Dolanım başına, mehriban bacı,
Bilirsən, qəribdir burada Asdan.
Başına qoymusan xınalıq tacı,
Bilirsən, qəribdir burada Asdan.
Sorsanız, məktubu yazdığım vaxtı,
Çobanın əzəldən yazılır bəxti.
Vətəndən ayrıram, bil ki, nə vaxtdı,
Bilirsən, qəribdir burada Asdan.
Ey bacı, qəlbinə gəlirmi günlər,
Dolansın başına şeyda bülbüllər.
Məni yada salsın qədir bilənlər,
Bilirsən, qəribdir burada Asdan.
6 may 1963-cü il. Orta məktəb.
Dolanım başına, mehriban Ata!
Eşit, mən söyləyim övlad salamı.
Dünyada olmusan Sən mənə pusa,
Eşit, mən söyləyim övlad salamı.
Adını çəkəndə titrəyir dilim,
Sən mənim əzizim, Sən mənim elim.
Sizdə mehman olub şeyda bülbülüm,
Eşit, mən söyləyim övlad salamı.
Vətənim olubdu qocaman Sibir,
Söyləyim qəlbimi Sən eşit bir-bir.
Asdanın salamı Sizə daimidir,
Eşit, mən söyləyim övlad salamı.
7 may 1963-cü il. Orta məktəb.
Bir yaman can deyib, can eşidərdin,
Budurmu ilqarın, ay etibarsız?!
Kimə ağız açıb, verdin busələr,
Budurmu ilqarın, ay etibarsız?!
Mən səni bəslərdim güllər içində,
Zülflərə bənd oldum tellər içində.
Sən məni xar etdin ellər içində,
Budurmu ilqarın, ay etibarsız?!
Daşqının sözlərin çıxartma yaddan,
Geymisən köynəyi alovdan, oddan.
Gedər gözəlliyin, düşərsən moddan,
Budurmu ilqarın, ay etibarsız?!
7 sentyabr 1963-cü il. Orta məktəb.
Dünya, səndə heç etibar görmədim,
Söylə görüm, kəhər-kanı neylədin?!
Neylədin, ay zalım, Fərhad Şirini
Neylədin, Fərhadın sevgi gülünü?!
Fərhad dağ başında qayalar çaldı,
Şirinin əksini dağlara yapdı.
Əks ölümü Fərhad Şirindən qapdı,
Neylədin, Fərhadın sevgi gülünü?!
Mərdin qarşısında qazdın quyunu,
Qurutdun quyunun şirin suyunu.
Kərəmdə görmədin Əsli toyunu,
Neylədin, Fərhadın sevgi gülünü?!
Onlarda ad qoydu dünya üzünə,
Görüm, iynə batsın düşmən gözünə.
Fərhad da inandı qarı sözünə,
Neylədin, Fərhadın sevgi gülünü?!
Məcnunun kölgəsi dünyadan itdi,
Leylinin üstündə qızıl gül bitdi.
Güllərin birisi-birinə yetdi,
Neylədin, Fərhadın sevgi gülünü?!
Gülzar geyinmişdi maral donunu,
Gözlərdi İsmayıl maral yolunu,
Ərəbzəngi gəldi onun yolunu,
Neylədin, Fərhadın sevgi gülünü?!
Məcnun Leyli deyib, düşdü çöllərə,
Onların dastanı düşdü dillərə.
Qərib Sənəm deyib, düşdü yollara,
Neylədin, Fərhadın sevgi gülünü?!
Asdanam, yazdıqca od tutur dilim,
Şahsənəm dərdini mən necə bilim?!
Aşıq Qərib olum dünyada gülüm,
Neylədin, Fərhadın sevgi gülünü?!
15 iyun 1963-cü il. Orta məktəb.
Yaz vaxtı açılıb nərgiz çiçəyi,
Eşidir çöllərdə çoban tütəyi
O qıza eşqini necə deməyi,
İstərdim mən deyəm, deyə bilmədim.
Hər zaman onunla gəzirdim çöldə,
Yaşılbaş sontək üzərdik göldə.
Sevgimiz gəzirdi dünyada dildə,
İstərdim mən deyəm, deyə bilmədim.
Məktəbə gedərdik həmişə birgə,
Tarlada gəzərdik daim ön cərgə.
Tutmadım özümə bircə düşərgə,
İstərdim mən deyəm, deyə bilmədim.
Asdanam, arzumdur böyük diləklər,
Başına dolansın pəri, mələklər.
Mərdə tələ qurub, deyir fələklər,
İstərdim mən deyəm, deyə bilmədim.
29 iyun 1963-cü il. Orta məktəb.
Tarih Öğretmeni
Tarihimizde pek bilinmeyen ve değinilmeyen bir kimsesizler hikayesidir “Gürbüz Çocuklar Ordusu”. I.Dünya Savaşı’nın yeni bittiği ve savaşın yaralarının sarılmaya çalışıldığı sıralarda Kazım Karabekir’in gayretleriyle kurulan bir ordudur. Aslında buna sadece bir ordu demek doğru değildir. Gürbüz Çocuklar Ordusu, anne ve babası ölmüş veya kaybolmuş öksüz ve yetim çocuklar için bir eğitim yuvası ve bir aile olmuştur aynı zamanda.
Kurtuluş Savaşı’nın önde gelen komutanlarından Kazım Karabekir Paşa, 15. Kolordu komutanı olarak Doğu Cephesinde büyük başarılara imza atmış ve savaşın kazanılmasında önemli rol oynamıştı. Onun tek özelliği komutanlığı değildi. Aynı zamanda neredeyse tamamı yıkılıp enkaza dönüşmüş bir ülkenin yetim kalan çocuklarıyla da özel olarak ilgilenmişti. Yapılması gereken belliydi: Bu çocukları sokaklardan kurtarmak ve iyibir eğitim vererek meslek sahibi yapmaktı. Kazım Karabekir de bu amaçla bölgede bir çok eğitim öğretim kurumu açarak yetim ve sahipsiz kalmış bu çocukların eğitim alması için çabaladı. Kazım Karabekir’in bu yöndeki ilk faaliyeti Doğuya geldiği ilk günlerden itibaren başladı. 1919’da Erzurum’a giderken yol üzerinde Bayburt’ta gördüğü bakıma muhtaç çocukları Erzurum’a nakletme emri vermişti. Böylece giderek büyüyecek olan bu projenin ilk adımı atılmış oldu.
Erzurum’a geldiğinde bölgede 6000’e yakın bakıma muhtaç çocuğun olduğunu belirlemiş ve rapor etmişti. Bu çocuklar öksüz ve yetimliklerini en acı şekilde yaşıyor; sokaklarda, ağaç kovuklarında, mağaralarda ağaç yaprakları ve ot yiyerek hayatta kalmaya çalışıyorlardı. Kazım Karabekir bunların durumunu görerek çok üzülmüş, duygu ve düşüncelerini yazdığı “Çocuk Davamız” adlı eserinde şöyle dile getirmiştir: “Bakımsız çocuklar millet enerjisinin kaybedilmesi demektir. Bakımsız bir fidan kurur, çürür veya yabani olur. Bakımsız çocuklar ise hastalıklı olur, ölür veya suçlu ve cani olur.” Bu çocukları toplayan Kazım Karabekir onlara
“Gürbüz Çocuklar Ordusu” ismini verdi. 24 Mayıs 1335’de (1919’da) Erzurum Darüleytamından (Yetimler yurdu ) yaşı 12’den yukarı olan 33 çocuk alınmış ve daha sonra bu sayı bine yaklaşmıştır. Onlarla özel olarak ilgilenen Kazım Karabekir, gece yatılı okulu açtı, bir ilkokul ve anaokulu da yine açılan okullar arasındaydı. Temel eğitim veren okullar haricinde bu çocuklara mesleki eğitim de verildi. En ünlü okullardan, Erzurum’da bulunan Firdevsi Kışlası’ndaki iş ocağına yüz kadar çocuk gönderildi. Bu ocakta otomobil tamiri ve şoförlük eğitimi de verilmekteydi. Bu yüzden buraya Otomobil Mektebi adı verilmişti. Sadece okuma-yazma değil, terzilik, ebelik, dişçilik, kunduracılık, saraç çıraklığı gibi meslekleri öğreniyor; yara sarmak, yaralı taşımak, müzik, fotoğraf ve tiyatro gibi alanlarda da yetiştiriliyorlardı. Bu çocuklar için ayrıca tantanalı bir sünnet düğünü de yaptırmıştır.
Kazım Karabekir’in kızı Timsal Karabekir, Hürriyet Gazetesinde yapılan bir röportajında aynen şunları söylemiştir:
“İnanması gerçekten güç ama o günün koşullarında sinemacılık, şimendifer ve buhar makinesi tamiri, sıhhiyecilik eğitimi dahi veriliyordu. Hatta çocuklar küçük çaplı ameliyat yapabilecek duruma gelmişti. Orduya potin ve kıyafet dikerek de yarar sağlıyorlardı. Bugün bile çok yaygın olmayan sporB dallarında eğitim alıyorlardı.”
Mayıs 1920’ye gelindiğinde Erzurum’daki çocukların sayısı 1650’yi bulmuştu. Kazım Karabekir
1 Mayıs 1920’de Erzurum halkının da katıldığı bir programda bu teşkilata “Çocuklar Ordusu Teşkilatı”
adını verdiğini ilan etti.
Kazım Karabekir Erzurum’da bu önemli eğitim faaliyetine öncülük ederken, Kurtuluş Savaşı’nın önemli dönüm noktalarından biri olan Kars Zaferi’ni de kazanmıştı. Kars’ta Ermenileri mağlup eden Karabekir Sarıkamış’ı ordusu için karargah merkezi haline getirdi. Karargahın buraya taşınmasında Ruslardan kalma bir çok modern binanın olması etkili oldu. Karabekir, şehirdeki bu modern binaları, Çocuklar Ordusu Teşkilatı’nın eğitim faaliyetleri için de bulunmaz bir fırsat olarak görmüş ve burayı Çocuklar Kasabası haline getirmek istemişti. Böylece Sarıkamış’ta eksiklikleri tamamlayarak açtığı muhtelif kurslarla, müzik ve spor mektebi, müze, sinema salonu ve kütüphanesi ile de tam donanımlı bir şehir oluşturmuştur. Bu okullarda ücretsiz eğitim gören çocuklar, bölgede ihtiyaç duyulan mesleklerde çalışmışlardır. Ayrıca burada bir Sıhhiye Mektebi açarak, çocukların bu alanda da eğitim görmesini sağlamıştır. Burada öğrenimini tamamlayan 50 öğrenci 30 Mart 1923’te mezun olmuş ve doğu vilayetlerinde sağlık alanında hizmet vermeye başlamışlardır. Bunun yanında Sarıkamış Askeri İdadisi de kurulmuş ve bu durumu Karabekir, “Artık çocuklar kasabamız tam kadrosuyla kurulmuş oldu” diyerek nitelendirmiştir.
1922 yılına gelindiğinde Çocuklar Ordusu Teşkilatı Sarıkamış, Kars, Trabzon, Kağızman, Beyazıt, Iğdır, Ardahan, Artvin, Rize, Sürmene ve Erzincan da dahil olmak üzere 17 alay halinde örgütlenmişti. Her okulun aynı tarzda bir bayrağı ve alay numarası vardı. Karabekir Paşa yalnızca yetim Müslüman çocuklara değil, Ermeni çocuklara da aynı muameleyi yapmıştır. Trabzon’da bir okulu yetim kalmış Ermeni çocuklar için tahsis etmiştir.
Konu ile ilgili yazdığı “Çocuk Davamız” adlı eserinde kendisinin şu sözü anlattığımız bu gerçeği gözler önüne seriyor : “Hayatımda bana zevk veren hayli başarılarım vardır. En zevklisi binlerce bakımsız çocuğun hayat ve geleceğini kurtarmak olmuştur.”
Savaşın devam ettiği yıllarda böyle bir çalışma yapmak, bu çocuklarla ilgilenip onları her alanda yetiştirmek gerçekten büyük bir başarıdır. Bu başarısından dolayı ona “Yetimler Babası” dendi. Anadolu’nun bağrından kopup gelen çocuklar Kazım Karabekir sayesinde yetişmiş ve bir meslek öğrenmiştir. Hatta öyle ki halk arasından şu sesler sık sık duyulur hale gelmiştir: “Keşke ben de ölseydim de çocuklarım bunların arasında yetişseydi.”
Gürbüz Çocuklar Ordusu’nun çocukları tam bir asker gibi de talim görmüş, hakiki top, makineli tüfek, sahte bomba ve süngü ile de çalışmışlardır.
Timsal Karabekir, Çanakkale Savaşı’nda son sınıf öğrencilerinin tamamı şehit düştüğü için kapatılan Işıklar Askeri Lisesi’nin Gürbüz Çocuklar Ordusu’ndan seçilerek gönderilen öğrencilerle yeniden açıldığını ve sonraki yıllarda da savaşlarda görev aldıklarını belirtmiştir. Bir İngiliz subayın şu sözü dikkat çekiyor: “Ölü askerleri vardı; 14, 15, 16 yaşlarında ve inanın ki gülüyorlardı. İlk kez kaybedeceğimizi o gün hissettik.”
Kazım Karabekir Paşa Çocuklar Ordusu için üniforma ve bayrak hazırlatmış, bir marş bestelemiş ve adına da “Türk Yılmaz” diyerek bu marşı bastırıp bir çok yerde söyletmiştir. Bu marşın sözleri şöyledir:
“Cihan harbi yangınından
Bağrı yanık vatana Türk’ü boğmak maksadıyla
Girdi düşman askeri Çelik gibi kollu tunçtan ayaklı
Türk hiç yılar mı? Türk Yılmaz,
Türk Yılmaz Cihan yıkılsa Türk Yılmaz.”
Kızı Timsal Karabekir’in 2000 yılında Milliyet gazetesinde yayınlanan şu sözleri takdire şayandır:
“Babamın üç kızı ve yanı sıra binlerce çocuğu vardı. Son nefesine kadar onlarla yazıştı; dertlerine, sevinçlerine ortak oldu. Milletvekilliği sırasında sokak çocukları ile ilgili kanunu meclisten geçirmeye çalışırken kalp krizi geçirerek yaşama veda etti.”
Doğu Cephesi Kumandanı Kazım Karabekir Paşa, Doğu illerimizde düşmanı ezdikten ve onu bir daha baş kaldıramayacak hale getirdikten sonra kendini harap ve viran yerlerimizin imarına ve çocukların yetişmesine adadı. Geleceğimizi gençlere bırakmanın bilinciyle hareket ederek, onların babası, hocası ve mürşidi oldu. Ve en büyük işi olarak harplerin boynu bükük bıraktığı yavruları, vatana faydalı bir kişi olarak yetiştirdi.
Sözün özü, Kazım Karabekir Paşa’yı sadece yüksek ve kıymetli bir kumandanımız olarak değil, memleketin selametine ve çocuklarına kendini adamış bir büyüğümüz olarak yad ediyoruz.
Ruhu şad olsun!
KAYNAKLAR :Kazım Karabekir, Çocuk Davamız
Fotoğraflar, www.kazimkarabekirvakfi.org.tr
SEN VE BEN
Sen sıcak yatakta bir düşten düşe, keklik gibi seke seke gezerken, biz kara toprağı döşek belledik, sarıldık silaha yavuklu gibi, uyku gözümüzden firar eyledi, siz kafede yudumlarken kahveyi, şahadet şerbeti sundu sakiler, sırası gelenler içti gittiler, sıra bize bir gün gelecek diye, sabır dağlarına yaslanıyoruz, soldurmamak için bu al bayrağı, dedelerimizden miras bu toprakları, kanımızla sulamaya and içtik.
Ben ahir dağının ardına düşen, çağlayanceritli orhan sürmen’im serin yaylalardan kopup gelerek, göğsümüzü gere gere dağlarda, bu mazlum milletin çocuklarının, yüzünü tekrardan güldürmek için, Allah Allah nidasıyla afrin’de, yeniden diriliş destanı için, çarpışıp dururken yedi düvelle, dokunur dokunmaz Yüce Kitaba, şeytanın aklına bile gelmeyen, bombalı tuzakla tenimden uçtum.
Sen sosyal medyada sanal dostlarla, çetleşip dururken sabaha kadar, kirpiklerim silah gibi çatıldı, gez de göz de arpacıkta gezindim, geride ne varsa geride kaldı, ne bir hayal kurdum ne bir düş gördüm, ne anam avradım çoluk çocuğum, ne köyüm ne şehrim ne de vatanım, karşıma çıkmadı sıradağ gibi, bir vakit korkuyla işim olmadı, aklımı fikrimi zafer koyuna, yanaştırmak için sabır çoğalttım.
Ben burda sırtını Hakk’a dayayıp, size toprakları bakir bir ülke, hilalin bağrında yıldızı olan, o nazlı gelinin sevdası için, neyim var neyim yok gözüm kırpmadan, feda edeceğim bir aşkla burda, Hay derim Hu derim başka şey demem, gönlümden peygamber sancağı geçer, günü güne tespih gibi dizerim, uçururum avucumdan kuşları, tenimi toprağa
bir fidan gibi, dikmek nasip olacak mı bilemem.
Tayyib Atmaca
“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, AYB və AJB üzvü,
Prezident təqaüdçüsü, Gənclər müfakatçısı
* * *
eh…
eşqə bürünəndə
ömür bir damcı qalır…
adam eşqdən öləndə
Tanrı göydə sancılanır…
doğduğu yenə eşq olur…
adını qoymasa da…
adamlar…
və həyatlar
oyun olur, püşk olur…
vallah ədəbdən deyil,
Tanrıya asi çıxmaq…
sadiq olmaq dəbdə deyil,
məğrurluqdu xain çıxmaq…
eh…
Tanrı, gün başladı…
hələ bir boy da qalxdı…
barmaqlarım çatlayır,
dualarım oyaqdı…
göndər gəlsin,
alnımda nə yazdınsa.
Yar da, mən də tamarzıyıq…
İlin-günün bu vaxtı,
evimizdə tapılmır
iki cərgə qabırğa,
bircə alma şirəsi…
ya bir kişi həvəsi,
ya bir qadın hikkəsi
ömrə bəzəkdi axı…
Tanrı, eşqdən ölməkçün
yaratdığın darıxır…
***
Hərdən yuxum sürgün olur,
Üz tutur sənin qoynuna.
Gah da qəfil yolu düşür,
“Səninlə mənim toyuma”.
Yeyir, içir, sağlıq deyir,
Utanmayıb oynayır da.
Hamını özütək bilir,
“Sən”li, “mən”li bu dünyada.
Eh…bezdirir çoxunu,
Arzumu gizləməliyəm.
İnsaf et, qaytar yuxumu,
Səhər işə getməliyəm.
Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü.
Zəngin bədii yaradıcılığı və tərcüməçilik fəaliyyəti çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının ikinci dövrünə təsadüf edən, sovet hakimiyyəti dönəmində yaradıcılığının çiçəklənməsi dövrünü yaşayan, lirik və fəlsəfi şeirlər müəllifi şair-filosof Əlişad Qaraqasımlının öz dəst-xətti, əsərlərinin spesifik xüsusiyyətləri, müəllifi öz yaşıdlarından, xüsusilə də yetmişinci-səksəninci illərdə ədəbiyyata gələn şairlərdən köklü surətdə fərqləndirir. Postsovet məkanında ədəbiyyat sahəsində şair və yazıçılar üçün yeni imkanlar və geniş üfüqlər açan, Moskva şəhərində fəaliyyət göstərən SSRİ Yazıçılar İttifaqının Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunun “Poeziya” fakültəsini əla qiymətlərlə-fərqlənmə diplomu ilə başa vuran şair-filosof Əlişad Qaraqasımlının (qeyd edək ki, çağdaş Azərbaycan ədəbi elektron məkanında yazıları ilk öncə “Əlişad CƏFƏROV” imzası ilə yayınlanıb) yaradıcılığı üçün spesifik olan əsas xüsusiyyət məhz baş verən hər hansı bir hadisəyə (istər ictimai, istərsə də siyasi) fəlsəfi yönümdən yanaşmaq müəllifi yaşıdlarından və digərlərindən köklü surətdə fərqləndirən əsas müsbət cəhətlərdən biri kimi xarakterizə olunsa, daha doğru olardı. Birmənalı olaraq qeyd etmək lazımdır ki, şeirlərinin hər birində sovet hakimiyyəti dövrünün sosial-ictimai ab-havası, əhval-ruhiyyəsi müəyyən mənada duyulur. Maraqlı cəhət ondan ibarətdir ki, gərgin yaradıcılıq fəaliyyəti ilə öz yaradıcılığını zənginləşdirən müəllif məhz sovet hakimiyyəti dövründə yazıları ilə müntəzəm olaraq ən ünlü mətbu orqanlarda (istər qəzet, istərsə də jurnal səhifələrində) mütəmadi olaraq çıxış etsə də, şeirlər kitabı işıq üzü görməmişdir. Göz bəbəyi kimi qoruyub saxladığı bədii yaradıcılıq nümunələri həmin illərdən müəllifə qalan ən xoş xatirə kimi xarakterizə olunmalıdır. Ən başlıcası ona görə ki, müəllif məhz həmin illərdə qəlbinin sözü ilə bir-birindən dəyərli, bahar ətirli əsərlərini qələmə almağa müəssər olub. Müəyyən mənada demək olar ki, çağdaş dövrün müəyyən hadisələrilə səsləşən həmin əsərlərin-ürək döyüntülərinin üstündən illər keçməsinə baxmayaraq, hələ də öz dəyərini qoruyub saxlaya bilib. Bir halda ki, müəllifin özü də dəyərli insan, istedadlı qələm sahibidir, deməli, müəllifin yazılarının hər birinə oxucular tərəfindən düzgün yanaşma var.
Hansı mövzuda yazmasından asılı olmayaraq, hər bir nümunə səmimiyyətlə qələmə alınıb. Ona görə də, illər keçəndə belə, öz təravətini itirmir. Aktuallığı ilə geniş oxucu auditoriyasını düşündürməyə vadar etməklə, yalnız və yalnız səmimiyyət, humanizm kimi ən ali hissləri təbliğ etmiş olur. Yaradıcılığı boyu heç kəsi yamsılamır. Poeziyasında, zəngin yaradıcılığında dünyaya qəm yükünü daşımağa gələn şairlər haqqında söhbət düşən kimi Böyük Türk şairi Nazim Hikməti mütaliə etməyi məsləhət görür (Hətta, dəfələrlə Nazim Hikmətdən şeirlər dediyinin də şahidi olmuşam). Xüususən də, şairlərin taleləri ilə bağlı şeirləri ürək ağrısı ilə qələmə alır.
Azərbaycanda hərc-mərcliyin, oxbaşınalığın, anarxiyanın tüğyan etdiyi bir vaxtda şair-filosof Əlişad Qaraqasımlı “Şamaxı şairləri” (1991-ci ilin aprel ayında) adlı yeni şeirini oxucusu ilə bölüşmək istəyir:
Qılınc qələmindən od-alov saçır,
Vulkanlar püskürür şeirlərindən.
Amalı uğrunda başından keçir.
Məqsədi yolunda çıxır dəridən.
Görünür, şair-filosof Əlişad müəllim üçün həyat dərk olunan bir həqiqətdir. Yaşanan günlər isə sınaq və imtahan dolu anlardır. Bu mənada, müəllifin fəlsəfi şeirləri daha çox oxumağa və müzakirə olunmağa layiqdir.
Ümumiyyətlə, əsərlərinin hər biri ayrı-ayırılıqda oxunmalı, bənzərsiz yaradıcılıq nümunələri nöqteyi-nəzərindən yanaşılmalıdır. Çünki geniş dünyagörüşünə malik müəllifin buna haqqı var.
Yazılarının hər birində oxucusu ilə ilk növbədə səmimiyyət dilində danışan müəllif qəlbində oyanan duyğu və hissləri dilə gətirir, nəzmə çəkir. Hətta, bəzi nümunələr nəğmə kimi səsləşir.
Bu baxımdan, müəllifin keçən əsrin 80-ci illərində yazmış olduğu “Yük olma, şerim!” xüsusilə oxucunü dərin düşüncələrə daldırır. Sadalanan bu xüsusiyyətlərin hər biri müəllifin uğurları kimi qəbul olunmalıdır. Yetişməkdə olan yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin istedadlı nümayəndələrinə, ədəbiyyatsevərlərə, poeziya həvəskarlarına, ədəbiyyatşünas alimlərə, ədəbi tənqidçilərə çatdırılmalıdır.
Hələ sovet hakimiyyəti dönəmidə yaşadığı günlərdə Azərbaycançılıq ideologiyasını və məfkurəsini özü üçün əsas ideoloji amil seçən şair-fiolosof Əlişad Qaraqasımlı hər an böyüyüb, boya-başa çatdığı müqəddəs bir torpağın-Ana yurdumuz Azərbaycanın şair övladı olduğunu bildiyi üçün hər zaman Azərbaycançılığı özündə əks etdirən hər nə varsa-Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağına, Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himninə, Azərbaycan Respublikasının Dövlət Gerbinə bağlı olduğunu adi danışığında belə böyük qürur və fəxr hissi ilə qeyd edir.
Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, klassik şair Uilyam Şekspirin illər öncə söylədiyi bir fikri yadıma düşdü: “İstedadını danmaq-istedadlıq əlamətidir”. Həyatı boyu bu fikrə, amala sadiq qalan müəllif “Mən şairəm”, “Ən gözəl şair mənəm” kimi ifadələri işlətməklə, özünü öymür. Əksinə, üzvü olduğu cəmiyyətdə sadə və səmimiyyəti ilə seçilməyi qarşısına məqsəd qoyur. Çünki bioloji və sosial varlıq olaraq müəllif də öyülməli-təriflənməli olan yalnız Allahın olduğunu dərk edir. Uzun illərdir ki, zəngin yaradıcılığında yorulmaq bilmədən fəlsəfəsini uğurla davam etdirən müəllif Vətənpərlik qayəsindən çıxış etməyi də unutmur. Bu baxımdan, müəllifin “Vətən duyğuları” şeiri (yeri gəlmişkən, bu şeir daha çox simfoniya kimi səsləşir) gözlərimiz önündə canlanır:
Dilənçi deyilik, hey əsə-əsə
Qəpiyə, quruşa əyilən, Vətən!
Əgər ki uğrunda bir gün ölməsək,
Demək, övladın da deyilik, Vətən!
Klassik ədəbiyyatda Məhsəti Gəncəvi, Ömər Xəyyam kimi söz sənətkarlarının yaradıcılığında daha çox rast gəlinən, ictimai-siyasi, əxlaqi-fəlsəfi görüşlərini təlqin və təbliğ edən rübailər üçün səciyyəvi olan bu xüsusiyyətlər müəllif şeirlərindən yan keçmir. Əsərlərinin leytmotivi kimi səsləşən “Cihanda aşk, yurtta aşk” fikri müəllifi hər addımbaşı izləyir.
Sovet ideologiyasının şairlər və yazıçılar üçün müəyyənləşdirdiyi standart, şablon ifadələr kolxoz və sovxozda çalışan əməkçi insanların tərənnümü müəllif yaradıcılığı üçün yaddır. Daha çox yaşanan həyatdan zövq almağa çağıran şerləri öz ədəbi-bədii zənginliyi yönümdən çağdaş dönəmdə də yayımlanmağa layiqdir.
Əsərləri ilə oxucularını hər dəfə həyəcanlanmağa sövq edən şair-filosof Əlişad Qaraqasımlının ruh, can kimi önəmli məsələlər də şeirlərindən yan keçirmir. Əksinə, oxucunu bir az da düşüdürmək və ibrət almağa çağırış kimi səslənir həmin şeirlər:
Ömrə-günə eh, nə deyim,
Hansı fərəhimi öyüm?
Sudur dünya, gəmidəyəm
Mən bir Nuh kimi, Nuh kimi.
Müəllifin tərcüməçilik sahəsindəki gərgin fəaliyyəti də tədqirəlayiqdir. Dünya ədəbiyyatının, xüsusən də rus klassiklərinin əsərlərini Azərbaycan türkcəsinə böyük ustalıqla çevirməyi bacaran müəllifin Vətənpərlik, humanizm kimi ən ali hissləri müəllifi bir an belə tərk etmir.
Çağdaş Rusiya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin-A.S.Puşkinin, Yevgeni Juravlyovun, Viktor Bokovun əsərlərini zərgər dəqiqliyi ilə tərcümə etməsi isə əslində, müəllifin zəngin tərcüməçilik qabiliyyətindən xəbər verir.
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının təşəbbüsü və dəstəyi ilə həyata keçirilən “Çağdaş Azərbaycan poeziyasının inkişafına dəstək” layihəsi çərçivəsində Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının “Poeziya” şöbəsinin müdiri və redaksiya heyətinin üzvü, Şair-filosof Əlişad Qaraqasımlının “Dünya bugün” adlı şeiri Azərbaycan türkcəsində Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin Tokat şəhərində fəaliyyət göstərən TOSAYAD (Tokat Şairler ve Yazarlar Derneği) rüblük orqanı “Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin 47 yeni sayında dərc olunaraq, ictimaiyyət nümayəndələrinin nəzərinə çatdırılmışdı.
Sonda, qələm dostumuz, lirik və fəlsəfi şeirləri ilə oxucuları düşündürən şair-filosof Əlişad Qaraqasımlıya yeni və ilk şeirləri kitabının işıq üzü görməsi diləyi ilə
Bakı şəhəri. 3 aprel 2018-ci il.
Edirne Şehri Trak soylarından Odıisler tarafından kurulmuştur. Roma imparatoru Hadrianus tarafından inşa ettirilmiş kale, sur ve burç duvarları halen ayaktadır. İmparator M.S. 124 yılında bu şehre kendi adına uygun olan Hadrianapolis adını vermiştir. Sultan 1. Murat 1361 yılında şehri fethederek Osmanlı imparatorluğunun 92 yıl başkenti olma sürecini başlatmıştır. Osmanlının muhteşem eserleri ile bezenmiş olan serhat şehri Edirne, kültür hazineleri ile mutlaka görülmesi gereken şehirlerimizden birisi olmuştur. 1829 ve 1878 yıllarında Rusların, 1913 Balkan savaşında Bulgarların, 1. Dünya savaşı sonrası Yunanlıların eline geçmiş, Lozan Antlaşmasından sonra yeniden Türkiye sınırlarına katılmıştır. Türk’ler Edirne’yi fethedince ilk önce adına Edrine demişler, sonradan bu kelime halk arasında Edirne olmuştur.
Bu efsane şehre, 2016-2017 yıllarında gitmek bana da nasip oldu. Şehrin merkezine gelindiğinde, Osmanlının muhteşem eserleri ile karşılaşmanın verdiği haz tarif edilemez. Bir yanında tüm heybetiyle Selimiye Camii, diğer yanında 4 minaresi birbirinden farklı 3 Şerefeli Camii, sağında, solunda ahşap yapılarıyla zamana meydan okuyan tarihi evler, konaklar. Benim en çok dikkatimi çeken, bu ahşap konakların ve evlerin çoğunun son derece bakımlı olmaları. Yerel yöneticileri öyle bir imar uygulaması yapmışlar ki! Tarih kokan eserleri, beton yığınlarından oluşan yüksek binalara izin vermeyerek korumuşlar. Güneş ışıklarından faydalanmayan hiçbir tarihi esere rastlamadım. İmar işleri ile ilgilenenlerin hepsine şükranlarımı sunuyorum.
