerelerde yaşadınız? Meslek hayatınızda aldığınız ödüller oldu mu?
Öğretmenliğe ilk olarak Denizli’nin Kınıklı Köyü’nde başladım. O köy şimdi Denizli ile birleşti. Çok güzel bir köydü. Çok güzel insanları vardı. Orada bir yıl çalışabildim. Eşim Çorumludur ve okul arkadaşımdır. O, Çorum’da görev yaptığı için ben de eş durumundan 1961 yılında Çorum’a geldim. Çorum’un Boğabağı Köyü’nde 7 yıl öğretmenlik yaptım. Daha sonra Samsun Eğitim Enstitüsü’nü bitirince Çorum Halk Eğitim Başkanı olarak atandım. Çorum’da Milli Eğitim müdür yardımcılığı ve Yüksekokul müdürlüğü yaptım. Çorum Hitit Üniversitesi Makine Meslek Yüksekokulu kurucu müdürüyüm. Bu okul Çorum’daki üniversitenin temeli olmuştur.
Geçen yıl da oradan bir plaket aldınız.
Plaket değil, Ömrümün en büyük ödülünü oradan aldım.
Daha sonra Tokat Milli Eğitim müdür yardımcılığına atandım. Tokat’ta 5 yıl kültür işleri ağırlıklı olmak üzere diğer birimlerden de görevli il milli eğitim müdür yardımcılığı yaptıktan sonra emekli oldum.
Meslek hayatımda bakanlığın ve diğer kurumların layık gördükleri takdir, teşekkür gibi çok ödüller var. Ancak beni çok mutlu edeni, az önce bahsettiğim üzere Çorum Hitit Üniversitesi’nin verdiği ödüldür. Çorum Hitit Üniversitesi 40 yıl sonra beni buldu ve Çorum’a çağırdı. Büyük bir sürprizle karşılaştım. 90 kişilik bir dersliğe adımı vermişlerdi. Bunu, yaşamımın en büyük ödülü olarak değerlendiriyorum.
Evet, büyük bir vefa örneği. (Burada gözlerinin yine dolduğunu söylemeliyim.)
Çorumun sizin için önemli olduğunu anladım bu konuşmalarınızdan. Ne kadar önemli?
İkinci ilim diyebilirim gönül rahatlığıyla. Neden öyle? Öğretmen okulu yıllarımda amatör futbol oynuyordum. Orada bir kulüpte de oynadım. Halkla bütünleştim. Halk beni çok seviyordu. Yani sadece bir öğrenci değildim. Sosyal ve sportif yönden de halkla beraber. Çevre köylerlede ilişkilerimiz vardı. Onların elinden tuttum. Başka yerlerde olsam da o köylüleri hiç unutmadım. Halâ ilişkilerimiz devam ediyor.
Öğretmenlik mesleğini niçin seçtiniz? Bu seçimin bilinçli bir seçim olduğunu düşünüyor musunuz?
Reşadiye’nin Kuyucak köyünden çıkıp da öğretmen olmak o yıllarda kolay bir şey değil. Onu biz seçmedik. Açılan her sınava giriyorduk. Hangisini kazanırsak oraya gidiyorduk. Hatta öğretmenlerin yönlendirmesiydi bu. “Şu sınava gir, bir şey olursun oğlum “ diyorlardı, biz de giriyorduk. Biz hangi sınav olduğunu dahi bilmiyorduk. Reşadiye’de ortaokul yokken ben Niksar’a okula gittim. Bir hafta kadar sonra Niksar’dan kaçtım. İyi ki sınavlara girmişim. Öğretmenliği seviyorum. Gerçi bir ara hukuka kaymaya çalıştım. Samsun Eğitim Enstitüsü’nü kazanınca vazgeçtim. Eğitimci oluşumdan memnunum.
Hayrettin Bey şimdi biraz da sizin diğer yönlerinize değinelim istiyorum. Halk bilimi araştırmacısı olduğunuzu biliyoruz. Bunun sebebi neydi? Daha biraz daha ileri giderek sorayım. Özel bir sebebi var mıydı?
Bunun sebebi özel değil de şöyle: Ben edebiyata karşı öğrenciliğimde de duyarlıydım. Öyle çok yönlü bir öğrenci değildim. Hele matematik, fizik, kimya dersleri hak getire. Ama edebiyata karşı özel ilgim ve merakım kendiliğinden vardı. Evde elime geçen her türlü eseri okurdum.
Bu arada Hasan hoca ağaçlar arasında dolaşıyor bazıları henüz olgunlaşmamış meyvelerin tadına bakıyordu.
Müzikle aranız nasıldı? Mesela Müzik dersiyle?
Öğretmen okullarında önde gelen bir dersti. İkmale kalırdım o zamanlar. Benim müziğimde nota bilgisi yoktu ki. Edebiyata gelecek olursak, ona karşı özel ilgimi şöyle söyleyeyim. Kerime Nadir’in 18 romanını 2 ayda okumuştum. O zamanlar onlar modaydı. Okumaya karşı ilgim vardı. Bu okumalarım sırasında bir şeyler oldu. Ben köylü çocuğuyum. Köyden geliyorum. Türküyü, masalı, hikâyeyi halkta gördüm. Yakınlarımız anlattı, birilerinden dinledik derken bir de biraz kendimi bulduğumda Türklüğüm ağır basmaya başladı. Türklüğü değerlendirirken baktım eğitim enstitülerinde, liselerde, öğretmen okullarında okuduğumuz derslerin arasında edebiyatımız bir özellik gösteriyor. Biliyorsunuz dört bölümlük bir edebiyattır. Divan, Tanzimat, Servet-i Fünun, Fecr-i Âti, bir de sonuna koydukları Türkçe’ye yönelik büyük gelişmelerin yaşandığı, değer verildiği Cumhuriyet dönemi. Bu dört tanesinin içinde halk dili yok edilmek üzere sanki tanzim edilmiş gibiydi. Halk dili Türkçeyi koruyanlar yalnızca halk ozanları olmuş. Bunlar neyle korumuşlar? Halk kendini korumuş, bur arada dilini korumuş. Maniyle, türküyle, destanla. Bunları da iletişim aracı olarak kullanmış.
Folklor araştırmacısı olmanızın nedenleri nelerdir?
Folklorun tamamı ile olan bağım halk edebiyatından gelir. Halk edebiyatı doğrucudur. Kendinde olanı dışa vurur. Katıksızdır. Bunun içinde türküler de toplumun yaşam aynasıdır. Türküler öykülü değilse, manilerden oluşur. Maniler toplumda yıllarca iletişim aracı görevi yapmışlardır.
Örneğin bir hasret yansıması;
Şu uzun gecenin gecesi olsun
Sılada bir evin bacası olsun
Dediler ki nazlı yârin çok hasta
Başında okuyan hocası olsun
Töreye tepki;
Yaylanın çimeninde
Yayılıyor geyikler
Bu yılki sevdalığa
Karışmasın büyükler

Sevgiliye sitem;
Karakoyun saçağı
Kından çektim pıçağı
Kavlimiz böyle miydi
Yiğitlerin alçağı

Örnekler çoğaltılabilir.
Halk Edebiyatı özellikle de halk ozanları Türk Dili’nin tapu senetleridir. Osmanlı döneminde 600 sene kullanımdan uzak tutulan Türk Dili’ni halk ozanları günümüze taşımışlardır. Son zamanlarda türkülerimizde de bir yozlaşma oluşmuş, hem sözleri hem besteleri aslından uzaklaştırılmıştır. Bu çarpıklığı, bazı “uyduruk” mahalli sanatçılar körüklemişlerdir. Ben, kendi yöremiz türkülerinden öyküsü olanları derledim ve aslına uygun olarak kitaplaştırdım. Türkülerimizi hem komşu illerin sahiplenmesinden kurtarmak, hem de aslına uygun olarak korunmasını sağlamak için bu araştırmaları yaptım. Beni bu araştırmalara iten kültürümüzün köklü bir parçası olan türkülerimizin korunmasında hizmette bulunmak arzusudur.
Türkülere konu olan olayları yakından incelediniz, bazı türkü kahramanlarıyla görüşmeleriniz oldu. Bu görüşmeler sizi nasıl etkiledi?
İncelemeye aldığım türkünün oluşumunu çok ve değişik kişilerden dinlemeye çalıştım. Eğer varsa birinci ağızdan, değilse ikinci veya üçüncü ağızdan dinlemeyi öne aldım. Tutarlılık görmediğim, olayları çarpıtmaya çalışanlara itibar etmedim. Olayın yaşayan kahramanı olarak görüştüğüm Kıymet türküsünün kahramanı Kıymet ile görüştüm. Benim görüştüğümde kendisi 73 yaşında idi. Yaşanmışlığın burukluğu üzerindeydi. Olayın tamamını kendi ağzından dinleme fırsatı yakaladım ama bir yan etken engelledi.
Güpür türküsünü hem oğlundan, hem yakınlarından hem de çetedeki arkadaşlarından Cayman lakaplı Bereketli’li bir şahsiyetten dinledim ama ben yöresel görüşlere de değer vererek olayın gerçek yönünü yansıtmaya çalıştım. Çoğu kere türkülerdeki sözler olayların en büyük tanığı ve size yol haritası olabiliyor.
Bilinmeyenleri ya da yanlış bilinenleri ortaya çıkardığımda değişik bir heyecan yaşadım.
Derleme yapmak bilgi ve dikkat ister. Siz bu konuda nasıl çalışmalar yaptınız?
Bu konuya 30 yılımı verdim. Bu arada da elbette ki deneyim kazandım. Kazandığım deneyimi iyi kullandım. “Hey Onbeşli Türküsü”nü Adana ve Yozgat sahiplendi. Bu türkünün Tokat türküsü olduğunu ispatlamak için çok çaba harcadım. Türkünün Adana’ya ait olduğunu savunan kişilerden en az 3-4 tanesi ile görüşüp konuyu tartıştım. Türkünün sözlerinden yürüyerek Adana söz literatürünü inceledim. Tartıştığım kişiler sıradan kişiler değildi. Kültür Bakanlığı’nda ve Konservatuvar ’da görevli kişilerdi. Ordulu ve Sivaslı sanatçılar da Tokat türkülerini sahiplendiler. Onlarla da çok didiştim. Sivaslılar mahkemeye bile verdiler. 2 sene mahkemeye gittim.
Yazar denilince aklıma çay ve bir şey daha gelir. Çaylarımızı tazeledikten sonra sordum.
Bir yerel gazetede köşe yazıları yazıyorsunuz. Herkesin bir yazma nedeni vardır. Sizi yazmaya yönelten nedir?
Yazmak çok güzel bir şey, toplumun sözcüsü oluyorsunuz. Çirkinlikleri ve güzellikleri ortaya koyuyorsunuz. Söylenmesi gerekip de söylenemeyenleri söyleyebilmenin de mutluluğunu duyuyorsunuz. Bu mutluluk, yaptıklarınız toplum yararına olursa değerli oluyor. Yazmak beni toplumla bütünleştiriyor. Kendi gücüm kadarı ile topluma ışık tutmak, bilgi birikimimi toplumla paylaşmak, toplumun sorunlarını güncelleştirmek; Cumhuriyet’e olan bağlılığımı ayakta tutmak ve ona destek olmak, ülke çıkarlarının savunucusu olmak düşüncesi beni yazmaya yöneltmiştir.
Genellikle yazıların okuyucuya ne verdiği sorulur. Ben yazmanın size ne kattığını sormak istiyorum şimdi?
Yazılarımda ayrım yapmıyorum. Çarpıklık nerede varsa oraya vuruyor, güzellik nerede varsa onu övüyorum. Genel bakış açım cumhuriyet, demokrasi ve Atatürk ilkeleridir. Yazıya bu açıdan bakınca yazmak kişiliğimi koruyor, kendime güvenimi çoğaltıyor, toplumda yerimi büyütüyor. Kendimi yenileme fırsatı buluyorum.
Temel yazma ilkeniz nedir?
Ülkemin eğitimine, kültürüne, halkın bilinçlenmesine hizmette bulunmak, Cumhuriyet ve Atatürk İlkeleri’nin savunucusu olmak yazma ilkelerimin başında gelir.
Yazınız yayımlandıktan sonra sonuçları bakımından sizi en çok mutlu eden ve en çok üzen yazılarınızı hatırlıyor musunuz?
Aslında yazılarıma çok kişisel bakmıyorum. Toplumcu bir anlayışım var. Sordunuz diye söyleyeyim. Beni mutlu eden çok yazılarım oldu. Bunu toplumdan aldığım tepkilerle değerlendiriyorum. Sonucu üzüntü getiren bir yazı hatırlamıyorum. Milletvekillerine trafik dokunulmazlığı, ailelerine devlet tarafından yurtdışı gezileri gibi birçok avantajın sağlanmasına ilişkin teklif gündeme geldiğinde yazdığım tepki yazısı, son zamanlarda Abdülhamit’in torunu Nilhan Osmanoğlu’nun “Bu parlamenter sistem canımıza yetti” gibi sözlerine verdiğim tepki yazısı çok tepki görenlerdendir.
Bana okumuştunuz. Henüz yayımlanmamış bir şiiriniz var. Onu dergimiz okurlarıyla paylaşmak ister misiniz?
Düz yazıyı daha çok kullanıyorum. Her genç (!) gibi benim de şiir denemelerim oldu, oluyor. Hangisini kastettiğini anladım. Sanıyorum hanımıma yazdığım bir şiir vardı, onu istiyorsunuz. Bu şiiri evliliğimizin 50. yılında yazdım. Şimdi 57. yılı bitiriyoruz. Belki 60. yılımızda bir şiir daha yazarım. (Üç yıl mı bekleyeceğiz) Evet şiirimi size sunuyorum.

50 yıl seni okudum yaprak yaprak
Gül sümbül demedim solar diye
Hercai bir menekşe gibi dizedim
Geride kalan yaşamımı sevginle bezedim

Şiirim olsan az gelir dizeler
Rüyam olsan bitmez geceler
Dudak dudak yazsam seni
Ne harfler yeter ne heceler

Sevginle geçmiş 50 yıllık dünde
Varsa gelecek tüm günü de
Kanımla tenimle sana veriyorum
Bu sevgililer gününde

Bu sevgi şiirini dinledikten sonra ve soracağım soruya bağlı olarak şimdi abi diyebilirim. Hayrettin abi geniş bir çevreniz var. Kolay iletişim kurabiliyorsunuz. Bunun kaynağı nedir?
Kendimi hep toplumun bir bireyi olarak gördüm. İyiye evet, kötüye hayır dedim. Doğruluğu sermaye, itibarı servet olarak düşündüm. Yaşamımı böyle kuramladım, böyle de sürdürüyorum. İlkelerimden ödün vermedim. Ülke çıkarlarını ilke çıkarlarımdan önde tuttum. Toplumun dışına hiç çıkmadım. Çevreyi de böyle edindim. Sosyal kimliğime de bu yoldan ulaştım.
Zaman zaman okullarda konferans veriyorsunuz. Gençlerle birlikte bir yaşantınız var. Onlara ne mesaj vermek istiyorsunuz? Yani onlardan ne bekliyorsunuz?
Gençler geleceğimizdir. Onları bilgiyle donatarak geleceğe hazırlamamız lazım. Ortaöğretimdeki ve Yükseköğretimdeki hocalığımda öğrencilerime bir şey anlattığımda; “Beni dinleyin ama inanmayın. Söylediklerimin doğru veya yanlış olduğunu araştırın. Kararınızı ondan sonra verin.” derdim. Öğrencilerimi araştırmaya yönlendirirdim. Bununla söylediklerimde doğruluk payı çok olursa öğrencilerimin güvenini kazanırdım. O zaman o öğrenciyi daha kolay işlerdim. Onları biat kültürünün dışında tutmaya çalışırdım. Bugün gençlerimizin büyük çoğunluğu sanal yetişiyor. Yanlış ve tehlikeli bir yol.
Gençlerimize söyleyeceğim çok okumaları, biat kültüründen uzak durmaları, araştırıcı ve bilimsellik taraftarı olmaları. Gençlerin parolası vatan, işareti millet, hedefi cumhuriyet ve Atatürk İlkeleri olmalıdır. Gençler tarihimizi özellikle Kurtuluş Savaşı’nı çok iyi öğrenmelidir. Dünyaya örnek bir savaştır. Kültürümüzü iyi öğrenip, devamını sağlamalıdırlar. Gençliğin yolu Ulu Önder Atatürk’ün dediği gibi müspet ilim olmalıdır. Kalkınmanın ve çağı yakalamanın yolu buradan geçer.
Milli özellik gösteren türküler icra edilirken dünyanın her tarafından her türlü müzik aleti kullanılır oldu. Bu duruma bakışınız nasıl?
Türküler doğaçlamadır. Müziğini yanında getirir. Türkü yakıcı aynı zamanda bestesini de yapar. Türküler halk edebiyatı ürünüdür. Halk edebiyatının içinde türküler, türkülere ses eşliği eden müzik aletleri de belli olur. Yani Anadolu’nun müzik aletleri bağlama, kaval, zurna, sipsi, tulum, kemençe ve benzerleri… Türküler onlarla daha güzeldir. Gitar ve benzeri aletlerin türkülere eşlik etmesi bana biraz yaban geliyor.

