əsr Azərbaycan maarifçilik hərəkatı və elmi intibahı, təkcə ədəbi-fəlsəfi fikrin deyil, həm də fundamental və tətbiqi elmlərin inkişafı ilə xarakterizə olunur. Bu dövrdə Avropa təhsili görmüş, hərbi və mülki elmlərə vaqif olmuş azərbaycanlı ziyalılar milli təfəkkürün coğrafiyasını genişləndirmişlər. Belə unikal şəxsiyyətlərdən biri də ömrünü riyaziyyat, astronomiya, tərcüməçilik və teatr sənətinin inkişafına həsr etmiş Əbdülkərim ağa Nəsibağa oğlu Qayıbovdur (1851–1894). Görkəmli şair Molla Vəli Vidadinin qız nəvəsi olan Əbdülkərim ağa, mənsub olduğu Qayıbovlar nəslinin intellektual potensialını hərbi topoqrafiya və astronomiya müstəvisində ən yüksək səviyyədə təmsil etmişdir. Onun elmi irsi və ictimai təşəbbüsləri, xüsusilə “İslam təqvimi” adlı fundamental əsəri və Tiflis mədəni mühitindəki fəaliyyəti, Azərbaycan elmi-mədəni fikrinin Avropa və Şərq sintezinə söykənən mühüm mərhələsini təşkil edir. Bu tədqiqatda Əbdülkərim ağain həm elm tarixi üçün müstəsna əhəmiyyət kəsb edən astronomik hesablamaları, həm də “Kəşkül” qəzeti ətrafındakı milli-ictimai xidmətləri arxiv materialları və dövri mətbuat kontekstində yenidən dəyərləndirilir.Əbdülkərim ağa Nəsibağa oğlu Qayıbov 1851-ci ildə Azərbaycanın qədim elm və mədəniyyət ocaqlarından olan Qazax qəzasının Salahlı kəndində, ziyalı bir ailədə dünyaya göz açmışdır. Onun ana tərəfdən şəcərəsi böyük Azərbaycan şairi Molla Vəli Vidadinin nəslinə bağlanır; o, şairin qız nəvəsi Fatma xanımın oğludur. Bu köklü intellektual mühit onun gələcək taleyində böyük rol oynamışdır. İlk təhsilini tamamladıqdan sonra Tiflis kadet korpusuna daxil olmuş, buranı bitirdikdən sonra isə Sankt-Peterburq topçuluq məktəbində ali hərbi təhsil almışdır. İyirmi bir yaşında hərbi-topoqrafiya məktəbini əla qiymətlərlə qurtararaq imperiya ordusunda zabit kimi xidmətə başlamışdır. Lakin təbiətən elmə, tədqiqatlara böyük meyil göstərən Əbdülkərim ağa bir müddət sonra ordudan istefaya çıxaraq özünü tamamilə elmi-ictimai axtarışlara həsr etmişdir.Ərəb, fars və rus dillərini mükəmməl bilən alim XIX əsrin 80-ci illərindən etibarən Tiflisdə məskunlaşaraq regional mədəniyyətin aparıcı simalarından birinə çevrilmişdir. “Kəşkül” qəzeti və mətbəəsi ətrafında toplanan ziyalılarla çiyin-çiyinə çalışaraq, burada dərsliklərin və “Rus-Azərbaycan təqvimi”nin nəşrində böyük əmək sərf etmişdir. Onun təşkilatçılıq qabiliyyəti teatr sahəsində də özünü göstərmiş, Tiflis quberniyasının rəsmi dairələrindəki nüfuzundan istifadə edərək ilk “Müsəlman həvəskarları” teatr truppasını yaratmış və 1887-ci ildə M.F. Axundovun əsərlərini səhnələşdirmişdir. Eyni zamanda o, bacısı Səadət xanımın uşaqlarının təhsili ilə məşğul olmuş, Azərbaycan hərb və mədəniyyət tarixinə böyük simalar bəxş edən bu gənclərin Avropa elmlərinə yiyələnməsini təmin etmişdir. Bütövlükdə, Əbdülkərim ağanın “Kəşkül” qəzetindəki fəaliyyəti və teatr təşəbbüslərinin xronologiyasını belə sıralamaq olar: 1881–1883-cü illər: Hərbi-topoqrafiya xidmətindən istefa verdikdən sonra Tiflisə köçməsi, Şərq və Qərb dillərini, ədəbiyyatını dərindən bilən bir ziyalı kimi Tiflisin mütərəqqi mühitinə daxil olması; 26 oktyabr 1884-cü il: “Kəşkül” qəzetinin