Lütviyyə Əsgərzadə
Filologiya elmləri doktoru
Müasir Azərbaycan poeziyasının fəlsəfi qatları ən dərin olan imzalarından biri, şübhəsiz ki, Salam Sarvandır. Onun yaradıcılığı insan varlığının ağrılarını, tənhalığı və bu dünyaya qarşı hiss olunan yadlığı adi məişət detalları ilə metafizik həqiqətlərin sintezində təqdim edir. Bu bədii sistemin mərkəzində dayanan ən güclü və amansız simvollardan biri isə “saat” obrazıdır.
Poeziyada saat sadəcə zamanın mexaniki ritmi deyil; o, ömrün sürətli axışını, darıxma hissini, insan qəlbinin qüssəsini və həyatın fəlsəfi mənasını göstərən güclü bir simvoldur. Şairlər saatı vizual bir alət olmaqdan çıxarıb taleyin, ayrılığın və sonsuzluğun simvoluna çevirib, tale, ayrılıq və ya sonsuzluq işarəsi kimi yazsalar da, bu poetik obrazın fəlsəfi mənaları fərqlidir. Məsələn, zamanın amansız axışı yəni ömrün və fani anların sürətlə tükəndiyini xatırladan bir siqnaldır. Divardan asılmış saatın tənha tıqqıltısı, əslində, məkandakı səssizliyin və metafizik tənhalığın real ölçüsüdür. İntizar və gözləmə görüş həsrəti ilə döyünən aşiq ürəyinin həyəcanlı ritmidir. Donmuş zaman dayanmış saat xatirələrin kölgəsində qalan ümidsizliyi və keçmişin oyaq qalan bir anını ifadə edir. Əqrəblərin taleyi daim bir-birini təqib edən, lakin heç vaxt qovuşa bilməyən çarəsiz sevgililərin prototipidir. Köhnə saatlar insanı keçmiş günlərin şirin və kədərli xatirələrinə səyahətə çıxaran, o anlara qayıtmaq istəyi oyadan bir nostalji rəmzidir.
Salam Sarvanın şeirlərində də saat sadəcə zamanı ölçən mexaniki bir cihaz deyil, fəlsəfi tənhalığın, ömrün sürətlə tükənməsinin və qaçılmaz ölümün əsas göstəricisidir. Müəllif zamanı mexaniki bir məfhum kimi deyil, insanın daxili dramını üzə çıxaran metafizik bir güc kimi təsvir edir. O, gah gedən ömrün arxasınca laqeydliklə əl sallayan bir kəfkir, gah insan ruhunu dustaq edən qıfıllı bir əqrəb, gah da insanı xəyallardan zorla qoparan sosial bir xəbərdarlıq mexanizmidir.
Şairin poeziyasında bu mövzunun əsas bədii təzahür formaları bunlardır:qum saatı və ömrün tükənməsi, zamanın donması və “gəl gedək oturub saata baxaq” tale qəzası və kəfkir. Şair yaradıcılığında adi saatlardan daha çox “qum saatı” obrazına üstünlük verir. O, öz vəziyyətini ifadə edərkən “saat kimi qumluyam, zirzəmi kimi suluyam” misrasını işlədir. Burada qum saatı insanın hər an azalan, sozalan və ovulub gedən ömrünün rəmzidir. Şairin məşhur “Gəl gedək oturub saata baxaq” misrası isə zamanla fəlsəfi bir barışıq və ya ona qarşı üsyandır. Salam Sarvan üçün saata baxmaq vaxtı öyrənmək deyil, ömrün göz görəsi əriyib getməsini passiv şəkildə izləməkdir. Zamanın insan üzərindəki amansız hakimiyyətini qəbul etmək aksiyasıdır.
İnsan üçün iki şey taledir, coğrafiya və zaman. Bəs zamanın və ya Salam Sarvanın “qürbət” fəlsəfəsi nədir? Bir az ondan “haralısan”, – deyə soranlara özünü “Qürbətdənəm”, – deyə təqdim edən şairin “Qürbət” anlayışı üzərində dayanmaq istəyirəm. Şair yazır:
Noolsun bu vətəndənəm,
noolsun bu kənddənəm.
Soruşurlar haralısan,
deyirəm Qürbətdənəm.