Önceki soruya verilen cevaptan bu sorunun cevabını tahmin edebilirsiniz ama ben yine de sorayım
Türkülerimizin yeni düzenlemelerle seslendirilmesini nasıl buluyorsunuz?
Türküler anonim olduğu zaman daha gerçekçi, daha doğal ve daha güzeldir. Anonim türkü bağımsızdır, gördüğünü ve düşündüğünü söyler. Yeni düzenlemelerde güfteci suyu sabunu hesaba katar. Bunların da güzelleri yok mu? Hem de çok var. Ama yine de türkünün güzelini özellikle söz yönünden türkü yakıcı üretir. Gerçi günümüzde türkü yakıcı da kalmadı ama yine de benim özlemim onlaradır.
Türkülerimizi ve diğer folklor öğelerimizi gençlere sevdirmek için önerileriniz nelerdir?
Bu bir olgudur. Yaparak, yaşayarak öğrenilir. Çocuk, yörenizi her şeyi ile yaşamalıdır. Ezgisiyle, horonu ile halayı ile öyküsü ile masalı ile… Ama bugün bu zorlaştı. Sanal cihazlar birçok şeyi aldı götürdü. Folklorumuzu genelde köy düğünlerinde görüyoruz. Hatta diyebiliriz ki folklorumuz köylerde yaşanıyor. Folkloru eğitimin içine mutlaka sokmalıyız. Türküler kendini yaşatabiliyor. Bunda mahalli sanatçıların büyük katkısı oluyor. Halk oyunlarımız aynı şansa sahip değil. O, korunmaya alınmalıdır. Gençlere türkülerimizi ve folklorumuzu gençleri onun içinde tutarak sevdirebiliriz.
Yazılarınızda kesik (eksiltili) cümle kullanıyorsunuz. Bu özel bir seçim mi?
Özel bir seçim değil ama uzun söz ne kadar sıkıcı olursa uzun cümle de o kadar yorucu olur diye düşünüyorum. Devrik cümle, kesik cümle bana yazılarımda kolaylık ve akıcılık sağlıyor. Kesik cümle ile uzun sözden kesinti yaptığımı ve okuyucuyu yormadığımı sanıyorum. Yani bir tür söz tasarrufu yapıyorum.
Ben de alacağım mesajı aldım. Güveç başta bitmişti. Karpuz da bitti. Sohbete dalınca semaverdeki çay bitti, köz bitti. Bu demek ki, bu günlük söz bitti. Hayrettin Bey lütfedip bize zaman ayırdınız. Bu sıcacık ve samimi sohbetiniz için teşekkür ediyorum. Tadı damağımızda bir güveç sohbetinde tekrar buluşmak üzere.
Bu röportajın editörlüğünü yapan kızım Gülbeniz Coşkun’ a da ayrıca teşekkür ediyorum

Kənan AYDINOĞLU.”Bir payız gününə bənzəyən ömür”

1902788_614529541965133_896121757_n

Maraqlı dünyadı…. Yaşamağa dəyər hər halda…. Bəşəriyyət mövcud olduğu dönəmdən bu yana UCA TANRI bəndələrinin bir qisminə xüsusi istedad verir və onun könül dünyasını duyğular, misralar ilə zənginləşdirir. Cəmiyyətin digər üzvlərindən fərqli olaraq, dünyada baş verən ictimai-siyasi hadisələrə subyektiv münasibətini misralarla bildirir. Ən qaranlıq məqamlara belə toxuna bilir. Bu yönümdən, kainat, fəza, kosmos və digər anlayışlar xüsusilə fərqlənir. Belə ki, sosial və bioloji varlıq olan insan dünyaya gəldiyi ilk günlərdən etibarən ömrünün sonuna qədər özünü axtarıb, tapmaq, dünyanı dərk etmək, yaşı və pis əməlləri ayırd etmək, dinlərdən hər hansı birini qəbul etmək, özünə ideologiya seçib, sona ana qədər həmin ideologiyaya sadiq qalmaq kimi seçimlər qarşısında qalır və qəlbinin dərinliyindən gələn səs düzgün seçim etməkdə yardımçı olur.
Hələ sovet hakimiyyəti dönəmində dünya, axirət, kainat, fəza cisimləri, günəş, ay, ulduz və s. haqqında şeirlər yazmaq ötən əsrin 60-70-ci illərində dəb halını almışdı. Ədəbiyyata yeni gələn qələm sahibləri daha çox bu mövzularda qələmlərini sınayırdılar. 80-ci illərdə də həmin ənənə yazarlar ordusu tərəfindən uğurla davam etdirilirdi.
Zəngin yaradıcılıq fəaliyyəti ən yeni dövr Azərbaycan ədəbiyyatının birinci və ikinci mərəhələsinə düşən, təbiət etibarı ilə sakit və son dərəcə narahat olan şair dostum, dünyanın bütün dinləri haqqında geniş bilgilərə malik, SSRİ dönəmində Ədəbiyyat üçün yeni yazarlar yetişdirən böyük bir məktəbin-Moskvada fəaliyyət göstərən Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu fərqlənmə diplomu ilə bitirən, ədəbi-bədii nümunələri dövrünün ən nüfuzlu mətbu orqanlarında çap olunan müəlliflərdən biri məhz Əlişad CƏFƏROVDUR. Yaradıcılığı boyu heç kimi yamsılamayan, öz-dəsti xətti ilə oxucuları qarşısına hər dəfə yeni əsərləri ilə gələn, əsərlərinin hər birində fəlsəfə-hikmət özünü qabarıq şəkildə büruzə verir. Hətta, adi gündə-yaşadığı və üzvü olduğu cəmiyyətdə dinindən, cinsindən, mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, dərin və məzmunlu söhbətləri ilə hər kəsin könlünü almağa, dünyanı dərk etməkdə yardımçı olmaqda da öz kömək əlini əsirgəmir. Ən əsası da odur ki, cəmiyyətdə və ətraf mühitdə baş verən hadisələri diqqətlə izləyir, müşahidlər aparır, analiz edir və sonra könlünün səsinə qulaq asır. Nəhayət, keçirdiyi narahat hisləri və duyğuları varağa köçürmək anı yaxşınlaşır. Bu zaman qələm şairin ən yaxın dostuna çevrilir, könül dünyasını oxuculara açmaq üçün vasitə olur.
Maraqlı cəhət odur ki, qış fəslində doğulsa da, payız fəsli yaradıcılığının ayrılmaz tərkib hissəsi və əsərlərinin leytmotivini təşkil edir. Bu baxımdan, “Payız dördlükləri” başlığı altında oxuculara təqdim olunan nümunələrin hər birində şairin keçirdiyi narahatlıq özünü hər addımbaşı-hər misrada açıq-aşkar göstərir. Bu hal isə, əslində, normal qəbul olunmalıdır. Ona görə ki, şairlər dünyaya gəldiyi ilk gündən narahat doğulurlar və bu narahatçılıq qəbir evinə qədər davam edir.
Lirik şeirləri qədər səmimi və həsas şair Əlişad Cəfərov payız fəsli ilə əlaqədar şeirlərinin birində yazır ki,

Ümidim bahara itməyibdi ki,
Ümidim qəlbimdə yaraqlanıbdı.
Hansı rəssamınsa əsərindəki
Qadıntək ağaclar çılpaqlanıbdı.

Narahat dünyamızın narahatçılığı, görünür, şair dostumuzun könül dünyasının zənginliyindən, ən əsası da rəssam kimi təbiət hadisələrini nəzmə çəkmək qabiliyyətinin, xüsusilə də istedadının daim inkişaf etməsindən xəbər verir.
Həyatı boyu ən uca qüvvəni-YARADANI arayıb, bulmaq üçün dərvişlər kimi sufi həyat yaşayır, dərk edilməsi gərəkən bir çox faktlara söykənir və sonda istədiyinə nail olmaq üçün bu şair mənalı yaşayır. Yaradıcılığı boyu XIII-XIV əsrdə Türkdilli təsəvvüf ədəbiyyatının ilk böyük nümayəndəsi, Təkkə şeirinin öncülü, “Vəhdəti-vücud” fəlsəfəsini yaradıcılığında uğurla davam etdirən USTADIM DƏRVİŞ YUNUS ƏMRƏNİN ideyalarına yaxşınlaşır. Bu mənada, şairin fəlsəfi şeirləri xüsusi önəm kəsb edir:

Səni bizə eyləyən
Xaliqinə qurban olum.

Ümumilikdə, ümumbəşəri problemlərə toxunaraq, öz fəlsəfəsinə daim sadiq qalan şair dostum, filosof Əlişad Cəfərova UCA TANRINI arayıb, sonucda bulması diləyi ilə

Kənan AYDINOĞLU,
Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Bakı şəhəri. 15 noyabr 2017-ci il.

Kənan AYDINOĞLU.”Poçtalyona məktub yazan”

1902788_614529541965133_896121757_n

Canım Şəfa bir zaman Sən,
Poçtalyona məktub yazdın.
Müəllif

Canım Bacım Şəfa Vəliyevanın “Poçtalyona məktub” adlı yeni şeirlər kitabının işıq üzü görməsi münasibətilə

Doğma Gəncəmizin hər bir qarışı,
Doğmadır, əzizdir göz yaşım qədər.
Gəncəni, Təbrizi sevirəm, ALLAH,
Təbrizli-Cənublu qardaşım qədər.

Məshəti Anamın qəbri önündə,
Gərək şeir deyib, mən də ağlayam.
Yenə ümidimi, ey ULU TANRI,
Bu qərib dünyada Sənə bağlayam.

Vaxt olub bu qərib, fani dünyada,
Nizami yurduna ayaq basmışam.
Məshəti Anamı unuda bilməm,
Gəncənin eşqinə şeir yazmışam.

Nizami “Xəmsə”si TÜRK dünyasında,
Sevilib, oxunan bir əsər oldu.
Vazehin məclisi* Tiflisə qədər,
Bütün kainata bir xəbər oldu.

Vaxtilə deyildi “Yelizavetpol”,-
Zəngin və qədim bir tarixə Sən bax.
Cavad xan Gəncəni qorumaq üçün,
Meydanda ruslarla döyüşdü bir vaxt.

Dünya şairləri seyr etmək üçün,
Mavi və aynalı Xəzərə gəldi.
Cənubi Qafqazı görməkçün bir vaxt,
Bodenştedt Gəncəyə səfərə gəldi.

Doğma Gəncəmizin çörəyini Sən,
Xəmiri, Kündəni yoğurub, yapdın.
Nigar qeyrətlisən, Həcər hünərli,
Məktub yazmağa Sən cəsarət tapdın.

Göz yaşın, həsrətin hopub bilirəm,
Misrana, şerinə, sözünə Sənin.
Poçtalyona məktub yazıb, ağlayan,
Qurbanam, Ey Şəfa, özünə Sənin.

Mən belə cəsarət edə bilməzdim,
Məni qabaqladın dünyada yenə.
Ruuhumuz Səninlə əkizdi bizim,-
Misralar yadigar qalacaq Sənə.

Doğma Gəncəmizin duyulan səsi,-
Şerin yayılacaq dünyaya bütün.
Könlünün səsini dinləyib yenə,
Sən məktub göndərdin poçtalyon üçün.

Dərin hörmət və ehtiramla,

Kənan AYDINOĞLU,
Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Bakı şəhəri. 30 noyabr 2017-ci il.

Ədalət RƏSULOVA.”İlyas Əfəndiyevin dramaturgiyasında Qarabağ mövzusu”