nömrəsində Əbdülkərim ağa Qayıbovun Tiflisdə milli “teatro cəmiyyəti” yaratmaq təşəbbüsü haqqında ilk rəsmi xəbərin yayılması. Onun çar ordusundakı keçmiş zabit statusundan və rus dili biliklərindən istifadə edərək quberniya rəhbərliyindən rəsmi icazələr alması;1884–1886-cı illər: “Kəşkül” mətbəəsi ilə yaxından əməkdaşlıq etməsi, buradakı elmi, bədii kitabların, dərsliklərin və xüsusilə regional əhəmiyyət daşıyan “Rus-Azərbaycan təqvimi”nin hazırlanmasında və redaktəsində aparıcı rol oynaması; Yanvar 1887-ci il: Əbdülkərim ağanın rəhbərlik etdiyi “Müsəlman həvəskarları” truppası tərəfindən Tiflisin məşhur Arsruni teatrında Mirzə Fətəli Axundovun “Dərviş Məstəli şah” komediyasının uğurla tamaşaya qoyulması;1888–1893-cü illər: Tiflisdə pedaqoji fəaliyyətini genişləndirməsi, bacısı Səadət xanımın övladlarının (gələcəyin görkəmli xadimləri Nadir, Cahangir, Bahadır ağalərin, ilk şəfqət bacısı Nigar xanım Şıxlinskayanın və Gövhər xanım Usubovanın) təlim-tərbiyəsini və Avropa üslublu təhsilini birbaşa öz öhdəsinə götürməsi. Əbdülkərim ağa Qayıbov cəmi 43 il ömür sürmüşdür. O, həyatının ən mühüm riyazi-astronomik əsəri olan iki cildlik “İslam təqvimi” monoqrafiyasını nəşr etdirmək amalı ilə 1894-cü ildə Sankt-Peterburqa səfər etmiş, lakin orada qəfildən xəstələnərək vəfat etmişdir. Məzarı Sankt-Peterburqun Volxov qəbiristanlığındadır. Onun vəfatından sonra əlyazması uzun illər ailə arxivində qorunmuş və 1976-cı ildə respublikanın elmi fondlarına təhvil verilərək elm tariximizə qazandırılmışdır.Elmi İrsi və “İslam Təqvimi” Əsəri19-cu əsrin sonu və 20-ci əsrin əvvəllərində həm Tiflisin mərkəzi mətbuatı, həm də Moskva və Sankt-Peterburqun rəsmi imperiya qəzetləri Rusiya daxilində yaşayan milyonlarla müsəlman əhalinin ehtiyaclarını qarşılamaq və elmi-şərqşünaslıq araşdırmalarını işıqlandırmaq məqsədilə İslam təqvimi haqqında materiallara geniş yer ayırırdı (Кавказский календарь, 1890). Xüsusilə, Tiflisdə nəşr olunan nüfuzlu “Qafqaz təqvimi” (Кавказский календарь) illik toplularında və “Kavkaz” qəzetində Məhərrəmlik, Ramazan və Qurban bayramları ərəfəsində Hicri təqvimin ayları, kabisə (uzun) illəri, hilalın (təzə ayın) görünmə vaxtları haqqında məlumatlar, tarixlər və riyazi-astronomik sinxronizasiya cədvəlləri mütəmadi çap olunurdu (Кавказский календарь, 1893). Həmçinin yerli mətbuat orqanlarında da müsəlman icmasını məlumatlandırmaq üçün hər ilin əvvəlində Hicri ilinin başlanğıcı (Məhərrəm ayının 1-i) və ayların gün sayları qeyd edilirdi. Qafqaz müftisi Mirzə Hüseyn Qayıbov və digər yerli müsəlman ziyalılar, o cümlədən Əbdülkərim bəy Qayıbov bu təqvimlərin dəqiq tənzimlənməsi üçün Tiflisdəki rəsmi qurumlarla əməkdaşlıq edirdilər.Bütövlükdə, “Rusiya imperiyasının paytaxt mühitində İslam təqvimi həm elmi-şərqşünaslıq baxımından, həm də imperiya daxilində yaşayan müsəlman əhalinin idarə olunması xatirinə mətbuatda izlənilir, namaz və orucluq vaxtlarının riyazi hesablamaları barədə mütəmadi məqalələr dərc edilirdi”. Moskvadakı hərbi və elmi dairələr Qafqaz və Mərkəzi Asiya regionları ilə işləmək üçün rəsmi dövlət sənədlərində Hicri-Miladi keçid cədvəllərindən istifadə edirdilər. Moskva qəzetləri imperiya daxilindəki dini idarələrin (o cümlədən Tiflisdəki Qafqaz Müftiliyinin) hesabatlarına istinadən təqvimlərlə bağlı elmi qeydləri çap edirdi. Əbdülkərim bəy Qayıbovun öz şəxsi dəftərində apardığı qeydlər də dövrün mətbuatında və elmi mühitində aparılan bu astronomik diskussiyaların təbii bir parçası idi. “Alim dövrünün mürəkkəb riyazi hesablamalarına və astronomik müşahidələrinə əsaslanaraq çox qiymətli tədqiqat əsəri meydana gətirmişdir”.