“TAŞ DEHAYA ULAŞTI, DEHA TAŞ KESİLDİ” diye tasvir edilen Mimar Sinan’ın 80 yaşında yaptığı Selimiye Camisi 4,5 asırdır Türk İslam sanatının en zirve örneğidir. Selimiye Camisi 1569-1575’te Sultan II Selim’in emriyle yaptırılmıştır. Tek kubbe Allah’ın birliğini, külliyedeki 32 kapının 32 Farzı, 5 kademeli olan pencerelerinin İslam’ın beş şartını, arka minaredeki 6 yolun, imanın 6 şartını, 4 vaaz kürsüsünün 4 mezhebi, 12 şerefesinin 12inci Osmanlı Padişahı döneminde yaptırılmasını temsil ettiği söylenen muhteşem bir camiidir. Dış mimarisinin, iç mimarisinin kusursuz tasarımı, Mimar Sinan Ustanın dokunuşlarıyla Edirne’den dünyayı selamlamaktadır. Taşları vermişler Sinan ustaya, Sinan Usta da nakış işler gibi, taşlara şekiller vermiş. 80 yaşının tüm inceliklerini Selimiye’de hayata geçirmiş. Ustasından, işçisine tüm çalışanlarının mekânları Cennet olsun. Selimiye Camisinde: İnanın bir rekât namaz kılmak bile, insanı anlatılmaz duygular ile sarıp, sarmalıyor, içinizi güzel bir huzur kaplıyor. Velhasılı kelam imkânınız var ise bir yol uğrayın. Ecdat kokan, tarih kokan bu şehirden sizde nasiplenin.
Kültür varlıklarımızı kollayıp, korumamız lazım. Edirneli yetkililer tarihi eserlerle öyle içli, dışlı olmuşlar ki, buram, buram tarih kokan şehirlerini turizme kazandırmakla kalmayıp, maddi olarak da esnaflarına hatırı sayılır kazançlar sağlamışlar. Meşhur ciğer tava yörelerine ait güzel bir lezzet ama ben yine de Tokat Kebabını yöresel lezzetlerin bir numarası olarak görüyorum. Edirne bakımlı bir şehir. Tertemiz sokaklarıyla, yeşil alanlarıyla, çocuk oyun parklarıyla, tarihi eserlerin bakımlarıyla, en önemlisi de şehrin mimari tasarımlarıyla saygıyı ve sevgiyi hak ediyorlar. Vakıf eserlerine verdikleri değer gibi, şahıslara ait tarihi evlerin, konakların restorasyonları nasıl yapılır konularını da artık aşmışlar. Gerçi bazı ahşap konaklar tek, tük de olsa viran haldeler ama tahmin ediyorum, yakın zamanda onları da eski güzelliklerine kavuşturup, halk ile buluştururlar. Tokat merkezde bulunan Takyeciler Cami’sinin kitabesi bulunmadığından, kesin yapım tarihi ve yaptıranı bilinmemektedir. Sadece güney duvarının Bedestene doğru olan köşesinde 1871 tarihli, Sultan Aziz zamanına ait bir tamir kitabesi bulunmaktadır. En önemlisi ise: Takyeciler Camiisi Edirne merkezde bulunan, Çelebi Mehmet döneminde yapılan Eski Camii ile yapısının aynı plana sahip olması sebebi ile, XV. yy. ilk çeyreğine göre tarihlendirilmiş olmasıdır. Yıldırım Beyazıt Camii, Beylerbeyi Camii, Gazimikail Camii, Mezit Bey Camii, Darulhadis Camii, Eski Camii, Şahmelek Camii, Soğan Boğumlu Minare gibi nice nice eserleri tüm güzellikleri ile insanlara hizmet vermektedir. Tüm bu eserlerden sonra Tarihi Kırkpınar güreşleri de bu kadayıfların üstlerine ballı kaymak olmuştur.
Edirne Valisine, Belediye Başkanına, Vakıflar Müdürlüğüne, Kültür adına tüm emeği geçenlere saygılarımı, sevgilerimi sunuyorum. Sağ olsunlar, var olsunlar.
Tokat İlinde yabancı insanları misafir etmenin mutluluğu içindeydim. Avrupa Birliği projelerinin en önemli amacı kültürler arası önyargıları yıkmaktır. İnsani değerleri yükseltmektir. Katılımcı guruplardan birini sabah kahvaltısı için evime davet ettim. Amacım ailem ile tanıştırmak ve Türk ailesinin yaşantısını göstermekti.
Davetimi söylediğim eşimden ilk tepki geldi. “Ben gâvurlara hizmet etmem!” Hiç beklemediğim bir şeydi bu… Demek ki bizlerde de önyargılar mevcut. “Haklısın! Sen hizmet etmezsen ben hizmet ederim. Biz Anadolu’yuz. Anadolu demek yardımsever demektir. Anadolu demek tanrı misafirine hizmet demektir. Anadolu medeniyettir. Anadolu birçok milletin, dinin, dilin ve mezhebin bir arada hoşgörü içinde yaşadığı yer demektir.” dedim ve sustum. Anadolu insanı için misafiri tanımak önemli değildir. Kim olursa olsun. Yahudi, Hıristiyan, dinsiz ya da Ermeni, Yunan, Arap her zaman Anadolu insanının kapısı ve sofrası açıktır.
Misafirler geldi ve tüm hane halkı tarafından sıcak bir karşılama gerçekleştirildi. Krallara layık bir kahvaltı masası hazırlandı. Sohbetle dolu uzun bir kahvaltı yapıldı. Kısacası herşey mükemmeldi. Eşime teşekkür ettiğimde ise: “Onlar benim çocuklarım” sözü ile de oldukça mutlu oldum.
Bir gün sonra projemizin uygulamalı eğitimi olan drone uçuşundan sonra Ali Paşa Camisini gezdirmiştim. Katılımcılar fotoğraflar çekiyorlardı. Bazıları Belediye Parkında geziyordu. Tokat Emniyet Müdürlüğü, katılımcılarımız için her türlü önlemi almıştı. Aniden yükselen çığlıklar karşısında irkildim! Ne oluyordu? Koşmalar falan… Gözlerime inanamadım. Eşim oradan geçerken, eşimi tanıyan gençler ona doğru koşuyordu. Uzak bir diyarda bir tanıdığa rastlamanın mutluluğunda…
LOKUMLU KARŞILAMA
Projemizin faaliyeti olan drone uçuşlarının polis teşkilatımız kontrolünde gerçekleştirilmesi gerekiyordu. Ülkemizde drone uçuşları yasal izinlere tabidir. Gerekli izinleri aldıktan sonra eğitim mahalline gidildi. Hava Limanında görevli polisler kontrole geleceklerdi. Üniformalı polislerin yanımıza gelmesi katılımcılarımız üzerinde olumsuz etkisi olacağından endişeliydim. Uçuş alanına vardığımızda hazırlıklarımızı yaptık. Polis ekibimizde gelmişlerdi. Polislerimiz Türk lokumu almışlar ve gençlerimize elleriyle ikram ediyorlar. Güler yüzleriyle muhteşem bir film izliyordum. “Almayan var mı?” sorusuyla gençlerin arasında gezdiler. Güler yüzlü polislerimiz gururumuz oldular. Katılımcılara dönerek “Bir yerde Türk Polisini gördüğünüzde endişelenmeyiniz. Orası emniyetli demektir. Huzur ve güvenliği sağlamak uğrunda canlarını tehlikeye atarak özveri ve cesaretle bu görevi yerine getirmektedir. Aynı zamanda güler yüzlü ve misafirperverler.” Sözüyle polisimizi ve polis teşkilatımızı anlattım. Polislerimizle gurur duydum.
TÜRK ÇAYI
Katılımcı gençler alışverişten geliyorlar. Ellerinde poşetler. “Yiyecekleri getirin beraber yiyelim.” diyorum, şaka maksatlı. Yanıma geliyorlar ve poşetleri açıp aldıklarını gösteriyorlar. O da ne? Türk çayı almışlar. Her gittiğimiz yerde çay ikram edildikçe gülen insanlar neden çay almışlardı. Sebebini sorduğumda ise “Siz çayı seviyorsunuz. Bizim ülkemize geldiğiniz zaman size ikram etmek için aldık.” dediler…
OSMANLI TUĞRASI
Tokat Mesleki Teknik Anadolu Lisesi atölyeleri gezilirken, 3/D yazıcıların orada üretilen Osmanlı tuğrasını gören gençlerden birisi “Benim yüzüğümün aynısı.” dedi. Yanına gittim ve yüzüğü inceledim. Yüzüğün üstündeki tuğra ile aynıydı. Yine gülüşmeler ve yine güzel duygular…
TÜRK KÜLTÜR GECESİ
Kültür geceleri Avrupa Birliği projelerinin vazgeçilmezidir. Katılımcı gençler ülkelerini tanıtıcı etkinlikler düzenlerler. Ülkeler hakkında bilinmeyenler eğlenceli şekilde öğrenilir. Bizim de projemizde kültür gecelerine yer verdik. Türk Kültür Gecesi! Tanıtımlar yapıldı. En sonunda yöresel ve kültürel olarak hazırlanan masanın başında toplanıldı. Türk yiyecek ve içeceklerinden oluşan bir masa ve masanın arkasında anlatıma hazır Türk ekibi var. Türk gecesine davet ettiğimiz gazetecimiz. Bir dakika dedi ve Yunanlı gençlerden birine “Bunlar nedir” diye sordu. Yunanlı Genç, Türk yiyecek ve içeceklerini birer birer saydı. Kültürler ne kadar yakınmış, bütün isimler aynısıydı. Türk yemek kültürü, Yunan yemek kültürü ile çok benzerlik gösteriyor.
Yine proje süresince Tokat ve ülkemize özgü yiyeceklerin tadılmasını sağladık. Bunlardan birisi de “güveç” olmuştu. Ama baltayı taşa vurmuştuk o günkü menü ile. Çünkü bütün ülke katılımcıları güveci biliyor ve tanıyordu. Genel anlamda Türk yemek kültürü ve lezzeti projemize zenginlik kattı.
AY YILDIZLI KOLYE
Amasya’da gezerken bir katılımcımın boynuna takmış olduğu “Ay Yıldızlı Kolye” dikkatimi çekiyor. Bir fotoğrafını çekiyorum. Bir Slovak’ın boynunda gördüğüm bu kolyenin sebebi; insanlara vermiş olduğumuz sevgiden başka değildi. Bir Türk olarak gurur duydum kendimden. Ay yıldızlı kolye, Türk bayrağına sevgidir, Türk insanına sevgidir, Türkiye Cumhuriyetine sevgidir. Etki tepkiye eşittir fizik kuralını hatırladım. Demek ki ne kadar sevgi verirsen o kadar sevgi kazana biliniyormuş. Sevgili katılımcım da beni mutlu etmişti.
DUYGULANABİLİYORSAN İNSANSIN
Türkiye Ulusal Ajansı tarafından desteklenen ve Tokat Ekonomik Kalkınma ve Meslek Edindirme Derneği tarafından uygulanan “Gençlik Hava Fotoğrafçılığı İle Buluşuyor” projesi Tokat İlinde güzel anılar bırakarak uygulandı. Proje kapsamında Türk, Yunan, Slovak ve Romanyalı gençler buluştu. Proje faaliyetleri birlikte uygulandı.
Proje kapsamında gençler komşu il olan Amasya’ya götürüldü. Proje faaliyetleri ile grup birbirine iyice alışmıştı. Proje katılımcıları arasında samimiyet oluşmuştu. Amasya denilince akla ilk gelen “Ferhat ile Şirin” hikâyesidir. Katılımcılar Ferhat ile Şirin parkına götürüldü. Burada katılımcılar oldukça durgunlaşmıştı. Yunanlı gençlerin lideri bir hayli mutsuz görünüyordu. Memleketten kötü bir haber mi almıştı? Gezilen alışveriş merkezlerinde gördüğü bir şeyi alamamış mıydı acaba… Kafamın içerisinde soru işaretleri doluydu. Birazda guruptan ayrı kalıyordu. Mutlaka bir sorunu vardı. Sevinçler paylaşıldıkça çoğalır; acılar paylaşıldıkça azalır misali yakınlaştım. Sorunun kaynağını öğrenmek için nasıl olduğunu sordum. Ona göre her şey yolundaydı. Ama bir şeylerin onu üzdüğünü hissediyordum. Artık dayanamadım “Seni üzgün görüyorum. Memleketinden kötü bir haber mi aldın” diye sordum. “Hayır! Her şey çok güzel teşekkür ederim.” Cevabı beni tatmin etmemişti. “Ama ben seni üzgün görüyorum. Hissediyorum. Ne oldu? Seni üzen nedir? Problem öğrencilerinden mi? Yoksa istediğin bir şey mi var? Söyle alacağım” dedim. “Her şey yolunda ve çok güzel. Ferhat ile Şirin hikâyesi beni çok duygulandırdı. Durgun görünüşüm ve durgunluğum bundandır.” cevabı beni de aynı şekilde duygulandırdı.
İki Türk’ün acıklı aşk hikâyesi bir Yunan’ı duygulandırıyor. Duygusallık mıdır insanlık? İnsanlar farklıdır diyebilirdim. Ama duygular aynıymış.
İki temel değer vardır: Madde ve mana. Ya da somut nesneler dünyası ve soyut değerler. Buna biz maddi ve manevi değerler de diyoruz. Ayrıca 2 dünya var: Bu dünya ve ahiret. Bu dünyadaki hayatımız belirli ve sınırlı. Ahiretteki hayatımız ise sonsuz. Ahirette nasıl bir hayat yaşayacağımız bu dünyada duyup düşündüklerimize, inanıp inanmadıklarımıza ve bunların doğrultusunda yapıp ettiklerimize bağlıdır.
Bazı insanlar, ahiretin varlığına inanmıyorlar ve hayat olarak sadece bu dünya hayatını kabul ediyorlar. Dolayısıyla bunlar, bu dünyanın sınırlı ömründe ne yaşayabilirlerse onunla yetinmek zorunda olduklarına, bu dünyadan sonra bir hayatın olmadığına inanmışlar.
O yüzden bunların büyük bir bölümü, bu dünyanın maddi değerlerini, bedensel hazlarını, iyi yeyip içmeyi, güzel giyinmeyi, lüks imkânlar içinde yaşamayı, gezip tozmayı, rahat, eğlenceli bir bedensel hayatı tercih ediyorlar, Allah’ın isteği doğrultusunda Müslümanca bir yaşantıya yer vermiyorlar.
Bunlara “dünyacı” ya da “ehl-i dünya” diyoruz.
Bazı insanlar da bu dünyayı İslam’ın belirlediği ölçüler içinde 2 yönlü yaşıyorlar. Hem bu dünyanın helal ve meşru dairesinde iyi yaşamaya çalışıyorlar, hem de ahirette cenneti kazanmak için gerekli hazırlıkları yapıyorlar.
Bu bağlamda dünyanın maddi imkânlarından helal çerçevede yararlanmayı ihmal etmiyorlar ama dünyalık maddi değerlere ve nesnelere de tapmıyorlar ya da olduklarından ve ihtiyaçtan fazlasına önem ve değer yüklemiyorlar. Maddi anlamda zengin olsalar bile gönüllerini dünyanın mal varlığına bağlamıyorlar. Hiç ölmeyecekmiş gibi bu dünya hayatı için, yarın ölecekmiş gibi de ahiret için yaşıyorlar. Manevi, ilahi, insani, İslamî değerlere önem veriyorlar.
Bugün geldiğimiz noktada Türk toplumunda manevi değerlerden çok maddi değerlerin, dünyacı bir yaşantının ön plana çıktığını görüyoruz. Tanzimat’tan bu yana hızla devam eden batılılaşma, alafrangalaşma, asrileşme, çağdaşlaşma, Avrupaileşme hareketleri sonucu insanlarımızın yoğun olarak dinden, İslam’dan, manevi, soyut değerlerden uzaklaştırıldığını görüyoruz.
Salt dünyanın madde hayatına, tensel hazlara, bedenin biyolojik taleplerine yöneldiler. Yani insanlarımız büyük ölçüde “dünyacı” oldular. Bir başka tabirle ehl-i dünya oldular. Bunda nefsin, şeytanın, dışarıdan batılıların ve içerden de batıcıların yönlendirmesi ve itmesi etkili oldu.
İnsanın kâmil insan olması, ya da insanın insan olarak var oluşunun gereklerini hakkıyla yerine getirmesi ancak madde ve mana dengesini korumasıyla mümkündür. Yani insan hem bedendir hem ruh, hem maddedir hem mana. Somut ve soyut 2 temel unsurun bileşimidir. Manevi değerleri ihmal eden bir hayat, yarım olduğu kadar anlamsızlaştırılmış, bu kısa dünya ile sınırlandırılıp daraltılmış ve tehlikeye atılmış demektir.
Divan şairleri rindane ve kalenderane bir eğilimi sıklıkla dile getirmiş olsalar da zaman zaman hakimane bir yaklaşımla maddeye önem veren dünya hayatını, dünyacı bir hayatı, sadece bedensel, tensel hazlara önem veren bir anlayışı sorgulamışlar ve bunu reddetmişler.
Uyarıcı metinlerle dünyanın maddi yapısının geçiciliğine; manevî, ilahî, İslamî, imanî değerlerin kalıcılığına ve önemine vurgu yapmışlardır. Yani dünya ve ahiret bütünlüğüne dayalı tamamlanmış bir hayat tasavvurunu hep gündemde tutmuşlardır.
Bu metinler özellikle günümüz Türk gençliğinin hayat tasavvurlarında, dünya, hayat, madde, mana, zaman, mekân, ölüm, ahiret, yaratıcı, yaratılış gibi evrensel temel konuları doğru anlama, algılama ve ona göre yaşamalarında, gelecek planlamalarında yardımcı olacak çok önemli felsefi bir yaklaşım içerir. Seçilen bazı beyitlerin ışığında bu meseleyi irdelemeye çalışacağız.
Önce büyük Türk şairi Fuzulî’den bazı beyitlere bakalım:
*”Fakr mülki taht u âlem terki efserdür mana
Şükr lillah devlet-i bâkî müyesserdür mana”
(Fakirlik mülkü bana taht ve dünyayı terk etmek de taçtır. Allah’a şükürler olsun ki sonsuz devlet bana nasip olmuştur.)
Fakirlik İslam tasavvufunda maldan, paradan yoksunluk değil, kişi zengin bile olsa kendisini o mal varlığının asıl sahibi bilmemesidir. Her şeyin Allah’a ait olduğunu, kendisinin ise onlara emanetçi olduğunu idrak etmesi demektir. Dünyalık varlıklara gönül bağlamamak, onlara tapmamak, onlara aşırı değer vermemektir.
Bu anlamda bir fakirlik algısı Müslüman için bir tahttır. Yani fakirlik, maddeye önem ve değer vermeme ülkesinin padişahı olmuştur. Dünyanın maddi varlıklarını terk etmek, ya da önem vermemek de onun gerçek sultan oluşunun bir sembolü olan taçtır. Bunun için, böyle bir idrak seviyesine geldiği için Müslüman Allah’a şükreder. Yoksa mal varlığına güvenip gururlansa, onları kendinden bilse o zaman Karunluk ve Firavunluk taslayacaktır ve bu onu felakete sürükleyecektir.
Dünyalık mal varlığı bakımından zengin olduğu halde kendisini fakir bilmesi, büyük bir ruh halidir, olgunluk ve ileri bir hayat algısıdır. Bu yüzden Allah’a şükreder. Kişi sonsuz devleti, huzur ve mutluluğu, kazancı işte bu algılayışla kazanmıştır. Dervişler fakirlik sembolü olan bir başlık takarlar, ona da taç derler. Onlar için dünyayı, ahireti ve terk ettiğini de unutmak asıl terktir. İşte o zaman asıl sultanlık tacı giyilmiş ve asıl devlete ulaşılmış olur.
*”Işka tâ düştün Fuzulî çekmedün dünyâ gamın
Bil ki kayd-ı ışk imiş dâm-ı taalluktan necât”
(Ey Fuzulî gerçek aşka, ilahî aşka düştükten sonra dünyalık değerler, maddi varlıklar ve hayat için gam çekmedin. Şunu iyi bil ki dünyanın maddi varlıklarına bağlanmak, onlara aşırı değer vermek, dünya hayatına boğulmak insan için bir tuzaktır ve bu tuzaktan kurtulmanın yolu da aşka yani manevi, ilahî, soyut değerlere bağlanmaktır.)
Bunu günümüze uyarladığımızda şunu görüyoruz: İnsanların birçoğu maddeci, menfaatçi, dünyacı, hazcı bir hayat tuzağına tutulmuştur. Böyle bir yaşantı kişiyi mutlu etmez. Tam tersine sürekli daha fazla para, daha fazla mal, daha fazla eğlence ve israf isteği artar. Tatminsizlik had safhaya ulaşır ve kişi, sürekli dünya gamı çeker. Bu tuzaktan kurtuluşun yolu, sonsuz, saf, temiz, halis, ilahî duygu, düşünce ve yaşantılara yönelmek, Allah aşkıyla yanıp tutuşan bir tavırla imanî, İslamî değerlere bağlı bir hayat kurmaktır.
Bir başka büyük Divan şairi Bakî de bu konuda şu beyitleri söylemiş:
*”Reşk itme ömr-i devlet-i dünyâya Bâkîyâ
Kim hâb-ı gaflet içre hemân bir hayâldür.”
(Ey Bakî, dünya devletinin, dünyanın maddeci hayatının ömrünü kıskanma, ona gıpta etme. Ki böylesine maddeci, dünyacı bir hayat, aslında gaflet uykusu içinde geçip gitmiş ve kısa zamanda yok oluvermiş bir hayaldir.)
Dünyanın gündelik yaşantısı, yeyip içme, gezip tozma, eğlenme, tüketmeye dayalı kabukta yaşanan hayatı hızla geçip gidiyor. Ama kalıcı olan manevi yaşantıdır, İslamî, insanî, kalbî, ruhî yaşantılardır.
*”Mağrûr olma pâdişehüm hüsn-i sûrete
Bir âfitâbdur ki serîü’z-zevâldür”
(Ey padişahım, suretin yani görünen maddi değerlerin güzelliğine gururlanma. Bu çabucak batan bir güneştir.)
Kişinin yüz güzelliğine, yakışıklılığa, maddi anlamda zengin oluşuna, yüksek makam mevkilerde bulunmasına, gülüp eğlenmesine, güzel elbiseler sahibi olmasına, saraylarda oturmasına gururlanması insanî bir durum değildir.
Zira kabukta kalan bu maddi nesne ve değerlerin kalıcılığı yoktur, sonsuza dek var olmazlar, belirli bir süre sonra elden çıkarlar, hiç olmazsa kişi ölerek bunlardan ayrılmış olur. Dolayısıyla sonradan elde edilmiş ya da Allah vergisi olan maddi değerlerle gururlanmak insanî bir davranış değildir.
*”Abdâllaruz neyleyelüm tâc u kabâyı
Dervişlerin tâcı fenâ başı kabâdur”
(Biz dervişiz. Sultanların giysisi olan tac ve kaftanı biz ne yapalım? Dervişlerin tacı dünyanın fani, geçici olduğunun farkına varması, başı da kabadır.)
Gerçek özgürlük, dünyalık görünen somut değer ve nesnelerden uzaklaşmak, onlara çok aşırı değer vermemektir. Mal, para, mevki, şan şöhret, gösteriş, aşırı tüketme tutkusu kişiyi esir eder, özgürlüğü elinden alır. Bu da mutsuzluk verir. Gerçek mutluluk ise maddenin esaretinden kurtulmaktır.
*”Çarhun ey dil umma bu sırça sarayından sebât
Kim nice mîrâsa girmiş hâne-i virânedür”
(Ey gönül, gökyüzünün, talihin, bu dünyanın sırçadan yapılma sarayının sabit, kalıcı, devamlı olacağını zannetme, böyle bir beklentin olmasın. Ki bu madde dünyası, bu fizik dünya nesiller boyu elden ele devredile devredile, miras olarak aktarıla aktarıla gelmiş, virane, yıkılmış, harab olmuş bir ev gibidir.)
Tarla, ev, araba, para gibi ne kadar somut dünyalık nesne varsa hiçbirisi sahibinin ölümüyle birlikte öbür dünyaya gitmiyor. Kişi öldükten sonra hepsi bu dünyada mirasçılara kalıyor. O yüzden bunlara gönül bağlamanın, çok önem ve değer vermenin, dünyalık mal varlığı için Allah’ı, ahreti unutmanın bir manası yoktur. İnsanın ölümüyle birlikte giden kalıcı malı amelleri, imanı, İslamı, yaptığı iyilikler, kazandığı sevaplardır.
*“Hânümânı neylerüz bu günbed-i mînâda biz
Âlemün sultânıyuz sırça saraya mâliküz”
(Bu gök kubbesinde, bu dünyada biz evi barkı ne yapalım? Biz âlemin sultanıyız, sırçadan saraya sahibiz.)
Şairin ortaya koyduğu hayat ve dünya felsefesi şöyle: Biz manevî, kalbî, ruhî, ilahî değerlerle zenginiz. Bizim insanî ve İslamî manada soyut ve kalıcı değerlerden oluşan sırça saraylarımız var. Bu bakımdan manevi anlamda biz bu dünyanın sultanıyız. Ayrıca tamamen geçici, uçup gidici maddî değerlerden oluşan bu fani dünya malını ne yapalım?
*Âkil oldur gelmeye dünyâ metâından gurûr
Müddet-i devr-i felek bir demdür âdem bir nefes”
(Akıllı insan, dünyanın maddi varlığına çokça sahip olduğu için gururlanmaz. Gökyüzünün, dünyanın dönüş süresi yani hayat ve ömür, bir anlık bir süredir. İnsan da bir nefestir.)
Madem dünyanın ömrü çok kısadır, hemen gelip geçicidir, insan ömrü bir nefes alıp verme kadar kısadır.
O halde böylesine kısa ve geçici olan dünyanın eğreti değerleri olan mal, para varlığından dolayı gururlanmanın, bu eğreti değerlerden dolayı başka insanlar üzerinde üstünlük taslamanın insanî bir anlamı yoktur. Değmez.
*Merd isen dehr-i denî mekrine meftûn olma
Er odur kim vire bu pîre-zen-i dehre talâk”
(Erkeksen, adamsan bu alçak dünyanın hile ve tuzaklarına kapılıp tutulma, onlara âşık olma. Er dediğin bu dünya kocakarısını boşar.)
Aslında bir sabun köpüğü gibi olan bu dünyanın parası pulu, malı mülkü, görünüşteki zevki, eğlencesi, rahatlığı, cazibesi insanı kendisine âşık eder. Ama aslında bunlar birer tuzaktır. Çünkü dünya malı eğer kontrol edilmezse, kişi kendisini bunlara kaptırırsa yoldan çıkarır, azgınlaştırır, insanlıktan çıkarır, taşkınlık kötülükler yapmaya sevkeder.
Ayrıca dünyanın maddi değerlerine taparcasına bağlılık insanın manevi, kalbî, ilahî, insanî boyutlarını yok eder, ahiretini de kaybetmesine sebep olabilir. O yüzden tuzaktır. Gerçek er yani tam insan olmuş, manevi değerlerle hayatını doğru bir istikamette tanzim etmiş olan kişi, adeta kocakarıya benzeyen bu dünyayı boşar, yani ona aşırı şekilde tapınırcasına bağlanmaz.
*Devlet-i dünyâ hayâl-i hâba benzer nesnedür
Baht-ı bî-dâr isteyenler terk-i hâb itmek gerek”
(Dünya malı mülkü, makamı mevkii, mutluluğu aslında hayal uykusuna, hayale dalıp görülen bir rüyaya benzeyen bir şeydir. Uyanık bir baht ve talih isteyenlerin uykuyu terk etmesi gerekir.)
Dünyanın maddi varlıklarına dayalı bir zenginlik âleminde âdeta sarhoşçasına gezinenler, hayatı sadece lüks tüketim ve eğlence içinde yaşamak, gezip tozmak yeyip içip eğlenmek olarak algılayanlar, manevî, insanî ve İslamî değerlere önem vermeyenler, aslında geçici, uçup gidici ve çok kısa süren bir hayal âleminde tatlı bir rüya hiçinde yaşarlar.
Bu hayal ve rüya süresi dünya hayatıdır, kısacık ömür süresidir. Ölüm gelince bu kısa tatlı rüya ve hayal dünyası hemencecik sönüverir ve kişi ölümden sonraki ahiretin sonsuzluğu karşısında ne yapacağını şaşırıverir. Yani cenneti kazanmak adına hazırlık yapmadığı için sonsuz ve kalıcı olan ahiret hayatı elinden gitmiş, perişan olmuş olur. Onun talih ve baht yani iyi bir gelecek, sonsuz bir cennette gerçek anlamda mutlu bir hayat isteyenler bir uyku, hayal ve rüyadan ibaret olan bu dünyanın salt maddeci, materyalist hayatını terk etmelidir.
*Zîr-i hâk olsa gerek menzilün âhir nidelüm
Mâline mâlik imişsin tutalum Karun’un”
(Ey insan tutalım, varsayalım ki Karun’un malına sahipsin. Ama ne yapalım ki senin en sonunda varacağın yer toprağın altıdır.)
İnsan bu dünyada Karun kadar çok zengin olsa, çok fazla mal mülk, para pul sahibi olsa bile bunların hepsini yiyemez, kullanmaz ve en önemlisi bu mal varlığını ölünce kendisiyle birlikte yanında götüremez. Kendisi toprağın altına girer ve hepsini bu dünyada bırakır gider.
O halde insan bu durumun farkında olmalı, bilinçlenmeli, dünyaya tapar derecede bağlanmamalıdır. Sahip olduğu parayı pulu sarfedilmesi gereken yere sarfetmeli, başkalarının hakkını yememeli, zekâtını, sadakasını vermeli, muhtaçlara yardım etmeli, paylaşmayı bilmelidir. Ahirette cenneti kazanmak için Allah’ın istediği şekilde, tam Müslümanca bir hayat yaşamalıdır. Gerçek mutluluk ve huzur budur. En büyük kazanç, en büyük zenginlik de kazanılan Allah’ın rızası ve bunun mükâfatı olan cennettir.
Yine bir büyük Divan şairi Nabi de salt dünyacı, maddeci bir hayat anlayışına karşı bilgece yaklaşımlarını ortaya koyan beyitler söylemiştir.
*”Âlem didügin bu nüsha-i pür-ham u pîc
Kimdür acabâ meâlin itmiş tahrîc
Ben anladugum budur ki her harfinde
Bin sırrı var ammâ yine hîc ender hîc”
(Âlem dediğin kıvrım kıvrım, büklüm büklüm karmakarışık bir kitap ya da muskadır. Kimse bunun anlamını, içeriğini, mesajını tam olarak ortaya çıkaramamıştır. Benim anladığım şey ise şudur: Bu âlem kitabının her harfinde binlerce sır var amma yine de hiçlik içinde bir hiçtir ve değersizdir.)
*”Cihânı anlayanun çeşm-i itibârında
Gubâr-ı kûy-ı fenâ tûtiyâ degül de nedür”
(Dünyanın ne olduğunu gerçek manada anlayan kişinin değerlendirme gözünde fanilik köyünün tozu sürme değil de nedir?)