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı

XX əsr Azərbaycan ədəbi bədii fikrinin və ictimai mədəni həyatının zənginləşməsində diqqətə layiq xidmətləri olan təkrarsız şəxsiyyətlərdən biri də Xalq yazıçısı,
Əməkdar incəsənət xadimi, görkəmli nasir və dramaturq İlyas Əfəndiyevdir.İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı daim yüksələn xətt üzrə inkişaf etmişdir.Səksəninci illərin əvvəllərindən başlayaraq onun bədii axtarışlarında xalqımızın yaxın tarixi keçmişinə,ziddiyyətli inkişaf yoluna,mədəni və mənəvi həyatın müxtəlif sahələrində tapdıqlarımıza və itirdiklərimizə marağı daha da güclənmişdir.Yazıçının yetmişinci illərin sonu səksəninci illərin əvvələrində bir-birinin ardınca tarixi mövzuda yazdığı “Şeyx Məhəmməd Xiyabani”,”Xurşidbanu Natavan”,”Mahnı dağlarda qaldı”, “Bizim qəribə taleyimiz”və.s.pyesləri onun yaradıcılığında sosial-ictimai hadisələrin , daha da genişləndiyini, xarakter və obrazların zənginliyini göstərirdi.İlyas Əfəndiyev ədəbiyyata gəldiyi ilk illərdən qələmə aldığı hekayə,roman və dram əsərlərinin əksəriyyətini Qarabağ mövzusuna həsr etmişdir.Ömrünün sonuna qədər də bu mövqeyini qoruyub saxlamışdır.
Cəfər Cabbarlıdan sonra nəcib təbiətli qadın obrazları yazıçının dramaturgiyasında bir silsilə təşkil edir və onun pyeslərində xüsusi cazibədarlıq və maraq yaradır.
Bütövlükdə yazıçının Qarabağ mövzusunda yazdığı həm kiçik həcimli həm də nisbətən geniş əsərlərui epik janra keçmək baxımından əhəmiyyətlidir.İlyas Əfəndiyev insan xarakterində yeniliyi həssaslıqla araşdırırdı. Bədii ideya yeni mərhələdə qarşıya çıxan problemlərin həlli, maneələrin ləğvi ilə bağlı çətinlik və ziddiyyətlərin konflikti maraqla ifadə edilirdi. İlyas Əfəndiyev əsərdən-əsərə püxtələşir, mənalı konfliktlər tapmağa diqqətini artırırdı. Bu baxımdan yazıçının axtarışları 1964-cü ildə yeni bir əsərin “Sən həmişə mənimləsən”lirik-psixoloji dramını meydana gətirir.Əsərdəki surətlərin daxili aləmi maraqlı
açılsa da əsərdə gərgin psixoloji situasiyalar yaradır.İkinci bir dram əsəri olan”Atayevlər ailəsi”bütövlükdə psixoloji dramdan çox satirik, publisist dram janrının yaxşı nümunəsi kimi sayılmışdır
Yazıçının bədii ustalıqla mənəvi-sosial problemləri
qaldıran dram əsərləri Azərbaycan Dövlət Akademik
Dram Teatırında uğur qazanmışdır.Heç təsadüfi deyil-
dir ki,İlyas Əfəndiyevin dram əsərləri müxtəlif xalqların
dillərinə tərcümə olunaraq böyük müvəffəqiyyət qazan-
mışdır.
İlyas Əfəndiyev “Büllur sarayda” dramında güclü müasir-
lik ruhu aşılayır. Bu dram Ağa Hüseyn Nəcəfovun yaylaq
mülkündə cərayan edir.Min bir gecə nağıllarındakı
malikanələri xatırladan bu imarət halal zəhmətlə yox,
əyri yollarla mənimsənilən sərvətin, rüşvətin hesabına
ucaldılmışdır.
Yazıçının aktuallığı “Tənha iydə ağacı”dramında
hadisələrin Türkiyədə mühacirətdə olan Kərim bəyin
malikanəsində cərayan etsə də əsas ideya və süjet
Azərbaycanın tərkib hissəsi olan Qarabağla sıx
əlaqədardır.Əsərdə Azərbaycanın azadlığı,müstəqilliyi,
bütövlüyü problemi ön plandadır.Diqqət mərkəzində
olan iki nüfuzlu şəxsin -həkim Kərim bəylə,Professor
Behbud bəyin obrazı,nəcib arzu və xəyallarla yaşamış
iki səmimi dostun görüşü və söhbətləri bir çox tarixi
və hyati həqiqətləri yazıçı kəsgin drammatik məqamlar-
la açıqlayır.Biri vətəni tərk etməli,digəri vətəndə qalmalı
olduğu üçün xoşbəxtliyini itirən bu iki şəxsin taleyi sovet
rejiminin fəlakətli nəticələrini real faktlarla əyaniləşdirir
Qarabağa ata-baba yurduna səyahətə getmiş Sürayyə xanım da (Kərim bəyin böyük qızı) mülklərində salamat
qalmış tənha iydə ağacının doğurduğu hisslər, yaratdığı
təsirli vətən məhəbbəti ilə dolu motivlər əsərə daha da
rəngarənglik vermişdir.
Sovet imperiyasının dağılma ərəfəsində xalqımızın
taleyinə işıq salmaq,ən ibrətli hadisələri gənc nəslə çat-
dırmaq ədibin ümdə vəzifələrindən biri idi.
Şeyx Məhəmməd Xiyabani ədəbiyyatımızda Azər-
baycan xalqının birliyi probleminə həsr olunmuş ilk
dram əsəri idi.Sovetlər dövründə Şeyx Məhəmməd Xiya-
bani hərəkatına milli deyil, dini hərəkat kimi baxırdılar.
Əslində isə yazıçının təbirincə desək,Xiyabani hərəkatı
bu taydakı Demokratik Respublikanın bilavasitə təsiri
ilə cənubda yaşayan Azərbaycanlıların hüquqları uğrun-
da mübarizəyə qalxmışdır.Xiyabaninin pyesdə səslənən
monoloqları milli qeyrət vəmübarizə,Azərbaycan sevgisi ilə doludur.O,deyir :-“Ey qüdrətli Azərbaycan xalqı! ey
azadlıq uğrunda çarpışan mücahidlər! Bu alqışlar verdi-
yin qurbanların səsidir.Qoy bu qüdrətli səslər sənin ürə-
yində güclü tufanlar qopartsın! Mənim əzablar,sitəmlər
çəkmiş böyük xalqım! And olsun sənin şərəfinə,heç bir
hədə-qorxu bu qiyamı sarsıda bilməyəcəkdir! Biz şəhid
olacağıq,lakin bu yoldan dönməyəcəyik”:
– “Alovlu sözlərlə xalqa üz tutan Xiyabani oxucu və
tamaşaçı tərəfindən hədsiz bir məhəbbətlə qarşılanırdı.
Bu qarşılanma yazıçının qələbəsi və uzaqgörənliyi idi.
Cəmi iki il sonra Ermənistanın Qarabağ torpağına iş-
ğalçı hücumu başlananda Xiyabaninin bu sözləri gənclə-
ri torpaq uğrunda döyüşlərə səfərbər edən çağrış kimi
səslənirdi.Şeyx Məhəmməd Xiyabani obrazı azadlıq və
müstəqillik uğrunda şəhidliyi belə şərəf kimi qəbul edən
misilsiz bir vətənpərvər obrazı idi.
Bu mövzunu yazıçının “Unuda bilmirəm”,”Məhv ol-
muş gündəliklər”,”Büllur sarayda”pyeslərində də gör-
mək olar.
İlyas Əfəndiyevin xalqımızın taleyi və birliyi poble-
mini əks etdirən ən yaxşı tarixi əsərlərindən biri də
Qarabağ xanının qızı Xurşidbanu Natavanın həyatına
həsr olunmuşdur. Bu əsər səksəninci illərin əvvəllərində
böyük ədəbi hadisəyə çevrilir.Geniş aidatoriyasının
rəğbətini qazanır.İlyas Əfəndiyev ilk dəfə olaraq qadın
surətini tarixi dramın baş qəhrəmanı kimi seçmişdir.
Dramın uğur qazanmasının bir səbəbi tarixi hadisələrin
müasir səslənməsidirsə,digəri yazıçının yetgin sənət-
karlıq məharəti olmuşdur.
Xurşidbanu Natavan sonuncu Qarabağ xanının qızı
həm də təmiz və bəşəri hisslərin qadın duyğularının incə
nəğməkarı olan bir şairədir.Onun hüzn və kədərlə yazdı-
ğı qəzəlləri öz ağır taleyinin həmçinin Qarabağ xanlığının
XIX əsrin birinci yarısındakı süqutunun ağırlığını ifadə
edir.Onun əsərlərindəki kədər sosial səciyyə daşıyır.Elə
yazıçını da Natavanın taleyinin məhz bu tərəfi daha çox
cəlb etmişdir.Dramaturqun əsas niyyəti Natavanı həm
içtimai xadim həm də elinə obasına bağlı şairə kimi ro-
mantik obrazını yaratmışdır.Əsərdə dramatik konflikt ən çox Natavanın taleyi üzərində qurulur.
Yazıçı əsərdə Natavandan başqa Knyaz Xasay,Seyid
Hüseyn, şair Mamayı,Nəvvab,Qafqaz canişini və başqa
obrazlara da xüsusi yer vermişdir.Xurşidbanu Natavan
dramında yazıçı sovet dövlətinin dağılma ərəfəsində
cəmiyyəti narahat edən əsas məsələ xalqımızın azadlığı
və gələcək taleyi barədə düşündürürdü.Məhs bu problemi xalqımızın tarixi keçmişinə münasibət baxımından yenilikçi
və cəsarətli bir obraz kimi vermişdir.O,Natavan pyesində
özünə məxsus uzaqgörənliklə Qarabağda yuva salmış
mənfur erməni millətçiliyinin fitnəkar təbiətini xalqımız
üçün təhlükə olmasını göstərə bilmişdir.
Sovet ideyalogiyası şəraitində bu mövzunun yazıçı
tərəfindən qələmə alınması təqdirə layiq bir hal kimi
qiymətləndirilmişdir.
Ter-Vahan surəti torpaqlarımıza göz dikən xristian
dünyasına özünü qurban kimi qələmə verən erməni fit-
nəkarlarının ümumiləşdirilmiş obrazıdır.Onun yaltaqlığı,
hər dəqiqə bir cildə girib ağı qara kimi qələmə vermək
xüsusiyyəti erməni millətçiliyinin əsas obrazı kimi ümu-
miləşir.
Əsərdə İlyas Əfəndiyev Xan qızı Natavanın şəxsi tale-
yini ümumi Qarabağın taleyi ilə eyniləşdirmişdir.Onun
yaratdığı Natavan obrazı şimali və cənubi Azərbaycanın
taleyi və dərdi ilə yaşayır.İmperiyaların süngüsü ilə ikiyə
parçalanmış vətəni bütöv görmək istəyir.Bu motiv pyesdə
Natavanın həm Rusiya imperiyası,həm də İran dövlə-
ti səfirləri ilə görüşlərində daha açıq və qüvvətli səslənir.
Natavan bu iki qonşu dövləti Azərbaycanın azadlığı və
müstəqilliyi üçün təhlükə sayır və bu təhlükənin dəf edil-
məsi üçün böyük diplomatik məharət göstərir. O, öz
xalqına dərin tellərlə bağlı sadə kəndlilərin problemləri
ona rahatlıq vermir.O, Qafqaz canişini ilə görüşüb Qara-
bağ xanlığının bütün torpaqlarını və mülkünü tələb
edəndə canişin soruşur: -Bu qədər torpaq sənin nəyinə
lazımdır?
Natavan ona belə cavab verir:-“Mənim xalqım var”
Bu ideyya əsər boyu Natavanın fəaliyyətinin qayəsi
kimi diqqəti cəlb edir.
Natavan xalq üçün Şuşaya su çəkdirir,kəndli balaları
üçün məktəb açdırır,yollar çəkdirir.
Pyesin əvvəlindəki monoloqunda Natavan deyir: – Əgər
bu dünyada xoşbəxtlik deyilən bir həqiqət varsa o da
yalnız insanın öz vətəninə,öz ləyaqətinə sahib çıxma-
sındadır.Mən azadlığın qüdrətinə inanıram.İnsan ləya-
qətinin yüksəlişi üçün həqiqi vicdan azadlığı lazımdır”.
Bu sözlər “Xurşidbanu Natavan” tarixi dramındakı
müəllif fikrini yığcam şəkildə əks etdirir.
İlyas Əfəndiyevin sonuncu dram əsəri olan “Hökm-
dar və qızı” onun Qarabağa sonsuz məhəbbətindən,
dramaturgiyaya tükənməz sədaqətindən xəbər verir:
Yazıçının İbrahim xanın həyatına həsr etdiyi faciə
dramı Milli Akademik Dram Teatrının səhnəsində uğur-
la tamaşaya qoyulmuşdur. Əsərdə cərəyan edən hadisə-
lər XVIII əsrin ictimai-siyasi mühitini əks etdirir.
Dramaturq Azərbaycanın müstəqil xanlıqlardan
ibarət olduğu bir zamanı təsvir etmişdir.
Azərbaycanı öz dairəsinə almaq üçün Rusiya ilə İran
arasında amansız müharibə gedir.Rusiya-İran müharibə-
si Rusiyanın xeyrinə bitir.Rusiya Azərbaycanı öz himayə-
sinə keçirmək adı altında xanlıqların torpaqlarını bir-bir
zəpt edir.Milli bütövlük uğrunda mübarizə, xanlıqların
birləşməsi ideyası gerçəkləşə bilmir.
Dramaturq Cavad xanla İbrahim xanın qarşıdurmasın-
da milli müstəqillik, milli birlik idealı ilə mövqeyini qarşı-qarşıya gətirir.Əsərin əsas ideyası Cavad xanın müstəmlə-
kə əleyhinə apardığı dönməz mübarizələrin əleyhinə açı-
lır.”Hökmdar və qızı”əsəri dramaturqun tarixi mövzuda
yazılmış sonuncu kamil səhnə əsəridir.Əsər “Qarabağ-
namə”adı altında şöhrət qazanmışdır.
Azərbaycan torpağının gözəlliyi, Azərbaycan dilinin
şirinliyi Vətən adlı nemətin müqəddəsliyi və toxunulmaz
lığı ürəyində yurd məhəbbəti,vətən qeyrəti daşıyanların
qürur mənbəyinə çevriləcək.
Yazıçının həqiqətin geniş meydan açdığı bir dövrdə öz gənclik təravətini və romantikasını qoruyub saxlayan əsər-
ləri illər keçdikcə daha da öz aktuallığını qoruyub saxlayır.
Dramaturgiyanın mübarizə ənənələrinə xalqımızın
keçmişdə öz istiqlaliyyəti uğrunda apardığı mübarizəyə həsr olunmuş “Qarabağ” mövzusu səhnədə və dramaturgi-
yada nəcib vətənpərvərlik ideyalarının təcəssümü üçün
əvəz olunmaz yaradıcılıq təcrübəsi idi.
İlyas Əfəndiyev şəxsiyyəti zaman keçdikcə pərəstişkarla-
rı tərəfindən oxunacaq və yad ediləcəkdir.

Ədalət RƏSULOVA.”Mir Cəlal Paşayevin yaradıcılığında hekayə janrı”