“Qürbət” sözünün fəlsəfi mənasını dörd əsas məqamla xülasə etmək olar: Metafizik sürgün (Ruhun qürbəti), yəni ilahi vətəndən uzaqlıq. Sufizmdə və Şərq fəlsəfəsində ruhun əsl vətəni ilahi aləmdir. Ruhun maddi bədənə həbs olunaraq dünyaya göndərilməsi (Dünyaya düşmək) ən böyük qürbət sayılır. İnsan harada yaşayırsa yaşasın, ruhən həmişə o əbədi vətənin, ilahi aləmin həsrətini çəkir; Egzistensial (varlıq) yadlaşma – kütlənin içində tənhalıq. Müasir fəlsəfədə (ekzistensializmdə) qürbət insanın öz daxili dəyərləri ilə yaşadığı cəmiyyətin nizamı arasında qopma yaşamasıdır. İnsan öz evində, vətənində, doğmalarının əhatəsində belə özünü qərib, oraya aid olmayan, anlaşılmamış və tənha hiss edirsə, o artıq fəlsəfi qürbətdədir; zamanın qürbəti – müvəqqətilik hissi. İnsan bu dünyada keçici bir qonaq (müsafir) olduğunu dərk etdiyi an zaman onun üçün qürbətə çevrilir. Saatın hər ritmi bu müvəqqəti sığınacaqdakı sürgün vaxtının tükənməsini xatırladır; Şüurun özünə yadlaşması – daxili bölünmə. İnsanın öz arzuları, xəyalları ilə real həyatın amansız tələbləri (məsələn, o məşhur “kirayə saatı”) arasında sıxılıb qalmasıdır. Ruh öz bədəninin və fikirlərinin içində belə rahatlıq tapa bilmir, öz-özünə qərib düşür. Qısası, fəlsəfədə qürbət coğrafi deyil, mənəvi və ruhani sığınacaqsızlıq statusudur.
Salam Sarvan poeziyasında da “qürbət” sadəcə coğrafi məkandan uzaq düşmək deyil, bu dünyaya qarşı hiss etdiyi fəlsəfi yadlığı ifadə etməkdir. Fərdin öz vətənində qürbət hissi yaşaması, onun fiziki coğrafiyası ilə daxili mənəvi dünyası arasındakı qopmanın fəlsəfi-ekzistensial təzahürüdür. Bu daxili mühacirət prosesi, insanın öz ana dilində danışan kütlələr arasında intellektual olaraq anlaşılmaması və mənsub olduğu cəmiyyətin dəyərlər sistemində yaşanan sürətli yadlaşmanı müşahidə etməsi ilə başlayır. İnsan doğulduğu torpaqda, sərhədlərini aşmadığı bir məkanda yad bir ölkədəkindən daha ağır bir metafizik tənhalığa yuvarlanır; çünki onun ruhən sığındığı, yaddaşında yaşatdığı o ilkin və təmiz mütləq vətən artıq real müstəvidə mövcud deyil. Bu amansız özgələşmə fərdi öz doğma küçələrində belə sığınacaqsız qoyur və nəticədə insan, hər küncünü tanıdığı bu coğrafiyada mənsubiyyət şüurunu tamamən itirərək daxilən əbədi bir sürgünə və ruhsal qürbətə məhkum olur.
Öz doğma vətənində özünü qərib hiss edən şairin yanaşmasında bu anlayışı üç qısa məqamla xülasə etmək olar: İnsan ruhunun əsl vətəni bura deyil, ruh bu dünyaya gəlməklə sanki bir qürbətə, müvəqqəti və soyuq bir sığınacağa sürgün edilib(Metafizik sürgün). İnsan kütlənin içində də təkdir və heç bir yerə tam aid ola bilmir (Mənəvi tənhalıq). Saatın “kəfkir”i məhz bu qürbətdə keçən məcburi vaxtı ölçür. Ömür bitdikcə insan bu sürgündən azad olmağa, əsl evinə qayıtmağa yaxınlaşır (Zamanın Dustaqlığı).
Salam Sarvan “Qürbətdənəm” deyərkən harada doğulmasından asılı olmayaraq, insanın ruhən bu dünyaya yad olduğunu vurğulayır. Bu kontekstdə saat insanın qürbətdə keçirdiyi sürgün vaxtını ölçən bir cihazdır. Ruh bədəndə və zamanın içində dustaqdır, saatın kəfkiri isə bu dustaqlığın bitməsinə (ölümə) doğru işləyir. Beləcə, hər “tuk-tak” səsi keçmişə basdırılan bir saniyə və ölümə doğru atılan bir addımdır.
Şairin poeziyasından nümunə olaraq verdiyimiz “Deyirəm qürbətdənəm” şeiri onun şah əsərlərindən biridir. Şeirin saat və zaman anlayışı insanın bu dünyadakı varlıq ağrısı, tənhalığı və taledən qaçılmazlığı ilə mükəmməl şəkildə sintez olunan digər misralarına nəzər salaq:
Bu ruh bu cannan əlbirdi,
bu sümük bu dəriynən…
Gedən ömrə ƏL eləyir
saat öz KƏFKİRİYNƏN.