*”Olmış bu kârgâh-ı harîd ü fürûhtde
Maşûk-ı çeşm hırs-ı cemâl-i nîgû-yı zer”
(Alım satım işyeri olan bu dünyada gözün âşık olduğu şey, maddi varlıkları temsil eden altının güzel yüzüne duyulan hırstır. Manevi gözü kapalı olanlar sadece maddi gözleriyle bu dünyanın maddi varlıklarına âşık olurlar. Bu da hayatı ve dünyayı yanlış anlamak demektir.)
*”Tecerrüdle olur âğûş-ı vasla pîrehen nâil
Kabâyı vasldan mahrûm iden kat kat alâyıkdur”
(Gömlek, kavuşma kucağına soyunarak ulaşabilir. Kaftanı, cübbeyi kavuşmaktan mahrum eden kat kat ilgiler, maddeler, katmanlardır.)
Allah’a, soyut manevi değerlerden oluşan sonsuz güzellik ve mutluluk diyarına, ilahî aşka ulaşabilmek için bu dünyanın somut, maddi ilgilerinden, alakalarından, madde kaydından soyutlanmak gerekiyor.
*”Kim ki mekr-i zen-i dünyâya zebûn olmaz ise
Rezmgâh-ı felege merd gelür merd gider”
(Kim dünya kadınının tuzağına kapılmazsa yani dünyanın maddi değerlerine tapınırcasına önem vermezse, adeta bir savaş meydanı olan bu dünyaya mert gelir, mert gider.)
Şeyhülislam Yahya’dan seçilen beyitlere bakalım:
*”Âkil cihândan el yusa ey dil aceb midür
Âlâyiş-i zamâneden ol vakt pâk olur”
(Ey gönül, akıllı kişi dünyadan elini yıkasa, uzaklaşsa bu tuhaf ve acayip değildir. Yani normaldir, olması gereken bir şeydir. Zira zamanın, hayatın, dünyanın görünen aldatıcı, maddi güzelliklerinden, eğlencelerinden, aşırı maddeci kirlerinden o zaman arınmış olur.)
*”Evrâk döner şevk ile fânûs-i hayâle
Seyr it ne suver zâhir olur devr-i zamândur”
(Yapraklar aşk ve şevkle hayal fanusuna dönerler. Talihtir, kaderdir, zamanın dönüşüdür, seyr et ne gibi şekiller, resimler, görüntüler eğlenceler ortaya çıkar.)
*”Gönlünde senün gayr ü sivâ sureti neyler
Lâyık mı bu kim Kâbe’ye büt-hâne disünler”
(Senin gönlünde, kalbinde Allah’ın dışındaki dünyalık maddi değerlerin, başka şeylerin ne işi var? Nitekim Kâbe’ye puthane demeleri hiç uygun mudur?)
Nasıl Kâbe’de put olmazsa, gönül Kâbesinde de dünya malı ve maddi değerler olan putlara yer vermemelidir. Yani gönlü dünyalık maddi varlıklara değil, Allah’a bağlamalıdır.
Hersekli Arif Hikmet de bu konuda çarpıcı beyitler söylemiş:
*Hikmet yeter âlâyiş-i çirkâbe-i dünyâ
Mihrinle Hudâ sînemi tenvîr-i ferâğ et”
(Ey Hikmet, bu dünyanın salt maddeye dayalı pis gösterişleri, kirli yaşantıları artık yeter. Ey Tanrım, şefkat ve merhametinle göğsümü nurlandır, aydınlat, maddi kirlerden, dünyalık değerlerden temizle, maneviyatınla doldur.)
*Vücûdu olsa da madûmdur eşyâ hakîkatte
Nukûş-ı simyânın mâsivâdan farkı var yoktur”
(Dünyanın maddi varlıklarının görünen vücudu olsa bile gerçekte onlar yok hükmündedir. Nitekim adi madenleri altına çevirme işinin nakışlarının, görüntülerinin, sonuçlarının Allah’tan başka olan maddi varlıklardan farkı vardır yoktur.)
“Tedkîk olunsa sûret-i mevhûmedir cihân
Yoktur vücûd-ı nakş-ı nümâyân serâbda”
(Bu dünya dikkatle incelense bunun kuruntu ürünü, hayalî şekillerden, görüntülerden ibaret olduğu anlaşılır. Nitekim serapta görünen nakışların varlığı gerçekte yoktur yani görülenler hayalden ibarettir. )
Türk halk ve tasavvuf edebiyatının mümtaz şairi Yunus Emre’nin, “Gönlünü derviş eyle / Dostıla biliş eyle” dediği gibi, bir beytinde:
Gönüller arasına döşemeli rayları
Ve içine kurmalı nûr dolu sarayları!(1)
diyen Halistin Kukul, günümüz şair ve yazarları arasında, aynı zamanda en çok kalem kullanan mümtaz bilim adamlarımızdan biridir.
Kendisini ilk defa, 1990’lı yılların başında, Feyzi Halıcı’nın, o zaman Ankara -Meşrutiyet caddesindeki bürosunda sohbet ederken tanıdığım Kukul; 1943 yılında Trabzon-Beşikdüzü’nde doğdu, 1961’de Erzincan Lisesi’ni bitirdikten sonra, Kara Harp Okulu’na girmiş, fakat 21 Mayıs olayları dolayısıyla ayrılmak durumunda kalmıştır. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Fransız Filolojisi Bölümü’nden mezun oldu. Rize, Samsun, Ünye ve Cide liselerinde Fransızca öğretmenliği, Diyarbakır Eğitim, Enstitüsü’nde müdür yardımcılığı, Samsun Eğitim Fakültesi ve 19 Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi’nde öğretim görevlisi olarak hizmet verdi ve 1997 yılında emekliye ayrıldı.
İlk şiiri 1961’de Harbiye’nin Sesi gazetesinde çıkmış, daha sonra Türk Edebiyatı, Defne, Çağrı, Millî Kültür, Hisar, Töre, Çaba ve Bayrak gibi dergilerle, Tercüman, Orta Doğu, Babıalide Sabah, Hergün, Türkiye, Zaman ve Millet gazetelerinde şiir, hikâye ve makaleleri yayınlanmıştır.
Halistin Kukul’a göre; “Şiir ve ilim, dünyanın en zor meşgalesidir. Bu iki meşgale, iğneyle kuyu kazmak gibidir. Görünmez ama, ortaya çıktığı zaman tüm toplumları etkisi altına alır… Şiir, gönlün aşk denilen muazzam, muazzez, müzeyyen, mükemmel, mümtaz, feyizli, faziletli ve edepli vasıflarıyla göz kamaştıran ve akl-ı selimle müşterek, esrarlı albeniliğinin şahlanışıdır. Yâni şiir aşktır. Hakiki ve mecazî vasfıyla aşk… Başlı başına, boydan boya, alabildiğine hür ve müstakil ve zabtedilmez hissiyat ve düşüncedir. Onu ancak sahibi zabtedebilir…”
O, katıldığı yarışmalarda, bazılarının birincilik ödülü kazandığı şiirlerini: Türk’ün Ayak Sesleri – Kıbrıs Destanı – Sonsuzluk Merdiveni – Şiirlerle Nasreddin Hoc Fıkraları – Ayçiçek’le Nurdede – Dağıstanlı Arslan Şeyh Şamil Destanı ve Kanije Destanı isimli kitaplarda topladı. Ayrıca, Zincirli Tepe – Sevgi Çemberi ve Yarınlar Daha Güzel isimli hikâye kitapları ile Gelincikler Nârindir ve Havada Bulut Yok isimli oyunları bulunmaktadır.
50. sanat yılı dolayısıyla, Necmi Çamaş’ın Sosyal İşler Daire Başkanı olduğu, Samsun Büyükşehir Belediye Başkanlığı tarafından, 2007’de “Şiirle Geçen 50 Yıl” programı düzenlenen Kukul, yukardaki kitap isimlerinden de anlaşılacağı gibi, aynı zamanda bir “destan şairi”dir.
“Şeyh Şamil” ve “Kanije Destanı” eserlerini, tarih sevgisi ve onun verdiği heyecanla yazdığını belirten ve “Kıbrıs Destanı” isimli eseri Kültür Bakanlığı yayınları arasında yer alan şairimize göre: “Destanlarımız, bizim millî hüviyetimizdir. Destansız bir millet, köksüzdür. Destanlar bir yönüyle millî kültürümüzü, bir yönüyle de, bu kültür içinde insanımızı tarif ederler…”(2)
Halistin Kukul, Çıngı dergisinde yayınlanan “Âşık Kemalî Bülbül’den Vefa Örnekleri” başlıklı bir yazısında, Kemalî Bülbül’ün, 1982 yılında Gülpınar dergisinde çıkan, çevresindeki şairlerle ilgili bir “övgü” şiirinde, kendisi için söylediği;
“Gönül erbabıdır Halistin Kukul
Yazdıkları sanki bir okul oldu.
Bülbül der, aziz dost, ey Rabbine kul
Dostluk başlayalı nice yıl oldu.” (3)
dörtlüğüne de yer vermiştir. Ne var ki, o yazıda, benim Ekim 1982 tarihli “Gülpınar” dergisinde yayınlanan “Ankara’nın Şairleri” başlıklı şiirimdeki:
Ana şair Zorlutuna
Alır bizi koltuğuna.
“Sultan” der Taranoğlu’na
Ankara’nın şairleri…(4)
dörtlüğünün de, Kemalî Bülbül’e ait olduğu zannedilerek ona mal edildiğini gördüm… Millî ve mânevî değerlerimize her vesile ile sahip çıkan Kukul, “Ramazannâme” isimli uzunca bir şiirinde, Ramazan ayının, özellik ve faziletini şöyle dile getirmiştir:
Muhabbet deryasının aşk lezzeti sende var
Aşkın hakikatinin muhabbeti sende var.
Tutuştu mu gönüller bir kez o kıvılcımla
Saâdetin özünün bereketi sende var.
O, tatlı, temiz ve samimi aşk duygularını, bulut bulut semaya çekerken, sonsuzluğa yelken açarak, geçmişe ve geleceğe selam gönderir:
Saat mi kaldı geri
Ben mi çok ilerdeyim?
Yelken açsın sâniye
Sonsuzluğa gideyim!
Aşkı sundum yüceye
Yol verip düşünceye.
Sonraya ve önceye
Ben selam göndereyim.
Halistin Kukul’un, Türk Divan Edebiyatı’nın ünlü şairi Nedim’in: “Bu şehr-i Sitanbul ki bimislü behâdır / Bir sengine yekpâre Acem mülkü fedâdır” diye vasfettiği aziz İstanbul ile ilgili bir şiirini sunuyoruz:
İSTANBUL – 1
Yeditepe, bin bir renk, harf çılgın, âşık iklim
Her köşe – bucağında muhteşem ana dilim.
İSTANBUL – 2
Dedi: “Ya ben Bizans’ı alırım, ya o beni”
Açarken, genç Sultan, bir görkemli çağ, yepyeni
İSTANBUL – 3
Rast gelinmez dünyada asla onun dengine;
Huzur ve sürur veren emsalsiz âhengine.
İSTANBUL – 4
Güzellik numunesi tabiatta her zerre
Boğaz’da doğar insan saniyede bin kerre.(5)
(1): Çağrı Dergisi: Ağustos 2017, Sayı 693
(2): Türk Şiirinden Portreler – Mehmet Nuri Yardım: Burak Yayınları, İst. 2001 – Sayfa 266
(3): Çıngı Dergisi: Eylül-Ekim 2007, Sayı 46
(4): Gülpınar Dergisi – Abdullah Satoğlu: Ekim 1982, Sayı 78, Sayfa 12
(5): Çağrı Dergisi: Ağustos 2007, Sayı 573
OZAN ALİ KIZILTUĞ (1944-2017)
Melek TEMEL
Sosyal Bilimci-Kültür Bakanlığı Halk Şairi
Ankara’nın soğuk bir Aralık ayı sabahında, takvimler 13.12.2017 tarihini gösterirken, “BÜYÜK OZAN ALİ KIZILTUĞ HAKKA YÜRÜDÜ” haberini hem biz hem de bütün Türkiye duymuştu.
Sonrası acı, sonrası gözyaşı, sonrası boşluk…
Dayımın vefatının ardından birkaç gün geçmişti ya da zaman çok ağır ilerliyordu da bana öyle gelmişti. Bir akşam telefon çaldı, Tokat’tan Hasan Akar Hocamdı arayan. Baş sağlığı dilekleri, dua ve teselli temennilerinin ardından “KÜMBET DERGİSİ”nin bu ayki sayısı için benden Ali Kızıltuğ’u anlatan bir yazı yazmamı istedi, “Senin kalemin ve senin duygularınla Kızıltuğ’u anlat!” dedi.
Biraz zamana ihtiyacım olduğunu söyledim ama zihnim düşünmeye başlamıştı bile.
Hiç kolay değildi Ali Kızıltuğ’u anlatmak. Ozan Ali Kızıltuğ’u anlatmak başka bir şeydi, Dayım Ali Kızıltuğ’u anlatmak başka. Her ikisini de zihnimde ve yüreğimde harmanlayıp aktarabilmem için biraz düşününce hiç hatırlamadığım ya da hafızamın en ücra köşelerinde gizlenmiş olan binlerce kırık dökük anı belirdi bir anda. Hafızamda darmadağın olan parçaları bir araya getirmeye çalışırken en başa dönmek mantıklı olacaktı ben de öyle yaptım.
Peki, kimdi Ali Kızıltuğ?
Divriği ilçesinin, Mursal köyünde 1944 yılı Ekim ayında dünyaya gelen Ali Kızıltuğ, çiftçi bir ailenin tek çocuğudur. Ali Kızıltuğ henüz 5 yaşlarındayken annesi Gülşen Kızıltuğ vefat eder, babası İbrahim Kızıltuğ daha sonra tekrar evlenir ve ikinci evliliğinden de 6 çocuğu olur.
Anadolu’nun pek çok köyünde olduğu gibi Mursal köyünde de aileler, sülaleler lakapları ile anılır. Ali Kızıltuğ’un annesi Gülşen Kızıltuğ da köyün “Esmeel” diye bilinen sülaleden Mehmet Şafak ve Zehra Şafak’ın üçü kız üçü erkek olan altı çocuğundan biridir.
Annem Elif Şafak’ın anlattığına göre ablası Gülşen çok genç yaşta vereme yakalanmış ve kurtulamamıştır. Anadolu kültüründe kuzen nedir bilinmez, baba tarafının yaşça büyük erkeklerine amca veya emmi, anne tarafının yaşça büyük erkeklerine dayı denir. Anne tarafının yaşça büyük bayanlarına hala, baba tarafının yaşça büyük bayanlarına da bibi denir. Ali Dayım anneme hala derdi, biz de ona dayı derdik. Ali Kızıltuğ bizin dayımız yani halamızın oğlu, annem içinse Gülşen Ablasının öksüz kalmış tek yadigârı idi.
Bu gün Ali Kızıltuğ’un hayat hikâyesini anlatan kitaplarda, pek çok araştırmacının hazırladığı tezlerde, TRT ve özel kanalların hazırlamış olduğu belgesel ve biyografi çalışmalarında kronolojik olarak tarih ve sanat hayatındaki aşamalar yer almaktadır. Ben bunları arşivlerden alıp tek tek burada sıralamayacağım.
Çünkü arşivler tarihleri, rakamları, isimleri bildirir, insanların gönüllerinden gönüllere kurdukları köprüleri, sıcak, samimi, içten kucaklaşmalarını bilemez.
Ali Kızıltuğ’u Türk halkının her kesiminde sevilen, sayılan değer verilen biri olmasının, Ali Kızıltuğ eserlerinin dillerden düşmemesinin ve her kesimden insanın yüreğine dokunabilmesinin nedenleri üzerinde durmak isterim.
Sivas ili, Divriği ilçesinin, Mursal köyünden yola çıkan bir ozanın Türkiye’nin bütün il, ilçe ve köylerinden din, dil, mezhep farkı gözetmeksizin herkes tarafından sevilmesinin nedenini bu güne kadar söylemiş olduğu türkülerinde ve şiirlerinde bulmak mümkün.
Bu güne kadar 103 plak, 87 kaset, çıkarmış. Sözü ve müziği kendisine ait 2016 eser veren, eserleri pek çok sanatçı tarafından seslendirilen (Zeki Müren, Muazzez Abacı, Yıldız Tezcan vb.) Ali Kızıltuğ, 1969 yılında ilk plak olan “Asri Gurbet Harab Etmiş Köyümü” ile gönüllere taht kurmuştur.
Asri gurbet harab etmiş köyümü
Bülbül gitmiş baykuş konmuş gel hele
Ben ağayım ben paşayım diyenler
Kapıları kitlemişler gel hele
Gel hele de benim ağam gel hele
…
Ali Kızıltuğ eserlerinin ana temasında Anadolu insanının günlük yaşamındaki hemen hemen her şeyi görmek mümkündür. Gurbet, hasret, ayrılık, aşk, özlem konularını işlediği eserlerini irdelediğimizde aslında sosyal içeriğin ana faktör olduğunu görürüz. 1960’lı yıllarda köyden kente göçün neden olduğu toplumsal yapıdaki değişim ve kırılmaları bazen esprili bir hiciv ile bazen de içli bir hüzünle, yalın, akıcı, yetiştiği kültürün dil ve şivesini bozmadan bütün doğallığı ve samimiyeti ile dile getirmiştir.
Anadolu kadınının gurbete gönderdiği eş ve çocuklarının ardından yanan yüreklerine, tercüman olmuş, gurbete giden babaların, evlatların geçim sıkıntılarını, ekmek mücadelesini, çaresizlik ve fakirliği, yeni yaşam koşullarını, şehir hayatına uyum sağlama süreçlerini, yozlaşmaların toplumu nasıl etkisi altına aldığını halka halkın dili ile anlatmıştır. Aradan uzun yıllar geçmesine rağmen hala ilgi ile dinlenen hemen hatırlayabildiğim “Piçe bak piçe”, “Ankara’dan bir ev aldım(Pahalıysa pahalı)”, Moda moda”, “Ben daireye memur oldum (Duydun mu duydun mu)” gibi pek çok unutulmaz eser.
Piçe Bak Piçe
Karşı yoldan bir kervan gider
Köyden şehre giden göçe bak göçe
Karı ne dediyse anayı döver
Babaya küfreder hele piçe bak piçe
…
Hikâyeli türküler dalındaki pek çok eserinde ise toplumun kanayan yarasına parmak basan büyük ozan, töre cinayetleri, başlık parası, berdel ve benzeri konuları dile getirmiştir. “Ali ile Zeynep’in türküsü”, “ Dumanlı köy”, “Barabar” hafızamda kalanlardan bir kaçı.
Ali Kızıltuğ’un türkülerini dinleyenler onunla ağlayıp, onunla gülerek kendi duygu ve düşüncelerini paylaşmakla kalmayıp kendisini görmek, kucaklaşmak istemekteydi. Mevkii, imkânı, inancı ne olursa olsun herkesi samimiyetle karşılar, sevgiyle kucaklardı. Kibir ve bencilliğe kapılmadan, geldiği yerleri asla unutmadan, halkla içi içe olmaktan zevk alarak ve halktan biri olarak yaşamını sürdürdü.
İşte bu yüzden halkın sevdiği bir ozan oldu, çünkü o halkın ta kendisiydi!
Toplumun siyasi yapısını, haksızlıkları, çarpıklıkları sazı ve sözü ile dile dökmüş, ozanlık geleneğinin özü olan halkın gören gözü, işiten kulağı, söyleyen dili olma sorumluluğunu da hakkıyla yerine getirmiştir. Sayısız eserlerinden ilk aklıma gelenler “Ha babam De babam”, “Gazeteci Havadisim Bol Benim”, “Karga Muhtar Olmuş Köyü Beğenmez” ve daha pek çoğu.
Karga muhtar olmuş
Bu gün seyran ettim bizim illeri
Karga muhtar olmuş köyü beğenmez
Yahudi, Ermeni, Arabi dili
Mecliste oturmuş Türkü beğenmez
Tersine akıyor fesat ırmağı
Kibirden gelirmiş onun kaynağı
Vücudunu yara etmiş tırnağı
Uyuz da oturmuş keli beğenmez
…
Bir de dilinden hiç düşürmediği, gitmek istediği köyü Mursal var ki, eserlerinin çoğunda hasret ve özlemini bir ömür dinleyenleriyle paylaştı.
13.12.2017’de vefatının ardından o hep gitmek istediği köyü Mursal’a götürdüler dayımı. 14.12.2017’de vasiyeti üzerine Mursal köyünde “Abara’nın kaşı” mevkiine defnedildi. Ankara ve Mursal köyünde yapılan cenaze törenlerine 2000’in üzerinde insan katıldı, törenlere gidemeyen binlerce insan ise evlerinde yaslarını tutmaktaydı.
Köyüne gömülmeyi vasiyet edişini annem Elif Şafak şöyle anlatır; Ali gömülmek istediği yeri gösterir, Abara’nın kaşında durur,” beni buraya gömün ki bir yana dönünce Yama Dağlarını, bir yana dönünce köyümü göreyim” derdi.
Binlerce Ali Kızıltuğ sevenleri ve ailesi tarafından isteği yerine getirildi.
Ağlasam ne olacak Gülsem ne olacak
Gamlı kasavetli yalan dünyada
Yaşasam n’olacak gülsem n’olacak
Bana düşeceği bir mezar yeri
Dünyanın tapusun alsam n’olacak
….
Peki, Ali Kızıltuğ kimdi?
Bir yandan büyük şehir hayatının telaşı, farklı şehirlerde sürdürülen yaşam mücadelesi, zamanla kopmaya yüz tutan akrabalık bağları, diğer yandan ise dayımın yoğun sahne çalışmaları, şehir dışı, yurt dışı gezileri, konserleri sebebi ile istediğimiz zaman görüşebilmemiz mümkün olmazdı.
Özel günlerde, düğünlerde, bayramlarda bazen görüşebilirdik, bazen de dayım müsait olduğunda bizleri görmeye gelirdi.
Ozan Ali Kızıltuğ kapıdan içeri girdiğinde artık Dayım Ali Kızıltuğ idi. Ali Kızıltuğ çocukluğum, gençlik yıllarım, annemin evi, Ankara’nın gecekondu mahalleleriydi.
Dayımın kapıdan içeri girişi, samimi, sıcak kucaklaması, omuzuma atılan kol, saçımı okşayan el, ceplerinden avuçlarıma doldurduğu renk renk çikolatalar, şekerler, sakızlar. Bazen radyodan bazen de kasetçalardan evimize yayılan içli bir bağlama sesi, velhasıl anılarımın en güzel köşesi.
Son telefon görüşmemizi Haziran ayında yapmıştık, dayımın hasta olduğu haberi gelmişti yine, iyi değil dediler birkaç gün bekledim aramak için, korkuyordum, ya telefonu açmazsa?
Aradan zaman geçmişti, dayım iyileşmiştir umudu ile aradım, bir kez çaldı telefon ikinci zil sesi çalmadan karşımdaydı dayım, içimde huzur, sesimde sevinçle selamlaşıp konuştuk. Korktuğumu, merak ettiğimi aramak için birkaç gün beklediğimi söyledim kahkahalarla güldü, “Korkma Meleğim iyiyim, yazın köyde olacağım oraya gel, ben köye gideceğim, sen de çık gel, orada da görüşürüz” dedi.
Gelirim dayı, sen neredeysen oraya gelirim dedim.
Nasipten öteye hiçbir şey olmuyormuş.
Her geçen gün durumunun iyiye gittiğini öğreniyor, bu da geçecek, dayım bunu da atlatacak umuduyla bekliyorduk. Ankara’da bir özel hastanede tedavisi devam ediyordu. 27 Eylül 2017 de kimyasal tedavisine başlanmış, tedavi sürecinde ziyaretçi yasağı getirilmişti.
Aramıza girmiş dağlar denizler
Gelemem diyorum sen gel diyorsun
Kar yağmış yollara örtülmüş izler
Bulamam diyorum sen bul diyorsun
Öf Öfffff…
Ali Kızıltuğ’un sevenleri ve yakınları hastaneden bir an olsun ayrılmadı ve yalnız bırakmadı. Aylar süren tedavinin ardından yorgun ve güçsüz düşen bedeni 12.12.2017 gecesi kansere yenik düştü. Artık yapılacak bir şey kalmamıştı.
Geride yürekleri yakan tarifsiz bir acı, biraz gözyaşı ve büyük bir gurur bırakarak annesi Gülşen Kızıltuğ ve babası İbrahim Kızıltuğ’un yattığı topraklara sevgi seli ile uğurlandı.
Kızıltuğum baharımı yazımı
Hangi kalem yazmış benim yazımı
Dert ortağım olan dertli sazımı
Çalamam diyorum sen çal diyorsun
Öf Öfffffff…
Ankara’da soğuk bir Aralık sabahı, takvimler 13.12.2017 tarihini gösteriyordu.
ALİ KIZILTUĞ’A ÖLDÜ DEDİLER (AĞIT-1-)
Sabah gün doğmadan bir haber geldi
Ali Kızıltuğ’a öldü dediler
Sanki zehirli ok bağrımı deldi
Ali Kızıltuğ’a öldü dediler
Aralık ayları sabah ayazı
Yakışır mı sana kefen beyazı
Tepeden tırnağa düştü bir sızı
Ali Kızıltuğ’a öldü dediler
Ne kolay söylendi diller lal olsun
Ne ana, ne bacı yok saçın yolsun
Yalan dünya bana paslı bir pulsun
Ali Kızıltuğ’a öldü dediler
Duvardaki sazım düştü kırıldı
Teller figan etti mızrap darıldı
Akıbeti bir top beze sarıldı
Ali Kızıltuğ’a öldü dediler
Ağla Melek Hatun yaşın sel olsun
Canımdan can gitti yâda el olsun
Ehlibeyt yoldaşın yolun gül olsun
Ali Kızıltuğ’a öldü dediler
Halk Şairi Melek TEMEL
ÖLDÜ DEMEYİN(AĞIT-2-)
Döküldü yapraklar bozuldu bağım
Ali Kızıltuğ’a öldü demeyin
Fırtınada kaldı dumanlı dağım
Ali Kızıltuğ’a öldü demeyin
Yağmur yağar toprak ıslanır şimdi
Kapanır kapılar paslanır şimdi
Köşenin başından seslenir şimdi
Ali Kızıltuğ’a öldü demeyin
Kara kışta düğün olmaz toy olmaz
Geçit vermez dağlar öteye salmaz
İnsan ölür ama ozanlar ölmez
Ali Kızıltuğ’a öldü demeyin
Divriği yolundan vardı sılaya
Yama dağları da durmuş halaya
Yollar mahşer yeri bakın alaya
Ali Kızıltuğ’a öldü demeyin
Melek hatun ahım arşa ulaştı
Eller yokluğuna çabuk alıştı
Puslandı gözlerim dilim dolaştı
Ali Kızıltuğ’a öldü demeyin
Halk Şairi Melek TEMEL
ALİ KIZILTUĞ’A AĞIT (-3-)
Acı derin olunca ses çıkmıyor bedenden
Ölüm baki kılınmış sual olmaz nedenden
Birkaç hatıra kalır bırakıp da gidenden
Ateş düştüğü yeri yakıyormuş ne çare
İnsanı parça parça yıkıyormuş ne çare
Yine dertlere yoldaş şu benim gamlı başım
Boğazım düğüm düğüm, zehir ekmeğim aşım
Yanar dağdan püsküren volkana eş gözyaşım
Ateş düştüğü yeri yakıyormuş ne çare
İnsanı parça parça yıkıyormuş ne çare
Ah etsem ahım yakar dudağımı dilimi
Canım çekildi tenden doğrultamam belimi
Tutam tutam yolsam da saçımdaki telimi
Ateş düştüğü yeri yakıyormuş ne çare
İnsanı parça parça yıkıyormuş ne çare
Kara kışta kor alev kavurdu dört bucağı
Doğduğu topraklarda söndürmedi ocağı
Gülşen’ine kavuştu Mursal ana kucağı
Ateş düştüğü yeri yakıyormuş ne çare
İnsanı parça parça yıkıyormuş ne çare
Melek hatun görmedi baki kalan cihanda
Her can bir garip yolcu kapısız denen handa
Dışarda diner elbet fırtına da boranda
Ateş düştüğü yeri yakıyormuş ne çare
İnsanı parça parça yıkıyormuş ne çare
Halk Şairi Melek TEMEL
Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin Rəhbərliyi Sizi, yeni nəsil Azərbaycan gəncliyinin istedadlı nümayəndəsini, idmançısını-Azərbaycan çempionunu, , Gündəlik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Sumqayıt bürosunun rəhbərini və əmədaşını doğum gününüz münasibətilə səmimi qəlbdən təbrik edir, Sizə uzun ömür, möhkəm cansağlığı, xoşbəxtlik, ailə səadəti, ədəbi-bədii yaradıcılığında bol-bol uğurlar diləyir! Sevib, sevdiyiniz insanların əhatə dairəsində olun!
Mətbuat xidməti
“Gənc Ədiblər Məktəbi”nin müdavimi, AYB və AJB üzvü,
Prezident təqaüdçüsü, Gənclər müfakatçısı
***
bir də qayıt… bir də gəl…
bir də ölüm-itim mən…
sonra yenə çıxıb get,
kol dibində bitim mən…
arada qırpım gözümü…
döyüm kirpiklərimi…
dilim qıymaz özümə,
söyüm sevdiklərimi…
aylar keçsin, öyrənim,
çayı sənsiz içməyi…
qaranquşa söyləyim
qəlbdən-qəlbə köçməyi…
gülmək taxım üzümə…
axı “güclü qadın”am…
öpüb yatım şəklini,
yolun düşsün yuxuma…
Nolur… bir də qayıt gəl…
bir də ayrılaq… bir də…
sən boylanan sözlərə
şeirlərdi…-deyirlər…
***
Dərdi yanına sal gətir,
Yeni görüşə gələndə…
Özünə eynək al gətir…
Böyütsün məni gözündə…
Bəxtimin kiçik qızıyam…
Falçı deyib gəlişini…
Qəlbində ağrı, sızıyam,
Qoru üzdə gülüşünü…
Mənə “Qırmızıpapaq” al,
Öz içimdədi canavar…
Nağıl dünyandaca qal…
Ölsəm bundan sənə nə var?
Unutmuşdum…Bu görüşdə
Sevgini gətirmə, yaxşı?
Nolsun söylənirik dərddən,
Nə sən aşıq, nə mən baxşı…
İkimiz də uduzmuşuq…
Sən sevgini…Mən də səni…
Arsızmışıq…Huşsuzmuşuq…
Görüşə səslədim səni?
Ehh…Qırmızı şal gətir,
Tamamlansın bəzəyim də…
Özünə eynək al gətir…
Böyütsün məni gözündə…
2013
Bakı şəhər 82 nömrəli məktəbin VI sinif şagirdi
“Əziz atam, salam! Yəqin təəccüb edirsən atam sözünə. Mən sənin hələ anadan olmamış qızınam. Mən sənə bu məktubu gələcəkdən yazıram. Bilirəm, çox qəribə səslənir. Ancaq biz yaşadığımız dövrdə artıq bu mümkündür. Bizim oxuduğumuz məktəbdə hər uşağa bir şans verildi ki, keçmişə məktub yazsın. Mən də səni seçdim.
Mən sən bu dünyadan köçəndən, sən şəhid olandan sonra doğulmuşam. Sənin evində çox böyük bir şənlik var. Ağlım kəsəndən anam- atana bax, bu sənin atandır,- deyir.