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı

Mir Cəlal Paşayev Azərbaycan Sovet ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrindən biridir. 20-ci illərin sonunda yaradıcılıq aləminə şeirlə gəlmiş yazıçı tezliklə istedadlı oçerk və hekayələri ilə tanınmışdır. Azərbaycan sovet nəsrinin inkişafı tarixində özünə məxsus yeri olan Mir Cəlalın əsas əsərləri rus və keçmiş SSRİ xalqları dillərində tərcümə edilmişdir.
Tələbəlik və müəllimlik illərində, Gədəbəy və Kirovabadda (Gəncədə) işləyəndə, Kazanda ali təhsil alanda, Ağ dəniz – Baltik kanalında yaradıcılıq ezamiyyətinə,
sonralar respublika qəzetlərində işi ilə əlaqədar müxtəlif yerlərə gedib, müxtəlif adamlarla görüşəndə Mir Cəlal bir yazıçı kimi həyatı dərindən müşahidə etmiş,
öyrənmişdir. Buna görə də əsərlərinin həyat mayası həmişə güclü olmuş, oxucuları maraqlandıran mühüm suallara cavab vermişdir. Otuzuncu illərdə tez-tez oçerklərlə çıxış edib, həyatın nəbzini tutmağı bacaran yazıçı bir neçə səhifəlik yığcam əsərlərdə quruculuq əzəmətini, yaradıcı əməyin böyük gücünü tərənnüm edərək əmək zərbəçilərinin portretlərini yaratmışdır. Azərbaycan sovet hekayə janrının inkişafında ədibin mühüm rolu tədqiqatçılar tərəfindən dəfələrlə qeyd olunmuşdur.
Mir Cəlal görkəmli hekayəçidir, sovet ədəbiyyatında bu janrın istedadlı nümayəndələrindən biridir. Ədib yaradıcılıq dövründə Cəlil Məmmədquluzadə, Ə.Haqverdiyev, S.S.Axundov kimi yazıçıların adı ilə bağlı ənənələri davam və inkişaf etdirmişdir. Mir Cəlalın mövzu dairəsi genişdir. Onun hekayələrini iki qismə bölmək olar. Yumoristik-satirik əsərlərində köhnə adətləri, hələ də şüurlarda yaşamaqda olan xüsusi mülkiyyətçilik hisslərini, laqeyidlik və tənbəlliyi, bürokratizm və uyğunlaşmanı amansız tənqid atəşinə tutan yazıçı ilk hekayəsi “Həkim Cinayətov” dan başlayaraq, əsərlərinin mərkəzinə ciddi əhəmiyyətə malik ictimai problem qoymuş, xalqımızın böyük qələbələrinin zirvəsindən, nöqsan və kəsirləri kəskin tənqid atəşinə tutmuşdur.
“Anket Anketov”, “İclas qurusu”, “Təzə toyun nəzakət qaydaları” kimi onlarca hekayələrini buna aid etmək olar. Mir Cəlal lirik hekayələrində yeni insanı, onun yüksək mənəvi keyfiyyətlərini tərənnüm etməklə ciddi əxlaqi məsələləri qabaqcıl mövqelərdən işıqlandırmışdır.
Yumor və satira Mir Cəlal yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri olmuşdur. Onun ilk hekayələrində özünü göstərən, əsərdən-əsərə güclənən incə yumor böyük tərbiyəvi əhəmiyyətə malikdir. Ədib həyatın inkişaf sürətindən geri qalanlara, avamlığa gülür, yalançı və əliəyriliyi, şəxsi mənfəətini güdmək, xalq mənafeyinə laqeyidlik kimi nöqsanları amansız satira atəşinə tutur.
Böyük Vətən müharibəsi illərində yazıçının fəaliyyəti daha da güclənir. O, öz əsərlərində sovet adamlarının vətənə məhəbbət və igidliklərini, sədaqətlərini və qələbəyə inamlarını əks etdirən maraqlı hekayyələr yazmışdır. Müharibə illərində də o öz üzərində diqqətlə işləmiş, əsərlərinin sənəkarlıq səviyyəsinə xüsusi fikir vermişdir. Məhs buna görə də həmin əsərlər bu gün də əhəmiyyətini itirməmişdir.
Ədib Böyük Vətən müharibəsindən sonra hekayələrində həyatın müxtəlif sahələrinə toxunmuşdur. O, bütün dünya gənclərinin Leninə məhəbbətindən:- “Çin Qızı”, sovet adamlarının sülh uğrunda mübarizəsindən:- “Sülh istəyirlər”, Böyük Vətən müharibəsi iştirakçılarına qayğıdan:- “Əsgər oğlu”, – “Aqil İnsan” hekayələrini yazmışdır.
Realist ədib adi görünən hadisələri qələmə alarkən ümumiləşdirici, mənalı, zəruri təfərrüatları yerində işlətməklə canlandırdığı səhnəni genişləndirir, surətlərin hissləri ilə yanaşı ictimai əlaqələrini də açır. “İftixar” hekayəsində qoca müəllim iyirmi il əvvəl əlifba öyrətdiyi şagirdlərinin müvəffəqiyyətlərini, şəxsi xoşbəxtliklərini görüb deyir: – “ Mən inanıram ki,sizin ictimai xidmətiniz çox yüksək olacaqdır. Bizdə həmişə belə olur, tələbə müəllimini, şagird ustasını, övlad atasını ötür.
Yazıçı bir sıra başqa hekayələrində izlədiyi bu inkişafı sosyalizmin qanunauyğunluğu kimi göstərir və əsaslandırır. Mir Cəlalın hekayələri həyatilik, ictimai məzmunun güclülüyü, sənətkarlıq səviyyəsinin yüksəkliyi ilə diqqəti cəlb edir. Onun hekayələri inandırıcı surətdə göstərir ki, o ölkəmizin həyatında baş vermiş dəyişiklik və yeniliyin tərənnümçüsü, ehtiraslı müdafiyəçisidir. İncə bir həssaslıqla qəhrəmanlarının daxili aləmini açan yazıçı oxucunu mənəvi paklığa, yaradıcı əməyə çağırır. Mir Cəlalın “Subaylıq fəlsəfəsi” və “İnsanlıq fəlsəfəsi” adlı iki hekayəsinə nəzər salaq. Birincidə “Subaylıq sultanlıqdır” deyə özündən başqa kimsə haqqında fikirləşməyən, ictimai həyatdan, vətəndaşlıq borcunun icrasından geri çəkilən, ömrün mənasını hərcayi keyfdə görənlərin çürük “fəlsəfələrini” qəzəblə rədd edən müəllif, ikincidə insan əzəmətinin mənasını, ölməzliyini şairanə boyalarla həkk etmişdir. Bənna Baxış vaxtsız öləndən sonra iş yoldaşları ailəsini yaddan çıxarmır, özlərini namuslu əmək dostlarını kollektivin daimi üzvü bilir, oğlu Nadiri atasına əvəz hazırlamayınca, şəklini şərəf lövhəsindən götürmürlər. Yazıçı “tikənlər, quranlar nəslini” təmsil edənlər arasında insani münasibətləri alqışlayır. Mir Cəlal “Təsadüf ya zərurət” hekayəsində xalqlar dostluğunu tərənnüm edir, “insanlıq fəlsəfəsinin” hökm sürdüyü cəmiyyətdə inkişafı sovet həyatının qanunu, zərurəti kimi mənalandırmışdır.
Partiyanın XX qurultayından sonra Mir Cəlal yaradıcılığının əhatə dairəsi daha da genişlənmişdir, güclü satirik qələmi ilə o özünün bir neçə yazısını “Məzəli hekayələr” adı altında birləşdirməklə aydın münasibətini amansız bir kinayə ilə bildirmişdir. Zahirən XX əsrin mədəni adamı kimi geyinən, ancaq qohumunun məsul vəzifədə olmasından istifadə edərək, “vəhşi heyvan etinasızlığı ilə hərəkət edən” harınların, sözdə komsomol yürüşü kimi təşəbbüslərini alqışlayan, amma Bakıda qalmağa, işin asanından, vəzifənin böyüyündən yapışmağa cəhd edən, bu yolda çirkin vasitələrdən çəkinməyənlərin, gənclik qürurunu tapdayan, şəxsi mənfəəti olmayan yerdə salam verməyən yaltaqların, mədəniyyətdən kənar savadsızların, özündən bacarıqlı, hörmətli iş yoldaşının “dərisini soya bilmədiyi” üçün təəssüf edən vicdansız qəddarların hərəkətlərinə yazıçı qəzəblə gülür və labüdlüyünü inandırıcı verir. Onun “Gənc şairin ərizəsi”, “Səyyah xanım”, “Xarici naxoşluq”, “Qəbul imtahanl”, “Mənim səmimi dostum”, “Rola girib”, “İki qız bir oğlan” kimi hekayələri mühüm ictimai-əxlaqi məsələlərə həsr olunmuşdur.
Mir Cəlal özünün ilk hekayələrinin mövzusunu Azərbaycan xalqının inqilabdan əvvəlki həyatından almış, zəhmətkeşlərin hüquqsuzluğunu, azadlıq və sovet hakimiyyəti uğrunda mübarizəni real planda canlandırmışdır. Sosializmin qələbəsinin möhkəmlənməsi nəticəsində otuzuncu illərdə xalqın inqilabi mübarizə tarixinin qəhrəmanlıq səhifələrinə maraq artmışdır.
Yazıçı sözə insanın təfəkkür və hissinin, mədəni səviyyəsinin, hadisələrə münasibətinin ifadəsi kimi baxır. Yazıçının dilinin aydınlığı müdafiə etdiyi ideyanın aydınlığı ilə seçilir. Ədib həyatı, qələmə aldığı materialı yaxşı bildikdə təfəkkürü də aydın olur. Buradan da dilin və formanın aydınlığı doğur. Mir Cəlalın əsərlərinin, xüsusilə kiçik hekayələrinin böyük müvəffəqiyyətinin sirri də bundadır.
A.S.Puşkin yazırdı ki, “dəqiqlik və qısalıq nəsrin ümdə ləyaqətidir, nəsr fikir və yenə də fikir tələb edir, bunsuz gözəl ifadə heç nəyə dəyməz”. – M.Cəlal bu fikri bəyənir və qiymətləndirirdi.
Mir Cəlal dilin sadəliyi, xəlqiliyi, dəqiqliyi uğrunda ardıcıl mübarizə aparan ədiblərdəndir.
Mir Cəlal XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı, mədəniyyəti və elmi tarixində şöhrət tapmış parlaq şəxsiyyətlərdən biridir. Yetmiş illik ömrünün tam yarım əsrini çətin, lakin mənalı və şərəfli bədii, elmi və pedaqoji yaradıcılıq işinə həsr etmişdir. Böyük uğurlarla nəticələnən bu çoxşaxəli sahələrin hər üçü yanaşı inkişafda bir-birini tamamlayıb zənginləşdirmiş və dolğunlaşdırmışdır. O, milli şifahi ədəbiyyatın, klassik və müasir bədii nəsrin ən yaxşı ənənələri əsasında yetişib, mahir hekayə ustası və romançı kimi yüksəlmişdir. Müəllifin onlarla hekayə və novellası, ədəbiyyatımızın qızıl fonduna düşmüşdür.
İlk hekayə və oçerkləri 1930-cu ildə çap olunmuşdur. Dövrünün ruhuna uyğun olaraq “Sağlam yollarda” (1932) adlandırdığı ilk oçerklər kitabında o müasir həyat və insanlarla bağlı müşahidələrini qələmə alırdı. Ədib sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında hekayə janrının, inkişafında böyük xidmətlər göstərmişdir. 30-cu illərdə ədəbiyyata “Mirzə”, “Həkim Cinayətov”, “Mərkəz adamı”, “Kağızlar aləmi”, “Təzə toyun nəzakət qaydaları”, “Bostan oğrusu”, “Kələntərovlar ailəsi”, “Anket Anketov” tipli dəyərli hekayələr gətirmiş Mir Cəlal tənqid oxunu hədəfə qarşı cəsarətlə yönəldə bilirdi. Özünə məxsus realist qələmilə savadsız mirzələri, başgirləyən müəllimləri, cinayətkar həkimləri, “nəzakət” pərdəsi altında çirkin simalarını gizlədənləri, bürokrat Anket Anketovları vəziyyət və şəraiti gerçəkliyində rüsvay edib, oxucuya tanıdırdı.
Mənfi ehtirasların təsiri ilə biri digərindən qisas almağa can atan qardaşlar da, dəm-dəsgah hərisi və əsiri ər-arvadlar da müəllifin diqqətindən yayınmırdı. Onun gülüşə böyük əhəmiyyət verdiyi, komik duyğu və incə idrak qabiliyyəti ilk hekayəsindən ( “Müəllim”, “Qızıl Gəncə”, 1930) başlayaraq getdikcə güclənmişdir. “Kağızlar aləmi” və “Anket Anketov” da bürokratik iş üsulu və düşüncə tərzi tənqid-ifşa obyekti srçilmişdi. Rəisi olduğu trestdə adamları şəxsi ləyaqətinə, bacarığına, xarakterinə görə yox, “liçni delo” suna görə növlərə ayıran, canlı insanlara “iş qovluqlarının səyyar kölgələri” kimi baxan, hər kəsin tərcümeyi – halında “əmma” tapıb onu özündən asılı etmək istəyən Anket Anketov tipi kimi ümumiləşdirilmişdir.
Müəllifin əlvan mövzulu hekayələrində, müxtəlif sahələri, əxlaqi-tərbiyəvi motivləri, ailə-məişət məsələləri, adi əhvalatları, dərin mətləbləri, aktual və gərəkli hadisələri həvəslə oxucuya çatdırırdı. Yumoristik və satirik əsərlərində lirika olduğu kimi, lirik əsərlərində də çox vaxt mənalı gülüş, tənqidi ruh vardır, “Qonaqpərəst”, “Dost görüşü”, “Vicdan əzabı”, “Müalicə”, “Həkim hekayələri” (1938-1939) silsiləsində yazıçı yalnız mənəviyyatca yox, fiziki cəhətdən də sağlam adamlar yetişdirməyi vacib sayır, bədii əyaniliklə zərərli vərdiş, yalnız etiqad və əxlaqi naqislik hallarına qarşı çıxırdı. O, bəzən sərt, kəskin, bəzən də mülayim-yumuşaq, ayıldıcı-saflaşdırıcı gülüşə arxalanırdısa, bəzən də lirik –psixoloji motiv və məqamlara üstünlük verirdi.
Mir Cəlal ədəbiyyata “yeniləşən insan” surətləri də gətirdi. Əməkçi insanın, xüsusən Azərbaycan qadınının taleyi, fikri-mənəvi təkamülü ədibi ciddi düşündürən problem idi. Bu baxımdan “Dərgah qızı”, “Gözün aydın”, “Badamın ləzzəti”, “Nanənin hünəri” forma və məzmun xüsusiyyətləri, bədii detalları, müqayisə və təsvirləri ilə cazibəli hekayələrdi. Amma onlar əsasən sovet ideologiyası, sosialist varlığının tələb və vəzifələri mövqeyindən qələmə alınmışdı. Qadının yenilik axtarışları, hüququ uğrunda mübarizə cəhdləri, şəxsi-ictimai təşəbbüskarlığı sosial mühit və amillərin təsiri, yeni əlaqə və münasibətlərin nəticəsi kimi ümumiləşdirilmişdi.
1941-1945-ci illər müharibəsi dövründə Mir Cəlal daha da fəllaşdı, “Yollar”, “Anaların üsyanı”, “Vətən yaraları”, “Mərcan nənə”, “Hvalı adam”, “Silah qardaşları” kimi çoxlu hekayələr yazdı. Bunların bəzisində səfərbərlik ruhu və cəbhəyə yollanmaq əzmi əks etdirilirdisə, digər qismində faşizmə qarşı mübarizəyə qalxan döyüşçü surəti yaratmışdı. Söz yox ki, Mir Cəlal da bütün ölkəni Vətən kimi qəbul edir, onun müxtəlif milli tərkibli ordusuna ümidlər bəsləyirdi. Ona görə əsgərin həm fiziki həm də mənəvi qudrəti aydın hiss olunurdu., “Vətən yaraları” o zaman böyük rəğbətlə qarşılandı, döyüşçülərin, “oxucuların əlindən düşməyən bir əsər” oldu.
Mir Cəlal hərbi-vətənpərvərlik mövzusunda yazdığı kimi, arxa cəbhə adamlarından, onların iş, arzu və qayğılarından, sevinc və kədərindən də həssaslıqla danışırdı. O, hekayələrində odlu publisistikaya, həzin lirikaya, bədii gülüşə də müraciət edirdi. Həyatla ölümün təzadından təsirli səhnələr də yaradırdı. “Anaların üsyanı” nda coşqun publisistika ilə təsirli lirika uyuşub birləşirsə,- “Xəbər-ətərsiz” də həm konkret hissi, həzin ahəngi, incə ruhu ilə səciyyəvidirsə “Ər və arvad” mənalı yumor və satira xüsusiyyətləri ilə seçilirdi…
Müharibədən sonrakı illərdə Mir Cəlal həyatın müxtəlif sahələrinə müraciət edir, seçdiyi mövzunu aydın baxışla işləyib bədii şəkilə salmağa can atırdı. “Od içindən çıxanlar” (1945) silsilə hekayələrində gözləri dəhşətlər görmüş insanlar haqqında söhbət açır, onların fədakarlığını, arzu və məqsədlərini işıqlandırırdı. Digər bir sıra hekayələrində isə müharibə siyasətini pisləmək, xalqın zülmə, əsarətə, haqsızlığa qarşı, sülh və azadlıq uğrunda mübarizəyə çağırış ideyası əsasdır.
Bu əsərlər içərisində “Badam ağacları” xüsusi seçilir və nəsrimizin qiymətli nümanəsi kimi diqqəti cəlb edir. Real fakt, mənalı təfərrüat və canlı xarakter vasitəsilə, möhkəm sujetdə təbii əks olunmuş hadisə və vəziyyət əsasında müstəmləkə siyasətinin mahiyyəti açılırdı. Ədibin realist üslubunu, təsvir-təcəssüm üsulunu əlvanlaşdıran bir keyfiyyətburada da gözlənirdi. Həyat faktının, ictimai hadisənin, mənəvi-psixoloji ovqatın inikası ideya-bədii məzmunun tələbi ilə əlaqədardır.
Tərbiyə problemi, müəllim-şagird-tələbə münasibətləri Mir Cəlalın yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Ağıllı, namuslu, mərd övlad, həqiqi vətəndaş böyütmək haqqında düşünən, zəhmət çəkən, yollar axtaran ata-anaları, baba-nənələri, müəllim-tərbiyəçiləri sənətkar məharətlə təsvir edir, çox vaxt onların yaddaqalan maraqlı surətlərini yaradırdı. Tərbiyə məsələlərində çalışırdı ki, quru nəsihətçiliyə uymasın, həyati müşahidələrə, həssas müəllim-yazıçı duyğu və düşüncələrinə əsaslansın. Diqqətəlayiq uğuru da o zaman qazanırdı ki, qabaqcıl mövqedən qələmə aldığı əsərində lirik fikirlə hissin, əqllə emosiyanın, bədii təfəkkürlə elmi mülahizənin, yazıçılıqda müəllimlik məharətinin vəhdətinə nail olurdu. Ümumiyyətlə, tərbiyə-əxlaq probleminə dair elə mövzular seçib, elə hadisə və surətlər qələmə alırdı ki, onlar oxucunu düşündürüb, mənəviyyatca saflaşdırır, düzgün istiqamətləndirir, məhəbbət və nifrət duyğuları ilə zənginləşdirirdi., “Əsgər oğlu”, “Ulduz”, “Plovdan sonra”, “Nazik mətləb”, “Naxış”, “Vicdan mühakiməsi”, “Müdafiə vəkili” və.s. belə hekayələrdəndir.
İnsan həyatını və təbiətini gözəl görmək Mir Cəlalın ictimai-estetik ideallarının özəyini təşkil edir, mənfiliyə qarşı mübarizə zərurətini də şərtləndirirdi. “Səyyah xanım”, “Xarici naxoşluq”, “Dil və əməl”, “Heykəl uçulanda”, “Rola girib”, “Oyana baxan”, “Məhəbbət, yaxud qəlp pul”, “Hesap dostları”, “Neçə cür salam var”, “Möhür və məhəbbət” hekayələrində, adlarından da göründüyü kimi, müəllifi daha çox həyatın neqativ halları, mənfilik və eybəcərliyin müxtəlif təzahürləri narahat edirdi. Yazıçının məsələyə konkret baxışı, satira və yumora müraciəti obyektin dərki, məzmun və mahiyyəti ilə üzvi şəkildə bağlanırdı. Bir çox hallarda qarşılaşdırma üsulundan, bədii təzad və ziddiyyətlərdən məharətlə istifadə edilirdi.
“Mir Cəlal uzunçuluğu, sözçülüyü xoşlamır, yığcam, konkret və təbii yazırdı. Bu, onun üslub xüsusiyyəti idi. Bütün bunları başqalarına da tövsiyə edir, imkan düşdükcə öyrədir, müzakirə və redaktə zamanı köməyini əsirgəmirdi”. Təsadüfi deyil ki, akademik Məmməd Arif Mir Cəlalın əsərlərindən aldığı xoş, güclü, unudulmaz təəssüratın başlıca səbəbini, hər şeydən əvvəl, onun üslubundakı səmimiyyət, sadəlik və təbiiliklə bağlayır, bu cəhəti ən yaxşı yazıçılara xas keyfiyyət kimi yüksək qiymətləndirirdi.
Mir Cəlal hekayələrindən birində kiçik məclis üzvləri arasında mühüm həyat probleminə dair başlanmış mübahisə və müzakirələri qocaman müəllimin dili ilə yekunlaşdırır, ürəkdə onları cəsarətlə, son dərəcə aktual səslənən düşündürücü, geniş mənalı nəticəyə gəlirdi. O, həmişə xalqın azad, xoşbəxt, mədəni, savadlı, intellektual səviyyəli və xoş güzəranlı görmək istəmiş, bu nəcib, ali arzu-ümidlə də fəaliyyət göstərmiş, yazıb yaratmış, əlindən gələni əsirgəməmişdir. Mir Cəlalın yaradıcılığında başlıca tədqiq obyekti, hər şeydən əvvəl insandır, onun mənəvi dünyası, fikri-hissi həyatı, mübarizə və fəaliyyətidir. İnandırıcı surətlər, xarakterlər yaratmaq tələbi Mir Cəlalı daim ciddi düşündürmüş və əksər hallarda o məqsədinə nail olmuşdur.
Ədibin ruh yüksəkliyi ilə yazdığı hekayələri zəngin irsində mühüm yer tutmuş aktuallığını və müasirliyini qoruyub saxlamışdır. Mir Cəlal Paşayevin əsərləri indi də sevilə-sevilə oxunur, müasirlərimiz tərəfindən adı ehtiramla çəkilir.