Şeirdəki saat simvolunu və onun daşıdığı ümumi fəlsəfəni məhz bu məqamda təhlil etmək yerinə düşər: burada mexanizm zamanın bir növ vidalaşma aktına çevrilir. Şair “Saat öz kəfkiriynən…” misrası ilə insan bədəninin və ruhunun mütləq tamlığını (“bu ruh bu cannan əlbirdi…”) təsvir etdikdən dərhal sonra saat obrazını gətirir. Saatın kəfkirinin (rəqqasının) sağa-sola dövri hərəkəti müəllifin poetik təxəyyülündə gedən ömrün arxasınca “əlvida” deyib əl sallayan bir insanın simvolik vizualına çevrilir. Buradakı amansızlıq saatın bizə zamanı göstərməsində deyil; əksinə, hər saniyə daxilimizdən bir parçanın qopub getdiyini xatırlatmasındadır. Beləliklə, mexaniki saatın ritmik tıqqıltısı bu mətndə sadəcə vaxtın axışı deyil, ölümün qaçılmaz addım səsləri kimi reallaşır.
Şeirin bədii dili zahirən olduqca sadə görünsə də, onun daxilindəki metaforik yük kifayət qədər ağırdır. Mətndə poetik və fəlsəfi baxımdan ən çox diqqət çəkən məqam saatın “əl eləməsi” (əlvida deməsi) və “Allahın altında qalmaq” fəlsəfəsidir. Bu iki fundamental metafora, əslində, mətndə səbəb və nəticə münasibətləri kimi bir-birini üzvi surətdə tamamlayır. Salam Sarvan bu misralarda insan taleyinin ən qorxulu və ən çarəsiz tərəflərini iki fərqli vizual lövhə vasitəsilə oxucunun təxəyyülündə canlandırır. Hər iki obrazın yaratdığı o dərin bədii effekti, ilk növbədə, vizual çarəsizliyin bariz nümunəsi olan “Gedən ömrə əl eləyir saat öz kəfkiriynən” misrası üzərindən təhlilə cəlb etmək olar. Adi divar saatının kəfkirinin sağa-sola hərəkəti hamımız üçün monoton, cansız bir mexanizmdir. Lakin şair ona elə bir can verir ki, o mexaniki hərəkət vahiməli bir səhnəyə çevrilir. Adətən “əl eləmək” görüşmək, sevinmək və ya kimisə yola salmaq kimi insani bir hərəkətdir. Burada isə insanı yola salan doğmaları yox, soyuq bir əşyadır (təzad). Bütün hallarda gedən insan, qalansa əşyalardır. Saat hər dəfə sağa-sola gedəndə sanki bizə pıçıldayır: “Sənin bu dünyadakı vaxtın bitir, sən qürbətdən əsl evinə (əbədiyyətə) doğru gedirsən və mən səni yola salıram”. İnsan hər saniyə öz ömrünün əriyişini bu “əlsallama” ilə seyr etməyə məhkumdur (qaçınmazlıq).
Bir ağır qəzaya düşdük
bir gündə, bir saatda –
Kimi maşın altda qaldı,
kimi Allahın altda (“Deyirəm qürbətdənəm”).
“Kimi maşın altda qaldı, kimi Allahın altda” (Metafizik sərtlik). Bu misra isə poeziyamızda yazılmış ən cəsarətli, ən sarsıdıcı fəlsəfi yekunlardan biridir. Burada şair bədbəxtliyin və insan acizliyinin miqyasını kainat səviyyəsinə qaldırır. Məişətdən metafizikaya – “Maşın altda qalmaq” real, fiziki, hər gün eşidə biləcəyimiz adi bir bədbəxt hadisədir (qəzadır). Amma “Allahın altında qalmaq” insanın varlıq sarsıntısıdır. Şair demək istəyir ki, bəzi insanlar fiziki qəzalarda ölür, bəziləri isə bu dünyada yaşaya-yaşaya taleyin, ilahi nizamın, dərdin və qəbahətlərin ağırlığı altında əzilir. Dünyaya gəlmək, o “qürbət” hissini yaşamaq özü ilahi bir qəzanın içinə düşməkdir. Onun yazdığını yaşamaqdır. İnsanın Allahın böyüklüyü və özünün kiçikliyi qarşısında əzilməsi, çarəsiz qalmasıdır.
Bu iki obrazın sintezindən Salam Sarvanın “Zaman və Tale” düsturu yaranır:
Saatın kəfkiri bizi hər saniyə qaçılmaz sona doğru aparır. Bu yolçuluğun sonunda hamımız (istər fiziki, istərsə də mənəvi mənada) o böyük qəzanın qurbanı oluruq – ya bir maşının, ya da bizi bu sınağa çəkən İlahi qüvvənin hökmü altında əzilərək. İlk dəfə oxuyanda şeir ümidsizlik (pessimizm) yaratsa da, həqiqətlərin bu cür soyuq və dürüst deyilməsi bir növ mənəvi rahatlıq verir. Hər iki hiss duyğularımızı eyni vaxtda titrədir və bir-birindən ayrılmır. Böyük poeziyanın gücü də məhz bunda, insanı həm kədərləndirib, həm də daxilən rahatlatmasındadır.