Əzizim, sənə deməyə o qədər sözüm var ki…
Bilmirəm hansından başlayım. Məni görənlər deyir ki, mən sənə oxşayıram. Bilirsən, mən 2 dəfə Qarabağa getmişəm. Təəccüblənmə, axı biz torpaqlarımızı qaytarmışıq. Ərazimiz bərpa olunub, xarici turistlərin ardı-arası kəsilmir. Bütün dünyaya Qarabağın gözəlliyindən danışırlar. Şuşada Qarabağ uğrunda şəhid olan əsgərlərimizin şərəfinə əzəmətli bir abidə ucaldılıb.
Mənim əziz atam, bu məktuba ürəyimi qoya bilsəydim, sənə göndərərdim. Mən səni çox istəyirəm. Fəxr edirəm ki, şəhid övladıyam. Sənə söz verirəm ki, sən də göylərdən baxıb mənimlə fəxr edəcəksən.
Əlvida, mənim qəhrəman atam!”
Məni dönə-dönə oxudu. Sonra qatlayıb döş cibinə qoydu. Sanki sığal çəkirmiş kimi əlini bir neçə dəfə cibinə sürtdü. Anamın əlinin istisini üzümdə hiss etdim. Yatmışdım. Bunlar yuxu imiş. Nə qəribə yuxu idi. Gələcəkdən keçmişə yazılmış bir məktub idim.
Bir anlıq fikirləşdim. Görəsən, mənə belə bir şans verilsəydi, mən kimə məktub yazardım?! Aprel şəhidlərinin xatirəsinə…
Kəsmə ağcaqayını
Kəsmə ağcaqayını,
Meşələr küsə bilər.
Bahar ayaqlarını,
Vətəndən kəsə bilər.
Ağcaqayınla qardaş,
İnsan tək rəftar eylə.
Çiləyər göz yaşını,
Yanıb dönərsən külə.
Darasın ağcaqayın,
Saçlarını gəlintək.
Ağcaqayın odda yox,
Meşədə bitsin gərək.
Doludur bu gecə ayın nuruyla,
Ağarır könlümün bəyaz yelkəni.
Ayazlı, şaxtalı qış günü belə,
Alışr könlümün həvəsi, eşqi.
Dumanlı günləri sovurub yelə,
Unudub dünyanın dərdi-sərini;
Çəkirəm duyğumun kövrək əlilə
Gözü görünməyən cizgilərini.
İtmir zərbələri uğursuz anın,
Bu ağrı-acını unutmaq çətin.
Gül açır sırası nurlu misranın,
Partlayır butası sözün, söhbətin…
Başına döndüyüm, qurban olduğum,
Bilirsən, nə çəkir bəlalı başım.
Hicran dəryasında pünhan olduğum,
Bilirsən, nə çəkir bəlalı başım.
Məhəbbət oduna yandım əzəldən,
Əmanət yaylıqdır-mənə gözəldən.
Nə deyim, mənə sənə sevgi düzəldən,
Bilirsən, nə çəkir bəlalı başım.
Sevdim, yatişmədim əhdi-diləyə,
Çoxu namran olub çərxi-fələyə.
Məhəbbət odu da yetdi ürəyə,
Bilirsən, nə çəkir bəlalı başım.
Asdanam, gəzirəm qərib ellərdə,
Hazıram sözlərim düşsün dillərdə.
Gözümün yaşı da dönüb sellərə,
Bilirsən, nə çəkir bəlalı başım.
Bu sonsuz üfüqlər əngin olunca,
Əngin fikirlərim olsun həmişə.
Üst-başım geyimim zəngin olunca
Zəngin fikirlərim olsun həmişə.
Yüz ölçüb-biçirəm kəlməni, sözü,
Hər dəfə. Özümü öyə bilmərəm.
Yamaqlı şalvar da geyərəm, düzü,
Yamaqlı fikirlər deyə bilmərəm.
Nemətsə də gözəl şer,
Şair olan qəm də yeyir.
Ömrü keçir bu adətlə,
Uğurlu bir səadətlə.
Görən məni nədir deyir:
Saçlarına düşən bu dən?
Şair, nə tez qocaldın sən!
Dünən mənə öz əlində
Gül gətirən bir gəlin də
Gözlərində min bir sual
Heykəl kimi dayandı lal…
O bəxtəvər gözəlin də
Mən oxudum gözlərindən:
Şair, nə tez qocaldın sən!
Ovçuluğa meyil saldım,
Gecə – gündüz çöldə qaldım,
Dağ başından enib düzə
Bir ox kimi süzə – süzə
Neçə ceyran nişan aldım;
Cavab gəldi güllələrdən:
Şair, nə tez qocaldın sən?
Bəzən uca, bəzən asta,
Ötür sazım min sim üstə.
Andı yalan, eşqi yalan,
Dostluğu da rüşvət olan,
Ürək yıxan bir iblis də
Üzəvari deyir hərdən:
Şair, nə tez qocaldın sən!
Saç ağardı, ancaq ürək
Alovludur əvvəlki tək.
Saç ağardı, ancaq nə qəm!
Əlimdədir hələ qələm…
Bilirəm ki, deməyəcək
Bir sevgilim , bir də Vətən:
-Şair, nə tez qocaldın sən!
1953
Gül gətirdim, çiçək qoydum üstünə,
Gül sənindi, yer sənindi, sən mənim.
Sara
Yenə qəbristana düşübdü yolum,
Daş yonur, qum tökür burda ustalar.
Anana baş daşı qoyurlar oğlum,
Səndən xatirədi
məndən yadigar
Oğlundan,ərindən…
Son borcumuzdu,
Qalan borclarımız bir yan qalsın.
O, həyat aşiqi, o, yer qızıydı,
Qoy ondan yer üstə nişanə qalsın.
Həyatda bir sirr var, inan, ay oğul,
Bu sirr açılmayıb qədimdən belə.
Daşdan yonulubdu anan, ay oğul,
Daşı sevməliyik biz indən belə.
Nə deyim, sağ olsun heykəltəraşı,
Gör necədüz verib o gözü, qaşı.
Saçları örpəyin altından çıxıb,
Tək nəfəs verməyi yadından çıxıb.
Bu sirdi, gör necə dəyişir insan,
tanınır, tanınmır…
yaxşı bax, oğlum.
Mənim daş qadınım, sənin daş anan
Bizi qoymayacaq daşlaşaq, oğlum.
Şəkil çəkmək istəyirəm,
Gəl, şəklini çəkim, dünya!
Rəssam olmaq təbim gəlib,
Gəl, şəklini çəkim, dünya!
Ruhum gəzsin ahəng ilə,
Əlim oynasın rəng ilə,
Çirkin ilə, qəşəng ilə,
Gəl, şəklini çəkim, dünya!
Pəncərə sən, baxan mənəm,
Sularında axan mənəm.
Rəngi rəngə yaxan mənəm,
Gəl, şəklini çəkim, dünya!
Gözündəki nəmi çəkim,
Qəlbindəki qəmi çəkim.
Tufan çəkim, gəmi çəkim,
Gəl, şəklini çəkim, dünya!
Can əriyib, taxta qalıb,
Papağa bax, mıxda qalıb.
Gönə bax, dabbağda qalıb,
Gəl, şəklini çəkim, dünya!
Quzğun kimi leş alansan,
Yeki verib, şeş alansan,
Beş verib, on beş alansan,
Gəl, şəklini çəkim, dünya!
Dəhnən ilə, arxın ilə,
Tez-tez dönən çarxın ilə,
Sevgin ilə, qorxun ilə,
Gəl, şəklini çəkim, dünya!
İblis-mələk, hüri-qilman,
Yarı insan, yarı heyvan.
Gah kafərsən, gah müsəlman,
Gəl, şəklini çəkim, dünya!
Bircə bəndə sevirmisən,
Çox saraylar devirmisən.
Məni şəklə çevirmisən,
Gəl, şəklini çəkim, dünya!
Namərd, yoxsa, mərd göstərim,
Yumşaq, yoxsa, sərt göstərim?
Özün boyda dərd göstərim,
Gəl, şəklini çəkim, dünya!
Səninlə əkə bilmirəm,
Bir könül tikə bilmirəm.
Dərdini çəkə bilmirəm,
Gəl, şəklini çəkim, dünya!
Dil açanda ilk dəfə ana söyləyərik biz,
“Ana dili” adlanır bizim ilk dərsliyimiz.
İlk mahnımız laylanı anamız öz südüylə
İçirir ruhumuza bu dildə gilə-gilə.
Bu dil, – bizim ruhumuz, eşqimiz, canımızdır,
Bu dil, – bir-birimizlə əhdi-peymanımızdır.
Bu dil, – tanıtmış bizə bu dünyada hər şeyi.
Bu dil, – əcdadımızın bizə qoyub getdiyi
Ən qiymətli mirasdır, onu gözlərimiz tək
Qoruyub, nəsillərə biz də hədiyyə verək.
Bizim uca dağların sonsuz əzəmətindən,
Yatağına sığmayan çayların hiddətindən,
Bu torpaqdan, bu yerdən,
Elin bağrından qopan yanıqlı nəğmələrdən,
Güllərin rənglərindən, çiçəklərin iyindən,
Mil düzünün, Muğanın sonsuz genişliyindən,
Ağ saçlı babaların əqlindən, kamalından,
Düşmən üstünə cuman o Qıratın nalından
Qopan səsdən yarandın.
Sən xalqıının aldığı ilk nəfəsdən yarandın.
Ana dilim, səndədir xalqın əqli, hikməti,
Ərəb oğlu Məcnunun dərdi səndə dil açmış.
Ürəklərə yol açan Füzulinin sənəti,
Ey dilim, qüdrətinlə dünyalara yol açmış.
Səndə mənim xalqımın qəhrəmanlıqla dolu
Tarixi varaqlanır,
Səndə neçə min illik mənim mədəniyyətim,
Şan-şöhrətim saxlanır.
Mənim adım, sanımsan,
Namusum, vicdanımsan.
Millətlərə, xalqlara xalqımızın adından
Məhəbbət dastanları yaradıldı bu dildə.
Moskvada Puşkinə heykəl qoyulan zaman,
Ona abidə qoydu bu dildə Şirvani də.
Bu dil, – tanıtmış bizə bu dünyada hər şeyi,
Bu dil, – əcdadımızın bizə qoyub getdiyi
Ən qiymətli mirasdır, onu gözlərimiz tək
Qoruyub nəsillərə biz də hədiyyə verək.
Ey öz doğma dilində danışmağı ar bilən,
Bunu iftixar bilən
Modalı ədəbazlar
Qəlbinizi oxşamır qoşmalar, telli sazlar.
Qoy bunlar mənim olsun.
Ancaq Vətən çörəyi,
Bir də ana ürəyi
Sizlərə qənim olsun.
Noyabr 1954
***
Son gecədir bu gün yenə,
Sabah yenə son səhər.
Son yel dolur son yelkənə,
Qayıq üzür birtəhər…
Axırıncı ağacdır bu,
Əsir sonuncu külək.
Bağlayıb sonuncu yolu
Yenə sonuncu fələk…
İndi son küçə üstünə
Yağacaq son addımlar.
Yenə dönəcəklər tinə
Sapsarı son adamlar…
Doğulur sonuncu insan,
Sonuncu insan ölür.
Yenə son dəfə ağlayan
Son dəfə gülən olur…
1963
Düz otuz səkkiz il bundan əvvəl ata olmaq sevincini yaşamışdım. Bəlkə o zamanlar gənc olduğumdan atalıq hissinin nə olduğunu, məsuliyyətini belə dərk etmirdim. Valideynlərim, dostlarım məni oğul atası olmağım münasibəti ilə təbrik edəndə, orta məktəbi bitirərkən qırmızı diplomu əlimə aldığım və daha sonra ali məktəbə qəbul olduğum həmin günlərdə olduğu kimi böyük sevinc hissi keçirtmişdim. Hisslərin sözlərlə ifadə oluna bilmədiyi həmin an “xoşbəxtlik nədir?” sualının cavabı gözlərimdəki parıltı, dodaqlarımdakı təbəssüm idi. Sevdiyim və uğruna çox cəfalara dözdüyüm həyat yoldaşımın sevgisinin hədiyyəsi kimi dəyərləndirmişdim Allahın lütfünü.
İllər necə də tez keçir! Dünən idi sanki… Otuz səkkiz il əvvəl həyəcanla qucağıma alıb, balaca əlindən öpdüyüm körpəm böyümüşdü. Bir zaman dizlərimə sığınan, hər gün işdən gələndə “Mənə nə almısan?” deyərək qarşıma qaçan Faiq indi özü ata idi. Mühəndis işləyirdi: nəvəmin dili ilə desək, bütün şəhəri işıqlandırırdı.
Nəvəm demişkən, bu gün balaca Faiqimi-nəvəm Ruslanı da görə biləcəkdim. Hər həftə olmasa da, ayda bir neçə dəfə nəvəmi görə, bağrıma basa bilirdim. Anası uşağın atası ilə, nənə-babası ilə görüşlərinə etiraz etməsə də, Faiqin işləri çox olduğundan onu bizə gətirməyə vaxtı olmurdu. Qınamıram, necə də olsa, iş adamıdır, axı.
Keçən ay aldığım təqaüdü xərcləməyə, daha doğrusu, özümə yeni eynək almağa qıymayıb həm oğluma, həm də nəvəmə hədiyyə almışdım. Faiqə nə alacağıma uzun-uzadı qərar verə bilməmişdim. Bir neçə gün əvvəl işdən qayıdıb əl-üzünü yumaq üçün hamam otağına keçməzdən öncə qolundan açıb masanın üzərinə qoyarkən saatın şüşəsinin qırıldığı diqqətimi çəkdi. Uşaq vaxtı həmişə saatımı oğurlayıb qoluna taxan oğluma bundan gözəl nə hədiyyə edə bilərdim ki! Yalnız illər keçdikcə insan zamanın, hətta ötüb keçən hər dəqiqənin belə nə qədər qiymətli və dəyərli olduğunu anlayır…
Faiq ad gününü əvvəlcə dostları ilə qeyd etmək istəsə də, sonradan nəvəmin “Bazar günüdür” deyərək bizimlə görüşmək üçün israr etdiyini görüb dostlarını evə dəvət etməkdən başqa çarəsi qalmamışdı. Dostları deyəndə ki, onun elə də çox dostu yox idi. Öz həmyaşıdları olan Ramin və Əhmədlə illərin dostu idilər. Bir yerdə çox oturub-durduqlarındandır, ya da sırf təsadüf, bilmirəm, hər üçü demək olar ki, eyni xasiyyətdə idi, eyni də dünyagörüşünə sahib idilər.
Faiqin telefonda dostlarını evə dəvət edəcəyindən xəbərdar olan kimi yoldaşım Tamara vaxt itirmədən bir neçə salat hazırlayıb, kartofla göbələk də qızartdı. Süfrəni bəzəyib nəvəsinin və qonaqların yolunu gözlərkən özünü də unutmadı, saçlarını qaydaya salıb tələsik dırnaqlarına boya çəkdi. Tamara cavanlıqdan belədir: özünə qulluq etməyi, baxımlı olmağı sevir. “Hər bir xanım hər yaşda gözəl və baxımlı olmalıdır”-sözləri dilindən düşmür.
Hələ həyət qapısından səsi eşidilən nəvəm tələsik içəri daxil olub boynuma sarıldı. Doyunca üzündən-gözündən öpməyə imkan verməyib, atasının Ramin əmisi ilə onu evdən götürdüyündən, bir az da şəhərdə necə əyləndiklərindən şövqlə danışmağa başladı. Uşaq ki uşaq! Əyləncə mərkəzlərində keçirdiyi gün deyil, atası ilə bərabər olduğu hər dəqiqə onun üçün önəmli idi. Necə də sevinirdi! Hər görüşümüzdə dəfələrlə qulağıma “Baba, nolar, elə et ki, anam atamla barışsın. Biz hamımız bir yerdə, bir ailə olaraq yaşayaq!”-deyə pıçıldayıb üzümə baxar, yalvarış dolu baxışlarıyla məndən kömək umardı. Ona baxdıqca üzülər, dərindən köks ötürərdim.
Faiqlə dəfələrlə bu mövzuda söhbət açmaq istəsəm də, həmişə söhbətimiz yarımçıq qalardı. Hər dəfə tələsdiyini, işlərinin çox olduğunu deyərək söhbətdən yayınardı. Bəlkə də, bu şəkildə qərarlarına, şəxsi həyatına müdaxilə etməməyimə eyham vurardı. Bilmirəm… Amma hiss edirdim ki, keçmişdə buraxdığı səhvlərə görə özü də çox peşmandır. Bəlkə də, səhvlərini etiraf etməyə qüruru yol vermirdi… Hərdən isə mənə elə gəlirdi ki, səhvlərindən nəticə çıxarıb və ailəsi ilə barışmaq qərarına gəlib. Amma nədənsə bir zamanlar seçib-sevdiyi qızla aralarındakı soyuq münasibətlərə son verilmirdi.
Ehh… İndiki gənclərin fikirlərindən baş açmaq olmur ki! Gah ciddi qərar qəbul edir, gah da asanlıqla hər şeydən vaz keçirlər.
Yeganə oğlumun sevgisinə və seçiminə hörmətlə yanaşmışdım. El adətiylə elçi gedib, nişan-toy etmişdim oğluma. O vaxtlar Bakı Dövlət Universitetində Nəzəri Fizika kafedrasının müdiri vəzifəsində işləyirdim. AMEA-nın müxbir üzvi, Universitetin ən hörmətli müəllimlərindən biri idim. Professor Rafiq Kərimov adı bu gün də əfsanədir müəllim və tələbələrin dilində. Kvant mexanikasına dair yazı və məqalələrim maraqla oxunar, kitablarım dərc olunardı. Bax, bu rəfdəki kitablar var ha, onların böyük hissəsi mənim müəllifi olduğum əsərlərdir. Bəziləri bu gün də dərs vəsaiti kimi istifadə olunur.
Nəvəm nənəsinin başını qatır, Faiq isə dostu Raminlə bir kənarda oturub astadan söhbət edirdilər. Üzlərinin ifadəsindən aralarındakı söhbətin ciddi olduğu hiss olunurdu. Bu aralar Faiqin iş həyatında sıxıntıları olduğundan xəbərim var idi. Öz işləri, şəxsi həyatı barədə mənimlə danışmasa da, amma anasından heç nə gizlədə bilmirdi. Gizlətmirdi… Uşaqlıqdan anasına bağlı idi Faiq.
Tamara deyəsən sıxılırdı, tez-tez yeməklərin soyuduğunu söyləyib, Faiqdən Əhmədi xəbər alırdı. Əhməd isə gecikirdi.
Ramin telefonu kənara qoyub:
─Gəlirlər, yoldadırlar, –dedi.
Faiqdən fərqli olaraq, Ramin hündürboy, iricüssəli bir gənc idi. İdman Akademiyasını bitirmişdi. İndi də məşqçi işləyirdi. Otuz beş yaşı tamam olmasına baxmayaraq, hələ də subay idi. Evlənməmişdi. Faiq maddi vəziyyətinin yaxşı olmadığını, ögey anasının da ona gün ağlamaq istəmədiyini desə də, gəncin “subaylıq-sultanlıqdır” sevdası başında olduğunu hiss etməmək mümkün deyildi.
Əhmədə gəlincə isə, dostların arasında ən yaraşıqlısı, deyəsən, elə ən şanslısı da o idi. İş həyatı uğurlu olduğu kimi, geniş dünyagörüşü və savadı, kübar ədaları ilə qızların, qadınların hər zaman diqqətini çəkməyi bacarardı. İfadəli baxışları, mənalı təbəssümü ilə bu günədək neçə-neçə qızın, qadının qəlbini fəth edə bilsə də, sındırıb arxada gözüyaşlı buraxdığı gözəllərin arasından əsl sevgisini isə hələ də tapa bilməmişdi.
Ramin “Gəlirlər, yoldadırlar” deyəndə Faiq Əhmədi nişanlısı ilə bərabər evə dəvət etdiyini söylədi. Əhmədin nişanlanması xəbərinə, düzü, bir qədər təəccübləndim. Bəzi insanlar hər gün yeni bir paltar geyinməyi xoşladığı kimi, Əhməd də hər yeni həftəyə, yeni aya yeni bir eşq macərası ilə başlardı. Bir sözlə, ürəkləri fəth etmək üçün gəncliyindən, gözəlliyindən, cazibəsindən bacardığı qədər istifadə edərdi. Amma bu cəhətinə baxmayaraq, onun gözəl xasiyyəti var idi.
Nəhayət ki!
Həyət qapısının cırıltısı eşidilən kimi, Ruslan sevincək özünü çölə atdı. Əhmədin qarşısına qaçıb, böyük kişilər kimi əl verib görüşdü. Əyilib üzündən öpmək istəyən nişanlısına isə ötəri nəzər salıb geri çəkildi, öpməyə icazə vermədi. Əhmədin sevgisini sanki ondan oğurlamağa çalışan qızı uşaq qısqanclığı ilə süzür, açıq-aşkar diqqəti özünə çəkməyə çalışırdı. İlk gündən qıza qarşı qərəzli mövqe tutmuşdu nəvəm. Görünür, Əhməd üçün nişanlısı ilə balaca dostu arasındakı münasibətləri yoluna qoymaq elə də asan olmayacaqdı.
Ruslan Əhmədi özünün ən yaxın dostu bilirdi. Xətrini çox istəyirdi. Hətta atasını dilə tuta bilməyəndə, həmişə Əhmədin qılığına girir, öz istəyinə nail olurdu. Düzünü desəm, Ruslanın ərköyünlük və şıltaqlıqlarının səbəbkarı elə Əhmədin özü idi.
Əhməd hər kəslə salamlaşıb görüşdükdən sonra:
─Bağışlayın, bir az gecikdik. Nişanlım Aylin! –deyərək qızı bizə təqdim etdi.
Aylinin dodaqlarından qopan kəlmələri eşitməsəm də, xəfif təbəssümündən və gülümsəyən gözlərindən süzülən ehtiram dolu salamını qəbul etdim. Faiq və Raminin davranışlarından onların əvvəldən tanış olduqlarını hiss etdim. Baxışları və təbəssümü ilə ürəyindəki sözləri dilə gətirməyi bacaran Tamara əvvəlcə Əhmədə, sonra qıza yaxınlaşdı. Həmişə olduğu kimi bu dəfə də üzünü qarşısındakı insanın yanağına toxundurub havanı öpdü.
Öz ömür-gün yoldaşını kim tanımaz ki! Xasiyyətinə yaxşı bələd olduğum həyat yoldaşımın baxışlarından Aylinə qarşı münasibətini duydum. Düzü, ilk baxışdan mən də, sadə, baxımsız, o qədər də cazibədar olmayan Aylini hər zaman digər gənclərdən öz boy-buxunu, yaraşıq və cazibəsi ilə fərqlənən Əhmədə yaraşdırmadım. Nə bilim… Məhəbbətin gözü kordur, deyirlər. Əhmədin zövqünə bələd olduğumu düşünsəm də, deyəsən yanılmışdım, axı.
Aylin! Hə, o Əhmədin gözəllik idealından çox uzaq idi. Əynindəki ağ köynəyi və qara şalvarı onu az qala məktəbliyə oxşadırdı. Azərbaycan qızlarına məxsus zərif və incə üz cizgiləri, hərəkət etdikcə dalğalanan uzun qara saçları, hər dəfə nişanlısına nəzər salanda işıldayan parlaq qara gözləri, həyadan qızaran yanaqları, çəhrayı dodaqlarındakı xəfif təbəssümü belə, onu gözəllik ilahəsi adlandırmaq olmazdı. Nəzərəçarpmayan, sadə görünüşünü baxışlarındakı sadəlövh ifadə tamamlayırdı. Qəribə də olsa, sonradan hər dəfə Aylinin gözlərinə baxanda dərinliklərində fərqli bir ruh hiss edirdim. Bəlkə də onun özəlliyi də elə bu idi. Təmiz ilahi sevgisi, məsum baxışları idi onun Əhmədin gözündə fərqləndirən. Bəlkə də… Bəlkə də yanılıram…
Deyib-gülən, şən və zarafatcıl Əhməddən fərqli olaraq, Aylin çox sakit və susqun idi. Gələndən bəri də demək olar ki, heç kəslə bir kəlmə belə danışmamışdı. Arada bir başını qaldırıb otağa, süfrə arxasında müzakirələr aparan dostlara və mənə nəzər salır, Ruslanın şıltaq davranışlarını təbəssümlə izlədikdən sonra yenidən nəzərlərini döşəməyə zilləyirdi. Darıxdığı, sıxıldığı dərhal hiss olunurdu. İlk baxışdan yeni mühitə, yeni insanlara uyğunlaşmağı bacarmayan bir insan təsirini bağışlayrdı. Çox güman ki, balaca qəlbinin öz böyük dünyası var idi. Və bizim evin abü-havası onun dünyasından çox uzaq və fərqli idi. Əlindəki salfetın kənarlarını qatlamaqla vaxtını öldürməyə çalışırdı. Ruslan da Əhmədin yanında özünə yer etdikdən sonra, demək olar ki, tamamilə kənarda qaldı. Süfrə arxasında iştahla yeyib-içən dostlardan və yoldaşımdan fərqli olaraq, bayaqdan bəri dilinə də heç nə vurmamışdı.
Televizorun səsini alıb pultu bir kənara qoydum. Ayağa qalxıb masaya yaxınlaşdım, üzümü Əhmədə tutub:
─Əhməd, nişanlına qulluq et,–dedim.
Yalnız indi, mənim səsimi eşidəndə hər kəs sanki Aylinin varlığını xatırladı. Bir anlıq diqqət mərkəzində olmaqdan sıxılan qız isə baxışlara tab gətirə bilməyib nəzərlərini hər kəsdən yayındırdı. Sıxıldığı, bir az da utandığı lalətək qızaran yanaqlarından hiss olunurdu. Gözlərindəki ifadəyə gəldikdə isə, darıxmaqdan daha çox bir boşluq və tənhalığı, bəlkə də qəm-qüssəni əks etdirirdi. Nədənsə, əmin idim ki, onun bizə gəlməyinə də Əhməd israr etmişdi.
Başı dostlarına və Ruslana qarışan Əhməd tez səhvini düzəltdi, gülümsəyib nişanlısına meyvə şirəsi süzdü, boşqabına bir neçə qaşıq paytaxt salatı qoydu.
Bəlkə də bizlərdən utanıb çəkindiyindən, əlini süfrəyə uzatmaq istəmirdi.
─Utanma, qızım, öz evin bil, –deyib yenə də qayıdıb öz kresloma əyləşdim. Evdə qonaqlar olduğundan, televizorun səsini də çox artıra bilmirdim.
Nəzərlərim isə Aylində idi. Gözlərini açıb yumdu. Əlini süfrəyə uzadarkən mənə baxıb gülümsəməyindən bunu məni qırmamaq üçün etdiyini anladım. Hörmət və ehtiramına cavab olaraq mən də gülümsədim.
Əhməd isə iradımdan nəticə çıxartmışdı. Böyük məmnuniyyətlə nişanlısına qulluq edirdi. Ona göbələk və kartof qızartması çəkmək istəyəndə qız nişanlısının əlini saxladı, qulağına nə isə pıçıldadı. Əhməd başını tərpədərək buludu masanın üzərinə qoydu.
Tamara tez dilləndi:
─Noldu, Əhməd? Nişanlın hazırladığım yeməkləri bəyənmədi?
Aylin bu sözlərdən diksinib əvvəlcə yoldaşıma, sonra mənə bir anlıq nəzər saldı, başını aşağı əydi. Pərt olmuşdu. Həmin an Aylinlə bərabər yalnız Əhməd deyil, elə mən özüm də pərt oldum.
─ Yox, o nə sözdür, Tamara xanım! Çox dadlıdır, əlinizə sağlıq.
Qızın cavabı Tamaranı razı salmadı, üzünü Əhmədə tutub başını buladı:
─Fikir verirəm, demək olar ki dilinə heç nə vurmayıb.
Pərtliyi aradan qaldırmağa çalışan Əhməd öz şirin dilini işə saldı:
─Siz onu üzrlü bilin! Əslində, Aylin elə də çox yeyən deyil. Amma salat xoşlayandır, imtina etmədi. Salat isə çox dadlı idi. Düz deyil, Aylin? –Aylinin cavabını gözləməyib, sözünə davam etdi, –Bilirsiz, Tamara xanım, sözün düzü, nişanlım göbələk xoşlamır.
Əhməd həmişə olduğu kimi indi də öz sözləri və təbəssümü ilə Tamaranın könlünü almağı bacardı. Üzü güldü. Qarşısındakı qızı süzüb:
─Sən ye! Ye, bir dəfə dadına bax hələ! Çox xoşuna gələcək! –dedi və mənə tərəf çevrilib, –Rafiq mənim hazırladığım bütün yeməkləri xoşlayır və həmişə də deyir ki, hələ indiyə kimi heç kəs onun üçün mənim kimi dadlı göbələk qovurmayıb.
Aylinin nəzərləri mənə yönəldi, gülümsəyərək:
─Rafiq dayı, gəlin, siz də bizimlə oturun da!–deyib əliylə boş stula dəvət etdi.
Qızın səsindəki səmimiyyət və qayğı həmin an məni çox duyğulandırdı. Aylinin təklifinə cavab vermək istəyirdim ki, həmişəki kimi Tamara məni qabaqladı:
─O yeyib… Sizdən əvvəl mən ona yemək də, çay da vermişəm!
Aylin gözlərimin içinə baxıb susdu. Onun susqunluğundakı sözlər, baxışlarından süzülən kəlmələr qarşısında özümü itirdim bir anlıq. Həmin an mənə elə gəldi ki, bu gənc qız qəlbimin dərinliklərinə boylanmağı bacardı. Fikrimdən, qəlbimdən keçənləri, hətta heç kəslə bölüşə bilmədiyim hisslərdən belə bircə baxışıyla agah oldu sanki. Gözlərimin içinə, daha doğrusu, qəlbimin dərinliklərinə yönəltdiyi nəzərlərinə tab gətirməyib başımı çevirsəm də, onun baxışlarını öz üzərimdə hiss etməkdə idim. Nə gizlədim, baxışları altında sıxıldığımı, əzildiyimi hiss etdikcə uzaqlaşmaq istəyirdim. Qəfil öskürək məni vəziyyətdən çıxartdı. Mətbəxə keçdim. Bacardıqca daha çox orada ləngimək, hətta öz otağıma çəkilmək fikrinə düşdüm. Soyuq və şaxtalı yanvar günü olmasaydı, parka gəzməyə gedər, ya da təqaüdçü qonşumla bir az nərd oynardım. Amma yox e… İndilərdə “Xəbərlər” başlayacaqdı. Otağa qayıdıb, kresloya-öz yerimə keçdim.
Nəvəmin məktəb macəralarını dinləsəm də, gözaltından yenə də Aylini izləyirdim. Qoçaq qıza bənzəyirdi. Tamara danışa-danışa bir neçə bulaşıq boşqabı götürənə qədər, bütün masanın üstünü yığışdırıb səliqəyə saldı. Pəncərənin qırağına qoyulan şirniyyatları və özləri ilə gətirdiyi tortu süfrəyə qoyub yenidən mətbəxə keçdi. Mətbəxin yolunu əzbərləmişdi.
Əhməd:
─Aylin, bir çay hazırla, tortu da kəsək, –deyəndə artıq dəmə qoyduğunu söylədi.