Əlişad QARAQASIMLI.”Asif Əfəndiyevə”

Silindi qəlbimdən hər ağrı-acı,
Ölkələr simənim üstə görüşdü.
O, Qoç KOROĞLUnun misri qılıncı,
BABƏKin qolları yadıma düşdü.

Söz-söz, cümlə-cümlə alışmağından
Duyurdum qayğılı, doğma səsini.
Qızıl üfüqlərdə sökülmürdü dan,-
Dəridən çıxırdı şair NƏSİMİ.

Zəkanla zirvələr, hədlər aşmağın
Sevincdən gözümün yaşarmasıydı.
Kürsüdə köpürüb, coşub-daşmağın,-
Kürün bənd-bərəbi aşırmasıydı.

Bir kərə düşməyən çətinə, dara,
Ürək də heç elə ürək deyilmiş.
Uca amallarla yaşayanlara,
Uca boy-buxun da gərək deyilmiş…

Uzaq keçmişimdə hər həftə, hər il
Gözümə, könlümə köçrülməlidir.
Xalqın böyüklüyü say ilə deyil,
Böyük şəxslər ilə ölçülməlidir.

Əlişad QARAQASIMLI.”Oxudum adımı…”

Oxudum adımı başdaşı üstə…
Şimşək yaralamış bir palıd kimi
Göylərə ucaldı başımdan tüstü.

Heyrətə gəlmişəm səbrim önündə,
Dirilib baxıram gənc yaşıma mən.
Dayanıb durmuşam qəbrim önündə,
Tamaşa edirəm başdaşıma mən.

Zirvəyə can atan qanad mənimdir,
Mənimdir sinəmdə daşıdımdığım da.
Bəlkə, doğrudan da, o ad mənimdir,
Özgənin ömrüdür yaşadığım da?..

Kamran MURQUZOV.”Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun yaradıcılığında sinonim sözlər” (TEZİS)

10730926_708473925888118_1815156677351752954_n

Dilçilik şöbəsinin öyrəndiyi mövzulardan biri də Sinonim sözlərdir. Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin zənginləşməsi üçün sinonim sözlərin özünəməxsus yeri var. Leksikologiya Sinonim sözlər nəyə deyilir?
Yazılışı və deyilişi müxtəlif olub, eyni mənanı bildirən sözlərə Sinonim sözlər deyilir. Sinonim yunan mənşəli alınma sözdür. “Sinonimus” sözündən götürülb. “Eyni adlı”, “biradlı” mənalarını bildirir.
Lüğəvi və qrammatik sinonimlər bədii əsərlərdə, elmin müxtəlif sahələrinə aid məqalələrdə və s. işlənir. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində istər nəzm, istərsə də nəsr əsərlərində sinonim sözlər özünəməxsusluğu və ifadə etdiyi məna baxımından xüsusilə fərqlənir. Ədəbiyyat tariximizdə “Böyük ömrün dastanı” poemasının müəllifi Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun əsərlərində sinonim sözlər digər söz səənətkarları ilə müqayisədə daha çoxdur. Bunun da əsas səbəbi müəllifin Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin qayda-qanunlarını dərindən bilməsi və lüğət tərkibinin zənginiliyi ilə əlaqələndirmək olar:

Səhrada, çəməndə, güldə, çiçəkdə,
Barda, bərəkətdə, duzda, çörəkdə,

Və ya

Kökü qədimdən qədim, Adəmdən, Nuhdan gəlir,
Qarışıb qandan keçir, süzülüb ruhdan gəlir.

Ümumiyyətlə, müasir Azərbaycan ədəbi dilinin lüğət tərkibində daha çox işlənən sözlərdən biri sinonim təkrarçılığın qarşının alınmasına və cümləyə məna çalarlığı, üslubi rəngarənglik gətirir.

Dərin hörmət və ehtiramla,

Kamran MURQUZOV,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Bakı şəhəri. 28 noyabr 2017-ci il

Kamran MURQUZOV.”Xalq şairi Nəriman Həsənzadənin yaradıcılığında antonim sözlər” (TEZİS)

10730926_708473925888118_1815156677351752954_n

Dilçiliyin əsas şöbələrindən biri də Leksikologiyadır. Leksikologiya şöbəsinin öyrəndiyi mövzulardan biri də Antonim sözlərdir. Antonim sözlər nəyə deyilir?
Mənaca birinin əksini bildirən sözlərə Antonim sözlər deyilir. Antonim sözlər cümlədə əks mənalı sözlər olaraq işlənir. Bədii əsərlərin və ya cümlənin təsir gücünü artırır və ona xüsusi gözəllik gətirir.
Bədii üslubun qrammatik göstəricilərindən biri olan Antonim sözlər zaman-zaman Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin, elm adamlarının əsərlərində işlənib və işlənməkdədir.
Bu mənada, Xalq şairi Nəriman Həsənzadənin yaradıcılıq nümunələri xüsusilə diqqəti cəlb edir.
Müxtəlif illərdə nəfis tərtibatla işıq üzü görən kitablarında Antonim sözlərə rast gəlinir:

Sənin yerin altında mən yerin üstdə,-
Biz ayrı düşmüşük kök-budaq kimi.

Və ya

Gözüm üstə saxladığım
Ayaq altda torpaq oldu.

Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin lüğət tərkibinin zənginləşməsi yönümdən Antonim sözlərin aşağıdakı məna növləri var:

1. Əlamət, keyfiyyət, xüsusiyyət anlayışlarını bildirən antonimlər:
Məsələn, Gözümün ağı sən, qarası torpaq,
Gör harda bükdülər ağı qaraya?!
Nəriman HƏSƏNZADƏ.

2. Vaxt anlayışını bildirən antonimlər:
Məsələn, Mənsiz darıxıırdın evdə hər dəfə,
Dözümsüz olmuşdu gecə, gündüzün.
Nəriman HƏSƏNZADƏ.

3. Ölçü və miqdar anlayışını bildirən antonimlər:
Məsələn, Böyüklər də gördüm çox xırdaydılar,
İlhamda, sənətdə axırdaydılar.
Nəriman HƏSƏNZADƏ.

Ümumilikdə, antonim sözlər dilimizin lüğət tərkibinin zənginliyindən xəbər verən əsas fatorlardan biri kimi həmişə ümdə olan məsələlərdən biridir.

Dərin hörmət və ehtiramla,

Kamran MURQUZOV,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Bakı şəhəri. 28 noyabr 2017-ci il

Kamran MURQUZOV.”İctimai-siyasi cərəyanlar və onların əsas mahiyyəti”

10730926_708473925888118_1815156677351752954_n

Dünya yarandığı gündən etibarən bəşər övladları dünyanın yaradılmasının mahiyyətini, insanın yaradılış səbəbini aradışdırmağa çalışmış və bunun üçün müxtəlif ictimai-siyasi təriqətlər formalaşdırmışlar. Hər bir təriqətin özünəməxsus ideyaları, nizam-intizamı olmuş, müxtəlif fikir və mülahizələr irəli sürmüşlər, ətraflarına tərəfdarlar toplamağa müəssər olmuşlar. Belə ki, bu təriqətlər hansı ideysnı təlqin etməsindən asılı olmayaq, əskərən müqəddəs kitabımız “Qurani-Kərim”ə istinad etməyi də unutmamışlar. XIII-XIV əsrin Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində daha çox “TƏSƏVVÜF ƏDƏBİYYATI” dövrü kimi səciyyələndiyini nəzərə alsaq, böyük məmnunluq hissi ilə deyə bilərik ki, bu yönümdən əsası Fəzlullah Nəimi Təbrizi tərəfindən qoyulan və Anadilli fəlsəfə qəzəlin ilk nümayəndəsi Seyid Əli İmadəddin Nəsimi tərəfindən uğurla davam etdirilən “SUFİLİK” ictimai-siyasi fəlsəfi cərəyanı xüsusilə diqqəti cəlb edir. “SUFİLİK” fəlsəfə cərəyan olaraq, XIII-XIV əsr Azərbaycan təsəvvüf ədəbiyyatının yaranıb, inkişaf etməsində xüsusi rol oyanıb. Ətrafına minlərlə tərəfdar toplamaqla, böyük bir coğrafi arealı əhavə edib. Fəlsəfi cərəyanın əsas mahiyyəti isə Rəhman və Rəhim olan Uca Allahın müqəddəs və təməl kitabımız “Qurani-Kərim”in surələrinə istinad etməklə, bəndələri kamillik zirvəsinə çatmaqda yardımçı olmaq, nəfsinin qulu deyil, ağası və sahibi olmağı təbliğ etmək, bu yönümdən hikmətamiz fikirlər ilə dünyagörüşünə və dünyaya baxışını dəyişdirməkdən ibarətdir. Bu yönümdən, İmadəddin Nəsiminin “Nəfsini boğan kəs kamil insandır” fikri fəlsəfi cərəyanın əsas mahiyyətini özündə əks etdirir.
Ümumiyyətlə, təsəvvüf ədəbiyyatı yalnız Azərbaycan ədəbiyyatına deyil, eyni zamanda, Türk xalqları ədəbiyyatına da təsirsiz ötüşməyib. Bu baxımdan, Ön Asiyada türkdilli təsəvvüf ədəbiyyatının ilk böyük nümayəndəsi, Təmiz Türk dilinin bayraqdarı, “Vəhdəti-vücud” fəlsəfəsinin qaranlıqlarına dalan, Yunus Əmrənin dini-ürfani şeirləri xüsusilə nəzərə çarpır.
Qələmə sarıldığı ilk gündən etibarən ömrünün sonuna qədər YARADAN ALLAHI və “Qurani-Kərim”i böyük sevgi ilə anıb, daima yada salan Yunus Əmrə üçün ən böyük səadətin Uca Allaha qovuşmaq olduğunu nəzərə alsaq, deyə bilərik ki, “Vəhdəti-vücud” fəlsəfəsi Dərviş Yunus Əmrənin şeirlərinin canına, ruhuna hopub və hər addımbaşı özünə büruzə verir.
Aşıq Yunus, Miskin Yunus imzaları ilə dünyanı heyrətə gətirən əsərləri ilə zərrənin, hissəsinin-insanın tamın, bütövə-ALLAH qovuşmaq ümidi ilə yaşaması və sonucda ALLAHa qovuşması ən böyük xoşbəxtlikdir, əslində, bu qərib və fani dünyada Haqqın sevən hər kəs üçün.
Türk-müsəlman mədəniyyətinin nümayəndəsi, dünya ədəbiyyatı tarixində daha çox “Məsnəvi” əsərinin müəllifi kimi tanınan, bəzi mənbələrdə isə “Həzrət” ləqəbi ilə qeyd olunan Mövlana Cəlaləddin Ruminin yaradıcılığında bəndənin Allaha qovuşması, nəfsə qalib gələrək kamil insan olması kimi mühüm xüsusiyyətlər nəzərəçarpacaq dərəcədə diqqət mərkəzində olan əsas məsələlərdən biridir. Yaradıcılığının şah əsəri “Məsnəvi” əsərində yazır: “Ey qardaş, Sən hiss və duyğudan ibarətsən. Yerdə qalanlar isə ət və sümükdəndir”.
Ağıl, nəfs, şəhvət kimi insan üçün önməli olan məsələlərə əsərlərində toxunan və dərvişvari həyat tərzi keçirən böyük şair Mövlana Cəlaləddin Rumi “Məsnəvi” əsərində insanlar ilə mələklərin fərqini də nəzərə çatdırmağı unutmur: “Mələkləri yaradan ALLAH onlara ağıl verdi, insanlara isə həm ağıl, həm də şəhvət verdi. Kimin ağlı şəhvətindən üstündürsə, o mələklərdən də üstün olar”.
XIII əsr türk təsəvvüf ədəbiyyatının ən böyük şairi Mövlana Cəlaləddin Ruminin əsərlərinin əsas qaynaq mənbəyi “Qurani-Kərim” və Peyğəmbər Əfəndimiz Həzrət Muhəmməd Mustafa (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) müdrik kəlamlarıdır. Əsərlərinin birində müəllif yazır ki, Bu can bu təndə olduğu müddətdə mən “Quran”ın köləsiyəm. Seçilmiş Muhəmmədin ayağının tozuytam. Geniş dünyagörüşünə malik, əsərləri ilə dünyanın-TÜRK-MÜSƏLMAN DÜNYASININ söz sənətkarlarının heyrətə gəldiyi Mövlana zəkası, biliyi, əxlaqı hələ də yaddaşlardan silinməyib.
Mövlana Cəlaləddin Rumi həm də dünya, həyat, qiyamət günü və s. məsələlər ilə bağlı hikmətamiz sözlər-aforizmlər söyləmişdir. Bu mənada, Allah ilə olduqdan sonra ölüm də, ömür də xoşdur aforizmi ən dəyərli nümunələrdən biridir.
XII əsr türkdilli təsəvvüf ədəbiyyatının ilk böyük nümayəndəsi Xoca Əhməd Yəsəvi dünya ədəbiyyatı tarixində “Divani-hikmət” adlı şeirlər kitabının müəllifi kimi tanınmaqla bərabər, həm də “Yəsəvilik” təriqətinin yaradıcısı kimi tanınır. Əslində, “Yəsəvilik” təriqətinin özündə də bəndənin Allaha qovuşması əsas şərt sayılır.
Ümumilikdə, hansı təriqətə qulluq etməsinə baxmayaraq, insanlar ömrü boyu Yaradan Uca Allaha qovuşmaq üçün ən əsas vasitənin məhz ölüm olması faktını qəbul etmişlər.

Dərin hörmət və ehtiramla,

Kamran MURQUZOV,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Bakı şəhəri. 28 noyabr 2017-ci il

Kənan AYDINOĞLU.”Ələsgərimin”

1902788_614529541965133_896121757_n

Göyçə mahalında məclis aparan,
Var olsun dilləri Ələsgərimin!
Saz tutub ahəstə şeirlər qoşan,
Yaratsın əlləri Ələsgərimin!

Dağların başını çən bürüyəndə,
Ceyranı,cüyürü hey üşüyəndə,
Şeiri vərəqə o döşüyəndə,
Ağardı telləri Ələsgərimin!

Quzğunlar Göyçəyə gəlib girəndən,
Tarixi bu millət gedib görəndən,
Bu torpaq ikiyə tam bölünəndən,
Saraldı gülləri Ələsgərimin!

Kənan AYDINOĞLU.”Qal demədimmi?!”

1902788_614529541965133_896121757_n

Qələm yoldaşım,Şair dostum Azər Mustafayevə.

Mən sənin üzünü gördükcə,qardaş,
Yurdunu yadına sal demədimmi!?
Neçə min insanın könlün oxşayan,
Sədəfli sazını çal demədimmi!?

İslamın ən böyük dayağı kimi,
Alışıb-sönməyən ocağı kimi,
Yurdumun ən əziz qonağı kimi,
Bu doğma elində qal demədimmi!?

Şairlik təbinə inanmayana,
Qarşında büdrəyib dayanmayana,
Şerinlə yuxudan oyanmayana,
De görüm:-özgəyə zal demədimmi!?

Gənc türk şairləri Bakıya toplaşacaq

Dekabrın 4-də Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondunun dəstəyi, universitetin və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin (DGTYB) birgə təşkilatçılığı ilə “Türk dünyası şeir axşamı” adlı tədbir keçiriləcək.

DGTYB-nin məsləhət şurasının sədri, şair Əkbər Qoşalı AZƏRTAC-a bildirib ki, “Bakıdan türk dünyasına” adlanan layihə çərçivəsində silsilə tədbirlər təşkil olunacaq. Belə ki, dekabrın 2-də Azərbaycanda Atatürk Mərkəzində layihənin ilk tədbiri keçiriləcək.

Tatarıstan Yazıçılar Birliyinin sədri, Əməkdar Mədəniyyət İşçisi Danil Salih, Qazaxıstanın Əməkdar Mədəniyyət İşçisi Almas Ahmetbekoğlu (Sakbayev) tədbirlərə fəxri qonaq kimi dəvət olunublar.

Tədbirlərdə Türkiyə, İran, Özbəkistan, Qazaxıstan və digər ölkələrin gənc yazarlarının iştirakı gözlənilir.

Mənbə: http://www.azertag.az

Rahilə DÖVRAN.Yeni şeirlər

rahileanam

Şairə-jurnalist-publisist
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
“Qızıl qələm” media mükafatı laureatı,

SƏNİ DÜŞÜNƏDƏ

“Könül dəftərim” – silsiləsindən

Divarlar div kimi üstümə gəlir,
Ayrılıq qəmətək bağrımı dəlir.
Ahım dalğa- dalğa ərşə yüksəlir,
Səni düşünəndə.

Xəyal- xatirələr hey varaqlanır,
Olanlar, keçənlər hey soraqlanır.
Şübhə qovmaq üçün qəlb yaraqlanır,
Səni düşünəndə.

Qürur tərk eləmir sinəmi bir an,
Hökm edir ardınca getmə, dur, dayan.
Hər qəmli fikirdən görürəm ziyan,
Səni düşünəndə.