Bütövlükdə, Salam Sarvanın bu məşhur misraları onun yaradıcılığına xas olan kəskin ironiyanın, “qara yumor”un və fəlsəfi təzadın ən bariz nümunəsidir. Məntiq fəlsəfi və teoloji baxımdan biz onsuz da Yaradanın elminin, qüdrətinin və məkan anlayışının kölgəsində, yəni ondan “aşağıdayıq”. Lakin şair bu misrada fiziki və ya dini məkandan yox, psixoloji və fəlsəfi bir sarsıntıdan bəhs edərək, “Allahın altında qalmaq” ifadəsini bir neçə dərin fəlsəfi mənada işlədib.: “Xilas olmağın” ağır psixoloji yükü, tale və qəza (İlahi tale – qəzavü-qədər) qarşısında çarəsizlik və ekzistensial ironiya. Qəzada fiziki olaraq maşının altında qalanlar cismani zədə alır və ya ölürlərsə, qəzadan sağ çıxanlar bunu “Allahın möcüzəsi”, “Allahın rəhmi” sayırlar. Şairin də vurğuladığı kimi, o qəzadan sağ çıxmaq, yəni “Allahın rəhminin altında qalmaq” da asan məsələ deyil. Sağ qalan insan ömür boyu o dəhşətin psixoloji travmasını, günahkarlıq hissini daşıyır. Allahın böyüklüyü, möcüzəsi və qədəri insanın ruhunu o qədər əzir ki, bəzən insan ölümü arzulayır. İnsanın qəzavü-qədərin (ilahi taleyin) hökmü, altında qalıb əzilməsi daha qorxulu və amansızldır.
Azərbaycan dilində və İslam fəlsəfəsində işlənən “qəzavü-qədər” (və ya qəza-qədər) anlayışı ilə Salam Sarvanın təsvir etdiyi “avtomobil qəzası” arasında çox incə və dahi bir söz oyunu (metafora) var. Şair bu iki anlayışı söz oyunu (omonimlik) və iki qəzanın vəhdətini bir nöqtədə birləşdirir: Biz gündəlik həyatda “qəza” deyəndə maşın toqquşmasını nəzərdə tuturuq. Teoloji mənada isə “qəza” – Allahın əzəldən müəyyən etdiyi hadisələrin (qədərin) zamanı gəldiyində baş verməsi, hökmün icra olunmasıdır. Şair eyni gündə, eyni saatda baş verən hadisəni həm fiziki qəza (maşın toqquşması), həm də metafizik qəza (qəzavü-qədərin hökmü) kimi təqdim etməklə, misrada həm də xalq arasındakı “qəza” sözünün bu iki fərqli qatını toqquşdurmaqla möhtəşəm bir fəlsəfi təzad yaradıb.
Azərbaycan dilində həm də “uçqunun altında qalmaq”, “daşın altında qalmaq” kimi ifadələr var ki, bu da ağır bir kütlənin insanı əzməsini bildirir. Şair bədii bir fənd işlədərək qəzanı iki yerə bölür:Maddi qəza və Metafizik qəza. Maşın altında qalanlar (fiziki ölüm). Allahın qədəri, taleyi altında əzilənlər isə metafizik qəzaya düçar olur (mənəvi, ruhani sarsıntı). Burada Allahın altında qalmaq – İlahi iradənin, taleyin amansızlığı və qaçılmazlığı qarşısında tamamilə əzilmək, çarəsiz və cavabsız qalmaq deməkdir.
Salam Sarvan həmçinin dinin təsəlli funksiyasına ironiya edir. İnsanlar bədbəxtlik baş verəndə “Allahın məsləhətidir” deyib təsəlli tapmağa çalışırlar. Şair isə göstərir ki, hər iki tərəf eyni dərəcədə əzilib və zərər çəkib: birini dəmir parçası əzib, digərini isə İlahi sükut və tale. Bu, insanın bu dünyadakı böyük yalqızlığının və çıxılmazlığının poetik ifadəsidir. Qısası, şair fiziki məkandakı “aşağıda olmağı” deyil, İlahi gücün vaqe olan hadisədəki ağır psixoloji basqısını və insanın mənəvi əzilməsini nəzərdə tutur. “Saat” artıq konkret zaman vahidinə, taleyin kəsişmə nöqtəsinə çevrilir. İnsanların eyni zaman kəsiyində, “Bir gündə, bir saatda” fərqli bədbəxtliklərə düçar olması zamanın həm də bir tale hökmü olduğunu göstərir. Dünyaya gəlməyin, bu qürbətə (dünyaya) düşməyin özü şair üçün bir “saat qəzası”, tale koordinatıdır. İnsanın “Allahın altda” qalmasıdır.