Gülümsədim. Əhmədin gözlərindəki məmnunluq da nəzərimdən qaçmadı. Həmin an ilk baxışdan xoşlamadığım bu qızın Əhmədin qəlbinə necə yol tapa bilməsi barədə düşündüm: sadəliyi, səmimiliyi, bir də fədakarlığı onu Əhmədin gözlərində hər kəsdən fərqli etmişdi. Bir anlıq Faiqin Ruslanın anası ilə münasibətlərini xatırladım. Oğlum nə qədər diqqətsiz və evdən kənar əyləncələrə meyl etməsi ilə nikahının pozulmasında günahkar idisə, yoldaşı da bir o qədər şöhrətpərəstliyi, lovğalığı ilə münasibətlərin gərginləşməsinə təkan vermişdi. İndi Aylinə baxdıqca, ürəyimdə Əhməd kimi daha bir oğlum olmasını istəyir, kaş ki gözəl və cazibədar gəlinim də bu qıztək sadə və mehriban olaydı, deyə düşünürdüm.
Həmişəki kimi bu dəfə də təşəbbüskarlığı Əhməd öz üzərinə götürdü. Tortun üzərindəki şamı yandırıb Faiqə ürəyində arzu tutmasını deyən kimi, Ruslan atasından cəld tərpənib şamı üfürdü.
─Ruslan! Neynədin? –Əhməd narazı halda başını yellədi, –Bu gün atanın ad günüdür! Sənin ad günün deyil, axı! Şamı atan üfürüb arzu tutmalı idi…
Ruslan hər şıltaqlığına göz yuman dostunun iradına dodaqlarını büzdü, atasına qısılıb incik səslə:
─Mən atamın yerinə arzu tutdum… –dedi.
Ruslanın hərəkətini sıradan bir nadinclik kimi qəbul edən Əhməd:
─Yaxşı, gəl belə edək, Ruslan, indi şamı yandırırıq, amma bu dəfə atan arzu tutacaq, –dedi.
Əhmədin təklifi Ruslanın ürəyindən olmadı. Narazı halda başını yelləyib, əlini tutub saxladı, alışqanı yandırmağa qoymadı. Səsi titrəyə-titrəyə:
─İstəyirəm ki, atam yenə də bizimlə bərabər yaşasın! Hamımız bir evdə yaşayaq…
Qeyri-ixtiyari Əhməd əlini aşağı saldı. Fərqinə belə varmadan alışqanı cibinə qoydu. Balaca dostunun könlünü qırmağa qıymadı. Ərköyün dostunun hisslərini, arzusunu hörmət və anlayışla qarşılamaq uşağa böyüklərin səhvlərini izah etməkdən, “niyə” və “nədən” suallarına cavab verməkdən daha asan idi.
Uşağın sözləri hər kəsi duyğulandırsa da, amma ən çox Faiqin qəlbinə təsir etmişdi. Oğlunu özünə sıxıb saçlarını tumarlayıb öpdü.
Şən əhval-ruhiyyə bir anın içində sükutla əvəzlənmişdi.
Sükutu Aylinə müraciət etməklə Əhməd pozdu:
─Aylin, çay dəm alıbsa, zəhmət olmasa…
Evin xanımı olduğunu xatırlayan Tamara, deyəsən, qıza əziyyət verməmək üçün təşəbbüsü öz üzərinə götürdü. Aylinin əlindən sinini alıb çayları payladı. İlk fincanı səbirsiz nəvəmin qarşısına qoyduğu zaman Aylin geri çəkildi, əvvəlki kimi səssizcə süfrə arxasında əyləşdi. Evin xanımının təşəbbüskarlığından sonra daha heç nəyə cəsarət etməyən qızın nəzərləri sinidəki sonuncu, çox güman ki, mənim üçün tökdüyü həmin fincanda ilişib qalmışdı.
Ruslanın davranışları, sözləri hamımızın əhvalını alt-üst etmişdi. Elə Tamaranın da. Yazıq qadın üzgün halı ilə çayımı sinidə unutmuşdu… Son illər o da mənim kimi unutqan olmuşdu…
*******
Soyuq olmasına baxmayaraq, hava çox təmiz idi. M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində təhsil alarkən, həmçinin Xarkovda hərbi xidmət keçərkən də soyuq torpaqların havasına öyrəşmişdim. Ona görə də Bakının küləkli, şaxtalı havası məni qorxutmurdu. Havadan asılı olmayaraq, səhər və axşam gəzintisi mənim kimi təqaüddə olan yaşlı insanlar üçün əslində çox faydalıdır.
Həyət qapısından içəri girəndə qarajın yanılı işığı diqqətimi çəkdi. İçəri boylandım. Ruslan fürsətdən istifadə edib dostlara velosipedini təmir etdirirdi. Yəqin ki, yoldaşım da indi içəridə Aylinlə söhbət edir, maraqla ondan Əhmədlə necə və harada tanış olduqlarını soruşurdu. Özlüyümdə, ən yaxşısı birbaşa öz otağıma keçməyi düşündüm. Həm xanımların söhbətinə mane olmaz, həm də bir az uzanıb dincələrdim.
Ayaq saxladım. Qulağıma gələn səs gerçək idi? Həyəcanla qonaq otağına tərəf addımladım. Bəli, gerçək idi… İllər sonra ilk dəfə evimizdə piano səsləri eşidilirdi. Qızım ailə qurub həyat yoldaşı ilə Leninqrada köçdükdən sonra eləcə divarın dibinə qısılıb qalan, yeddi-səkkiz ildən çox istifadə olunmayan bu piano da mənim kimi tənha qalmışdı. Bir neçə dəfə yoldaşımın fikrindən pianonu kiməsə bağışlamaq, ya da satmaq fikri keçsə də, etiraz etmişdim: bir gün, bəlkə də ömrümün son günlərində olsa belə, yenə də qızımın ifasını dinləməyi xəyal etmişdim… Faiqdən fərqli olaraq, qızım məni çox istəyirdi, hətta anasından da çox.
Qapı arasında dayanıb Aylinin ifasını dinlədim. Dinlədikcə də kövrəlir, duyğulanırdım. Xatirələrimi canlandırmışdı bu ifa. Gözümün qarşısında gənclik vaxtlarım, qızımın şıltaqlıqları gəlib dururdu. Bir anlıq qızım üçün o qədər darıxdım ki! Aylinə necə yaxınlaşdığımı belə hiss etmədim.
Səsimin titrədiyini hiss etdim:
─Çox sağ ol, qızım!
Otaqda heç kəsin olmadığını zənn edən Aylin diksindi. Özünü itirdi:
─Üzrlü bilin, icazəsiz…
─Yox, yox! Bilsən ki nə qədər sevindirdin məni!, –deyib fərqinə varmadan qızın əlindən tutdum, –Qızım, xahiş edirəm, yenə nəsə çal!
Səsimdəki yalvarışı hiss edən gənc qız məni qırmadı. Aylinin pianonun ağ-qara dilləri üzərində gəzən incə barmaqları qəlbimin sarı siminə toxunmuşdu. Gözəl ifası ruhumun dərinliklərinə enir, məni də öz dünyasına çəkib aparırdı. Aylində qızımı görür, qızımı hiss edirdim. Onu qucaqlamaq, bağrıma basmaq istəyimi güclə boğdum.
İfasını bitirib əlini saxladı. Üzümə baxıb gülümsədi.
─Mənim qızım da…–susdum. Sözümə fasilə verib, fikrimi tamamlamağa çalışdım, –İndi ailəsi ilə Leninqradda yaşayır. İldə yalnız bir dəfə Bakıya gələ bilirlər. Yeni ildə gələcəklərini gözləyirdim, amma gələ bilmədilər. Yoldaşına işdən məzuniyyət vermədilər. Heç olmasa, Faiqin ad gününə gələr, düşündüm, …
Aylin susaraq məni dinləyirdi. Danışdıqca gözlərimin içinə baxır, qocanın sözünü kəsməyə qıymırdı. Sözsüz, kəlməsiz, lal sükutumla belə, qarşımdakı bu qız məni anlaya bilirdi. Hisslərimi, duyğularımı daha ondan gizləyə bilmir, hətta gizlətmək belə istəmirdim daha.
─Qızım on bir il musiqi təhsili alıb, indi də fortepianodan musiqi dərsləri verir. Görürəm, sənin də musiqi təhsilin var…
Aylin gülümsədi:
─Necə deyim… Cəmi üç il musiqi təhsili aldım, sonra getmədim.
─Hə…Təəssüf…
Aylinlə söhbət etməkdən, fikirlərini, insanlara, dünyaya baxışını dinləməkdən, düzü, zövq alırdım. Bu qədər sadə, lakin bu qədər dərin. İlk təəssüratımda yanılmışdım. Savadlı bir qız imiş! Mənim həvəslə danışdığım elmi mövzulara maraqla göstərməsə də, kvant nəzəriyyəsindən, kvant mexanikasından anlayışı olmasa belə, tarix və ədəbiyyatdan maraqlı faktlar danışaraq məni təəccübləndirə bildi. Bəzən hətta professorun özünün belə bilmədiyi nələrsə olurmuş!
Ailədə hamımız rusdilli olduğumuzdan bu gün ilk dəfə öz evimdə öz doğma dilimdə danışırdım. Necə də xoş bir hiss idi! Təəssüf ki, velosiped təmirini bitirən dostların gəlişi Aylinlə söhbətimizə son qoydu.
Əhməd əllərini bir-birinə sürtüb qızınmağa çalışırdı:
─Aylin, zəhmət olmasa, bir çay qoy. Üşüdük.
Əlində sini otağa daxil olan Aylin ilk fincanı kreslomun yanındakı jurnal stolunun üstünə qoydu. Gülümsəyən gözləri ilə təqdim etdiyi bu bir fincan çayla evin bir küncünə sıxılmış piano kimi hər kəs tərəfindən unudulan yaşlı professora öz hörmət və ehtiramını bildirmək istəyirdi.
******
Pəncərədən yollara zillənən gözlərim yenə kimisə axtarır, özünə həmsöhbət gəzirdi. Tənha evdə keçən günlərimi divardakı, ya da pianonun üstündəki saatın tıqqıltısı tamamlayırdı. Tamara həmişə olduğu kimi rəfiqələri ilə telefonda danışar, evdə darıxanda isə alış-verişə gedərdi. Faiqi də səhər işə gedəndə, bir də gecə işdən qayıdanda görürdüm. Nə yaxşı ki, televizor vardı. Arada onunla dərdləşir, mənə cavab verməsə də, hisslərimi bölüşürdüm.
Pianoya yaxınlaşdım. Qızımın saçlarını sığallayırmış kimi dillərini tumarladım. Xoşbəxtliyim, gəncliyim pianonun dilləri kimi qaranlığa qapanmışdı.
Tıq-tıq…
Faiqə ad gününə aldığım həmin saatın səsidir. Görüşdüyü xanım məndən qabağa düşüb ona gözəl bir qol saatı hədiyyə etmişdi. Oğlum hədiyyəmə çox sevinsə də, unutduğundan, bəlkə də xanıma qarşı diqqətsizlik etmək istəmədiyindən pianonun üstündə qoyub çıxmışdı evdən.
Saatı qulağıma yaxınlaşdırdım. Yatmamışdı, hələ də işləyirdi. Zamanı qovan əqrəblər, əslində, gəncliyimizi, xoşbəxtliyimizi əlimizdən alıb aparırdı. Nə qədər dayandırmaq, bəzən geri dönmək, yaxud yenidən başlamaq istəsək də, barmaqlarımızın arasından süzülən suya bənzəyirdi zaman.
Pianonun üstündəki dəvətnaməni əlimə aldım. Görünür, axşam Faiq qoyub. Açdım. Əhmədin toy dəvətnaməsi idi. Subaylıq həyatı ilə vidalaşan Əhməd bəlkə dostlarına da nümunə olardı. Onlar da subaylığın daşını atar, ev-eşiyə yığışardılar bəlkə. Gülümsədim. Ürəyimdən “Allah xoşbəxt etsin!” kəlmələrini keçirtdim.
Faiqin səsini eşidib dəhlizə çıxdım. Həmişə olduğu kimi əynini dəyişib yenə də harasa tələsirdi. Əlimdəki dəvətnaməni göstərərək:
─Əhmədin toyu da amma yaman yubandıye… –dedim. –Yaddaşım yaman korlanıb. Huşum gedir day. Mühazirlərimi konspektsiz oxuyardım. İndi isə adları belə unuduram… Eh, qocalıq! Əhmədin nişanlısını deyirəm e, sən demə adı Nigar imiş. Yadımda başqa ad qalıb nəsə… Ad gününə gətirmişdi. Çox yaxşı, səmimi qızdır. Əsl azərbaycanlı qızıdır! Sözünün, hərəkətinin yerini bilən, böyüklərə hörmət edən… Çox diqqətli və anlayışlı qızdır. Allah xoşbəxt etsin!
Faiq ayaq saxlayıb təəccüblə üzümə baxdı:
─Kimdən danışırsan?
─Nişanlısını deyirəm də: Sənin ad günündə bizə gətirdiyi qız
─Aylin? –Faiq başını yellədi, –Əhməd ondan gör nə vaxtdır ayrılıb!
Faiqin sözlərinə üzüldüm. Doğrudur, Əhmədin həyatından çox qız, qadın gəlib keçmişdi. Amma həmin gün mən, nəhayət, onun öz sevgisini, xoşbəxtliyini tapdığına inanmışdım.
─Niyə ayrıldılar?-sualıma
Faiqin cavabı gözlənilməz oldu:
─Özün görmədin? O qız Əhmədə yaraşan qız idi ki, papa? Nigar başqa məsələ! Nigarla Aylinin arasında yerlə-göy qədər fərq var e! Sığorta şirkətində şöbə müdiri işləyir, bir neçə dil bilir. Üstəlik də çöx gözəl və zövqlü xanımdır. Gəlməz ki, bir yanına kimisə salıb aparanda özünə yaraşan biri olsun, utanmayasan!
Nitqim qurudu. Nə deyəcəyimi bilmədim.
Əlbəttə, ürəyə hökm etmək olmaz. Xoşbəxtliyə gedən yol sevgidən keçir, deyirlər… Bəzən isə… Bəzən isə əsl sevgi axtarışında olarkən gerçək hisslərimizi, xoşbəxtliyimizi öz səhvimiz üzündən qurban veririk… Və bunu özümüz də anlamırıq…
Əhmədi qınamağa haqqım çatırdımı? Ehtirasının qurbanı olub, slavyan gözəlinin mavi gözlərinin cazibəsindən kor olub, işvələrinə uyub cavanlıq səhvimə qurban etmədimmi öz qaragözlü, mələk üzlü nişanlımın sevgisini… Evin küncünə qısılan piano kimi atılmış, diqqət və qayğıya hər zaman möhtac bu qoca, əslində özünü nişanlısı xəyanətini ona bağışlamayıb həyatından birdəfəlik getdiyi gün özü özünü tənhalığa məhkum etmişdi.
Köksümü ötürdüm. Deyə biləcəyim tək söz bu idi:
─Düzdür! Heç Əhmədə yaraşan qız deyildi!
26-29 yanvar 2018-ci il. Bakı şəhəri.
İllərin hesabatını vermək kimi bir məsuliyyət hər bir yaradıcı adama, öz çalışmaları ilə nəzər nöqtəsində olan hər bir quruma məxsusdur. Bu məxsusluğu DGTYB fərqli yaşayır. Hər il DGTYB-nin adını fərqli layihələrlə, ümumtürk ədəbiyyatına ərməğan olunan müxtəlif ədəbi toplularla duyuruq.
2017-ci ildə DGTYB “Bölgələrdən səslər-3” adlı gənc yazarların yaradıcılığına işıq tutan antologiya, Rusiyanın Arxangelsk vilayətinin şairlərinin şeirlərindən ibarət “Fəzanın cazibəsi” adlı antologiya və “Yeni qazax şeiri antologiyası” ilə Azərbaycan ədəbi mühiti və eləcə də bütün türk xalqlarının (habelə əqraba topluluqlarının) ortaq ədəbiyyat tarixinə verdiyi töhfələrlə yadda qaldı.Bu yazımızda “Yeni qazax şeiri antologiyası”na bir oxucu yanaşması sərgiləməyə çalışacağıq. Ona görə çalışacağıq deyirik ki, ürəyimizdəki fərəhi, qüruru, kövrəkliyi necə ifadə edəcəyimizdən əmin deyilik. Bəzən sözlərin belə yetərsiz qaldığı məqamlar, yəqin ki, hamıya tanışdı.
(Antologiyanın nəşrinə (və ümumi redaktəyə) məsul, DGTYB-nin fəxri başqanı, şair-publisist Əkbər Qoşalı, tərtibçilər Qazax(ıstan) şairləri Tanagöz İlyass, Dauren Kasenov və Azərbaycan şairi dos.dr. Rəsmiyyə Sabirdi. Nəşrin məsləhətçiləri isə Azərbaycandan Millət vəkili dr.Cavanşir Feyziyev, AYB-nin katibi Rəşad Məcid, “Olaylar” qəzetinin baş redaktoru dr.Yunus Oğuz, Qazaxıstandan isə Qazaxıstan Yazıçılar Birliyi (QYB) başqanının I müavini Qalım Jaylıbaydır.
Akademik, Millət vəkili Nizami Cəfərovun, Prof.dr.Elçin İsgəndərzadənin, BAMF başqanı Umud Rəhimoğlunun, Mahmud Kaşğari adına Uluslararası Fondun başqanı Elxan Zal Qaraxanlının rəyi ilə nəşr olunan antologiyanın redaktorları Rəsmiyyə Sabirlə DGTYB Məclis üzvü Əfsanə Ələsgərlidir.
“Yeni qazax şeiri antologiyasi”nda yer alan şeirlər Qazaxıstanlı yeni nəsil yazarları dr.Gülnaz Fayzulla, Gülnaz Satbay, Azərbaycanlı yazarlar dos.dr. Rəsmiyyə Sabir, dos.dr. Təranə Turan (Rəhimli), Gülnar Səma (Qasımlı), Afaq Şıxlı, Əkbər Qoşalı, Elxan Zal Qaraxanlı, İbrahim İlyaslı, İntiqam Yaşar və Ruslan Dost Əli tərəfindən çevrilib.
(Antologiyanı http://kitabxana.net/?oper=readBook&id=3267 ünvanından da oxumaq (və ya endirmək mümkündür.))
Antologiya oxucuların qarşısında “Kaspi” qəzetinin təsisçisi, əməkdar jurnalist, dr.Sona Vəliyevanın “Xəzərin o tayında vuran isti ürəklər” adlı yazısı ilə açılır. Sona xanım yazır ki: “Yeni qazax şeiri antologiyası”nın Bakıda gün üzü görməsi, bir çox ortaq dəyərlərə sahib iki qardaş ölkənin – Qazaxıstanla Azərbaycanın ictimai-mədəni həyatında əlamətdar hadisədir”.
Təbii ki, ortaq ədəbiyyata, ortaq mədəniyyətə, hətta, ortaq yaşantılara məxsus olan qardaş xalqların bir-biri üçün döyünən ürəklərinin hərarəti məsafələr tanımır… Antologiya bu məsafələrin önəmsizliyinin daha bir sübutudur.
Qazaxıstan Respublikasının Dövlət Ödülü Laureatı ustad Temirxan Mədətbek, iki qardaşın ürəyinin birgə döyünməsinə daha duyğusal yanaşır: “Mənim qarşımda Xəzər Dənizinin ötəsinə doğru yola düşən qağayı kimi 57 qazax şairinin şeirləri qanad vurur…
Yadlardan biri deyə bilməzsiniz – kökü bir, diləyi bir qardaş millətdir onlar –azərbaycanlılar!”
Və bundan sonra hər vərəqdə bir şair könlü çırpınır. Çırpındıqca da əsintisi oxucu hisslərini riqqətə gətirir; gah vətəndən danışır bu şeirlər, gah dərin köklərdən… Bəzən də sevgidən və ana təbiətdən… Yaxşı oxucu bu şeirləri diqqətlə incələsə Ana Türkün, Ata Türkün tapındığı qutsallıqların da izinə rastlayar…
Qazaxıstan Yazıçılar Birliyinin (QYB) Karaqanda vilayəti bölümünün baş katibi Serik Aksunkaroğlu yazır:
Dövləti qurmağa üç haqlı vardır:
Tanrı, Ulus
Və
Bozqurdlar nəsli!
Onun bu əminliyi Turan ucalığına gedən yolun bələdçisidir! Göy Tanrı, Bəlli Ulus və ən cəngavər oğullar- Bozqurdlar nəsli!
Jənibek Əliman öz qələm dostunun fikrini belə təsdiqləyir: “İçimdə intiqam toxumu səpər, Boz qurdun Altayda ağlayan səsi…” Bu misralar bir daha göstərir ki, çiçəkləyən, budaqlayan ağac öz kökünə necə sığınırsa, türk elləri də soy-kökünə söykənir. Bilir ki, qədim türklərin yaşamı, düşüncələri, idrakı bu gün hər birimizin – hər bir “Türkəm!” deyənin qanında, canındadır. Candan cana, qandan qana keçərək də gələcək nəsillərə ötürülür, öz əbədiliyi, əzəliliyi ilə tarixin zaman-məkan çərçivəsinə meydan oxuyur. Erbol Beyirxanın özünə qayıdışı kimi: “Mənim canım qızıl buynuzlu maraldadır…” Yaxud Miras Asanın “gözəlləmə”si kimi:
Qıpçaq gözəli!
Umay qız soylu!
Ağ Ana!
Hisslərinə mənim canım sadağa!
Bunun arxasınca şair təfəkküründən süzülən tarixə tanıq oluruq. Oljas Kasım etiraf edir:
“Mən necə qıyaram bu torpağımın
Tarixlər sığınan hekayəsinə!”
“Jıldız” (“Ulduz”) dərgisinin baş redaktoru Uluqbek Esdevletin hayqırışı isə bugün hər bir türk gəncinin təfəkkürünə ismarlanıb:
Oğlum, Qərbə çox baxma!
Batan gün, bizim günümüzdür…
Bu yer üzündə
Sinəyədək diriyik…
…Dillən, oğlum, gün batmadan
Öz sözünü deyəndən ol…
Qazax ədəbiyyatı hələ qədimdən mifoloji hekayələr, mərasim və əmək nəğmələri, tayfalar haqqında əfsanələrlə zəngin olub. Mərasim nəğmələri arasında mövsümə uyğun söyləmələr də daim maraqlı obrazlaşdırılmayla yadda qalıb. Elə buna görə də antologiyada Ana Təbiətə incə, duyğusal yanaşmaları oxuduqca heç də təəccüblənmədik. Əksinə, QYB üzvü Onaygül Turjanın şeirini oxuyanda hisslərimiz fəsillərin “döyüşü”nə şahidlik elədi:
Yaz: “Mən həyatın bəzəyiyəm” söyləyir,
Payız deyir: “Yaşlılıqdı bu həyatın mənası”…
“Yarpaqlar yaşıldır” – yaz astaca dillənr…
“Yarpaqlar sarı geyinir” – bu da payızın “əmma”sı…
Yaz–payız təzadını iki başqa şairin də misralarında görürük. Xamit Esaman şikayətlənir ki: “Məni görüb “eh” söyləyər baharlar…” Jıldız Baysek isə sanki, əbədi təzadın nizamını pozulmağa qoymur: “Payız, Mən səni çox sevmişdim…” QYB-nin daha bir üzvü Anar Şamşaddin şeirində sarı-boz çizgiləri özünəməxsus çəkir: “Jetisuya payız gəldi… Küçədə Yarpaqlar ölürdü məzarsız…”
***
Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatında ağaclar haqqında ən yaxşı nağılları (bizcə) Hədiyyə Şəfaqət yazır. Özü də şeir-şeir, misra-misra söyləyir bu nağılları… “Mən o səsi quru ağacın nəfəsindən aldım…”, “Qurumuş ağacın Qurumuş budağında can axtarıram…” kimi misralarıyla o, öz şeirlərində Ağac Ananı özününküləşdirməyə cəhd edir. Nəsil ağacında bir ağacın budaqları olan iki qardaş xalqın şairlərindən danışarkən Hədiyyə Şəfaqətin şeirlərinə doğma olan misraları tapmaq elə də çətin olmadı. Əksinə, Janat Əskərbəyqızının “Ağac mövsümü” adlı şeiri Ağac Ana haqqındakı sehrli nağıla döndü:
Tənha söyüd ağlayır,
Tökülür yarpaqları…
Ümiddən dayaq gəzir,
Titrəyən budaqları…
Gülnaz Fayzulla eynən Hədiyyə Şəfaqət kimi Ağac Ananı özününküləşdirir: “Küçədə ağaclar tumurcuqlasa, Mənəm gözlərini qırpmayan ağac…”
Ağac Ananın şəfqətini isə bizə Dauletkerey Kapoğlu anladır. Özü də hönkürən misralarla:
“…Mənə sarı ötürdü Günəş öz istisini,
Kənd başında anamın gül-çiçəkli qəbrindən…”
Və bütün bunların arxasınca Nauruzxan Gazizoğlunun etirafı oxucunu ağacların qoynundan alıb birbaşa şeiriyyətin ənginliklərinə atır:
Bu dünyanın ağacları adamlardan doğmadı…
Bir də şeirdi mənim əziz, əvəzsiz dostum…
***
Şeir şairin səmimiyyətidir… məsumiyyətidir, günahıdır… ləyaqətidir, xəyanətidir… Şeir, şairin varolma səbəbidir… Və maraqlısı budur ki, şair şeiri yazdığı kimi şeir də şairi yazır; onun kimliyini, düşüncəsini, yeri gələndə ən adi vərdişlərini də anlada bilir. Buna görə də bəzən şairlər demək istəmədiklərini öz şeirində oxuyanda bilmir şeirinə dost gözüylə baxsın ya onu silib yox etsin?.. Azərbaycan poeziya tarixində zirvələrdən birində əbədi məkan qazanan Məmməd Araz deyirdi ki: “Anadan-bacıdan gizlətdiyimi, Kağızdan-qələmdən gizlətməmişəm”…
Qazaxıstan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi Almas Ahmetbekuli isə deyilməyən şeirlərin özündə nələr gizlətdiyini belə anladır: “Heç kimin demədiyi Şeir deyərəm sənə, Hər bəndi həyat olar…” Amirxan Balkıbek şairin öz şeirinə inamsızlığını (“Qova bilərmi ki, bu gücsüz şeirim, Beynimdəki cavabsız sualları”…), Ruslan Nurbay şeirə sitayişi yazır: “Əməl dəftəri… Hələlik ona şeir uyğundur…”
Batırxan Sarsenxan “Qızlar şairlər üçün doğulmuşdur…” qənaətindəykən, Əlibek Şegebay sevgilisinə şeirlə məktub yazır deyir:
“Xatırlayıram sənə ilk şeir göndərməyi…
“Sevirəm”
titrəkcə yazdığım şeirə
Qoyulmamış nöqtə
bəlkə sən idin!”
Bakıtjan Aldujarın bir bəndində yenidən Məmməd Arazla rastlaşırıq. Məmməd Araz yazırdı: “Məni şeirimdə gəz bir insan kimi…” Bakıtjan Aldujarın da özünü şeirdə gizlətdiyini dilə gətirir:
Öz könlündə
başqalarının sevilməsi gözəldir,
sən xoşbəxt olmalısan!
Salam olsun, şeirdəki Bakıtjana!
Erlan Junis şair olduğu ilə öyünür: “Mənim kimi şeir yazmaz dünya…”
Bu özünə əmin olmağı Azamat Esalının şeirində də görürük:
“Kağız ilə qələmi Tanrı özü mənə əmanət edib.”
Bakıtgül Zarkumar “Şeirin də öz qədəri var, Bilirəm…” sözləri ilə təsəlli axtarır… Onun təsəlli yükünün bir parçası da Qazaxıstan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi Elena Əbdixalikin payına düşüb: “Mənə şeir yazmaya da bilərsən…”
Janat Jankaçoğlunun fikrincə, heç bir şair öz şeirlərində hələ də özünü, duyğularını yetərincə anlatmağa qadir olmayıb:
Şeir yazır…
Yazdığı şeirə
“Xoşbəxtlik” sözü sığmır…
Şeirin öz dünyası şairin təxəyyülündən və hisslərindən süzülüb gələn lirik obrazlarla var olur. Adətən, bu cür deyirik: “Şeirdəki lirik obraz”. – Janar Aylaş öz lirik obrazının aşiqliyini indiyədək eşitmədiyimiz tərzdə dilə gətirir: “Şeir dünyasından gəlib, Mənə aşiq bir şair…” Şeirin rənglərdən ibarət olması isə təzə fikir deyilsə də, Aliya İnkərbek şeirində bu məqamı sözün yaxşı anlamında ağardıb: “Dərdim şeirdir, rəngim ağdır…”
Rəvan Kabidoldin şairin təbiətindəki həssaslığı, onun daim riqqətə gəlməyə hazır olan ürəyini anladıb: “Bu soluxan halı görsən, Şair olardın…”
Ayazda Berkut üçün isə Rəfiq Zəka Xəndan demiş, “hicrandı şairi şair eyləyən”…
Ömür boyu şeir yazmağım üçün
borcluyam
mənə verdiyin qəmə…
Ularbek Nurğalim özünə ithafən yazdığı misralarda bir növ şairliyini sınağa çəkirsə də (“Şair, Bu dağ qoynunu necə vəsf eyləyərsən?”), Dinara Məlik daha irəli gedir. O, insanın ruhundan süzülən şeirə üz tutur:
“Hey, şeir,
Gedəkmi,
gedəkmi uzaqlara?”
***
“Aktöbe” qəzetinin baş redaktoru Bauırjan Babajanoğlunun “Qızıl alma…Qadın…” şeiri diqqətimizi başqa səmtdən çəkdi.
Sevincini paylaşan kişilər çoxdu,
Üzüntünü paylaşan bircə qadın taparsan…
Bu misralar, yəqin ki, hər bir azərbaycanlı oxucuya Ramiz Rövşənin “Qara paltarlı qadın” şeirini xatırladacaq. Çünki, ənginliyə baş vurduqca hər iki şairin şeirində eyni obrazı görürük: sonuncu liman olan hüznlü qadını…
Talğat Eşenoğlunun misralarını oxuyanda isə ağlımızın bir ucundan bizim Gündüz Sevindik “keçir”… Gündüz yazır ki: “Eh, mən ağladım ki, sən kiriyəsən…” Xəzərin o tayından gələn şeirdə də Talğat Eşenoğlu eyni fikirdədir:
Hey, dünya,
Mən ağlayım,
Sən sakitləş bir azca…
***
Şairin vətəndən, sevgidən, ruhdan, doğmalıqdan, elə şairliyin özündən yazması Tanrının yazısı, tarixin hökmüdür. Günümüzdə isə yaşamın detalları dəyişdikcə, şeirin də hardasa yaşama uyması nəzərə çarpır. Ona görə də get-gedə intellektual şeirlər çoxalır. Bu şeirlər duyğusallığın qarşısında hesabat verməyə məcburdur… – Bu, bizim subyektiv fikrimizdir. – Axı, poeziya elə duyğuların tərənnümüdür… Bununla belə, intellektual şeirin önünü kəsmək, onu ədəbiyyatdan qıraqda tutmaq da haqsızlıq olardı. Çünki, həyat şairi yazmağa məcbur edirsə, o, yazmalıdır…
Dauren Berikkajıoğlunun getdikcə artan intihar hadisələrinin ağrısını şeirə gətirməsi onun bir şair kimi rahatsızlığından doğur. Və yazmağa məcbur olduğunu özü də etiraf edir:
Həyatdan bezmiş insanın
Gözüylə “məhv ol!” deməsi
əlinə qələm almağa məcbur edir…
Sağınış Namazşam məktubun və poçtalyonun unudulmağa məhkum olduğu texnologiya əsrində nostalgiyanı şeirində əbədiləşdirib:
“Başımın üstündə Quş tükləri uçarsa,
Tutub sizə məktub yazardım…”
Tanagöz Tolkınqızı (İlyass) həyatın sürətinin fonunda insanların laqeydliyinə üsyan edir:
Bu incəcik qəlbimi
İnsanlar incə-incə yaralayınca
Tez-tez
Bağışlamağı öyrət…
Bu ağappaq dünyanı ağlar qaralayanda
Sakitcə-sakitcə sevməyi öyrət…
Bəşəriyyət tarixinin əkiz tayı sayılacaq “Olum, ya ölüm?” sualı da qazax qardaşlarımızın bədii yaradıcılığından süzülüb. Almat İsadil yazıb:
“Bir həyat, Bir ömür, Bir ölüm…
Bu günədək cavabını kim tapmış?”