Dil töküb gözümdə olmuşdun qoçaq,
Naxələf çıxantək düşmüsən qaçaq.
Ürəkdə ilmələr bax saçaq- saçaq,
Səni düşünəndə.

Kamına yetməyən könül inləyir,
Nə yanıb kül olur, nə sərinləyir.
Nə bir kəlmə kəsir, nə də dinləyir,
Səni düşünəndə.

Məcrasız sel kimi hər yana axdım,
Susdum, sən gedərkən arxanca baxdım,
Dövran, həsrətinlə qəlbimi yaxdım,
Səni düşünəndə…

KÜSDÜRMÜSƏN

“Könül dəftərim” – silsiləsindən
– Ünvanlı-

Tanrı verən can içində canımdın,
Ürəyimdin, damarımda qanımdın.
Yaşamımdın, zamanımdın, anımdın,
Küsdürmüsən dünyasından Dövranı.

Bağ- bağçamız xəzan oldu töküldü,
Eşq yoluna, sal qayalar dikildi.
Hördüklərim ilmə- ilmə söküldü,
Küsdürmüsən dünyasından Dövranı.

Alnımıza qədər qara yazılmış,
Qəlbimizə Haqdan yara yazılmış.
Vüsal adlı qismət hara yazılmış?
Küsdürmüsən dünyasından Dövranı.

Əllərinin hərarəti telimdə,
Didərgintək dolanıram elimdə.
Hicranından qələm tutmur əlim də,
Küsdürmüsən dünyasından Dövranı.

Hara getdi o ilk bahar, güllü yaz?
Söndü ilham, susdu avaz, telli saz.
Insafa gəl, yetər gülüm işvə, naz,
Küsdürmüsən dünyasından Dövranı.

Şəfa VƏLİYEVA.”Poçtalyona məktub”

kitabıma ad olacaq qədər özünü sevdirən şeirim…

Poçtalyona məktub

Qaytar mənim məktubumu,
Aparma yara, poçtalyon.
Qırma yarın ürəyini,
Eyləmə para, poçtalyon.

Dəyişik sal o ünvanı,
Başqa qapını silkələ.
O ağlayaraq oxuyar,
Başqaları gülə-gülə.

Qaytar geri günahımı,
Savabın da qoy bu olsun…
Girmə mənim günahıma,
Qıyma ki, gözləri dolsun.

Qaytar geri məktubumu…
Gəldiyi ünvana göndər…
Vallah, ağladacaq onu,
Titrəyəcək açan əllər.

Hirsini sənə tökəcək,
Ayrılıqdan yaman qorxar.
Ümid evini sökəcək,
Çətin bir də təzdən qurar.

Qaytar, poçtalyon, qaytar,
Vallah, mən də ağlayacam.
Ona doğru gedən yollar
Bu məktubla bağlanacaq…

Qaytar mənim məktubumu,
Aparma yara, poçtalyon.
Qırma yarın ürəyini,
Eyləmə para, poçtalyon.

Ədalət RƏSULOVA.”Səməd Vurğun Poeziyası Böyük Vətən Müharibəsi İllərində”

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı

30-cu illərin Azərbaycan poeziyası, müharibə dövründə müasir tələblərə cavab vermişdir. Xalqın həyatı, mübarizəsi ilə yaxından bağlılıq, günün irəli sürdü-
yü mürəkkəb və vacib mövzuları vaxtında və yüksək keyfiyyətlə işləmək müharibə dövründə müasir tələblərə cavab verirdi.Bu baxımdan S.Vurğun poeziyası əsas aparıcı qüvvə kimi öndə gedirdi. Şairin Bu dövrdəki məqsədi aydın idi…

Bilsin ana torpaq, eşitsin vətən,
Müsəlləh əsgərəm mən də bu gündən!
Bu gün bir süngüdür əlimdə qələm

-deməklə o, təkcə özünü deyl, qələm və məslək dostlarının fikirlərini ifadə etmiş oldu. S.Vurğun öz əsərlərində şəxsi fikir və duyğularını ustalıqla ümumiləşdirmiş və onları dövrünün böyük ictimai-siyasi fikir və duyğuları səviyyəsinə yüksəltməyi bacarmışdır. Poeziyamız bütün müharibə boyu yorulmadan mübarizə
aparmış, həmişə öz mövqeyində ayıq-sayıq dayanmış,şairin təbirincə desək biganəlik,laqeyidlik əhval-ruhiyyəsi müharibə dövrünün Azərbaycan poeziyasına tamamilə yad olmuşdur.
30-cu illərin poeziyasının hər birinin özünəməxsus məziyyətləri və üstünlükləri olmuşdur. S.Vurğun Böyük Vətən Müharibəsi zamanı bütün dünyanı narahat edən hadisələri özünəməxsus dəsti-xəttlə canlandırmağa nail olmuşdur. Şair hadisələrin epik vüsətinə cəhd edərək təsirli lövhələr yaratmış, tarixi hadisələrin real təsvirini vermişdir.
Səməd Vurğun sovet adamının faşizmə nifrətini, müharibənin qələbə ilə bitəcəyinə inamını ifadə edən “ Rəhbərin çağırışı “ , “Şəfqət bacısı”, “Qəhrəmanın hünəri” və sair kimi şeirlərini yazmışdır. “Şəfqət bacısı” şeirində o, ana və bacılarımızı səngərlərə, igid əsgərlərə kömək etməyə,vətəni qorumağa çağırırdı.
S.Vurğun şeirlərinin bir çoxunda ön cəbhədə vuruşan döyüşçülərin obrazını, qələbə əzmini tərənnüm etmişdir.O,poetik həssaslıq və siyasi sayıqlıq nümunəsi göstərərək 30-cu illərin sonlarında faşizmtaununun çox sürətlə yayıldığını həyəcanla bildirir, onun qarşısını almağa çağırırdı.
Azərbaycan şerinin güclü ideya motivlərindən,sağlam mənəvi əsaslarından, başlıcası- Vətən və vətənpərvərlik mövzusu olmuşdur. Bu mövzu müharibə illərində bütün yaradıcı ziyalılarımız kimi şairlərin də fikirlərini dərindən məşğul etmişdir. Vətən və xalq sənətkarın gözləri önündə indiyədək görünməmiş yeni bir
qüvvətlə canlanmışdır.
Bu baxımdan,“Azərbaycan” şeiri Vətənin canlı, dolğun lirik obrazı S.Vurğun poeziyası üçün daha çox səciyyəvi Idi.

El bilir ki, sən mənimsən,
Yurdum, yuvam məskənimsən,
Anam, doğma vətənimsən!
Ayrılarmı könül candan ?
Azərbaycan Azərbaycan!

Könlüm keçir Qarabağdan,
Gah bu dağdan, gah o dağdan;
Axşam üstü qoy uzaqdan
Havalansın Xanın səsi,
Qarabağın şikəstəsi.

Müharibə illərində Vətən şairin poetik düşüncələrinin başlıca predmeti, vətənpərvərlik duyğusu isə onun döyüşcü surətlərinin əsas keyfiyyətlərindən idi.
Bu baxımdan “Vətən”şeri S.Vurğunun müharibə dövrü poeziyasının ən qiymətli nümunələrindəndir:

Gəl çıxaq cəbhəyə, əmr edir Vətən,
Sən də, bu meydanda kükrəyib çağla!
Düşmənin gülləsi dəysə sinəmdən,
Mehriban əlinlə yaramı bağla!
Həyat verəcəkdir bizə dərmanın,
Əlilnlə yazılsın hökmü zamanın…

Şair hadisənin lirik dərkini yüksək sənətkarlıqla verməyə nail olmuşdur.
Onun nəzərində hər bir qurulu ev, hər bir şəhər insan əli ilə kəmala yetmişbir əsərdir. Minlərlə belə əsərin yanıb külə dönməsi onun varlığına təsir göstərir,
dünyanı düşünən bir şair olmağın bütün ağırlığını S.Vurğun müharibə dövrü yaradıcılığında etiraf edir.
Xeyrin qələbəsinə dərin inamdan ruhlanan şair odlar içərisində, əzab çəkənlərə müraciətlə onların intiqamının yerdə qalmayacağını söyləyir. Azərbaycan poeziyası müharibənin sonrakı mərhələsini siyasi, ictimai və ədəbi
həyata gətirdiyi yeniliklərə biganə qala bilməzdi. Müharibə dövrünün ilk mərhələsində çağırış ruhlu əsərlər yer alsa da, ikinci mərhələdə poeziyanın aparıcı qolunu lirika təşkil edirdi.
Müharibə dövrü yaradıcılığında S.Vurğun xalq qəhrəmanlarının, obrazlarına tez-tez müraciət edirdi. Bu, şairin romantik poeziyasının ümdə prinsiplərindən biri idi. Güclü vətənpərvərlik meyli Səməd Vurğunun şeirlərindəki ideya istiqamətində aydın duyulan bir keyfiyyət idi,həmçinin obrazların xarakterində,poetikada,vəznin mühüm növlərində səciyyəvi bir əlamət olaraq meydana çıxırdı.Bu isə öz növbəsində onun əsərlərinin daha tez dərk edilməsində başlıca amil olmuşdur.
Müharibə dövrü Azərbaycan poeziyasında özünü göstərən yaradıcılıq təmayüllərindən biri fəlsəfi şerdir. Səməd Vurğun ədəbiyyatımızın kamal tacına
yeni incilər vuraraq deyirdi: – “Mən bütün əsərlərin, hər şeydən əvvəl, məna gözəlliyi qarşısında pərəstiş etmişəm. Çünki, heç bir gözəlliyin ömrü mənagözəlliyinin ömrü qədər uzun ola bilməz.” Daha sonra Səməd Vurğun haqlı olaraqqeyd etmişdir ki, “Əsrimiz-böyük mənalar əsridir. Belə bir əsrin ədəbiyyatı da mənalar ədəbiyyatı olmalıdır.”
Maraqlıdır ki, müxtəlif illərdə Azərbaycan tənqidində və ədəbiyyatşünaslığında şairin əsərləri bəzən təriflənib bər-bəzəkli ifadələrlə göyə qaldırılmış, bəzən demək olar ki, eyni dərəcədə tənqid olunub alt-üst edilmişdir. Şairin ümumi bədii
yaradıcılığında mövqeyini müəyyənləşdirən, nəhayət, bu şerləri rəğbətlə qarşılayan, lakin onların məqsəd və vəzifələrini yanlış şərh edən tənqidçilər və alimlər də
az olmamışdır.
Səməd Vurğun yaradıcılığının özünəməxsus cəhətlərindən birini əks etdirən fəlsəfi şerləri onun fəaliyyətinin böhranlı vəziyyəti kimi qeyd edilmişdir. Boyük
vətən müharibəsinin ilk günlərindən sənət dostları kimi heç bir ciddi yaradıcılıq böhranı keçirmədən, əlində süngü sandığı qələmi ilə vuruşmuş, çağırış ruhlu şerlərdən başlamış poemaya, mənzum dramadək, poetik yaradıcılığın demək olar ki, bütün formalarındaəsərlər yazmışdır.
1942-ci ildən etibarən Azərbaycan poeziyasında müharibənin konkret fakt və hadisələrinə həsr edilən xırda şerlər, çağırış ruhlu əsərlər tədricən azalmağa, sözün geniş mənasında lirika, ədəbi prosesdə özünün layiq olduğu yerini tutmağa başlamışdır. Bu zaman həyatı, dərin idrakın və güclü bədii ümumiləşdirmənin məhsulu olan fəlsəfi şerin də bir sıra maraqlı nümunələri yaranmışdır. Həmin şerlərdəyalnız hərb günlərinin konkret hadisə və lövhələrindən, döyüşlərin tək-tək iştirakçılarından, onların xarakterindəki bu və ya digər səciyyəvi əlamətlərdən deyil,bütünlükdə Böyük Vətən müharibəsindən, bəşər tarixində onun törətdiyi hesaba gəlməz dəhşətlərindən, insan şüurunun, insan iradəsininmütəşəkkil bir qüvvə kimibu faciə ilə üz-üzə durub ona qalib gəldiyindən bəhs olunurdu.
Müharibə dövrü poeziyasında poema bir janr kimi zəifləmişdir. Meydana gələn poemalarda şairlər tarixin uzaq hadisələrinə nəzər salır, insanın böyük arzu-
larını, zəka və qüdrətini, yaradıcı əməyini tərənnüm etməklə oxucularında faşizmin dağıdıcı xislətinə nifrət hissini daha da dərinləşdirməyə çalışırdılar.
1941-1945-ci illər Azərbaycan poeziyasının müəyyən qüsurlu və zəif cəhətləri də olmuşdur. Müharibənin ilk aylarında dərc edilən bir sıra şerlərdə sözçülüyə
qapılmaq təsvir olunan hadisə və pretmetin mahiyyətinə lazımınca nüfuz etməmək halları da oılmuşdur…
Ağır müharibə illərində şair öz vətənpərvərlik duyğularını və xalqın qələbə əzmini ifadə edən 50-dən artıq şeir, bir neçə poema “Bakının dastanı” adlı mənzum roman yazıb nəşr etdirmiş, dəfələrlə cəbhə bölgələrinə gedib, əsgərlərimiz qarşısında çıxış etmiş, əsgərlərimiz qarşısında çıxışlar etmiş, onları qələbəyə ruhlandıran şeirlərini oxumuş, Bakıda, Tbilisidə, Moskvada keçirilən antifaşist mitinqlərdə alovlu nitqlər söyləmişdir.O, həm bu çıxışlarında, həm də bədii publisistik əsərlərində xeyirlə şərin mübarizəsində şərin məğlub olub xeyirin qələbə çalacağına inam hissini qüvvətləndirən çağrışçıları dinləyicilər və oxucular tərəfindən hərarətlə qarşılanmışdır. 1945-ci ilin 9 mayında Qələbə müjdəsini eşidən S.Vurğun “Zəfər bayramı” şeirini yazmış və onu “Ədəbiyyat qəzeti” nin 10 may tarixli nömrəsində dərc etdirmişdir:

Yazılsın tarixə bir qızıl xəttlə
45-ci ilin 9 may günü!
Başlansın şeirlə, sazla, söhbətlə
Bu ellər bayramı, ellər düyünü!

Mən də haqq eşqinə insan eşqinə
Günəşi qaldırım piyalə kimi!
Şəhidlər ömrünün saf türbəsinə
Şerim ətir saçsın bir lalə kimi…

Böyük Vətən müharibəsi ilə bağlı şairlərimizin çoxlu əsərləri vardır. Lakin iftixarla deyə bilərik ki, Səməd Vurğunun “Zəfər bayramı” şeirində olduğu kimi əzəmətli səslənmişdir. Səməd Vurğun öz xalqının tarixini, dilini, şeirini, mədəniyyətini, ulularımızın müdrikliyini, vətən oğullarının azadlıq eşqini, müqəddəsliyini qəlbdən gələn bir coşqu ilə tərənnüm edən parlaq bir istedad idi.
Səməd Vurğun Azərbaycan xalqının mənəvi dünyasında dərin izlər qoyub getmiş böyük sənətkardır. Bu gün də müstəqil ölkəmizdə onun adı ehtiramla anılır və yad edilir.
İftixarla deyə bilərik ki, müharibə dövrü ədəbiyyatında ən öndə gedən yazar-
larımızdan olan Səməd Vurğun poeziyası 110 ildən artıq vaxt keçməsinə baxmaya-
raq öz aktuallığını və qiymətini qoruyub saxlamışdır!!!…

Ədalət RƏSULOVA.”Mirzə İbrahimovun yaradcılığında müasirlik”