Saatın kəfkirinin ömrə əl eləməsi bir tərəfdən bizi ümidsizliyə və qorxuya salırsa, digər tərəfdən hamının fərqli formada olsa da, eyni ilahi nizamın altında əzildiyini dərk etməsi insana qəribə bir təsəlli və rahatlıq verir. “Allahın altında qalmaq” fəlsəfəsi bizə pıçıldayır ki, bu qürbət dünyasında əzilən, dərd çəkən tək sən deyilsən. Bu böyük və ağrılı tale hamımız üçündür. Salam Sarvan sanki bizim hamımızın içində gizlətdiyi, dilə gətirməyə qorxduğu o böyük həqiqətləri uca səslə deyir. Buna bəzən səsli düşünmək də deyilir. Həqiqət nə qədər soyuq olsa da, onun dürüstcə bəyan edilməsi insanda təmizləyici bir effekt yaradır.
Fikrimizə Salam Sarvanın miniatür poeziyasının ən parlaq nümunələrindən biri olan “Görünüş” şeiri üzərindən davam edək.
Saatın əqrəbləri
biri-birinin üstə:
qıfılnan bağlanıblar
üçü də “bir”in üstə.
Şair burada saatı – “zaman simvolunu tamamilə fərqli və sarsıdıcı bir rakursdan təqdim edir”. Biz də bu dörd misranı bədii və fəlsəfi rakursdan təhlil edək:
Zamanın donması və “Qıfıl” metaforası. “Fiziki olaraq saatın üç əqrəbinin (saat, dəqiqə və saniyə) “1”-in üzərində üst-üstə düşməsi gün ərzində cəmi iki dəfə baş verən təbii bir andır. Şair isə bu təbii hərəkəti “qıfıllanmaq” hərəkətsizlik, məhkumluq kimi mənalandırır: Saat artıq işləmir, zaman dayanıb. Əqrəblər sanki bir nöqtəyə həbs olunub, üçü də “Bir”in üstündə “qıfıllanıb”.
Poeziyada “bir” rəqəmi həm mütləq başlanğıcı, həm də fundamental tənhalığı ifadə edən simvolik funksiyaya malikdir. Saatın fərqli funksiyaları yerinə yetirən üç əqrəbi — saniyələri, dəqiqələri və saatları qovan mexanizmləri – eyni taleyi paylaşaraq tək bir rəqəmin üzərində kəsişirlər. Bu vizual lövhə, əslində, fərqli fərdlərin eyni bir mənəvi dərddə və ya ortaq bir ekzistensial tənhalıqda birləşməsinin güclü metaforası, mənəvi tənhalığın ali zirvəsidir. Belə bir məqamda keçmiş, indiki və gələcək zaman anlayışları sanki öz funksionallığını itirərək vahid və hərəkətsiz bir “an”ın içinə sıxışır ki, bu da zamanın fəlsəfi absurdluğunu bariz şəkildə nümayiş etdirir.
Qeyd edək ki, şeirin adı (“Görünüş”) təsadüfi deyil. Şair xarici bir görünüşdən (divardan asılan bir saatdan) yola çıxaraq sözlə insanın daxili mənzərəsini çəkir. Mexaniki saatın bu duruşu əslində, daxilən çökmüş, ümidi kəsilmiş, həyat enerjisi tükənmiş və gələcəyə doğru heç bir addım ata bilməyən bir insanın daxili dünyasının “görünüşü”dür (şairin öz görünüşü də ola bilər). Əgər əvvəlki şeirdə saatın kəfkirinin hərəkəti ilə ömrün getdiyini görürüksə, burada tam əksini, zamanın tamamilə “qıfıllanıb” dayanması dərdini izləyirik. İnsanın iç dünyası üçün zamanın beləcə “qıfıllanıb” dayanması, insan ruhu üçün ömrün sürətlə axıb getməsindən daha ağırdır. Dözülməz sınaqdır. Çünki ömrün axıb getməsində hər halda bir hərəkət, bir yaşantı və dəyişiklik var. Zaman qıfıllananda isə insan canlı bir ölüyə çevrilir.