Əbdülkərim ağa Qayıbovun elmi fəaliyyətinin zirvəsini onun iki cilddən ibarət “İslam təqvimi” əsəri təşkil edir. Tiflis kadet korpusunu və Peterburq topçuluq məktəbini bitirən, hərbi-topoqrafiya elminə dərindən bələd olan alim, öz fundamental tədqiqatında klassik Şərq astronomiyası (Uluğbəy və Ömər Xəyyam məktəbləri) ilə dövrünün Avropa riyazi-astronomik sinxronlaşdırma metodlarını mükəmməl şəkildə birləşdirmişdir. Onun tərtib etdiyi altı fəsildən ibarət sistem, sadəcə hicri-qəməri və miladi-yuli təqvimlərinin qarşılıqlı tətbiqi silsiləsi deyil, həm də geniş zaman kəsiyini (hicri 1215–1422 və miladi 1801–2001-ci illər) əhatə edən dəqiq riyazi cədvəllər kompleksidir.Əbdülkərim ağanın elmi irsinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun ilk dəfə Azərbaycan dilində elmi-astronomik terminologiyanın əsasını qoymasıdır. O, bürclərin, şəmsi və qəməri ayların, eləcə də uzun və qısa illərin (xüsusilə fevral ayının dövrləri) riyazi izahını verərkən çətin ərəb-fars qəliblərindən qaçmış, sadə və anlaşıqlı ana dilindən istifadə etmişdir. Onun klassik “əbcəd” hesabını tətbiq edərək tarixləri eyniləşdirmə metodikası elmi dəqiqliyi ilə seçilir. Sonralar görkəmli tədqiqatçı Məmmədağa Sultanovun da qeyd etdiyi kimi, Əbdülkərim ağanın bu təqvimi Sankt-Peterburqda Dövlət Ermitajı tərəfindən akademik İ. Orbelinin redaktəsi ilə nəşr olunmuş (Orbeli, 1940) dünya səviyyəli sinxronik cədvəllərlə tamamilə eyni elmi çəkiyə malikdir. Alimin Fransa Elmlər Akademiyasının qəbul etdiyi riyazi prinsiplərlə həmahəng işləyən bu əsəri, onun 1894-cü ildə Sankt-Peterburqda qəfildən baş verən vəfatı səbəbindən əlyazma halında qalmış və yalnız 1976-cı ildə Respublika Əlyazmalar İnstitutuna təqdim edilərək qorunmuşdur. “İslam təqvimi” altı bölmədən ibarətdir: “Hicriyyə-qəməriyyə tarixinin riyazi quruluş qaydası” adlanan birinci fəsildə Əbdülkərim ağa Ayın Yer ətrafında dövr etmə müddətinə (sinodik ay — təqribən 29.53 gün) əsaslanan qəməri il sisteminin riyazi modelini verir. Alim adi illər (354 gün) ilə fevral ayına bənzər şəkildə artırılan uzun illərin (355 gün) növbələşmə xronologiyasını xüsusi riyazi ardıcıllıqla əsaslandırır. O, 30 illik qəməri dövründə (müfərrəc dövrü) hansı illərin 1 gün artırılaraq 355 gün olduğunu xüsusi alqoritmlərlə şərh edir.