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı

“Gələcək gün”romanında azadlıq hərəkatının inikası

* * *
Azərbaycan sovet ədəbiyyatının təşəkkülündə və inkişafında, yetkinləşib yeni yaradıcılıq axtarışlarında yorulmaq bilmədən yazıb-yaratmış yazıçılarımızdan biri də Mirzə İbrahimov olmuşdur.
Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qələbəsi minlərlə yaşıdı kimi Mirzənin də həyat yolunu işıqlandırır , onun ağır muzdur əməyinin və ehtiyacın girdabından qurtarır. O, mədəndə işləyən dayısının yanında yaşamağa başlayır. O, zaman yenicə açılmış ibtidai məktəbi, sonra isə fabrik – zavod təhsili verən məktəbini bitirərək sonsuz bir həvəslə yeni bir həyata başlayır, gündüzlər işləyərək, gecələr isə təhsilini davam etdirir. Elə o, zamandan kiçik hekayələr yazmağa başlayır.
1930 -cu İldə Mirzə İbrahimovun ” Qazılan buruq ” adlı ilk şeiri, elə həmin ildə “Aprel alovları” adlı almanaxda dərc edilir. Sonra Seyid Hüseyninin tövsiyəsi ilə onun “Zəhra” və “Mələk” hekayələri “Şərq qadını” və “İnqilab və mədəniyyət” jurnallarında çap olunur. 1931 -ci ildə Mirzə İbrahimov Azərbaycan Proletar Yazıçıları cəmiyyətinə qəbul olunur. Həmin ildə Maksim Qorkinin təşəbbüsü ilə təşkil edilən yazıçı briqadalarından birinin tərkibində o, Sovet İttifaqının tikilməkdə olan mühüm sənaye müəssisələrini gəzmiş, bu səfərin təəssüratı altında yazdığı oçerklərini 1932 -ci ildə “Giqantlar ölkəsi ” kitabında çap etdirir.
Mirzə İbrahimovun əsərləri dünyanın bir çox ölkələrində oxunan görkəmli, nasir, ədəbiyyatşünas, dramaturq, publisist kimi şöhrət tapmış, ədəbiyyatımızın inkişafında böyük xidmətlərinə görə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının sovet yazıçısı adını almışdır ( 1961 ).
Ədibin Yaradıcılığının ilk mərhələsi 1935-ci ildə qələmə aldığı “Həyat” pyesi o vaxtadək əsasən hekayə, oçerk və məqalələri ilə tanınan gənc yazıçının istedadının yeni bir sahəsinə nəzəri cəlb edir. Böyük dramaturq C.Cabbarlıdan sonra Azərbaycan sovet ədəbiyyatına onun güclü ənənələrini davam etdirəcək gənc dramaturqlar nəslinin gəlişindən xəbər verirdi.
” Həyat ” pyesində Azərbaycan kəndindəki yeni ictimai münasibətlər, köhnəlik qalıqlarına qarşı mübarizənin gərginliyi öz dramatik inkişafını tapmışdır.
Həyat, Abbas, Süleyman kimi hərəsinin öz xüsusiyyətləri olan surətlərin xarakterini dramaturq kolxoz kəndini irəli aparan qabaqcıl qüvvələrlə, mürtəce qüvvələr, vaxtı keçmiş, köhnəlmiş təsəvvürlər arasında davam edən şiddətli mübarizənin əsasında cərəyan etmişdir. M.İbrahimov “Həyat” surətində sovet adamlarının partiya işçilərinin nəcib sifətlərini açıb göstərməyə müvəffəq olmuşdur. Həyat iradəli bir kommunist, ağıllı, təmkinli, sayıq bir Azərbaycanlı qadındır.Məhz “Həyat” pyesi müəllifin dramaturji yaradıcılığında uğurlu bir əsər oldu. Sonralar onun “Madrid”, “Məhəbbət”, “Kəndçi qızı”, “Yaxşı adam”, “Közərən ocaqlar”, pyesləri M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrında müvəffəqiyətlə tamaşaya qoyulmuşdur. Bu əsərlərdə müasirlərimizin parlaq surətləri yaradılmış, zəngin mənəvi aləmi, sağlam həyat tərzi göstərilmişdir.
Mirzə İbrahimov ilk tənqidi məqalələrini hekayə və oçerklərini 30-cu illərdə yazmışdır. 1932-ci ildə beşilliklərin nəhəng tikintilərini və sosialist sənayesinin inkişaf sürətini öyrənmək üçün Ukraynaya Donbas şaxtalarında, Dnepropetrorski sənaye müəssələrində səfərdə olmuşdur.
“Qiqantlar ölkəsi” oçerklər kitabını həmin ildə qələmə almışdır. Azərbaycan Dövlət Elmi – Tədqiqat İnstitutunun iki illik hazırlıq şöbəsində təhsil aldıqdan sonra partiya onu Naxçıvan MTS siyasi şöbəsinə – “Sürət” qəzetinin redaktoru vəzifəsinə göndərmişdir (1933), “Həyat” (1935) pyesi də bu dövrün bəhrəsidir.
Ədibin İkinci Dünya müharibəsinin ağır sınaq illərində fabrik və zavodlarda, kəndlərdə, əsgəri hissələrdə odlu – alovlu çıxışları ilə qələbəyə düşmənə nifrət və qəzəb aşılayırdı. Akademik Dram Teatrında müvəffəqiyyətlə tamaşaya qoyulmuş bu əsərdə müasirlərimizin parlaq bədii surəti yaradılmış, zəngin mənəvi aləmi, sağlam həyat tərzi göstərilmişdir.
Ədəbiyyat və incəsənətimizin bütün yaradıcı qüvvələri kimi M.İbrahimovun da Böyük Vətən müharibəsi illərindəki fəaliyyəti qızğın və səmərəli olmuşdur. O, uzaq Şərqdə olmuş “Vətən yolunda” qızıl əsgər qəzetini redaktə etmiş, bir sıra şeir, hekayə, oçerk və publisist məqalələrini çap etdirmiş, sovet vətənpərvərliyi mövzusunda “Məhəbbət” pyesinini yazmışdır.
“Gələcək gün” əsəri M.İbrahimovun ilk əhatəli nəsr əsəridir. 1948-ci ildə çap olunan bu əsər yazıçının özünəməxsus sənətkarlıq imkanlarına malik olduğunu göstərdi. İran Azərbaycanı zəhmətkeşlərinin istiqlaliyyət uğrunda mübarizəsinin geniş bədii lövhələrdə əks olunduğu “Gələcək gün” romanında yazıçını xüsusi bir rəğbətlə yaratdığı Firudin surəti tezliklə Azərbaycan nəsrinin xarakterlər sırasında özünə layiqli yer tutdu.
İnqilabi mübarizənin alovları içərisində yetkinləşən, xalqın mənəvi yenilməzliyini təmsil edən Firidunu M.Qorkinin “Ana” romanındakı Povel Vlasov “Ovodakı” Artur, H.Ostrovskinin “Polad necə bərkidi” romanındakı Pavel Korçakin kimi mərd və mübariz ədəbi qəhrəmanlarla müqayisə etməkdə haqlıdırlar.
Yoxsul köməksiz Musa kişinin və ailəsinin timsalında yazıçı feodal zülmü altında inləyən, yerli məmurlardan olmazın işgəncələr görən İran kəndlisinin vəziyyətini ümumiləşdirirdisə də, Firudin surəti, hüquqları uğrunda mübarizəyə qoşulan mütərəqqi qüvvələri göstərmişdir. Firudin 30-cu illərin sonlarında, xüsusən ikinci dünya müharibəsi illərində İran zəhmətkeşlərinin milli – azadlıq əhval-ruhiyyəsinin öndə gedən bir surətidir. Firudin və onun məslək dostları xalq azadlıq hərəkatını genişləndirir, onu dünyanın tərəqqipərvər qüvvələrinin imperializim əleyhinə apardığı mübarizə ilə birləşdirirlər. Sosializm ideyaları, İranın Şimal qonşusu olan Sovetlər İttifaqında, xüsusən Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasında qısa bir müddətdə əldə etdiyi böyük ictimai – siyasi naliyyətlər Firudinin öz mühitinə daha aydın tənqidi nəzərlə baxmasına ölkəni sarımış ictimai bəlanın kökünü daha aydın görməsinə kömək edir, onun formalaşmasını sürətləndirir.
Mirzə İbrahimovun “Gələcək gün” romanında azərbaycanlı, fars, kürd zəhmətkeşlərinin birliyi irticanın hər cür rəzalətlərinə, Rza şaha qarşı mübarizədə inqilabçıların əlində çox güclü və sarsılmaz bir silah kimi istifadə olunur. Yaxın və Orta Şərq xalqlarının, o cümlədən İran Azzərbaycanı zəhmətkeşləri istiqlaliyyət uğrunda mübarizəsi mövzusunda yazanlar xüsusən Cənubi Azərbaycanın gənc ədəbi qüvvələr beynəlxalq hadisələrin bədii əksini verən “Gələcək gün” romanından yaradıcılıq yollarında səmərəli istifadə etmişlər.
Hələ 1957-ci ildə Məmməd Arifin qələmə aldığı “Azərbaycan sovet romanı” məqalələrində yazırdı: – M.İbrahimov “Gələcək gün” romanında təsvir olunan tarixi şərait, faktları yaxşı bildiyini, qəhrəmanların öz taleyini, xüsusən Firudinin daxili ən inkişaf etdiyini inandırıcı şəkildə açıb göstərmiş və bununlada “Gələcək gün” ün siyasi bir roman kimi “ədəbiyyatımızda yeni müvəffəqiyyətli bir addım” adlandırmışdır.
“Gələcək gün” romanının respublikamızdan uzaqlarda geniş yayılmasına, təqdir və tərcümə olunmasına dair çoxlu faktlar vardır. Belə insanlardan qardaş Türkmənistanın xalq yazıçısı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Berdi Kerbabayevin mülahizəsini qeyd etməklə kifayətlənməyəcəyik: – Əsər məni o qədər cəlb etdi ki, onu bir dəfəyə oxudum. Həmin andaca əsəri türkmən dilinə tərcümə etdim.- Yurdumda hər gün baş verən hadisələr qələmə sığmır… “Gələcək gün” romanın tərcüməsini və nəşrini ona görə borc bildim ki, romanda təsvir olunan hadisələr yüksək bədii təsir qüvvəsinə malikdir.Əsər oxucuya nəcib hisslər aşılayır.
50-60 illərin Azərbaycan nəsrinin inkişaf meyillərindən onda olan keyfiyyət dəyişikliklərindən söhbət gedərkən dövrün ilk səciyyəvi romanları sırasında M.İbrahimovun “Böyük dayaq” (1957) romanı gözlərimiz önündə canlanır. Bu əsər cəmiyyətimizin həyatında, xüsusən Azərbaycan kəndində insanların şüurunda və xarakterində əhəmiyyətli yenilikləri ilə geniş şəkildə əks etdirən ictimai – psixoloji bir romanıdır.
“Böyük dayaq”Sovet İKP-nın XX qurultayından sonra qələmə alınmışdır. Həmin dövürdə partiya ölkəmizdə şəxsiyyətə pərəstiş əleyhinə, ictimai həyatda mübarizəni genişləndirmişdir. Bu böyük tədbirlər xalqın ruh yüksəkliyinə səbəb olmuş və onu vətənimizin qüdrətini daha da artırmaqnaminə yeni əmək qəhrəmanlıqlarına səsləmişdir.
M.İbrahimov adi bir Azərbaycan kəndindəki kolxozun və onun adamlarının timsalında bu yenilikləri ümumiləşdirib əks etdirmişdir. “Böyük dayaq” əsərinin ideyasını çox açıq şəkildə ifadə etmişdir.Cəmiyyətdə yalnız o adam irəli gedib arzularına çatar, qalib gələ bilər ki, xalqa onun sağlam yaradıcı qüvvəsinə arxalanmış olsun. Bu cəhətdən romanın baş qəhrəmanı Rüstəm kişinin surəti çox ibrət götürülməlidir. Rüstəm kişi kollektivləşmə hərəkatının öndə gedəni namuslu zəhmət adamı, bacarıqlı kolxoz başçısıdır.Onun rəhbərlik etdiyi illərdə kolxozun təşkili təsərrüfatın möhkəmlənib irəli getməsi, zəhmətkeşlərin əməyi müqabilində bölünən məhsulun miqdarı xeyli artmış, kəndin mədəniyyəti yüksəlmişdir. Rüstəm kişinin adı hər yerdə qabaqcıl kolxoz sədri kimi ehtiramla çəkilir, onunla hesablaşırdılar. Lakin elə bir vaxt gəlib çatır ki, Rüstəm kişi qazanılan müvəffəqiyyətlərin əsl sahibi olan siravi kolxozçulardan, zəhmətkeş adamlardan uzaqlaçır.O,Yastı Salman kimi yaltaqların və ikiüzlülərin əhatəsində zəhmətkeşlərin ehtiyac və tələblərini görüb hiss edə bilmir, onların qayğısına qalmır. İş o yerə çatır ki, Rüstəm kişi kolxozun bütün naliyyətlərini öz adı ilə bağlayaraq lovğalanır. Artıq o, kolxoz idarə heyətinin üzvləri ilə, kənd ağsaqqalları ilə məsləhətləşmir, təkbaşına qərar qəbul edir.Rüstəm kişinin səhvlərindən biri də budur ki, hiyləgər araqarışdıranlara, yaltaqların yağlı dillərinə inanıb, ləyaqətli işçilərin səmimiyyətinə şübhə ilə yanaşır.Ona qarşı yönəlmiş hər bir tənqidi düşmənçilik hesab edən Rüstəm kişi xeyirxah adamları bədxahlardan seşə bilmir.Lakin bütün bu qüsurları ilə yanaşı, müəllif onun müsbət keyfiyyətlərini də açıb göstərir. Rüstəm kişi dövlətə, xalqa sədaqətlidir. O, təmiz və namuslu adamdır. Kolxoza, xalq əmlakına xor baxmır, işə ürəklə yanaşır.
Rüstəm kişinin ailədəki davranışı onun xarakterinin açılması üçün əhəmiyyətlidir. O, yeni ailə münasibətlərini asanlıqla qəbul edə bilmir. Oğlu Qaraşın Maya ilə ata-baba qaydası ilə toy etməməsi, qızı Pərişanın daim yeniliyə can atması Rüstəm kişinin xoşuna gəlmir. Əsərdəki hadisələrin məntiqi davamı kimi ətrafında fırlanıb yaltaqlananlar ona quyu qazır, onu uçuruma yuvarlatmaq istəyirlər. Rüstəm kişi yalnız həmin adamlar tərəfindən ölümcül yaralandıqdan sonra öz səhvlərini başa düşür, dostu ilə düşmənini tanıya bilir.Romanı oxuyarkən məhşur bir el məsəli yada düşür:-“Xalqa söykənən, dağa söykənər”. Bu ideyanı Mirzə İbrahimov Rüstəm kişinin ayılması, varlığın yeni ruhunu dərk etməsi yalnız onun şəxsi sarsıntısı, surətin fərdi duyğu və düşüncələr aləmində gedən bir ptoses kimi götürülmür, bunlarla yanaşı, eyni zamanda həyatın, cəmiyyətin dərinliklərindən çıxan Şərəfoğlu, Kərəm, Telli, Pəri kimi təmiz ürəkli, saf niyyətli geniş miqyaslı, qolu-budaqlı ictimai bir proses kimi təqdim olunur.Əsərdə böyük dayağı, xalqı cəmiyyətin müzəffər irəliləyişini məhz bu qabaqcıl və fəal insanlar müvəffəqiyyətlə təmsil edirlər. Digər tərəftə dayanan Yastı Salman,Yarməmməd, Lal Hüseyn kimilər isə müəyyən, konkret bir şəraitdə, ələ-ayağa dolanmağa imkan tapıb fəallaşsalar da, əslində heç bir perespektivi olmayan <<Çürük dayaq>> kimi məğlubiyyətə məhkumdurlar. Bütünlükdə bu surətlər 50-ci illərin ikinci yarsında Azərbaycan kəndindəki əməkçi insanların ümumiləşdirilmiş surətidir. Məhşur rus yazıçısı Konstaintin Fedin M.İbrahimov yaradıcılığının başlıca nümunələrini haqlı olaraq <> adlandırır.Vətəndaşlıq hisslərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri hesab edilir.