Salam Sarvanın bu vizual təsviri içimizdəki bir neçə gizli ağrını çıxılmazlıq hissini, intizarın rəmzini və xatirələrin dustaqlığını üzə çıxarır: Saat işləyəndə ümid edirsən ki, bu pis günlər nə vaxtsa keçəcək. Zaman dayananda isə sanki insana pıçıldayır: “Sən bu dərddən, bu tənhalıqdan heç vaxt çıxa bilməyəcəksən, bura sənin son dayanacağındır”. Kimisə və ya nəsə vacib bir şeyi gözləyən insanın daxili zamanı məhz belə qıfıllanır. Həyat irəli getsə də, ruh o “bir” nöqtəsindən tərpənə bilmir. Keçmişdə baş vermiş ağır bir hadisə (itki, ayrılıq) insanın daxilində saniyələri dondurur. Xarici görünüşcə yaşasaq da, daxilən o qıfıllı saatın içində dustağa çevrilirik. Burada şair saatın üç əqrəbini bir nöqtəyə zəncirləməklə, əslində, insanın düşüncələrinin, duyğularının və fiziki varlığının eyni bir ağrının ətrafında necə düyünləndiyinin sözlə mükəmməl rəsmini çəkib. Salam Sarvanın daxili tənhalığını, sosial sıxıntılarını və zaman qarşısındakı çarəsizliyini ən səmimi şəkildə ifşa edən şeirlərindən biri də “31 yaşın şeri”dir.
Vaxt axır, otuzbir yaş damcıları
aram-aram düşür hələ üstümə.
Elə üşüyürəm, O da yoxdu ki,
gəlib ƏLLƏRİNİ sərə üstümə.
Bu köhnə kirayə evin yiyəsi
yenə “qulağını” burur saatın:
– Fikirdən neçədə ayılacaqsan,
ay oğul, neçəyə qurum saatı?
Şair burada zamanı göydən yağan soyuq bir yağışa və məişət qayğılarının sıxdığı bir mexanizmə bənzədir. Mətndəki zaman və saat simvolunu – zamanın soyuq damcıları və “Otuzbir yaş damcıları”ını iki fərqli qatda təhlil edək:
Şeirin ilk bəndində zaman anlayışı fəlsəfi və bədii çalarları ilə oxucu qarşısına çıxır. Buradakı “vaxtın axması” sadə bir fiziki hərəkət deyil, şairin ruhunu üşüdən “yaş damcıları” — yəni fərdin ömründən gedən və onun üzərinə yağan hər bir soyuq ilin metaforik təzahürüdür. Bu soyuq zaman yağışının qarşısında müəllif tamamilə müdafiəsizdir və bu durum onun mənəvi sığınacaqsızlığını bariz şəkildə ortaya qoyur. İnsanı zamanın bu amansız soyuğundan qoruyacaq yeganə metafizik qüvvə isə sevgidir. Lakin mətndəki “O da yoxdu ki…” etirafı və sevgilinin əllərinin yoxluğu, şairin təkcə fiziki tənhalığını deyil, həm də mənəvi baxımdan “evsiz-eşiksiz”, sığınacaqsız qaldığını göstərir.
İkinci bənddə isə şair mövzunu mütləq fəlsəfənin zirvəsindən götürərək, birbaşa acı bir sosioloji reallığın mərkəzinə atır. “Köhnə kirayə ev” və “ev yiyəsi” kimi məişət obrazları mətnə daxil olan kimi, saat simvolu tamamən başqa bir funksional məna kəsb etməyə başlayır. Buradakı “qulağını burmaq” ifadəsi poetik mətndə ikili semantik qatda reallaşır: o, həm mexaniki saatın fiziki şəkildə qurulmasını, həm də ev sahibinin kirayənişin fərdə etdiyi gizli xəbərdarlığı və sosial təzyiqi simvolizə edir. Ev yiyəsinin “Fikirdən neçədə ayılacaqsan?” sualı ekzistensial düşüncələrə dalan, daxili qürbət fəlsəfəsi ilə yaşayan şairə amansız və maddi reallığı xatırladır. Beləliklə, dünya insana öz metafizik dərdini çəkməyə belə zaman tanımır; çünki sosial həyat, ödənişlər və kirayə qayğıları da eynilə bir saat kimi mexaniki şəkildə qurulub və zamanın amansız tələbi olaraq hər ay fərdi silkələyib reallığa qaytarır.
Salam Sarvanın təhlilə cəlb etdiyimiz üç şeirində zaman mexanizminin — saatın üç fərqli və ziddiyyətli funksional mərhələsini izləmək mümkündür. Birinci mərhələdə saatın hərəkət edən kəfkiri insanı addım-addım qaçılmaz ölümə doğru aparan bioloji zamanı, ikinci mərhələdə “1”-in üzərində qıfıllanıb dayanan əqrəblər insanı çıxılmazlığa məhkum edən ekzistensial zamanı, üçüncü mərhələdə isə “qulağı burulan” saat insanı xəyallardan ayıldıb məişətin və kirayə evlərin acı sosioloji reallığına qaytaran mexaniki zamanı simvolizə edir.