Kalmaxambet Muxametqali də əbədilik qazanmış bədii suala cavab axtarır. Və deyəsən, tapıb da: “Təkcə, əfsanələr köhnə, Bunu unutma, körpəm…”
***
Azərbaycan folklorunda çox düşündürücü bir bayatı var:
Aşiq, qardaşa düşər,
Yağar qar, daşa düşər…
Qardaşın müşkül işi
Yenə qardaşa düşər…
Bu bayatını bizə Sayat Kamşıgerin şeiri xatırlatdı. Şair Azərbaycana olan doğmalığını, Bakıya olan sevgisini ürəklə deyir. Lakin, Azərbaycanın Qarabağ adlı dərdini, göynərtisini də duyur… Və sevdiyi şəhərin həmdərdi olur: “Bakım, sənin dərdin var: Qarabağ deyə sızlar…”
***
“Yeni qazax şeiri antologiyası”nda elə şeirlər var ki, onların fəlsəfi yükü şairin daxili dünyasına səyahətə çıxmaqdan daha çox oxucunu düşündürməyə hesablanıb. Misal üçün, Kazıbek Şaxan deyir: “Saatlar zamana “tələs!” söyləmir…” Yaxud, Nazira Berdalının misraları kimi: “Yer” adlı böyük yeri kirayə tutub yaşayırıq…”.
Kuralay Omar nöqtə fəlsəfəsi haqqında bildiklərini toplayıb “Hamımız sonunda nöqtəyik…” qənaətinə gəlir. Janar Əbsadık “İnsanların fikrinə ibadət, Həqiqəti öldürdü…” deyir. Tolkın Kabılşa insanın həyata olan sevgisindən, sonsuz umacağından söz açır: “Günəşə anlatdım istəklərimi…”
Akberen Elgezek kədərin ən bəsit ifadəsindən danışır:
“Göz yaşı da, çox ağırdır, çox,
Özü boyda qaranlıqdır, böyük damlalar…”
Baxıtgül Babaş isə Tanrıyla dərdləşməyə cəhd edir:
“Tanrım, cəhənnəmin hardadı sənin?”
Qələm dostunun Tanrıya asi çıxmaq cəhdinin cavabı Ənvər Bimağambetin təskinlik verən misralarındadır:
Həyatdır bu…
Başı qara…
Sonu ağappaq…
Və bu andaca Makpal Jumabayın Yaradana heyranlığını və sevgisini oxumaqda gecikmirik:
Tanrım necə ustaymış,
Tanıtmış
tanıtdığıma
həyatın öz ətrini…
***
Jadıra Baybula şeirində gizlətdiyi lirik obrazına həqiqəti deməkdən çəkinmir: “Mənim xoşuma gəlir, Sənin əlçatmazlığın…” Daha bir etiraf da Kuanış Medevbaydan gəlir: “Çox xəyalı batan günlə söndürdüm…” Burda həm də yeni gün, yeni yaşam zənciri fəlsəfəsi var ki, hər insan bu fəlsəfənin fərqli çizgilərini yaşamaqda, beləcə, ümumbəşər ideyalarına xidmət etməkdədir…
Qazax xalqının mahnılarında daim xalqın yaşamı, məişəti, kədəri və sevinci, bir sözlə, ruhu, ovqatı ifadə olunub. Mahnılardan süzülən, ruhu ətirləyən, hardasa cilalayan, hardasa çılğına döndərən ecazkarlığın şair qələmindən qıraqda qalmasını düşünmək sadəlöhvlük olardı. Biz isə özümüzü sadəlöhv oxucu zənn etmədiyimizdən antologiyada bu məqamı da axtardıq. Və… Nurgül Maulinanın şeirində tapdıq. O, yazmışdı ki: “Bir gözəl mahnıdan süzülür işıq…”
Dosbol İslam oxucusuna “Özünə dost etmə acı dərdləri…” deyə səslənir. Janargül Kadır onun sözlərini təsdiqləyir: “…neyləyirəm nəşədən kəm günləri?”
İndira Kerey “Özümüzə yoxdan xoşbəxtlik yapdıq…” desə də, Ayjan Tabaraqqızının misrası cavab kimi qarşımıza çıxır: “O, eyni tale kimi…” Hə, hər şeyin taleyə, ilahi bir nizama bağlı olduğu incəsənətin bütün sahələrində öz əksini tapıb, tapır (və tapacaqdır da)… Çünki, bu dünyanın üsyanları o ilahi nizamın zərrəsinə təsir edə bilməz… Bu da bir şair inamıdı!
Və yalnız şair günəşin qürubunda məğrurluq axtarardı… Makpal Mısa kimi:
Günəş qürub edir…
Gözəl və məğrur!
***
“Yeni qazax şeiri antologiyası” ağır kitabdır. Ağır sözü burda məcazi anlamdadı. Axı, nağıllarımızda bu sözü çox oxumuşuq, eşitmişik: “…çəkidə yüngül, vəzndə ağır…” Hə… Bu kitab haqqında da eyni sözü işlətmək olar.
Azərbaycan ədəbi mühitinin çağdaş proseslərinin yaxından izləyiciləri kimi ürəklə deyə bilərik ki, nə yaxşı, belə bir kitab çap olundu! Əgər çap olunmasaydı, biz qazax şeiri haqqında internetdən qarşımıza çıxan bir-iki cümlədən başqa heç bir bilgiyə sahib ola bilməzdik. Əgər çap olunmasaydı, biz “Xəzərin o tayındakı isti ürəklər”in hansı hisslərlə döyündüyünü, yaradıcı bavurlarımızın, bacılarımızın nə düşündüyünü, dünyaya baxışını, olaylara yanaşmasını kim bilir nə vaxt görər, necə duyar, harda oxuyardıq..?
“Yeni qazax şeiri antologiyası” türk övladı, Turan sevdalısı kimi qəlbimizə fərəh hissi doldurdu… Bir ədəbiyyatsevər kimi isə kitabı əzizləməyi, hər vərəqinə sığal çəkməyi özümüzə borc bildik. Elə qazax şairi Rahat Əbdirahman demişkən: “Sevənləri kim suçlayar, axı kim?”
Şəfa VƏLİ, DGTYB üzvü
İlham ƏLƏKBƏROV,
Azərbaycan Dövlət Aqrar Universitetinin müəllimi
“Kitab Klubu” nəşriyyatı tərəfindən “Müasirlərim” seriyasından Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri Xalq şairi, Əməkdar incəsənət xadimi, Fərdi Prezident təqaüdçüsü, filologiya elmləri doktoru, professor, şair-dramaturq Nəriman Həsənzadənin “Dostlar məni gözləyir” adlı yeni kitabı 408 səhifə həcmində 100 tirajla işıq üzü görüb.
Kitaba şairin müxtəlif illərdə işıq üzü görən kitablarından seçmə şeirlər və poemalar daxil edilib.
Yetişməkdə olan yeni nəslin nümayəndələrini görkəmli Xalq şairlərimizin zəngin ədəbi-bədii yaradıcılığı ilə yaxından tanış etmək məqsədilə nəfis tərtibatda işıq üzü görən kitabın oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanacağına ümid edirik.
Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin əsərlərinin təbliği yönündə yorulmaq bilmədən çalışan və oxucuları hər dəfə yeni nəfis tərtibatlı orijinal kitablarla-zəngin xəzinə ilə baş-başa buraxan “Kitab Klubu” nəşriyyatı tərəfindən Sevimli Xalq şairimiz, lirik şeirlər və həzin duyğular müəllifi, ədəbiyyat tariximizdə daha çox şair-filosof kimi tanınan Nəriman Həsənzadənin “Seçmə şeirlər” (“Kitab Klubu”, 2015, 400 səhifə, 100 tiraj) işıq üzü görmüşdü.
Qeyd edək ki, bundan öncə 2016-cı ildə “Kitab Klubu” nəşriyyatı tərəfindən “Müasirlərim” seriyasından Xalq şairi, Fərdi Prezident təqaüdçüsü, “Nazim Hikmət” Beynəlxalq Ədəbiyyatı Mükafatı laureatı Zəlimxan Yaqubun “Dünyadan köçən mənəm”, 2017-ci ildə isə Xalq şairi, Əməkdar incəsənət xadimi, filologiya elmləri doktoru, professor, AMEA-nın həqiqi üzvü, şair, dramaturq, ədəbiyyatşünas Bəxtiyar Vahabzanin “Müasirlərim” seriyasından “Axı dünya fırlanır…” adlı şeirlər və poemalar toplusu kitabı media təmsilçilərinin, ictimaiyyət nümayəndələrinin, poeziya həvəskarlarının, ədəbiyyatsevərlərin diqqətinə çatdırılmışdı.
Kamran MURQUZOV,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
“Kitab Klubu” nəşriyyatı tərəfindən Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Osmanlı Türkiyəsindəki ilk səfiri, görkəmli dövlət xadimi, istedadlı yazıçı Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin “Cənnətin qəbzi” adlı yeni kitabı 156 səhifə həcmində 100 tirajla işıq üzü görüb. Kitaba müəllifin müxtəlif illərdə qələmə aldığı zəngin ədəbi irsindən hekayə, nağıl və publisistik nümunələr daxil edilib.
Qeyd edək ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Zati-aliləri cənab İlham Əliyevin 12 yanvar 2004-cü il tarixli “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” sərəncamına əsasən,
“Klassik Azərbaycan ədəbiyyatı” seriyasından görkəmli Azərbaycan yazıçısı və dövlət xadimi Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin “Seçilmiş əsərləri”nin üç cildliyi kütləvi tirajla (25000) çap olunmuş və ölkə kitabxanalarına hədiyyə olunmuşdu.
Kamran MURQUZOV,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
YOLA ÇIKARKEN
Küfürle Küfürle edebiyatın yanyana konduğu, küfürsüz şiir, hikâye, roman, tiyatro sinema, hatta günlük konuşmalarda bile cümlelerin arasına küfür serpiştirilmeden sözün ve sesin uzaklara taşınamayacağını savunanların çoğunlukta; küfür ile edebiyatın içiçe olmayacağını savunanlar kelaynak kuşları gibi azınlığı temsil ediyorlar malesef.
Küfür, TDK’da: Tanrı’nın varlığı ve birliği gibi dinin temellerinden sayılan inançları inkâr etme, günlük konuşma dilindeyse sövgü manasındadır. Her iki manada da hoş karşılanmayan ve insani olmayan bu kelime aynı zamanda kavgaların fitilini ateşleyen bir kelimedir.
Bilmeyenler için edep; Toplum töresine uygun davranma’dır. Bu arada edebiyat: Olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü veya yazılı olarak biçimlendirilmesi’dir denildiğine göre biz de, insani ve islami pencereden bakarak edebiyat yapmak için yola çıkıyoruz.
Bu yolculuğumuzun meşakketli olduğunun bilincinden hareketle edebin, erkanın insanı kamilleştireceğine inanıyoruz.
Günümüzde günlük konuşma dili arasına giren sövgü dolu kelimeleri kullanmak ve kullandırmaktan kaçınmaya çalışacağız. Bunda ne kadar başarılı olacağız onu da zaman gösterecek.
Gayemiz kendimize alan açmaktan ziyade dilimizi koruyarak, Nasrettin Hoca’nın yaptığı gibi testiyi kırmadan önce tokat atacağız. Bu arada istemediğimiz halde sürçü-lisan ettiğimiz zamanlarda bizleri uyarmanızı isteyeceğiz.
Dergimizde içinde mizah unsurları taşıyan edebiyatın her türüne yer vereceğiz.
Uzun uzadıya dergi hakkında yazmanın bir manası olmadığını düşünüyoruz. Neticede kervan yolda dizilecektir.
Edep erkân dairesinin dışına çıkmadan bize katılan ve katılacak olanlara selam olsun.
Açıkkara
Qəlbən “Sən” sözünü, boş “Siz” sözüylə
O, mələk, o gözəl dəyişdi birdən.
Könlümdə bir munis arzu oyatdı,
Misratək sıyrılıb çıxdı qəlbimdən.
O, qızdan gözümü çəkə bilmirəm,
Baxıb gözlərinə üşənirəm mən.
-Necə gözəlsiniz!-deyirəm ona,
“Mən sizi sevirəm!”-düşünürəm mən.
* * *
Vətəni, torpağı olmayanların
Fikrini deməyə sözü də olmaz.
“Torpaqdan pay olmaz” deyən bir xalqın
Özgə torpağında gözü də olmaz.
Göylərə baş vuran çinardır Vətən,
Biz doğuçağında yaşıl budağıq.
Səmaya qalxanda-əlçim bulud,
Torpağın üstündə gəzən torpağıq.
Günəş gülümsəsin Vətən göyündə,
Nurlu torpaqları hər an var olsun.
Qəlbim dilə gəlir bir dost görəndə:
“Torpaqdan torpağa salamlar olsun!”.
Bir qəfil küləkdən şam kimi sönüb
Qartək ağ kəfənə büküləcəyəm.
Ölərkən bir ovuc torpağa dönüb
Özüm öz gözümə töküləcəyəm.
Zirvə
Zirvə, zirvə-deyir yerindən duran,
Görəsən, zirvənin sonun varmıdır?!
Zirvənin məskəni o uzaq ulduz,
Yoxsa, göylərdəki buludlarmıdır?!
Şöhrət bayrağını qaldırıb yerdən,
Biz hansı zirvənin başına sancaq?!
Zirvəyə ucalmaq, zirvə deyildir,
Zirvəni ucaltmaq zirvədir ancaq!
Çırpma gözlərini səkiyə…
İnsanlar yan-yörəndə-
kipriklərindir;
gözlərinin işığını qoruyaslş
Əlindəki əsan-
ağac olmuş gözlərindir;
həsrətdən uzanayıb boy atmış.
…Çırpma,
gözlərini səkiyə çırpıma!..
Oyuncaq
Manatlıq oyuncaq ala bilmədim,
Manatlıq oyuncaq…
Oğul, gülüşlərin mənimki deyil.
Acı göz yaş yaşların mənimdir ancaq.
Çoxdundur quruyub gözümün yaşı,
Gözümün yaşını silmirəm, Allah!
Əlimdən cibimə uzanan yolu
Qırx ildir dəf edə bilmirəm, Allah!
Bir həsrət, bir nisgil çəkilir şerə,
Hopur bir ağrl da insan canına.
Adamın gözləri dikilir yerə,
Adamın qolları düşür yanına.
Manatlıq oyuncaq ala bilmədim,
Manatlıq oyuncaq…
Mənimki deyildir xoş gün, güzəran,
Acı məhrumiyyət mənimdir ancaqş
1989.
Aşkın Aldı Benden Beni
BeğenAntolojimYorumlarPaylaşTweetlePaylaş
Aşkın aldı benden beni
Bana seni gerek seni
Ben yanarım dün ü günü
Bana seni gerek seni
Ne varlığa sevinirim
Ne yokluğa yerinirim
Aşkın ile avunurum
Bana seni gerek seni
Aşkın aşıklar oldurur
Aşk denizine daldırır
Tecelli ile doldurur
Bana seni gerek seni
Aşkın şarabından içem
Mecnun olup dağa düşem
Sensin dünü gün endişem
Bana seni gerek seni
Sufilere sohbet gerek
Ahilere ahret gerek
Mecnunlara Leyla gerek
Bana seni gerek seni
Eğer beni öldüreler
Külüm göğe savuralar
Toprağım anda çağıra
Bana seni gerek seni
Cennet cennet dedikleri
Birkaç köşkle birkaç huri
İsteyene Ver anları
Bana seni gerek seni
Yunus’dürür benim adım
Gün geçtikçe artar odum
İki cihanda maksudum
Bana seni gerek seni
Yusuf’u Kaybettim
BeğenAntolojimYorumlarPaylaşTweetlePaylaş
Yusuf; u kaybettim Kenan ilinde
Yusuf bulunur, Kenan bulunmaz
Bu aklı fikr ile Leyla bulunmaz
Bu ne yaredir ki çare bulunmaz
Aşkın pazarında canlar satılır
Satarım canımı alan bulunmaz
Yunus öldü deyu selan verirler
Ölen beden imiş, aşıklar ölmez
Ağıt
BeğenAntolojimYorumlarPaylaşTweetlePaylaş
Göz gamın ne olduğunu bilseydi,
gökyüzü bu ayrılığı çekseydi,
padişah bu acıyı duysaydı;
göz gece demez gündüz demez ağlardı,
gökler yıldızlara, güneşle, ayla
gece demez gündüz demez ağlardı.
padişah bakardı ününe,
tacına, tahtına, tolgasına, kemerine,
gece demez gündüz demez ağlardı.
Gül bahçesi güzün geleceğini duysaydı,
uçan kuş avlanacağını bilseydi,
gerdek gecesi bu özlemi görseydi;
gül bahçesi hem güle hem dala ağlardı,
uçan kuş uçmaktan vazgeçer ağlardı,
gerdek gecesi öpüşmeye, sarılmaya ağlardı.
Zaloğlu bu zülmü görseydi,
ecel bu çığlığı duysaydı,
cellâdın yüreği olsaydı;
Zaloğlu savaşa, yiğitliğe ağlardı,
ecel bakardı kendine ağlardı,
cellât, yüreği taş olsa, ağlardı.
Kumru, başına geleceği duysaydı,
tabut, içine gireni bilseydi,
hayvanlarda bir parça akıl olsaydı;
kumru selviden ayrılır ağlardı,
tabut omuzda giderken ağlardı
öküzler, beygirler, kediler ağlardı.
Ölüm acılarını gördü tatlı can,
koyuldu işte böyle ağlamaya.
Olanlar oldu, gitti dostum benim.
şu dünya bir altüst olsa, aülasa yeri var.
öylesine topraklar altında kalmışım.
Ey Balçık Dünya
BeğenAntolojimYorumlarPaylaşTweetlePaylaş
Seni bildim bileli,
ey balçık dünya,
başıma nice belâlar geldi,
nice mihnet, nice dert.
Seni sırf belâdan ibaret gördüm,
seni sırf mihnetten, dertten ibaret.
İsa’nın yurdu değilsin sen,
yayıldığı yersin eşeklerin.
Nerden tanıdım seni bilmem ki,
nerden parçası oldum bu yerin,
Bana vermedin bir yudum tatlı su,
sofranı yaydın yayalı.
Elimi ayağımı bağladın gitti,
elimin ayağımın farkına varalı.
Bırak da bir ağaç gibi
yerin altından çıkarıp ellerimi
sevgilinin havasıyla sarmaşdolaş olayım,
uzayıp gideyim bâri.
Ey çiçek, dedim çiçeğe,
dedim, bu küçük yaşta sen,
neden ihtiyar oldun bu kadar,
dedim, nasıl oldu bu böyle?
Çocukluktan kurtuldum, dedi çiçek,
sabah rüzgârını tanıyalı,
hep yukarlara doğru çıkar
yukarlardan gelmiş bir ağaç dalı.
Şunu da söyledi çiçek:
Madem aslımı tanıdım,
madem yersizlik âlemi aslım,
artık bana tek bir şey düşecek:
Yücelip aslıma gitmek.
Sus yerter artık,
var git yokluğa haydi,
yoklukla yok ol.
Git, yokluklardan tanı
yokluktan var olanı.
Hikmet – 8
BeğenAntolojimYorumlarPaylaşTweetlePaylaş
Sabah erken pazartesi günü yere girdim
Mustafa ya matem tutup girdim ben işte
Altmışüçte sünnet dedi işitip bildim
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Yer üstünde dostlarım matem tuttu
Bütün alem ‘Sultanım’deyip nara çekti
Hakk’ı bulan gerçek sufiler kanlar yuttu
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
“Elveda” deyip yer altına adım koydum
Aydın dünyayı haram kılıp Hakk’ı sevdim
Zikrini söyleyip yalnız olup yalnız yandım
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
‘Taha’ okuyup akşam ve geceler kaim oldum
Gece namaz gündüzleri oruçlu oldum
Bu hal ile yer altında daim oldum
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Altmış gece altmış gündüz bir kez yemek
Tan atana kadar namaz kılıp bir kez selam
Altmışüçte oldu ömrüm sonunda tamam
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Hakk Mustafa ruhu gelip oldu imam
Bütün varlık yer altında oldu köle
Çok ağladım Hakk Mustafa verdi müjde
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Mirac gecesi ‘Gözümün nuru evlad… ‘dedi
Elimi tutup ‘Ümmetimsin ümmet’ dedi
‘Sünnetimi sıkı tutasın gönüldaşım’dedi
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
‘Kıyamette yol kaybedersen yola salayım
‘Muhammed’ deyip susamış olsan elini tutayım
Evladım deyip elini tutup cennete girdireyim…’
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Ey dostlar bu sözü işitip şevkim arttı
‘Ümmet’ dedi, iç ve dışım nura battı
Nurunu salıp cemalini Hakk gösterdi
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Cemalini görüp ruhum uçup arşa kondu
Musa gibi varlığım tutuştu yandı
Mecnun gibi eş ve dosttan kaçıp saklandı
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Yer altında eziyet çektim çok zorluk
Döşek yastık taştan yapıp çektim sıkıntı
Ey dostlar bu dünyada yok dinlenmek
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Ta zorluk çekmedikçe vuslatı nerede? ..
Hizmet kılmadan hal derdi olmaz peyda
Can ve gönlünü kılmadıkça Hakk’a tutkulu
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Yer altına girdim ise kendimden geçtim
Gözümü açınca Mustafa’yı hazır gördüm
İsyan ve cefa eden ümmetlerin halini sordum
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
‘Ey evlad benden sorsan hani ümmet,’
‘Ümmet’ dedi göğsüm dolarak hasret yarası
‘Ümmet için çok çekiyorum Hak’dan külfet’
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Ümmetlerimin günahlarını her Cum’â affet
Alıp geleyim ya Muhammed sen bunu ayır
Ta ki ağlayıp secde eyleyim Tanrı ya affet
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Her Cum’a affet ümmetlerin günahını
Alıp geleyim ya Muhammed gör bunu
Ümmetlerin neler kılar Ahmed senin
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Ben melekten utanç duyarım ey ümmetim
Yaratan’dan korkmaz mısın düşük himmetim
Gece yatmadan ibadet etsen hoş devletim
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Yer altına girdim dostlar iradesiz
‘Amin’ deyiniz âl, ashab ve çehar-yar
Ümmetlerin suçunu bağışla Allah’ım
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Kul Hoca Ahmed ben ikinci defteri söyledim
İki alem eğlencelerini meye sattım
Ölmeden önce can acısının zehrini tattım
Mustafa’ya matem tutup girdim ben işte
Halim Nice Olur
BeğenAntolojimYorumlarPaylaşTweetlePaylaş
Tatlı canımı versem,
Karanlık yere girsem,
Münker, Nekir’i görsem,
Şu halim nice olur?
Gidip kabre konunca,
Hemen geri dönünce,
Zor sual sorulunca,
Şu halim nice olur?
Gelse koca bir yılan,
Beni soktuğu zaman,
Aman Allah’ım aman,
Şu halim nice olur?
Yarın kıyamet günü,
Sorguya çekip beni,
Dense amelin hani?
Şu halim nice olur?
Gelin Ağ’lar Seyredelim Güzeli
Gelin ağ’lar seyredelim güzeli
Gövel ördek gibi indi göllere
Cilalar sürünmüş allar geyinmiş
Doğan aylar gibi doğdu sabahtan
Ağ yarin de karşısında durulmaz
Hörü müdür melek midir bilinmez
Acar akça ile satın alınmaz
Dürr-i mah gibi de geçti sabahtan
Mecnun gibi ben dağları gezerim
Bir güzelde ahdım kaldı nazarım
Nerde güzel görsem ismin yazarım
Defterim elimden aldı sabahtan
Dadaloğlu der ki usuldur boyu
Kirpikler ok olmuş kaşları yayı
Çatılmış kaşları yıkar yaylayı
Kirpiği sinemi deldi sabahtan
Andırın Boğazı Ufacık Taşlı
Andırın boğazı ufacık taşlı
Ağlama sevdiğim gözlerin yaşlı
Beyleri gelir de hep eli kuşlu
Karışmış curası bazınan gelir
Evimizin önü ova-yazılı
Neçe yiğidimiz yanı tazılı
Koyunumuz gelir körpe kuzulu
Karışmış sağmalı yozunan gelir
Dadal'ım der geldim pınarbaşına
Dost top kadifeler almış döşüne
Elvan elvan yazma atmış başına
Karışmış gelini kızınan gelir
Evvel Allah, Ahir Allah
BeğenAntolojimYorumlarPaylaşTweetlePaylaş
Evvel Allah, ahir Allah
Andan ulu gelmemiştir
Hak Muhammed’den sevgili
Hakk’ın kulu gelmemiştir
Sah-ı merdan idi adı
Cömert sofrasın kim kodu
Ali’ye aslanım dedi
Uyruk Ali gelmemiştir
Pir olmayan aşka gelmez
Koç olmayan kurban olmaz
Ecel gelse derman olmaz
Hakk’tan rıza gelmemistir
Od düştüğü yeri yakar
Değme dalda gül mü biter
Ko dört dilin, çok kuş öter
Bülbül ünü gelmemistir
Karac’oglan Hakk’a yalvar
Verdiğine günah ol dar
Sol alemde eksiksiz yar
Kimse bulup gelmemistir
Cennet Cehennem Yoktur Diyenler
BeğenAntolojimYorumlarPaylaşTweetlePaylaş
Cennet cehennem yoktur diyenler
İl hakkını alıp haksız yiyenler
Al yesil konaktan hükm’eyleyenler
Dur bakalım canım beyler kalır mı
Karac’oglan her cefayı biliyor
Sualciler yedi yerde soruyor
Yetmis iki millet ar’ya giriyor
Dur bakalım canım daglar kalır mı
Şairə-jurnalist-publisist
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
“Qızıl qələm” media mükafatı laureatı,
/DÜNYA TUFANI ƏFSANƏSİ VƏ NAXÇIVAN/
NAXÇIVAN – 2018
DÜNYA TUFANI
Tarixşünaslıq elmində antik-qədim dövrlərin öyrənilməsində arxeologiya ilə yanaşı, digər elm sahələrinin, xüsusilə mifologiya və toponimikanın da imkanlarına istinad kimi yanaşılır. Artıq Qərb tarixşünaslığında da belə bir qənaət formalaşıbdır ki, tarixin dərinliklərinə baş vurulduqda arxeologiyanın imkanlarının bitdiyi yerdən mifologiya başlanır. Toponimika isə mifologiyanın izlərini qoruyub saxlayır, onu yaşadır və sonrakı nəsillərə ötürür.
Bu baxımdan son onilliklərdə Naxçıvanın tarixi ilə əlaqədar Naxçıvanda ilkin şəhərsalma tarixi ilə bağlı aparılan kompleks tədqiqatlar böyük əhəmiyyət kəsb etməkdədir. Naxçıvanla əlaqədar, Dünya tufanı, Nuh əfsanəsi, Nuh peyğəmbərin əfsanəvi gəmisi, bu gəminin məhz Naxçıvan torpağında quruya enməsi kimi hadisələr ətrafında mifologiya və toponimika ilə bağlı aparılmış araşdırmalar indiyədək arxeoloji tədqiqatların nəticəsində formalaşmış təsəvvürlərin daha da dərinləşməsinə və genişlənməsinə səbəb olmuşdur.
Dünya tufanı, Nuh peyğəmbərin gəmisi, Gəmiqaya, Nuhçıxan – Naxçıvanla səsləşən yer adlarının müəyyən olunması, bu adların xalqımızın fonetik deyimlərində günümüzədək gəlib çıxması və əldə olunan materiallar Naxçıvanda ilkin şəhərsalmanın tarixinə də Nuh peyğəmbər və Dünya tufanı hadisəsindən üzü bu tərəfə baxmağa geniş imkanlar yaratmışdır.
Naxçıvanda ən qədim insanların yaşaması ilə bağlı sonsuz sayda dəlillər vardır. belə önəmli faktlardan biri də uzun illərdən bəri bütün tədqiqatçı alimlərin diqqətini çəkən Nuh peyğəmbərin adı ilə bağlı toponim və abidələrdir. Araşdırmaçılar bu məsələni irəli çəkərkən olduqca unikal abidələri nümunə gətirirlər. Həmin abidələrə Ordubad rayonu ərazisindəki, eramızdan əvvəl IV-I minilliyə aid Gəmiqaya təsvirlərini. Nəbi yurdunu, Naxçıvan, Nehrəm, Nəhəcir, Nuhdaban, Nuhgədik, Peyğəmbərayağı kimi yer adlarını misal çəkmək olar. Bundan başqa, alimlər Naxçıvan şəhərinin yaşının 5 min il olmasını sübut etmək üçün təkcə Naxçıvan şəhərinin tarixini deyil, ətraf ərazilərdə yerləşən tarixi abidələrin də nəzərə alınmasını diqqət mərkəzinə çəkirlər.
Nuh peyğəmbərlə əlaqədar olan əsatirlər və rəvayətlər, eyni zamanda bu hadisə ilə bağlı olan qədim toponimlər Naxçıvanın ilk insan məskunlaşması ilə əlaqədar çox qədim tarixə malik olduğunu göstərir. Artıq bu fikir həm ölkəmizin, həm də digər dövlətlərin tarixşünaslarının yekdil fikrinə çevrilmişdir ki, Naxçıvan – Nuhçıxandır. Yəni, Naxçıvan torpağı Nuh peyğəmbərin gəmisinin gəlib quruya çatdığı son mənzildir. Nuh peyğəmbərdən sonrakı mövcud həyat Naxçıvandan başlanır.
Naxçıvan adının və Naxçıvan şəhərinin Nuh peyğəmbərlə bağlı olması haqqında yəhudi alimi İosif Flavi (e.ə. I əsr), yunan alimi Klavdi Ptolomey (eramızın II əsri), ərəb alimi Əl-Əşrəfi (XVI əsr), fransız səyyahları Can Batist Tavernye və Dyübüa De-Manpere (XVII əsr), rus tədqiqatçıları – V.Qriqoryev, İ.Şopen, K.A.Nikitin (XIX əsr), V.M. Sisoyev, İ.M.Dyakonov (XX əsr) və başqaları məlumat vermişlər.