M.İbrahimovun əsərlərinin başlıca mövzusu Azərbaycan xalqının tarixi və onun müasir həyatı ilə, Vətənimizin daha xoşbəxt gələcəyi uğrunda aparılan böyük mübarizə ilə üzvü surətdə bağlıdır.Təbiidir ki, xalq tarixinin mühüm mərhələləri, onun həyatında Sovet hakimiyyəti illərində baş vermiş köklü dəyişikliklər və hərtərəfli inkişafı, adamların xarakterinə, həyat və məişətinə dərindən daxil olmuş yeni xüsusiyyətlər, xalqlarımız arasında gündən-günə möhkəmlənən dostluq və qardaşlıq ədibin dönə-dönə müraciət etdiyi mövzulardır.Özünə məxsus yaradıcılıq üslubuna, sənətkar dəstixəttinə malik olan M.İbrahimovun ən yaxşı əsərləri yalnız müasir və aktual mövzularda yazıldığı üçün deyil, həm də yüksək ideya-bədii keyfiyyətlərinə, onlarda təsvir edilən canlı insan xarakterlərinə, həyati bədii surətlərə görə ümumsovet ədəbiyyatının görkəmli nümunələri ilə bir sırada durur:Akademik M.Arifin düzgün müşahidə etdiyi kimi, mənəvi təmizlik M.İbrahimovun müsbət qəhrəmanları üçün əsas insani keyfiyyətdir. Bu cəhətdən ədibin <> romanı səciyyəvidir. Pərvanə müfəssəl bir üçlük kimi düşünülmüşdür. Onun birinci cildindəki hadisələr keçən əsrin 90-cı illərində tamamlanır. İkinci cild Böyük oktyabr sosialist inqilabının qələbəsinədək, son üçüncü cildi isə 1925-ci ilədək olan bir dövrü əhatə edir. Təkcə Azərbaycan xalqının deyil, bəşəriyyətin tarixində heç nə ilə müqayisə edilə bilməyən hadisələrlə əlamətdar belə böyük bir dövrün zəngin hadisələri yazıçıya güclü xarakterlər yaratmaq, rəngarəng insan taleləri əks etdirmək üşün geniş imkan vermişdir. Ölkəmizin fəhlə və kəndlilərini, qabaqcıl ziyalılarını,inqilab mübarizələrinin mətin sıralarına gətirib çıxaran obyektiv ictimai şəraiti, zəhmətkeş xalqın tükənməz mənəvi qüdrətini, sinfi istismarın tarixən süquta, ölümə məhkum olduğunu ədib güclü bədii ümumləşdirmələr vasitəsi ilə izləyə bilmişdir. Yazıçı məqsədinə nail olmaq üşün bəzi hallarda az qala bütöv bir əsərin hüdudlarında dayanan saysız-hesabsız hadisələr içindən əhəmiyyəti etibarı ilə yüksək dərəcədə dolğun olanlarını seçib mənalandırmaq və onları dərin və onları dərin emosionallıqla təsvir etmək, <> əsərini müasir oxucuya doğmalaşdırıb sevdirə bilmişdir. Müəllifin bədii təqdiqini verdiyi bu əsərdə, gözlərimiz önündə böyük hadisələr silsiləsi canlanır. Məlumdur ki, Azərbaycanın İran Türkiyə kimi Yaxın Şərq ölkələri ilə Rusiya və Avropa arasında bir növ keçid mövqeyi tutması, bu səbəbdən də dövlətlər arasında baş verən siyasi münaqişələrin, diplomatik danıçıqların və hərbi toqquşmaların meydanına çevrilməsi həm Azərbaycan, həm də ümumən Zaqafqaziya xalqlarının keçməkeşli taleyində az rol oynamışdır. Belə bir şəraitdə keçən əsrdə Azərbaycanda gedən müharibələr İran və Rusiy təmayülləri,feodal çəkişmələri, yeniliklə köhnəlik, işıqla-qaranlıq, maariflə cəhalət arasında mübarizə, kapitalizm dirçəlməsi, sinfi münasibətlərin kəskinləşməsi, maarifçilik, azadlıq ideyalarının Rusiyada cərəyan edib ucqarlara yayılması,ömrünü vətənin qurtuluşuna həsr edən yeni insanların meydana çıxması, xalqın gözünü açmaq haqqını tanıtmaq, dostunu düşməndən, ayırmaq işində ona kömək etməyi özü üçün həyat idealına çevirməsi, zəhmətkeşlərə qurtuluş yolunu nişan verməsi:-Bütün bunlar “Pərvanə” romanında canlı, rəngarəng insan xarakterləri əsasında, qüvvəli ifadə vasitələri ilə, sənətkarlıqla göstərilmiş hadisələrdir. Roman oxuduqları¬mızın,bildiyimiz həqiqətlərin təkrarı təsir bağışlamır. “Pərvanə” xalq tarixinin geniş bir mərhələsinə, yazıçının sənətkar baxışının təzahürü keçmişimizin məhz onun gözləri ilə oxunmuş ibratəmiz səhifələrdir.
Tarixi simalar olan H.Q.Çernişevski, M.F.Axundov, N.Nərimanov deyil, başdan-başa yazıçının öz bədii təxəyyülünün məhsulu olan dəmirçi Vəfadar, xalçaçı Cəfər, Hürü xanım, müəllim Sahib, tələbə Nataşa və başqaları da əsərdə dərin məhəbbət və emosionallıqla təsvir olunmuşlar. Onu oxuyanda bir daha iftixar edirsən ki, bizi azadlığa əbədi işığa çağıran məhz bu cür geniş ürəkli, yüksək əqidəli, böyük ictimai amallı, öz məqsədi uğrunda həyatını belə əsirgəməyən gözəl insanlar qoymuşlar. Burada işıq, nur anlayışının rəmzi mənada elə azadlıq demək olduğunu nəzərə alsaq əsərinə “Pərvanə” adı verməkdə ədibin izlədiyi məqsəd bizə bir daha aydın olur. Surətlərin taleyinə və psixologiyasına yazıçı müdaxiləsinin incə təzahürüdür.Azаdlıq mücahidlərinin və sonralar onların ardınca getmiş minlərcə başqalarının əməllərinin məhsulu olan quruluşumuzun daha böyük məhəbbətlə sevir, onun ali məqsəd uğrunda mübarizədə özümüzü bir daha səfərbər hesab edirik. Əsərdəki müasirliyin kökü də elə bununla bağlıdır. Kiçik bir oşerkdə M.İbrahimov kimi sənətkarların əsərlərini əhatə etmək, onun yaradıcılığındakı mövzu fikir, duyğu və obrazların bədii əksindən ətraflı danışmaq mümkün deyildir.Odur ki, yazıçının ədəbi ictimaiyyət və oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanmış “Gülbətin”, “Xosrov Ruzbeh” “Pərvizin həyatı” və digər povestlərini, yaradıcılığının ilk illərindən başlamış son vaxtlaradək yazdığı maraqlı hekayələrini xüsusən “Mədinənin ürəyini” qeyd etmək kifayətdir.
M.İbrahimov öz qələm dostları arasında ədəbiyyat tarixi və tənqid, bədii yaradıçılığın, nəzəri problemləri sahəsində müntəzəm məşğul olması ilə fərqlənir. 1945-ci ilin baharında,respublikamızda Sovet Hakimiyyətinin qələbəsinin 25-ci ilində Azərbaycan SSRİ Elmlər Akademiyası təsis edərkən bu böyük elm ocağının ilk akademikləri arasında görkəmli yaradıcı ziyalılarımızdan S.Vurğun və Ü.Hacıbəyovla yanaşı M.İbrahimov da vardır. Bir sıra elmi, tənqidi məqalələrin müəllifi olan yazıçı hələ müharibədən əvvəl görkəmli ədib C.Məmmədquluzadəyə və həsr olunmuşdur, “Böyük demokrat” adlı monoqrafiyasını çap etdirmişdir.
“Həyat və ədəbiyyat”, “Xəlqilik və realizm cəbhəsindən”, “Gözəlliyin qanunları ilə”, “Aşıq poeziyasında realizm”, “Ədəbi qeydlər” kitablar da M.İbrahimovun tənqid və ədəbiyyatşünaslıq sahəsində apardığı tədqiqatın bəhrələridir.Onun Moskvada çapa buraxılmış “Ədəbiyyat haqqında qeydlər” (1971) kitabında ədəbiyyat tarixinin müasir prosesin və ədəbi tənqidin mühüm yaradıcılıq problemləri qaldırır, qabaqcıl sovet yazıçısının aydın ictimai estetik idealı mövqeyındən, konkret və inandırıcı ədəbi fakt və təhlillər əsasında elmi əsaslarla şərh olunur. M.İbrahimov tənqid və tədqiqat xarakterli əsərləri ədəbiyyatda, onun ictimai vəzifələrinə,vətəndaş, kommunist yazıçı münasibətinin ardıcıl ifadəsidir.
“Ədəbiyyat haqqında qeydlər” kitabı ilk baxışda ayrı-ayrı məqalə və tədqiqlərdən ibarət məcmuə təsiri bağışlayır.Lakin, daxilən ideya-estetik konsepsiyasının vahidliyi ilə bir-birinə çox bağlı olan və tamamlayan bu əsərlər geniş və ümumi bir mənaya malikdir. Yazıçı müasir və klassik sənətkarların yaradıcılıq təcrübəsinə əsasən realizm inkişafı, onun romantika ilə əlaqəsi, klassik sənətin gücü qarşılıqlı təsir və zənginləşməsi kimi problemləri öz tədqiqatının predmetinə çevrilmişdir.
Ədibin fikrincə hazırki mərhələdə bədii sənətkarlıq məsələləri, ədəbi əsərlərin estetik keyfiyyətini yüksəltmək tələbləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Nə üçün? sualına müəllif “həyatın gözəlliyi – incəsənətin gözəlliyi” məqaləsində cavab verərək izah edir ki, bunun səbəbi müasir gerçəkliyimizdə insan fəaliyyətinin bütün sahələrinə gözəllik qanunlarının dərin nüfuz etməsidir. Yeni ədəbiyyat və incəsənət məsələsini, sənətkarın bədii ustalıq meyarının nədən ibarət olduğu məsələsini necə başa düşməyimizdən asılıdır. Çox mühüm bədii estetik anlayışların birtərəfli şərhi bizi başlıca məqsədimizdən, əsl yüksək bədii əsərlər yaratmaq məqsədimizdən uzaqlaşdıra bilər. Məsələn, tənqiddə, o cümlədən Azərbaycan Sovet ədəbi tənqidində də elə bir hallar olmuşdur ki, bu və ya digər əsərlərin mövzuca aktuallığı toxunduğu sosial problemlər ötəri qeyd edilmiş bədii sənətkarlığın xarakter obraz, sujet, kompozisiya kimi vacib xüsusiyyətlərinə lazimi əhəmiyyət verilməmişdir.
M.İbrahimov haqlı olaraq bu qənaətdədir ki, ədəbi hadisələrə etinasız yarımçıq münasibət sönük əsərlərin meydana çıxmasına səbəb olur. Indi bədii əsərdə mövcud ideya və məzmunla yanaşı bədii forma məsələsi də diqqət mərkəzindədir. Yaradıcı fikirdən, yaradıcı fantaziyadan kənarda həqiqi sənət əsəri təsəvvür etmək qeyri-mümkündür.Əsl sənət əsrlərində bədii keyfiyyət və sənətkarlıq,dərin ictimai ideya, böyük kamil forma deməkdir. M.İbrahimov tənqidinin estetik təhlil və qiymət meyarı belədir.
Müəllifin tənqidi təfəkkürünü anladığı ədəbi aləm cox cəhətlidir və rəngarəngdir. Bu aləmin nə qədər geniş və zəngin olduğunu təsəvvür etmək üçün təkcə bunu qeyd etmək kifayətdir ki, burada realizm,onun ədəbiyyatda, xalq poeziyasında inkişafı kimi nəzəri məsələlərlə yanaşı, eyni zamanda Nizami, Füzuli, Vaqif, M.F.Axundov, N.Vəzirov, C.Məmmədquluzadə, Ə.Sabir, N.Nərimanov, Ü.Hacıbəyov kimi klassiklərimiz haqqında rus ədəbiyyatının Belinski, Çernişevski, Tolstoy, Çexov kimi ədibləri haqqında eləcədə öz müasir qələm və məslək yoldaşları olan C.Cabbarlı, S.Vurğun, H.Mehdi, R.Rza, S.Rəhman haqqında yazdığı məqalələr mühüm yer tutur.
M.İbrahimov müasir yazıçıların sosializm-realizminin zənginliyi uğrunda apardığı axtarış və mübarizədən, ehtirasla, inandırıcı tənqidçi təfəkkürü ilə danışır. Məsələn o, H.Mehdinin realizmini “partiyalı”, döyüşən realizm hesab edərək, onun müsbət qəhrəman yaradıcılığı təcrübəsini, yaxud R.Rzanın poeziyasına xas vətəndaş fəallığını, ictimai məzmun dərinliyini və bədii fikir novatorluğunu yüksək qiymətləndirir. M.İbrahimovun S.Vuğun haqqında, xüsusilə onun poeziyasında realizmin təzahür xüsusiyyətləri haqqında fikirləri çox maraqlı və diqqətəlayiqdir. M.İbrahimova görə S.Vurğun realist idi; o, dövrün, günün vacib məsələləri ilə yaşayırdı. Lakin eyni zamanda heç vaxt xırdalıqların, adiliyin əsiri deyildi; S.Vurğun həmişə qabağa baxırdı. O, reallığı fakt və hadisələrin ümumi inkişaf qanunlarını, fəlsəfəsini dərk etməyə can atırdı.Onun hiss, fikir və xəyalları həmişə yeni-yeni yüksəkliklərə qalxırdı.
Mirzə İbrahimovun Böyük Vətən Müharibəsi illərindəki publisist fəaliyyəti xüsusilə diqqəti cəlb edir. Müharibənin başlandığı gün o,”Faşizm məhv ediləcək!” adlı məqalə yazıb, səhəri qəzetdə çap etdirmiş və bu əsərində faşizmin yırtıcı simasını, onun əsəslandığı antihümanist mahiyyətini açıb göstərmiş, düşmən üzərində qələbəyə, xalqımızın qüvvətli inam hissini ifadə emişdi.
Müharibədən sonra yerinə yetirdiyi bir sıra ictimai vəzifələr, xüsusi sülh uğrunda fəal mübariz kimi Sovet İttifaqında və ölkəmizin xaricdə göstərdiyi fəaliyyət M.İbrahimovun publisist çıxışlarını sayca xeyli artırdığı kimi, onların əhatə dairəsini də genişləndirmi.dir. Avropanın sosialist ölkələri, habelə Finlandiya, İran, Hindistan, Kipr, Brima, İndoneziya, Tailand…
M.İbrahimovun doğma vətənimizin sülh elçisi kimi gəzdiyi ölkələrin ixtisarla göstərilmiş siyahısıdır. Bu səfərləri yazıçının başqa əsərləri üçün mövzu verdiyi kimi, bir sıra dəyərli məqalələrin meydana gəlməsinə də səbəb olmuşdur. Müharibə qızışdırıcılarının mənfur niyyətlərinin ifşası, dünyanın hər yerində sadə zəhmət adamlarının sülhü, azadlığı və istiqlaliyyəti qorumaq əzmi bu məqalələrin əsasını təşkil edir. “Xalqların arzusu”, “Azadlıq mübarizəsi” və sair məqalələrində Mirzə İbrahimov sadə, aydın bir dildə oxucuları beynəlxalq aləmin rəngarəng hadisələri ilə tanış edir.
Mirzə İbrahimovun publisit məqalələrinin böyük bir qismi ölkəmizdə kommunizm quruculuğu məsələlərinə, sovet xalqlarının gündən-günə möhkəmlənən dostluq və qardaşlıq münasibətlərinə, yeniliyə həsr olunmuşdur.
Mirzə İbrahimovun mükəmməl publisist əsərləri, həmin məsələlərdə qal-dırılan mühüm problemlər,poetik dil,böyük təsir qüvvəsi onun adını so-vet ədəbiyyatının ən yaxşı publisistləri sayılan Aleksey Tolstoyun, İlya Erenburqub, Səməd Vurğun, Georgi Markovun və Aleksandr Çaykoviskinin adları ilə yanaşı çəkilir.
M.İbrahimovun əsərləri indi dünyanın bir çox xalqlarının dillərində mütailə edilir. Onun təkcə “Gələcək gün” romanı iyirmidən çox dildə tərcümə olunmuşdur.Yazıçı dünya ədəbiyyatının bir sıra görkəmli nümayəndələrini, o cümlədən Şekspirin “On ikinci gecə”, “Kral Lir”, Molyerin “Don Juan” A.P.Çexovun “Üç bacı”, A.N.Ostrovskinin “Quduz pullar”,N.Q.Çernişevskinin “Nə etməli” romanını Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir.
M.İbrahimov yorulmaz ictimai xadim, SSRİ Ali Sovetinin demək olar ki, bütün çağrışlarına deputat seçilmiş; ədib təqribən 40 il müddətində Azərbaycan zəhmətkeşlərini Vətənimizin yüksək qanunvericilik orqanlarında ləyaqətlə təmsil etmişdir. Bir sıra məsul ictimai və dövlət vəzifələrində çalışan M.İbrahimov xoş məramla dünyanın bir çox ölkələrində olmuş, təkcə nəsr, dram və publisit əsərlərində deyil, beynəlxalq konqreslərinin xitabət kürsülərindən sülh və xalqlar dostluğunu təmsil etmişdir.
Sovet ədəbiyyatının inkişafi sahəsində böyük xidmətlərinə, yorulmaq bilmədən davam etdirdiyi ictimai fəaliyyətinə görə M.İbrahimov iki dəfə Lenin ordeni ilə, habelə digər orden və medallarla təltif edilmiş,SSRİ Dövlət mükafatı laureatı adına layiq görülmüş, Sosialist əməyi qəhrəmanı adı verilmişdir.
Uzun illər keçməsinə baxmayaraq ədibin əsərləri sevilir və qiymətləndirilir!
Yazıçıya oxucusunun verdiyi qiymət onun əbədi xoşbəxtliyidir!.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

1.(M.Cəfər 1930-1940-cı illərdə ədəbiyyat)
2.(Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, III cild, Bakı 1957)