Şairin yaradıcılıq arealında zamanın bu üç formasından hansının insan ruhunu daha çox incitdiyi sualına, şübhəsiz ki, “donub qalan əqrəb” və “bizi yuxudan oyadan kirayə saatı” dialektikası üzərindən cavab vermək olar. Çünki bu iki obrazın kəsişməsi insan həyatının iki ən böyük dramını eyni anda ifadə edir: daxili durğunluq və xarici reallığın təzyiqi. Məhz bu nöqtədə Salam Sarvan poeziyasının fəlsəfi dərinliyi ilə sosial reallıq eyni saniyədə toqquşur.
“Donub qalan əqrəb” fərdin iç dünyasında dustaq olmasını, zamanın vahid bir nöqtədə qıfıllanması isə ruhun daxilən iflic olduğu anı vizuallaşdırır. Bu vəziyyətdə insan subyektiv hisslərinin, xatirələrinin və mütləq tənhalığının içində sıxılıb qalır; burada həyat fiziki olaraq bitmir, lakin irəli də getmir, ruh eyni kədər oxunun ətrafında sonsuz bir dövrə vurur. Bu, daxili dünyanın dilsiz fəryadıdır.
Lakin insan öz daxilində o qıfıllı saatın mənəvi ağrısını çəkərkən, xarici dünya tamamilə fərqli bir mexanizmlə — “kirayə saatı” ilə onun qapısını döyür. Ev sahibi saatın “qulağını buranda” şairin və onun timsalında hər bir modern fərdin üzünə amansız bir həqiqəti diktə edir: sənin daxilində zamanın donması, fəlsəfi dərdlərin və ya öz vətənində qürbət yaşamağın bu dünyanın praqmatik nizamının vecinə də deyil. Ayın tamamlanması və kirayə vaxtının çatması fərdi fəlsəfi kədərdən zorla qoparıb, məişətin, ehtiyacın və qəddar sosial reallığın içinə fırladır. İnsanı ekzistensial mənada sarsıdan yeganə məqam da məhz bu iki zaman kəsimi arasındakı amansız təzaddır. Ruhun donub qalmaq, fikrə dalmaq və öz daxili ağrısını tənha yaşamaq istədiyi bir məqamda, həyatın amansız sosial saatı qurulur və insanı daxili tənhalığı ilə xarici məcburiyyətləri arasında sıxaraq rəhmsizcəsinə əzir.
Son olaraq Salam Sarvanın “Gəl gedək oturub saata baxaq” şeirinin sonunu və bu məşhur misranı üç əsas fəlsəfi qatda təhlil edib söhbətimizi yekunlaşdıra bilərik:
Söndür ekranları, ta bundan belə
nə filmə, nə də ki həyata baxaq.
Deyirlər saatda yaxşı vaxt gedir,
gəl gedək oturub saata baxaq.
Şeirin son iki misrası, xüsusən də “gəl gedək oturub saata baxaq” çağırışı Salam Sarvan poeziyasının fəlsəfi kulminasiya nöqtəsidir. Bu misralarda müəllif zaman qarşısındakı fundamental çarəsizliyi və varlığa yönəlmiş bədii ironiyasını dahiyanə bir şəkildə formalaşdırır. “Söndür ekranları, ta bundan belə nə filmə, nə də ki həyata baxaq” misrası insanın bu dünyadakı bütün dəyərlərdən — sevgidən, mübarizədən və ümidlərdən mənəvi olaraq tamamilə əlini üzməsinin bəyanıdır. Şair həyatı süni bir “film” kimi xarakterizə edərək bu illüziyanı izləməyi dayandırmaq istəyir; fərd artıq real həyatın aktiv iştirakçısı olmaqdan imtina edərək kənara çəkilir və sadəcə zamanın amansız axışını seyr edən passiv bir tamaşaçı mövqeyinə keçir.
Şair xalq elementləri arasında geniş yayılan “filan saat yaxşı vaxt gedir” (yəni dəqiq işləyir) məişət ifadəsini dərin bir bədii ironiyaya çevirərək yazır: “Deyirlər saatda yaxşı vaxt gedir”. Bu misrada sarsıdıcı bir istehza gizlənib: əgər mövcudluq müstəvisində heç bir şey yolunda getmirsə, heç olmasa qoy saatımız ideal şəkildə işləsin və bizi bu əzablı ömürdən daha tez qurtarsın. Sıravi insanlar üçün saatın “yaxşı getməsi” onun mexaniki keyfiyyətidirsə, şair üçün bu proses ömrün sürətlə tükənməsi və qaçılmaz sonun daha tez yaxınlaşması deməkdir.