Bunların arasında daha çox diqqəti cəlb edən rus maarifçisi Konstantin Nikitinin 1882-ci ildə “Qafqaz ölkəsi və tayfalarını öyrənmə materialları” məcmuəsində çap olunmuş “Naxçıvan şəhəri və Naxçıvan mahalı” adlı əsəridir. K.Nikitin bu əsərində qeyd edir:
“Naxçıvan şəhəri insanlıq tarixinin ən qədim dövrləri ilə bağlı olan, böyük dünyəvi hadisələrlə səsləşən bir məkanda yerləşir…Rəvayətə görə Nuh peyğəmbər Naxçıvan şəhərində yaşamışdır. O, ailə üzvləri ilə bu yerdə məskunlaşmış, burada gələcək şəhərin əsasını qoymuşdur. Naxçıvan şəhərinin də ilk məskunlaşma, yaxud birinci dayanacaq mənasını bildirən adı da buradan yaranmışdır.
… Bundan sonra Nuh və onun ailəsi uzun müddət Naxçıvanda yaşamışdır. Rəvayətə görə insan nəsilləri buradan yayılmışdır. Nuh özü və onun bacısı, habelə ailəsinin digər üzvləri Naxçıvanda vəfat etmiş, burada da dəfn olunmuşlar. Hələ indi də onun buradakı məzarının və türbəsinin yerini göstərirlər…”
Konstantin Nikitin Nuhun Naxçıvandakı qəbrini də görmüş və onu belə təsvir etmişdir:
“Nuhun qəbri şəhərin cənub tərəfində, qədim qalanın qalıqlarının yaxınlığında yerləşir. Məzar XVIII yüzillikdə bərpa edilmişdir. İndiki görkəmdə o yerdən qalxan, çox da böyük olmayan türbəni xatırladır. Məbədin pilləkənlərlə aşağı düşmək tələb olunan interyeri dairəvi, çətinliklə keçmək mümkün olan, ortadan daş dirəklərlə möhkəmləndirilmiş mağaraya bənzəyir. Həmin dirəyin altında Nuh peyğəmbərin cənazəsi yerləşir”.
Ümumiyyətlə, Nuh peyğəmbərin Naxçıvanda yaşaması və burada vəfat etməsi barədə yüzlərlə elmi sübut və dəlil var. Ancaq bu zaman belə bir sual ortaya çıxır: Bəs, son vaxtlara kimi bu abidə barədə (Nuhun məzarı) niyə söhbət açılmayıb?
Çünki sovet hakimiyyətinin elə ilk illərində həyata keçirilən ideoloji siyasət nəticəsində Naxçıvanın ən qədim dövrlərindən Azərbaycan türklərinə məxsusluğunu sübut edən yüzlərlə tarixi abidə kimi Nuh peyğəmbərin məzarüstü türbəsi də məhv edilib. Düzdür, Nuh peyğəmbərin qəbirüstü türbəsi Naxçıvanda sovet hakimiyyəti qurulanadək bütöv bir panteon olmuş, minlərlə insanın ziyarətgahına çevrilmişdir. Lakin sovetlər birliyi dövründə “Nuh-Naxçıvan” mövzusu qadağan olunmuş, elmi ədəbiyyatlarda işlədilməsinə icazə verilməmişdir.
Nuh peyğəmbər, Dünya tufanı və Gəmiqaya mövzusuna ancaq Azərbaycan dövlət müstəqilliyi qazandıqdan sonra müraciət olunmağa başlanılmışdır. Beləliklə, XXI əsrin ilk illərindən başlayaraq Nuh peyğəmbərin gəmisinin Azərbaycanın ən qədim məskənlərindən biri hesab olunan Naxçıvan ərazisindəki Gəmiqaya adlanan dağlıq ərazidə torpağa enməsinə dair olan ehtimallar daha çox üstünlük qazanmağa başlamışdır.
Bu zamanadək Nuhun gəmisinə dair mənbələrdə bu hadisə ilə bağlı adı çəkilən Ağrı dağ və Cüdi dağı Türkiyə dövləti ərazisində, Gəmiqaya isə Azərbaycanın ulu Naxçıvan ərazisində olsalar da, uzaq məsafələrdə yerləşmirlər. Yəni, Nuhun gəmisi ilə bağlı hadisə Şərqi Anadoludakı Ağrıdağ ilə Naxçıvan diyarındakı Gəmiqaya arasında olan ərazilərdə baş vermişdir. Ağrı dağı və Cüdi dağı ilə müqayisədə Dünya tufanı, Nuh peyğəmbərin əfsanəvi gəmisi ilə bağlı toponimlər, adlar və rəvayətlər Naxçıvanda daha çoxdur.
Naxçıvan ərazisindəki Gəmiqaya, Haçadağ, Nuhdaban, Nuhəcir, Nuhram, Nürgüt, Nəsirvaz, Nəbi yurdu, Nuhgədik, Qapıcıq, Baca bulağı, Qaranquş yaylağı, Peyğəmbər ayağı, Dor gədiyi, Nuhçıxan və s. kimi çoxsaylı yer adları yuxarıda söylədiklərimizə əsas verir.
Göründüyü kimi, özündə qədim tarixin izlərini əks etdirən çoxsaylı toponimlər Naxçıvan diyarının Dünya tufanı, Nuh hadisəsi ilə əlaqədar olduğunu açıq-aşkar şəkildə diktə edir. Naxçıvan sözünün etimologiyası ilə bağlı aparılan elmi araşdırmalar da bir daha sübut edir ki, “Naxçıvan” sözü “Nuh” ifadəsi ilə bağlıdır və “Naxçıvan” “Nuhçular”ın, “Nuh tərəfdarlarının məskəni” deməkdir.
Həm də Naxçıvandakı folklor materiallarında və toponimlərdə təkcə gəminin yerə enməsi deyil, bu prosesin hamısı – Qaranquşla bağlı əhvalat, dağın haçalanması – Haçadağın bölünməsi əfsanəsi, Gəmiqaya, Nuhdaban, Nəbi yurdu, bir sözlə həyat ümidinin başlandığı andan yerə enmə və məskunlaşma prosesinə kimi olan gedişat öz əksini tapmışdır.
Nuh peyğəmbərlə və Dünya tufanı ilə bağlı əsatir və əfsanələrdə də Naxçıvandakı yer adları geniş yer tutur. Məsələn, rəvayətlərdən birində deyilir ki, “Nuhun gəmisi Gəmiqayada quruya oturmuşdu. Oğlanları bir gün gördülər ki, uca dağlar od tutub yanır… Bu nə sirdir dedilər, dağ da yanar?
… Nuh Nəbi dedi: – Gördüyünüz elə-belə od deyil… Bu torpağın mayası oddan yoğrulub… Yanan dağlardan biri Gəmiqaya, biri İlan dağı, biri Ağrı dağıdır.
Nuh Nəbi sözünü qurtardı. Dayandığı yerdən bir addım irəli atdı. Oğlanları həmin yerdə yurd saldılar, adına da Nuhdaban dedilər”.
Bundan başqa, digər bir qədim əfsanədə, hətta Naxçıvan ərazisindəki Gəmiqaya adının yaranması hadisəsi aşağıdakı şəkildə əks olunmuşdur:
“Gəmi bir dağa yan alıb, ehmalca qayaya toxundu. Nuh buna Gəmiqaya adı verdi. Gəmidəkilər quruya çıxdılar”.
Olduqca maraqlıdır ki, Nuh peyğəmbər hekayəti ilə səsləşən toponimlərin böyük əksəriyyəti əfsanəvi gəminin yerə endiyi ehtimal edilən Gəmiqaya-Qapıcıq ərazisindədir.
Nəbi yurdu.
Toponim və əfsanələrdə adı çəkilən Nəbi yurdu, yəni Nuh peyğəmbərin yurdu ilə əlaqədar yaşayan toponimdir. Bu yer ilin bütün fəsillərində başı qarla örtülü olan Gəmiqaya – Qapıcıq zirvəsindən bir qədər aşağıda yerləşir. Nəbi yurdu buzlaşmanın qurtarıb həyatın, insan məskunlaşmasının başlandığı məkan anlamı daşımaqdadır. Hətta burada qədim qəbirlərə də rast gəlmək mümkündür. Gəmiqaya qayaüstü rəsmlərinin bir çoxu Nəbi yurdu ərazisindədir.
Qaranquş yaylağı.
Bu əfsanəvi yaylaq yeri Nəbi yurduna bitişik ərazilərdədir. Gəmiqayadakı iki minə yaxın sayı olan qayaüstü təsvirlərin böyük əksəriyyəti Qaranquş yaylağındadır.
Naxçıvandan toplanmış folklor materiallarına istinad edən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Qadir Qədirzadə həmin hekayəti aşağıdakı variantda təqdim edir:
“Toplanmış rəvayətlərə görə Dünya tufanı başa çatıb sular sakitləşəndən, küləklər dayanandan sonra Nuh peyğəmbər qarğanı buraxır ki, görsün quru yer varmı? Qarğa gedib qayıdır. Peyğəmbər bilir ki, hələlik quru yer yoxdur. Sonra Qaranquşu buraxır. O, çox gec qayıdır. Peyğəmbər baxır ki, onun ayaqlarında və dimdiyində palçıq var. Düşünür ki, artıq sular çəkilməyə başlayıb. Müəyyən vaxtdan sonra Qaranquşu yenidən buraxır. Qaranquş bir müddət dolandıqdan sonra gəmiyə gəlir. Lakin gəmidə qalmayıb yenidən geri dönür. Beləliklə, onun qurunu tapdığı bəlli olur. Gəmi də həmin istiqamətdə hərəkət edib quruya çatır. Gəmidəkilər Qaranquşu həmin yerdə görürlər. Bundan sonra ərazi onun şərəfinə “Qaranquş yurdu” adlanır.”
Olduqca maraqlıdır ki, Gəmiqaya ərazisindəki qayaüstü rəsmlərdə qaranquş şəkli də qeydə alınmışdır. Qayaüstü rəsmlərdəki Qaranquş təsvirləri bu xilaskar quşu bir neçə yöndən təqdim edir.
Nəbi yurdu ilə müqayisədə Qaranquş yaylağında qədim qəbirlər bir az da çoxdur.
Deməli, Gəmiqayadakı Qaranquş yaylağı Nuh peyğəmbərin əfsanəvi gəmisindəki canlılar içərisində ilk dəfə quru yeri, torpağı tapan, həyat əlamətlərini nişan verən qaranquşun şərəfinə onun adı ilə adlandırılmışdır. Nuh peyğəmbərin gəmisindəkilərin timsalında insanlığı sahilə çıxaran quşun adı Gəmiqayadakı Qaranquş yaylağı ilə əbədiləşdirilmişdir.
Xəzər obası.
Gəmiqaya ərazisində mövcud olan “Xəzər obası” toponimi də Həzrəti Nuhla bağlı olan toponimlərə aid edilir. Bir sıra mənbələrdə bu yerin adı “Qəzər yurdu” kimi də işlədilmişdir. Amma yerli əhali arasında bura Xəzər obası və ya Xəzər yurdu alaraq adlandırılır.
Məlum olduğu kimi, mənbələrdə Xəzərin Nuh peyğəmbərin oğlu və türk-müsəlman qövmünün atası sayılan Yafəsin törəmələrindən, daha doğrusu, Nuhun nəvələrindən birinin adı kimi göstərilir. Nəbi yurdunun sağ tərəfində yerləşən Xəzər obası ərazidəki ilkin insan məskunlaşması ilə bağlı yerlərdən biridir. Nəbi yurdu və Qaranquş yaylağı Gəmiqayadakı məskunlaşmanın başlanğıc mərhələsini, Xəzər obası isə onun davamını, genişlənməsini göstərir.
Qapıcıq.
Bu toponim də Dünya tufanı və Nuh peyğəmbər rəvayəti ilə vəhdətdən yaranmışdır. Kiçik Qafqazın və Gəmiqaya silsiləsinin ən yüksək zirvəsi sayılan 3906 metr yüksəklikdə olan Qapıcıq zirvəsi məna etibarilə Dünya tufanı hadisəsində Nuh peyğəmbər üçün açılmış kiçik qapı, yer aləminə giriş yeri kimi anlaşılmaqdadır. Əsatirdə də göstərildiyi kimi, Nuh peyğəmbərin gəmisi bir müddət səfərdən sonra gəlib çatdığı bu yerdə qapı boyda, baca şəklində torpaq sahəsi görünür və bura əfsanəvi gəminin son dayanacağı olur.
Qapıcıq – Nuh peyğəmbərin ardınca yeni insan nəsillərinə açılan ilk qapı mənasında da əhəmiyyətlidir. Baca bulağı və Qapıcıq haqqındakı tədqiqatlar Dünya tufanı hadisəsi və Nuh peyğəmbərin əfsanəvi gəmi səfəri ilə bağlı rəvayətlərlə tam üst-üstə düşür. Nəbi yurdu, Qaranquş yaylağı, Xəzər obası toponimləri ilə bağlı olan fərziyyələr Baca bulağı və Qapıcığa aid mülahizələri tamamlayır və daha da dolğunlaşdırır.
Haçadağ.
Ulu Naxçıvan diyarı ərazisində Dünya tufanı zamanı Nuhun əfsanəvi gəmisinin toxunaraq yarıb keçdiyi məşhur İlanlı dağın adıdır. Rəvayətə görə bu dağın və ona yaxın olan, İranın Ordubad rayonu ilə sərhəddində yerləşən Kəmki dağının adlarını Həzrəti Nuh qoymuşdur. Rəvayətdə deyilir:
“Nuhun gəmisi hər yerdə sulardan sakit keçir. Təkcə bir dağdan keçəndə gəmi bir az ilişir. Nuh deyir: – İnan ki, dağdır. Ona görə bu dağın adı İnan dağı qalır.
Nuhun gəmisi xeyli aralıda yenə də çətinliyə düşür. Nuh deyir: – Bu dağ o dağdan kəm deyil. Bu sözə görə o dağın adı Kəmki olur”.
Haça dağ – Dünya tufanı zamanı Nuhun gəmisinin yer aləminə can atarkən ilk dəfə torpağa ilişdiyi yerin adıdır. Bəlkə də Nuh əsatirindəki Qaranquşun caynağındakı palçıq məhz Haçadağdan götürülmüş torpaq payıdır. Haçalanmış dağ Nuhun gəmisinin istiqamətini təyin etməyə imkan verir. Haçadağa toxunandan sonra gəmi Qapıcığa doğru istiqamət almışdır.
Beləliklə, Dünya tufanından sonra Naxçıvan ərazisindəki məskunlaşma dəniz səviyyəsindən 3906 metr yüksəklikdə olan Qapıcıq zirvəsindən, Baca bulağından üzüaşağı Nəbi yurduna və Qaranquş yaylağına, oradan Xəzər obasına tərəf uzanıb gəlmişdir.
Ordubad rayonundakı Nəsrivaz kəndinin adı da əsatirdə bəhs olunan Nisr dağı ifadəsi ilə uyğun gəlir. Eyni zamanda Culfa rayonu ərazisində Haçadağın ətrafında olan Peyğəmbər ayağı yeri Nuh peyğəmbərin Gəmiqayadan Nuhdabana, başqa sözlə Naxçıvana doğru hərəkətinə bir işarət kimi dərk edilməlidir.
Nuhdaban.
Naxçıvan Muxtar Respublikasından toplanmış folklor nümunələrindən birində bu yaşayış yerinin yaranması haqqında məlumata rast gəlinmişdir:
“Nuh Nəbi sözünü qurtardı. Dayandığı yerdən bir addım irəli atdı. Ayağı torpağa gələndə pəncəsi yox, dabanı yerə dəydi. Oğulları həmin yerdə yurd saldılar, adına da Nuhdaban dedilər”.
Qədim folklor nümunələrindən, rəvayətlərdən, eyni zamanda Nuh hadisəsi ilə tam səsləşən toponimlərin bizə verdiyi dolğun məlumatlar sayəsində qətiyyətlə söyləmək olar ki, müasir Naxçıvan – Nuhçıxan Nuhdabandan başlanır. Nuhdaban Dünya tufanından sonrakı ilkin sivilizasiyanın birinci oturaq dayanacağıdır.
Beləliklə, həyat Qapıcıqdan Nəbi yurduna, Qaranquş yaylağına, Xəzər obasına, oradan Nəsirvaz yaşayış yerinə, oradan isə tam oturaq yaşayış yeri hesab olunan Nuhdabana doğru hərəkət etmişdir.
Həm də Naxçıvan şəhərinin ilkin salındığı yerdir, yəni Nuhdaban – Nuhçıxandır, nəhayətdə isə Həzrəti Nuhun son məskunlaşdığı müqəddəs məkandır. Fərziyyə və əsatirə görə Nuh peyğəmbər bu yerdə Naxçıvan şəhərinin binasını qoymuşdur. Məhz buna görə də Ulu Nuh Nəbinin məzarı Naxçıvan şəhərindədir. Naxçıvan şəhərinin adı da Nuhçıxan ifadəsindən əmələ gəlmişdir.
Məlum olduğu kimi, Dünya tufanı, Həzrəti Nuhun əfsanəvi gəmisi haqqında İslama qədərki dinlərin müqəddəs kitablarında da bəhs olunmuş və bu əsatir məzmunca oxşar şəkildə təsvir olunmuşdur. Amma onların içərisindən ən səhih məlumatlara malik, dolğun olanı “Qurani-Kərim”dir.
İnsanlığın ikinci atası olaraq tanınan Həzrəti Nub (ə)-nin adı “Qurani-Kərim”də 43 dəfə çəkilmişdir. Uzunömürlülüyünə görə Həzrəti Nuha – Ənbiyaların şeyxi – qocası da deyilir. Tarixi mənbələrdə əsl adının Əbdül-Ğəffar, Əbdül-Əli, Əbdül-Məlik olmasına da rast gəlinir. Onun qövmü ilə olan dastanı bir neçə surədə (Əraf, Muminun, Nuh, Hud, Şuəra, Qəmər) təfsilatı ilə gəlmişdir.
Paltarı yundan, yeməyi isə göy-göyərtidən olan bu peyğəmbərin (ə) 460 yaşına qədər övladı olmadığı da tarixi mənbələrdə göstərilib. Həzrəti Nuh (ə) ilk peyğəmbərdir ki, insanlara buyurdu: “Ən mühüm işlərinizi “Bismillah” ilə başlayın”. Həzrəti Nuhun (ə) yaşı da mənbələrə görə 1000, 1450, 1470, 2300, 2500, 2800 olaraq dəyişir ki, bu da tədqiqatçılar arasında ixtilaflara səbəb olur. “Qurani-Kərim”də isə Həzrəti Nuhun 950 il yaşadığı təsvir olunmuşdur.
Bugünkü yazımızı daha anlayışlı xarakterizə etmək üçün “Qurani-Kərim”də təsvir olunmuş bu əfsanəvi hadisənin qısa şərhini dəyərli oxucularımızın nəzərinə çatdırmaq istəyirəm.
Həzrəti Nuhun adı, az qala dünyada hamıya tanışdır. Nuh peyğəmbər beş əsas “Ulu-Əzm” peyğəmbərlərdən birincisi olub. O bütpərəst qövmünü tək olan Allaha iman və itaət etməyə çağırır, camaat isə bütpərəstlik edir, insan və heyvan şəkilndəki bütlərə sitayiş etməyə davam edirdi. Həzrəti Nuh ən çox yaşamış peyğəmbərlərdəndir. O, 950 il insanları Allaha itaətə dəvət edib. Bu 950 il ərzində isə bəzi rəvayətlərə görə vur-tut 12, bəzilərinə əsasən də 80 nəfər iman gətirib. Allah Nuhun qövmünü sınağa çəkir. İman gətirənlər qurtuluşa nail olur, kafir olanlar isə Allah-Təalanın qəzəbinə düçar olurlar.
Günlərin bir günü Uca Rəbbimiz Nuha buyurur ki, böyük bir gəmi düzəltsin. Sonra o və iman gətirənlər həmin gəmiyə minsinlər. Quraqlıq bir yerdə gəmi düzəldən Nuhu bütpərəst qövmü məzəmmət etməyə başlayır. Nuh isə öz işini səbrlə davam etdirir.
“… (Sənə öyrədəcəyimiz kimi) gəmini düzəlt..” Nuh gəmini düzəldir, ümmətinin əyan-əşrəfi isə yanından ötüb keçdikcə onu məsxərəyə qoyurlar. Nuh onlara deyirdi: “Əgər (indi) siz bizi məsxərəyə qoyursunuzsa, biz də (Allahın əzabı gəldikdə) sizi siz bizi məsxərəyə qoyduğunuz kimi məsxərəyə qoyacağıq. Onda rüsvayedici əzabın kimə gələcəyini və kimin əbədi əzaba düçar olacağını biləcəksiniz” (“Hud” surəsi, 37-39-cu ayələr).
Gəmi hazır olur. Allah Nuha əmr edir ki, hər heyvan növündən bir dişi və bir erkəyi gəmiyə yığsın. Həzrəti Nuh bütün heyvanlardan, quşlardan, balıqlardan bir cüt götürüb qəfəslərə yerləşdirir. Nuhun dörd oğlundan üçü – Sam, Ham, Yasəf Allaha iman gətirir, Kənan isə kafir olur. Nuh arvadı, oğulları, gəlinləri və bir neçə mömin şəxslə gəmiyə minir. Vəd olunan tufan qopur. Su həm yerdən çıxır, həm göydən yağış şəklində yağırdı:
“Biz göyün qapılarını sel kimi axan bir yağışla açdıq. Yeri yarıb bulaqlar qaynatdıq. Nəhayət (göydən axan və yerdən qaynayan), sular əzəldən müəyyən edilmiş bir iş üçün bir-birinə qovuşdu (“Əl-Qəmər” surəsi, 11-12-ci ayələr). Nuhun nicat gəmisinə minməyənlər suda məhv oldu. Nuhun oğlu Kənan da boğulub öldü…”
Nuh (gəmidən) aralı olan oğlunu (Kənanı) haraylayıb dedi: “- Oğlum! Bizimlə birlikdə gəmiyə min, kafirlərdən olma!” (Oğlu ona) belə cavab verdi: “Mən bir dağa sığınaram, o da məni sudan qoruyar”. Nuh dedi: “Allahın rəhm etdiklərindən başqa bu gün heç kəs (insanları) Onun əzabından qoruya bilməz!” Nəhayət, “dalğa ata ilə oğulun arasına girib onları bir-birindən ayırdı və o da suda boğulanlardan oldu” (“Hud” surəsi, 42-43-cü ayələr). Beləcə, Nuh qövmünün kafirləri Allaha ağ olduqları üçün Onun qəzəbinə uğradılar.
“… Su çəkildi. İş bitdi. Gəmi Cudi dağı üzərində oturdu…” “… Ey Nuh! Sənə və səninlə birlikdə (gəmidə) olan camaatdan törənəcək (mömin) ümmətlərə Bizdən əmin-amanlıq və bərəkətlər bəxş edilməklə (gəmidən) en” (“Hud” surəsi, 44-48-ci ayələr).
Bəzi ehtimallara görə tufan altı ay çəkir. Nəhayət, Nuhun gəmisi uca bir dağın başında oturur. Tufandan sonra həyat yenidən canlanır. Hər dişi və erkək heyvanlardan balalar törəyib çoxalır, insanlar da Nuhun üç oğlunun nəslindən artırlar. Buna görə Adəmdən sonra insanların ikinci ulu əcdadı – ikinci babası Həzrəti Nuh sayılır.
Nuh tufanı haqqında Avropa, Asiya, Amerika, Avstraliya və digər bölgə xalqlarında 200-dən artıq əfsanə, əsatir mövcuddur. Mesopotamiyada aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı tapılan gil lövhələrdə bütün Yer kürəsini su basması haqda Şumer əfsanəsi yazıldığı aşkar olunub. Lakin bu əfsanələrdə də uydurmalar, həqiqətlə uzlaşmayan “faktlar” çoxdur.
Əfsanələrdə olduğu kimi, Tövratda da bildirilir ki, Nuh tufanı bütün Yer kürəsini bürüyüb. Lakin Quran bu tufanın yalnız Nuhu inkar edən qövmü üçün göndərdiyini bəyan edir. Yəni, bu tufan müəyyən coğrafi ərazidə baş verib.
Belə ki, qazıntılar nəticəsində məlum olur ki, Nuh tufanı bütün Yer üzündə deyil, Mesopotamiya ovalığında, müasir İraq ərazisində baş verib. Buradan məlum olur ki, Quran versiyası elmi faktlarla tam şəkildə üst-üstə düşür.
Nuh tufanı e.ə. III-IV minillikdə baş verdiyi güman edilir. XX əsrdə arxeoloqlar Nuh tufanının izlərini tapmaq üçün genişmiqyaslı tədqiqatlara başlayır. Nəticələr uğurlu olur. Tufanın izləri qədim Mesopotamiyanın 4 şəhərində tapılır. Tufan zamanı Mesopotamiyanın düzənlik hissəsi, Elamdan Suriya yaylasınadək su altında qalır. Məlum olur ki, bu 4 şəhərin mədəniyyətləri güclü tufan nəticəsində məhv olub. Arxeoloji qazıntılar zamanı qədim dövrə aid qəbiristanlıqda əmək alətləri ilə yanaşı, lilin çıxması tədqiqatşıların təəccübünə səbəb olub. Burada tapılan alətlər və saxsı qablar üzərindən lil təbəqəsi təmizləndikdən sonra Mesopotamiyanın bu bölgələrində tufan olduğu təsdiqlənir. Lil nümunələrinin mikroskopik analizi göstərir ki, qalın lil təbəqəsi buraya çox güclü tufan nəticəsində çöküb. Özü də burada aşkar olunan lil kütləsi təkcə Mesopotamiyada rastb gəlinir. Bu mümkün fakt onu sübut edir ki, tufan yalnız Mesopotamiya düzənliyində baş verib. Beləliklə də, elmi şəkildə sübut olunur ki, Nuh tufanı əfsanələrdə deyildiyi kimi, bütün dünyanı deyil, müəyyən arealı əhatə etmişdir.
Bütün deyilənlərin hamısı, aparılan ciddi elmi araşdırmalar və keçirilən beynəlxalq elmi simpozium da təsdiq edir ki, Nuhun gəmisi Azərbaycan ərazisində torpağa enibdir və bu torpaq Qoca Şərqin qapısı sayılan Naxçıvan torpağıdır.
Beləliklə, Həzrəti Nuh, Dünya tufanı hadisəsinin məhz ulu Naxçıvan diyarında vaqe olduğuna daha da aydınlıq gətirmək üçün bir daha mənbələrdə əks olunmuş məlumatlara baş vurmaq lazım gəlir. Bu məlumatlara əsasən orta əsr mənbələrində rast gəlinir və yuxarıda da bəhs etdiyimiz kimi heç də az deyildir.
Lakin XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq bir sıra yazılarda Naxçıvanın Nuh peyğəmbərlə bağlılığı, peyğəmbərin məzarının bu şəhərdə olması haqqında məlumatlar verilir. Verilən məlumatların bir qismi ziddiyyətli və təhrifli olsa belə, yenə də mənbəşünaslıq baxımından əhəmiyyətli yazılardır.
Belə ki, V.Qriqoryevin 1833-cü ildə nəşr edilmiş “Статистические Описание Нахичеванской провинции” kitabındakı məlumat olduqca maraqlıdır. Müəllif öz əsərində Nuhun qəbrinin Naxçıvan şəhərinin cənubunda, Köhnə qalanın yaxınlığında yerləşdiyini yazmaqla, qəbrin o dövrkü vəziyyəti haqqında məlumat verir.
Bu məzar haqqında məlumatlara İ.Şopenin 1852-ci ildə Sankt-Peterburqda dərc olunmuş əsərində də rast gəlinmişdir.
Özündən əvvəlki müəlliflərə, xalq arasında mövcud olan rəvayətlərə, Nuh peyğəmbər, Dünya tufanı, Nuhun və bacısının məzarının Naxçıvanda olması ilə bağlı geniş məlumata, yazımızın əvvəlində də istinad etdiyimiz K.A.Nikitinin 1882-ci ildə СМОМПК adlanan topluda nəşr etdirdiyi “Город Нахичевань и Нахичеванский уезд” məqaləsində rast gəlirik.
Müəllif xalq arasında olan rəvayəti müəyyən dəyişikliklərlə toplayaraq dərc etdirmişdir. O da digərləri kimi Bibliyaya əsaslanaraq gəminin Ağrı dağda dayandığını, sonra Nuh peyğəmbər və yanındakıların Naxçıvan şəhərində yerləşdiklərini yazır.
K.A.Nikitin Nuhun və bacısının Naxçıvanda dəfn olunduqlarını, Nuhun arvadı Nuhqarın (Noemqari) isə məzarının Mərənd şəhərində olduğunu bildirir. Müəllif yazır ki, Nuhun məzarı şəhərin cənubunda, köhnə qalanın yaxınlığındadır. K.A.Nikitinin təsvirindən aydın olur ki, türbənin quruluşu Atabəy məqbərəsinə oxşamaqla iki hissədən – Sərdabə və Türbədən ibarət olmuşdur. Alt hissəyə pilləkənlərlə yenildiyini, həmin hissənin tavanının, bir sütun üzərində dayandığını nəzərə alaraq Naxçıvan memarlıq məktəbinin daha qədim tarixə malik olduğunu söyləməyə imkan verir. Məzarın məhz həmin sütunun altında olduğu göstərilir. Son dövrdə Nuhun məzarı ilə bağlı aparılan arxeoloji axtarışlar da onun mənbədə təsvir olunduğu şəkildə olduğunu aşkar etmişdir.
Bu tarixi mənbələr və rəvayətlər sayəsində Bəhruz Kəngərlinin tablolarındakı həqiqətlər də öz təsdiqini tapmışdır.
Nuh peyğəmbərin məzarı ilə bağlı V.M.Sisoyevin “Нахичевань на Араксе и древности Нах. АССР” kitabında da diqqətəlayiq və dolğun məlumatlar verilmişdir. Müəllif əsərində məzarüstü abidənin quruluşu və ölçüləri ilə bağlı dəqiq məlumatlar təsvir etmişdir.
Məlum hadisə ilə əlaqədar aparılmış tədqiqatlar zamanı araşdırmalarda ilkin mənbələr kimi şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrinə də istinad edilmişdir. Ağız ədəbiyyatı, rəvayət və əfsanələr, şeir parçaları, bayatılar, atalar sözləri və məsəllər min illərin izini saxlayan, olub-keçənləri nəsildən-nəsilə ötürən mənəviyyat bağlarının insan genlərində kodlaşdırılmış sistemin mikrohissəciklərinin bəlkə də, inikasıdır. Əcdadlarımızın sorağının şəkillər, həndəsi fiqurlar, qayaüstü rəsmlər, piktoqrafik yazılarla birlikdə ağız ədəbiyyatında kompleks şəkildə öyrənilməsi daha əhəmiyyətli, daha vacibdir.
Arazətrafı ərazilərdə Həzrəti Nuhun izləri təkcə yazılı daşlarda, toponimlərdə deyil, həm də folklor nümunələrində bu gün də yaşayır:
Qapıcıqda ozan yox,
Dərdlərini yazan yox,
Kitab qoyub gediblər
Heyif onu yazan yox.