Saata nəzər salmaq, adətən, gündəlik təlaş daxilində vaxtı öyrənmək üçün edilən ani bir hərəkətdir; lakin “oturub saata baxmaq” tamamilə ekzistensial və passiv bir üsyandır. Bu, ömrün əriyib getməsini göz görəsi, daxili bir soyuqqanlıqla izləmək aktıdır. Müəllif sanki zamana daxili bir sükunətlə meydan oxuyur: “Sən mənim ömrümü oğurlayırsan, mən də oturub sənin bu oğurluq aktına daxili bir sakitliklə tamaşa edəcəyəm”.
Beləliklə, Salam Sarvan poeziyasında saat sadəcə mexaniki bir əşya deyil, insanın daxili ruh və tale dramının əsas hərəkətverici obrazıdır.
Yekun olaraq qeyd edə bilərilik ki, Salam Sarvan poeziyasında saat və zaman konsepsiyası fərdin bu dünyadakı ekzistensial mövqeyinin bir növ lakmus kağızıdır. İnsanın saata və zamana olan münasibəti – eynilə kimyəvi bir sınaqda olduğu kimi – onun daxili dünyasını, gizli qorxularını və mənəvi həqiqətlərini dərhal vizuallaşdırır. Bu mənada zaman mexanizmi subyektin daxili aləminin gizli tərəflərini üzə çıxaran ən dürüst və obyektiv meyardır. Şair mexaniki (xarici) zamanı insanın daxili (subyektiv) zamanı ilə toqquşduraraq varlığın ən böyük dramını yaradır. Onun bədii dünyasında saat fərqli konfiqurasiyalarda qarşımıza çıxsa da – istər ölümə doğru qaçan amansız kəfkir, istər çarəsizliyi konkret məkanda donduran qıfıllı əqrəb, istərsə də insanı məişətin reallığına qaytaran sosioloji mexanizm olsun – hamısı vahid bir fəlsəfi magistrala xidmət edir: insan bu dünyada müvəqqətidir, qəribdir və amansız bir nizamın çarxları altında əzilməyə məhkumdur. Lakin Salam Sarvan bu sarsıdıcı reallığı pessimist bir çökmə və ya pasifist bir ümidsizliklə deyil, bədii sözün dürüst, çılpaq və soyuqqanlı gücü ilə bəyan edir. Yazı prosesi boyunca biz də zamanın dondurucu soyuqluğunu bədii sözün istiliyi ilə qəbul edərək müəlliflə birlikdə saatın kəfkirində ömrün gedişinə əl elədik, “1”-in üstündə qıfıllanıb qaldıq, kirayə evində onun qulağının burulmasını eşitdik. Və nəhayət, bu son nöqtədə həyatın vizual ekranını söndürüb, çarəsizcə zamanın özünə tamaşa etməyə qərar verdik.
Ancaq şairin yaradıcılıq fəlsəfəsində həyatın vizual ekranını söndürüb “oturub saata baxmaq” əsla bir təslimiyyət aktı deyil; əksinə, zamanın amansızlığına və qaçılmaz sonluğa qarşı nümayiş etdirilən ən böyük ruhani dayanıqlıq, ali fəlsəfi üsyandır.
Poeziyasında mexaniki zamanla insanın subyektiv daxili sarsıntılarını bu cür ustalıqla sintez edən (və ya: dialektik vəhdətdə təqdim edən) Salam Sarvanın bu günlərdə 60 yaşı tamam oldu. Təqvimlərin insan ömrünə diktə etdiyi bu rəsmi “60” rəqəmi, əslində, şairin fəlsəfəsində bəhs etdiyimiz o mexaniki zamanın növbəti bir dövriyyəsindən başqa bir şey deyil. Onun poetik mətnlərində zaman həmişə fərdin əleyhinə işləyən amansız bir axın, ömrü ovlayan “soyuq yaş damcıları” və ya qapını döyən qəddar bir “kirayə saatı” kimi təsvir edilsə də, Salam Sarvan 60 illik həyat və sənət yolunun zirvəsində bu amansız mexanizmə öz yaradıcılıq dürüstlüyü ilə qalib gəlməyi bacarmışdır.
Təqvimlər sürətlə irəliləsə və saatın kəfki rəhmsizcəsinə əl sallamağa davam etsə də, şairin bədii sözün istiliyi ilə dondurduğu o “vahid və ölümsüz anlar” Azərbaycan poeziyasının mənəvi yaddaşında əbədi olaraq qalacaqdır. Salam Sarvanın 60 illik bu təqvim dayanacağında şairə verə biləcəyimiz ən böyük ədəbi qiymət bəlkə də budur: o, zamana passiv bir üsyan nümayiş etdirərək həyatın ekranını söndürməyi təklif etsə də, yaratdığı sənət fəlsəfəsi ilə zamanın özünü sözün daxilində əbədi bir sükuta məhkum etməyi bacarmışdır.