Bundan başqa, bu ərazidə yaranmış çoxlu atalar sözləri və məsəllər də vardır ki, bunlar da Nuh peyğəmbərin adı ilə bağlıdır. Məsələn, “Nuh Nəbidən qalıbdır”, “Nuh əyyamından qalıbdır”, “Nuh Nəbini taxtda görüb”, “Nuhdan qalma məsəldir”, “Nuh Nəbini taxtda görüb, Süleymanı qundaqda” və s. Gəmiqaya ətrafında yaşayan bütün kəndlərin əhalisinin dilində əzbər olan bu sayaq folklor nümunələrinin hamısının tarixi kökləri vardır.
Göründüyü kimi, Yer kürəsindəki Dünya tufanı hadisəsinin əhatə etdiyi coğrafiyada, heç bir ərazidə Naxçıvandakı qədər həmin hadisə ilə səsləşən çoxsaylı mifoloji motivlərin, əfsanə və rəvayətlərin, etnoqrafik materialların, toponimlərin olması qeydə alınmamışdır. Həzrəti Nuhun və övladlarının Naxçıvan ərazisində yaşayış məskənləri salması ilə əlaqədar olan nümunələr ancaq və ancaq Naxçıvandadır.
Əfsanədən göründüyü kimi, Naxçıvanda və ona yaxın ərazidə yerləşən dörd böyük dağın adı Nuh peyğəmbərin adı ilə əlaqələndirilir. Bəzi alimlər Nuhun tufanı haqqında olan əfsanənin müsəlman xalqları arasında yayılmasının yalnız “Qurani-Kərim”lə bağlı olduğunu göstərir.
Bəlkə də bir çox müsəlman xalqlara bu əfsanə “Qurani-Kərim” vasitəsilə məlum olmuşdur. Lakin yuxarıda bəhs olunanlardan da gördüyümüz kimi, əfsanənin Naxçıvan variantı “Qurani-Kərim”də olan variantdan köklü surətdə fərqlənir və dəqiq lokal xüsusiyyətlərə malikdir.
Min illərlə Naxçıvan ərazisində yaşamış qədim qəbilələrin yaddaşında qorunub saxlanan bu əfsanənin nə vaxt və necə yarandığı olduqca maraqlıdır. Ümumiyyətlə, ümumdünya subasmasının Dəclə və Fərat çayları arasında (Mesopotamiyada) baş verdiyi artıq elmi cəhətdən təsdiq olunmuşdur. Onda sual oluna bilər, əfsanənin Arazboyu ərazi ilə, xüsusən Naxçıvan bölgəsi ilə nə əlaqəsi?
Əgər xəritəyə nəzər salsaq, Dəclə və Fərat çayının coğrafi cəhətdən Araz çayından o qədər də uzaqda olmadığını görərik. Başqa sözlə, əfsanədə göstərilən təbii fəlakətin Naxçıvanla birbaşa əlaqəsi ola bilərdi. Əfsanənin Naxçıvan variantında təbii fəlakət “subasma” yox, ‘tufan” adlanır. İkinci, burada fəlakətin səbəblərindən ətraflı bəhs olunmur, əsas diqqət Nuhun gəmi ilə bu bölgəyə gəlməsi və burada onun başına gələnlərə yetirilir.
Ümumdünya daşqınına (Nuhun tufanına) qədər Naxçıvanın adının nə olduğu bizim üçün qaranlıq olsa da, “Qurani-Kərim”də dəfələrlə xatırladılan tufandan sonra bu ərazidə Həzrəti Nuhun nəslinin – türklərin məskunlaşdığı və burada ilkin sivilizasiyanın başlandığı şəksizdir.
Naxçıvanda Nuh tufanından sonra ilk yaşayış msəkənlərindən biri olmaq etibrilə təqribən 10 min il bundan əvvəl burada yaşayışın başlanmasını göstərən və bu gün də mövcud olan tarixi abidələr, kənd, şəhər, oba adları öz əlamətlərini bildirir və deyilənləri təsdiq edir. Gəmiqaya daşları üzərində yazılmış piktoqrafik yazılar, Kolanı nekropolundan tapılmış Günəş Allahının sxematik təsviri kimi nümunələr bu barədə daha dərin düşünməyi tələb edir.
Arxeoloji qazıntılar zamanı II Kültəpə ərazisindən tapılan maddi mədəniyyət nümunələri, daş alətlər, monoxrom və polixrom boyalı gildən hazırlanmış saxsı qablar e.ə. III-II minilliyin nümunələri hesab edilir. Naxçıvan şəhərinin binasının təqribən 5000 il bundan öncə qoyulduğunu söyləməklə bərabər, burada ilk yaşayışın daha qədimdən, Nuh tufanından sonra başlanıldığı haqqında fikir söyləmək üçün tapılmış maddi mədəniyyət nümunələrinin əsas verdiyini qeyd etməliyik.
Hələ e.ə. III-II minilliklərdə burada sənətkarlığın, kənd təsərrüfatının inkişafı, əkinçiliyin, bağçılığın yaranması, əlverişli coğrafi ərazidə yerləşən Naxçıvan diyarının şöhrətini artırmışdır.
Böyük tarixi inkişaf yolu keçən Naxçıvan məmləkəti həm də zaman-zaman müxtəlif imperiyaların maraq dairəsində olmuşdur. Dəfələrlə işğalçı ordular Naxçıvanı çapıb-talamış, dağıdıb viran qoymuşlar.
“Səyahətnamə” kitabında Naxçıvan şəhərindən bəhs edən türk tarixçisi Övliya Çələbi bu torpaqların türklərin ən qədim yaşayış məskənlərindən biri olduğunu qeyd edərək yazırdı:
“Bu şəhər doğrudan da, öz adına layiqdir. Biri ona Naxçıvan deyir, digəri Nəhşəvan… Əldə edilmiş çoxsaylı arxeoloji materiallar və yazılı mənbələrdən belə nəticə çıxarmaq olar ki, Naxçıvan Cənubi Qafqazın ən qədim şəhərlərindən biri olmuşdur. K.A.Nikitin, S.A.Zelinski, F.A.Brokhauz, İ.A.Yefron və başqaları belə hesab etmişlər ki, şəhərin yaranma tarixi bizim eradan əvvəl II minilliyin ortalarına aiddir”.
Beləliklə, mənbələrə istinadən tam əminliklə söyləmək olar ki, Naxçıvan şəhəri qədim Nuhdabanın üzərində salınmışdır. Ən qədim zamanlarda bu ərazilərdə yaşamış Naxçı tayfaları da əslində, Nuhçu qəbiləsinin adı ilə bağlıdır. Bütün bunlar Naxçıvan sözünün Nuhçıxan anlayışı ilə üzvi surətdə əlaqədar olduğunu təsdiqləyir. Hətta Novruz bayramındakı “Novruz” sözü də Nuh-ruz, Noy-ruz, Noyruz-Novruz şəklində inkişaf edərək formalaşmışdır.
Rəvayətə görə, Həzrəti Nuh peyğəmbərin əfsanəvi gəmisi Dünya tufanından sonra gecə ilə gündüzün taraz olduğu gündə quru torpağa çatmış və bununla da insanlığın yeni həyatı başlanmışdır. Ən qədim zamanlardan indiyədək Yer kürəsinin müxtəlif yerlərində həmin sivilizasiya aktı Novruz bayramı hadisəsi kimi qeyd olunmaqdadır.
““Naxçıvan” sözünün mənşəyini Naxçıvandan kənarda axtarmaq, ona müxtəlif epitetlər qoşmaq doğru deyil. Bu sözün mənşəyini açıb-açmamağımızdan asılı olmayaraq onun etimologiyasının mənbəyi Naxçıvandır”. Filologiya elmləri doktoru A.Bağırovun bu düzgün qənaəti onu “Naxçıvan” sözünün Nuh peyğəmbərin adı ilə bağlılığı fikrinə gətirib çıxarmışdır.
Naxçıvan toponimi haqqında müxtəlif fikirlərin də mövcudluğu təbii haldır və qəbul edilməlidir. AMEA-nın müxbir üzvü, tarix elmləri doktoru, professor V.Əliyev yazır:
““Naxçıvan” sözünün etimoloji cəhətdən təhlili mübahisəli olub, bu adın mənası haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bəzi tədqiqatçılar Naxçıvanın adını qədim Nuh əfsanəsi ilə əlaqələndirirlər. Şumer mənşəli bu mifologiyaya görə çox qədim zamanlarda ümumdünya daşqını baş vermiş, dünyanın üzərini bütövlükdə su basmışdır. Həmin vaxt Nuh peyğəmbər övladları ilə birlikdə öz gəmisində xilas olaraq bu yerə gəlmiş, məskunlaşıb şəhər salmış və sonralar tədricən insan nəsli buradan dünyaya yaılmışdır. Odur ki, ümumdünya daşqını zamanı Nuhun quruya çıxdığı bu ilk insan məskəni onun şərəfinə Nuhçıxan adlandırılmışdır”.
Göründüyü kimi, “Nuh tufanı” əfsanəsi qədim şumer və yəhudi əfsanələri ilə bu və ya digər dərəcədə səsləşir. Tədqiqatçı R.Sultanovun fikrincə, tufan Ağrı dağında vulkan püskürməsi ilə əlaqədar Dəclə və Fərat çaylarının daşması nəticəsində baş vermişdir. Deməli, Ağrı dağına yaxın olan Araz çayında, daha doğrusu, Naxçıvanın özündə də güclü daşqın olmuşdur. Tədqiqatçı Ə.Hüseynli isə Gəmiqayada Nuh peyğəmbərlə bağlı qədim yazı olduğunu qeyd etmişdir.
Ümumilikdə, Nuh əfsanəsi e.ə. II minilliyin ortalarında şumerlər tərəfindən ilk dəfə yazıya alınmışdır. Bir sıra tarixçi və coğrafiyaşünasların fikrincə, bu Naxçıvan şəhərinin salındığı tarixlə (e.ə. 1539) eyni dövrə təsadüf edir.
Həzrəti Nuh və Dünya tufanı barədə ən qədim məlumata “Bilqamış dastanı”nda rast gəlirik. Tövrat və “Qurani-Kərim”dəki süjetlərlə, cüzi fərqlər nəzərə alınmazsa, bütünlüklə üst-üstə düşən şumer süjetində peyğəmbər Utnapisti adı ilə yad edilməkdədir. Tövratda Nuhun gəmisinin yan aldığı dağın Ağrı dağı, “Qurani-Kərim”də Cudi dağı olduğu göstərilmişdir. “Bilqamış dastanı”nda isə bu dağ Nisr dağı olaraq yazılıbdır. Bu halda söhbət Naxçıvandakı Nəhəcir dağından getdiyi ortaya çıxmaqdadır.
Azərbaycan rəvayətlərindən birində məhz bu hadisə belə söylənilir:
“Nuhun gəmisi öncə Cudi dağına, daha sonra Ağrı dağına yan alır, sonra Haçadağa toxunaraq onun zirvəsini parçalayıb haçalayır və ən sonda Nəhəcir dağında ilişib dayanır. Nuh gəmidən burada endiyi üçün əraziyə Nuhçıxan deyilir. “Naxçıvan” adı da buradan yaranıb”.
Bütün bunlar Naxçıvanın Nuh yurdu, Nuhçıxan, yeni insan nəslinin başlandığı yer olduğunu düşünməyə önəmli əsaslar verir. Deməli, Naxçıvan – Nuhçıxandır. Naxçıvan böyük sivilizasiyanın yaşıdıdır. Naxçıvanın yaşı Həzrəti Nuh peyğəmbərin əfsanəvi gəmisinin yerə, ulu Naxçıvan torpağına endiyi vaxtdan başlanır. Bu torpaq ən qədim zamanlardan ilk insanların Nuh tayfalarının ilkin yaşayış məskəni olmaqdan, əsaslı bir şəhər mədəniyyəti səviyyəsinə çatanadək böyük bir yol keçmişdir. İndiki Naxçıvan şəhəri həmin tarixi bünövrə üzərində formalaşmışdır.
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbovun 26 aprel 2001-ci il tarixdə verdiyi “Ordubad rayonu ərazisindəki Gəmiqaya abidəsinin öyrənilməsi haqqında”kı qərarı ilə Naxçıvanda Dünya tufanı, Nuh peyğəmbər və sivilizasiya ilə əlaqədar məsələlərin araşdırılması və təbliği baxımından yeni mərhələ başlanmışdır.
Daha sonra Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri tərəfindən imzalanmış 28 iyun 2006-cı il tarixli “Nuh peyğəmbərin Naxçıvan şəhərindəki məzarüstü türbəsinin bərpa edilməsi haqqındakı; 10 fevral 2009-cu il tarixli “Nuh peyğəmbər, Dünya tufanı və Naxçıvan” mövzusunda beynəlxalq simpoziumun keçirilməsi haqqındakı; 7 iyun 2011-ci il tarixli “Naxçıvan: ilk yaşayış və ilkin şəhərsalma yeri kimi” mövzusunda beynəlxalq sipoziumun təşkili barəsindəki sərəncamları ilə Naxçıvanın bəşəriyyətin ilk dövrlərdəki tarixinin öyrənilməsi və bütün dünyaya tanıdılması işi üçün geniş üfüqlər açılmışdır.
Bu misilsiz tarixi sənədlərin imzalanması və uğurla həyata keçirilməsi qədim Naxçıvanın şanlı tarixinə, bilavasitə doğma Azərbaycan tarixinə edilən ən böyük xidmətlərdir.
Ən nəhayət, Ulu Naxçıvan şəhərinin 2018-ci il üçün İslam mədəniyyətinin paytaxtı elan edilməsi tamamilə təbii haldır. Çünki bu, həm dini-dünyəvi, qədim tarixliyi ilə, həm də regionda gedən çoxəsrlik tarixi-mədəni proseslərin reallıqları ilə tam səsləşir.
Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyevin “Naxçıvan şəhərinin 2018-ci ildə İslam mədəniyyətinin paytaxtı seçilməsi haqqında”kı 2 iyun 2016-cı il tarixli sərəncamında haqlı olaraq deyildiyi kimi “Tarixən Yaxın və Orta Şərqin əzəmətli şəhərlərindən biri kimi Naxçıvan bütün keçmişi ərzində islam mədəniyyətinin çoxəsrlik nailiyyətlərinin layiqincə qorunub-yaşadılmasında özünəməxsus rol oynamışdır”. Bütün dövrlərdə, o cümlədən hazırki mərhələdə də Naxçıvanda milli-mənəvi dəyərlərin ağırlığı ilə Şərq-müsəlman amillərinin sintezi qorunub saxlanılır, inkişaf etdirilib möhkəmləndirilir.
Ən qədim insanın nicata qovuşduğu məskən kimi mifik təsəvvürlərdə inanc yerinə çevrilən bu torpaq tarixi qüdrətini müasir inkişaf dinamikası və quruculuq işləri ilə yenidən özünə qaytarır. Bu da ilk növbədə muxtar respublikada son iki 10 illikdə aparılan yüksəliş salnaməsinin bəhrəsi və Heydər Əliyev siyasətini burada uğurla davam etdirən Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbovun səmərəli idarəetməsinin nəticəsidir.
Ümummilli Lider Heydər Əliyev demişdir:
“Naxçıvanın tarixi təkcə muxtar respublikanın yaranmasından başlanmır. Naxçıvan Azərbaycanın ən qədim diyarlarından biridir, çox zəngin tarixə malik olan Azərbaycanın bir hissəsidir, qədim tarixi olan Azərbaycan torpağıdır. Bu tarix çox zəngin hadisələrlə doludur. Bunlar hamısı Azərbaycan üçün Naxçıvanın nə qədər qiymətli olduğunu həmişə göstərib və gələcəkdə də göstərəcəkdir”.
İstifadə edilmiş mənbələr:
1. Григорьев В.Г. Статическое описание Нахичеванской провинции. СПб. 1833, 263 с.
2. Никитин К.А. Город Нахичевань и Нахичеванский уезд. СМОМПК. Вып.-2. Тифлис 1882, 142 с.
3. Смирнов К.Н. Материалы по истории и етнографии Нахичеванского края. Баку «Озан» 1999, 156 с.
4. Сысоев В.М. Нахичевань на Араксе и древности Нах. АССР. Баку, 1929, с. 87-121
5. Сысоев В.М. Древности Нахичеванской АССР. Отдельный оттиск из 4-го выписка Известии. «Азкомстарус»а. Баку, 1928, с.123-215.
6. Шопен И. «Исторический памятник состояния Армянской области в эпохи ее присоединение к Российской империи. СПб. 1852, 1231 с.
7. Həbibbəyli İ. Nuhun qəbri hardadır?. “Vətən səsi” qəzeti. 6 fevral 1991-ci il, № 6.
8. Naxçıvan folkloru. Bakı, “Sabah” nəşriyyatı, 1994, səh. 70.
9. Əsatirlər, əfsanələr və rəvayətlər (tərtibçilər Arif Acaloğlu, Cəlal Bəydili ), Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005.
10. Abbas Seyidov. Gəmiqaya. Bakı, 2003.
11. Гейбуллаев Г.А. К Этногенезу азербайджанцев. «Элм». Баку, 1991.
12. Qədirzadə Qədir. Nuh peyğəmbər, Dünya tufanı və Naxçıvan. “Qızıl dağ”, 2008.
13. Naxçıvan MR Dövlət Arxivi, fond 314, siyahı 8, s/v 28-31. (K. Smirnov “Naxçıvan diyarının tarixi və etnoqrafiyası haqqında materiallar”).
14. Övliya Çələbi. “Səyahətnamə”, Bakı 1997.
15. Oğuz Y. Tuncay B. “Türkün gizli tarixi”, Bakı, “Apostrof”, 2009.
16. Naxçıvan folkloru antologiyası. Bakı, “Elm”, 1994.
AYB-NİN ÜZVÜ,ŞAİRƏ, PUBLİSİST:
– RAHİLƏ DÖVRAN.
«Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Qaydaları» layihəsi ilə əlaqədar dövri mətbuatda səslənən, yazılı və şifahi şəkildə daxil olan müraciət və təklifləri sistemləşdirmək və təhlil etmək üçün Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda ixtisaslı dilçi alimlərdən ibarət işçi qrupu yaradılıb.
Akademik M.Nağısoylunun rəhbərlik edəcəyi işçi qrupunun tərkibinə professorlar İ.Məmmədli, Q.Kazımov, S.Sadıqova, M.Əsgərov, dosentlər B.Məhərrəmli, Ş.Məmmədli, T.Şükürlü, R.Heydərov və fil.ü.f.d. X.Heydərova daxil edilib. İşçi qrupunun rəhbəri yeni orfoqrafiya qaydaları ilə bağlı təkliflərin toplanıb sistemləşdirilməsinin qarşıya məqsəd kimi qoyulmasını söyləyib.
İşçi qrupu «Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Qaydaları»na dair təkliflərin statistikasını tərtib edəcək, irəli sürülən mülahizələrin müəlliflərini və mənbələrini əks etdirən arayış hazırlayacaq. İşçi qrupunun imzaladığı məlumatlar toplusu baxılıb müzakirə olunmaq üçün Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Orfoqrafiya Komissiyasına təqdim ediləcək.
İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsi
Mənbə: http://www.dilcilik.az
Fevralın 14-də Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) Rəyasət Heyətinin növbəti iclası keçirilib.
İlk olaraq AMEA-nın prezidenti, akademik Akif Əlizadə akademik Teymur Bünyadova Azərbaycan Respublikasının “Şərəf” ordenini, həmçinin bir qrup gənc alimə AMEA-nın Fəxri fərmanlarını təqdim edib.
Gənc alimlər adından çıxış edən AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun böyük elmi işçisi Aysel Qəribli gənc alimlərimizə yaradılan şəraitə, göstərilən diqqət və qayğıya görə AMEA rəhbərliyinə dərin təşəkkürünü bildirib:
“Hörmətli Akif müəllim, hörmətli Rəyasət Heyəti üzvləri, əziz alimlər!
Azərbaycan xalqının ümummilli lideri, müstəqil Azərbaycan dövlətinin qurucusu Heydər Əliyevin ideyalarına həmişə sadiq olan Azərbaycan gəncləri bu gün ölkəmizin iqtisadi, sosial, mədəni həyatında fəal iştirak etməklə ölkə başçısı İlham Əliyevin, birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevanın republika gənclərinə bəslədikləri böyük ümidləri layiqincə doğrultmağa çalışırlar.
Əlbəttə, universitetlərdə, akademiyalarda bakalavr və magistratura pillələrində, xüsusilə doktoranturada təhsil alan, gələcəyini elmin müxtəlif sahələri ilə əbədi olaraq bağlayan gənclərin öhdəsinə, görünür, daha səciyyəvi, özünəməxsus vəzifələr düşür. Bunlar, əsasən, elmin, texnologiyanın müasir səviyyəsinə lazımınca yiyələnməkdən, qloballaşan dünyanın çağırışlarına tələb olunan şəkildə cavab verməkdən, mənsubolduğun xalqın, dövlətin siyasi-ideoloji, intellectual-mədəni maraqlarını təəssübkeşliklə qorumaqdan ibarətdir. Bu gün həm AMEA-da, həm də ali təhsil müəssisələrimizdə ayrı-ayrı elmlər üzrə çoxlu sayda gənc fəlsəfə doktorları fəaliyyət göstərirlər ki, onların istər ölkə, istərsə də beynəlxalq miqyaslı elmi konfranslarda iştirakı, müxtəlif elmi məcmuələrdə ardıcıl olaraq məqalələrinin, eləcə də kitablarının nəşr edilməsi, ilk kəşfləri, ixtiraları, heç şübhəsiz, böyük qürur doğurur. Şübhəsiz, bu, ilk növbədə, ölkəmizdə həyata keçirilən gənclər siyasətinin, elmə, mədəniyyətə, hər bir vətəndaşın intellektual inkişafına göstərilən yüksək qayğının ifadəsidir. Və bunun üçün Azərbaycan Prezidenti cənab İlham Əliyevə, birinci xanım, vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevaya minnətdarıq.
Biz gənclərin arzusu və məqsədi o olmalıdır ki, apardığımız tədqiqat işlərinin və təcrübələrin müsbət nəticələrini öz ölkəmizdə tətbiq etməyi bacaraq. Bununla da Azərbaycan Respublikasını həm daxilən daha da inkişaf etdirək, həm dən xaricdə yüksək səviyyədə tanıdaq. Ölkəmizə layiqli vətəndaş, alim olaq.
Hörmətli Akif müəllim! Bizim elmin zirvəsinə doğru getdiyimiz bu ağır, həmçinin şərəfli yolda belə xüsusi günlərdə Fəxri Fərman verərək bizim uğurlarımızı qiymətləndirdiyiniz üçün, bizi ruhlandırdığınız üçün sizə öz təşəkkürümüzü bildiririk”.
Mənbə: http://www.dilcilik.az
İşıqlı yollra çıxardın məni
İşıqlı dünyaya gətirən gündən.
Bir zaman köksünə sıxardın məni,
Sıxaram köksümə torpağını mən.
Sənsiz ömrü boyu kədər, qəm yedim,
Azalmır canımdan ağrı-acım da.
Əlində-ovcunda bir dünya idim,
Torpağa dönmüsən mənim ovcumda…
Böyük bir xalqındı nəfəsi, səsi,
Vətən bulağının gözündən içər.
Vətənə tuşlanan xain gülləsi,
İlk dəfə şairin qəlbindən keçər.
Şairlər şöhrətçün yazıb-yaratmır;
Sonsuz səma kimi boşalır, dolur.
Hardasa bir şair vətənsiz qalır-
Söyüdlər saçını dağıdır, yolur.
Ağır çaylar kimi dənizə axar;
Şair sevgisinin alovu sönməz.
Dabandan qoyular, dəridən çıxar,
Yolundan bur an da geriyə dönməz.
Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutu
Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin Rəhbərliyi Sizi, Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsini, Gündəlik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının “Poeziya” şöbəsinin redaktorunu və əmədaşını doğum gününüz münasibətilə səmimi qəlbdən təbrik edir, Sizə uzun ömür, möhkəm cansağlığı, xoşbəxtlik, ailə səadəti, ədəbi-bədii yaradıcılığında bol-bol uğurlar diləyir! Sevib, sevdiyiniz insanların əhatə dairəsində olun!
Mətbuat xidməti
Super Mavi Qanlı Ay
Super Mavi Qanlı Ay
İlk dəfə 19-cu əsrdə görünmüsən
NASA-ya görə
gələn əsrlərdə yenə
görünəcəksən
Bu qədər maviliklə
qızıl qan rənginə
necə bürünmüsən?
Bu qeyri-adi təbiət hadisəsimi?
Ya da vicdanının səsimi?
Yer üzündə
tökülən qanlardımı
hopub canına?!
Onun rənginə boyanmısan
qalxıb ərşi-əlaya
göy üzündə dayanmış
Super Mavi Qanlı Ay!
14 fevral 2018-ci il. Bakı.
Elegiya
Gözlərini məzarımın üstündə,
Ağ buludlar sıxıb gedər qüruba.
Günəş doğar ayaqlarım tərəfdən,
Başın üstən axıb gedər qüruba.
Dizi üstə baş qoymuşam kəndimin,
Daşı üstə daş qoymuşam kəndimin.
… Xəzan vurub budağını, ey Vətən!
Həsrət qaldın igidinin toyuna.
Arxa bilib torpağını, ey Vətən,
Üz tutmuşam ulduzuna, ayına…
Sumqayıt Regional Mədəniyyət və Turizm idarəsinin rəisi Mehman Şükürov Sumqayıt şəhərində fəaliyyət göstərən musiqi və incəsənət məktəblərinin müəllimlərdən ibarət Xalq Çalğı Alətləri Orkestri və Xor kollektivinin üzvləri ilə görüşüb.
Sumqayıt Regional Mədəniyyət və Turizm idarəsinin mətbuat xidmətinin rəhbəri Sevinc Bəhmənli Gundelik.info-ya bildirib ki, Sumqayıt şəhər Heydər Əliyev Mərkəzində baş tutan görüşdə idarə rəisi Mehman Şükürov çıxış edib. O, qeyd edib ki, Sumqayıt şəhərində musiqi və incəsənət məktəblərinin müəllimlərdən ibarət Xalq Çalğı Alətləri Orkestri və Xor kollektivinin yaradılması qarşısına qoyduğu ən böyük məqsədlərdən biri olub. “Artıq biz nəinki məqsədimizə çatdıq, hətta möhtəşəm konsert proqramı ilə sübut etdik ki, biz daha böyük layihələrə imza atmaq iqtidarındayıq. Əminəm ki, qazandığımız bu böyük uğur bizi arxayılaşdırmayacaq, əksinə, daha böyük nailiyyətlər qazanmağımıza səbəb olacaq” deyən idarə rəisi “Kimyaçılar” sarayında keçirilən konsertdə maraqlı çıxışlarına görə Sumqayıt şəhər İcra hakimiyyətinin başçısı Zakir Fərəcovun və Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin əməkdaşlarının kollektiv üzvlərinə təşəkkürünü çatdırıb. Tədbirdə çıxış edən orkestrin dirijoru, Əməkdar Mədəniyyət işçisi Vaqif Süleymanov, solist Gülzar Fərəcova və digərləri Mehman Şükürova onlara göstərilən etimada, diqqət və qayğıya görə təşəkkür ediblər. Sonra görüləcək işlər müzakirə olunub, fikirlər və təkliflər dinlənilib.
Daha bir görüş Sumqayıt şəhər F.Əmirov adına uşaq musiqi məktəbində keçirilib. Sumqayıt şəhər İcra başçısının müavini Teymur Səmədov, Sumqayıt Regional Mədəniyyət və Turizm idarəsinin rəisi Mehman Şükürov, Qubadlı rayonu üzrə baş məsləhətçi İlham Əhmədov məktəbin “Buta” qızlar ansamblının üzvləri ilə görüşüb. Ansamblın çıxışını dinləyən qonaqlar məmmun qaldıqlarını və bu ansamblın böyük uğurlara imza atacağını bildiriblər. Xatırladaq ki, Sumqayıt Regional Mədəniyyət və Turizm idarəsinin növbəti layihəsi olan “Buta” qızlar ansamblının bədii rəhbəri Vasif Heydərov, konsertmeystri Aynur Məhərrəmovadır.
Sumqayıt Regional Mədəniyyət və Turizm idarəsinin rəisi Mehman Şükürov Abşeron rayon mədəniyyət müəssisələrinin kollektivləri ilə də görüş keçirib. Görüşdə müəssisələrin üzləşdiyi problemlər, cari və perspektiv işlər müzakirə olunub. Görüş zamanı Abşeron rayon Mədəniyyət mərkəzinin yeni təyin olunmuş direktoru Arif Vəliyevin təqdimatı olub. Rəis Mehman Şükürov yeni direktoru kollektivə təqdim edib və fəaliyyətində uğurlar arzulayıb.
Qeyd edək ki, Arif Vəliyev əmək fəaliyyətinə 2009-cu ildə Sumqayıt şəhər Cəfər Cabbarlı adına Mədəniyyət evində bədii rəhbər kimi başlayıb. 2012-ci ildən isə Sumqayıt şəhər 4 saylı Diyarşünaslıq klubunun müdiri vəzifəsində çalışıb. O, 2016-cı ildə “Fəxri Mədəniyyət İşçisi” döş nişanı ilə təltif edilib.
Sumqayıt Poeziya Evində Türk Ədəbiyyatı Vəqfinin nümayəndə heyəti ilə şəhərdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvlərinin görüşü olub.
AZƏRTAC xəbər verir ki, Sumqayıt Poeziya Evinin direktoru, tanınmış şair İbrahim İlyaslı qonaqları salamlayaraq türk ədəbiyyatından, əsrlərə dayanan Türkiyə-Azərbaycan dostluğundan söz açıb.
Tədbirdə aşıqların ifası dinlənilib, Serhat Kabaklının İbrahim İlyaslı tərəfindən tərcümə edilən “Bil oğlum” adlı kitabı təqdim olunub.
Qeyd edək ki, Türk Ədəbiyyatı Vəqfinin nümayəndə heyəti ölkəmizə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri, Xalq Yazıçısı Anarın dəvəti ilə gəlib.
Mənbə: http://www.azertag.az
Azərbayanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalı
http://wwww.edebiyyat-az.com
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının elektron orqanı Azərbayanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalı 2012-ci il fevral ayının 14-də Bakı şəhərində Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının təşəbbüsü və təşkilatçılığı ilə gerçəkləşdirilən “Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına dəstək” layihəsi çərçivəsində istifadəyə verilib.
Redaksiya heyəti
Təsisçi: Rafiq ODAY
(Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının sədri)
Baş redaktor: Kənan AYDINOĞLU
(Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü)
Baş redaktor müavini: Şəfaqət CAVANŞİRZADƏ
(Dübya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin üzvü)
Baş məsləhətçi: Şəfa VƏLİYEVA
(AYB və DGTYB üzvü, Prezident təqaüdçüsü, Gənclər mükafatçısı)
Məsul katib: Şəfa EYVAZ
(Azərbaycan Respublikası Təhsil Problemləri İnstitutunun Kurikulum Mərkəzinin böyük elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru)
Mətbuat xidmətinin rəhbəri: Kamran MURQUZOV
(“Kümbet” eğitim, kültür, sanat ve edebiyat dergisinin Azərbaycan təmsilcisi, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü)
E-mail: azerbaycanedebiyyati@gmail.com; edebiyyat-az.com@mail.ru
Əlaqə saxlamaq üçün 051 785 44 33; 051 795 44 33.
Ünvan: Azərbaycan Respublikası, Sumqayıt şəhəri, 2-ci mikraroyon