“Hicri-qəməri tarixlərinin həftə günlərinə riyazi tətbiq olunması” adlı ikinci fəsildə xronologiyada hər hansı bir tarixi günün (məsələn, hicri 5-ci il, 10 Məhərrəm) həftənin hansı gününə təsadüf etdiyini tapmaq mürəkkəb riyazi hesablama tələb edir. Əbdülkərim ağa bu fəsildə qalıqlı bölmə və dövrlər nəzəriyyəsindən istifadə edərək, qəməri ayların gün sayını (biri 30, növbətisi 29 gün olmaqla) və qəməri ilin başlanğıc gününü əsas götürən çevirmə düsturları təklif edir.XIX əsrdə Rusiya imperiyasında rəsmi olaraq Yuli təqvimi (köhnə üslub) tətbiq edilirdi. “Miladi-Yuli (Köhnə rus üslubu) təqviminin həftə günlərinə tətbiqi” adlanan üçüncü fəsildə alim Günəş təqviminə əsaslanan Yuli ilinin (365.25 gün) strukturunu təhlil edir. O, hər dörd ildən bir gələn uzun illəri (fevralın 29 gün olması) nəzərə alaraq, ixtiyari miladi tarixin həftəlik analogunu tapmağın riyazi yolunu göstərir. Bu, onun həm Şərq, həm də Qərb zaman ölçülərinə eyni dərəcədə riyazi hakim olduğunu sübut edir.Dördüncü fəsil – “Hicri-qəməri təqviminin Miladi/Yuli təqviminə sinxron keçid metodikası” – əsərin ən fundamental və tətbiqi riyazi fəsillərindən biridir. Günəş ili (365 və ya 366 gün) ilə Ay ili (354 və ya 355 gün) arasında yaranan illik ~11 günlük fərq, əsrlər keçdikcə tarixlərin sürüşməsinə səbəb olur. Əbdülkərim ağa bu fəsildə iki tam fərqli astronomik sistemi bir-birinə bağlayan, günlərin interpolyasiyasına (kəsişməsinə) əsaslanan xüsusi inter-sinxron cədvəl keçidləri tərtib etmişdir.“1215–1422-ci hicri və 1801–2001-ci miladi illər üzrə qəməriyyə və şəmsiyyə il başlanğıclarının uyğunluq cədvəlləri” adlanan beşinci fəsil isə demək olar ki, əsərin praktik-astronomik nüvəsidir. Müəllif burada gələcəyə hesablanmış nəhəng bir proqnoz-matris yaratmışdır. O, 200 illik bir dövrü əvvəlcədən riyazi hesablamış və həm Ay (qəməri), həm də Günəş (şəmsi/miladi) illərinin ilk günlərinin (1 Yanvar və 1 Məhərrəm) hansı nöqtələrdə üst-üstə düşdüyünü rəqəmsallaşdırmışdır. Bu cədvəllərin dəqiqliyi onun Dövlət Ermitajı və Avropa rəsədxanalarının sinxronik cədvəlləri ilə eyni elmi çəkidə olduğunu təsdiqləyir.Əsərin “Qəməri və şəmsi illərin ibtidalarının (başlanğıclarının) astronomik koordinat cədvəlləri” adlanan sonuncu fəsli – altıncı fəsillində Əbdülkərim ağa təqvimin riyazi nəzəriyyəsini astronomik müşahidələrlə taclandırır. O, Uluğbəyin “Zic”indən və Ömər Xəyyamın “Cəlalilər təqvimi”ndən gələn elmi irsi ümumiləşdirərək, bürclərin daxilolma vaxtlarını, yeni ayın doğma (hilal) anlarını və günəş dövrünün riyazi başlanğıclarını Şərq elmindəki ənənəvi “Əbcəd” hesabı (hərflərin rəqəmsal dəyəri) ilə əlaqələndirir. Alim burada astronomik işarələrin və rütubət/temperatur dövrlərinin riyazi harmoniyasını tamamlayır.Əbdülkərim ağanı öz dövrünün digər savadlı insanlarından fərqləndirən əsas cəhət onun riyaziyyatı mücərrəd nəzəriyyədən tətbiqi həyata keçirmək bacarığı idi. “XIX əsrin sonlarında müasir hesablama texnologiyalarının mövcud olmadığı bir dövrdə göy cismlərinin hərəkətini, Ayın Yer ətrafındakı tsikllərini, miladi və hicri təqvimlər arasındakı mürəkkəb gün fərqlərini hesablamaq üçün insan beyninin riyazi analitik gücündən istifadə olunurdu”. Və Əbdülkərim ağa bu əsərdə sferik triqonometriya və riyazi interpolyasiya metodlarından istifadə edərək Qafqaz və Yaxın Şərq coğrafiyası üçün unikal riyazi alqoritmlər qurmuşdur. Alimin tətbiq etdiyi əsas riyazi metodları aşağıdakı kimi sistemləşdirmək olar:Sinodik və Siderik Ay Tsikllərinin Uzlaşdırılması: Hicri-qəməri təqvimi Ayın Yer ətrafında tam dövrünə (təxminən 29.53 gün) əsaslanır. Əbdülkərim ağa riyazi kəsrləri və dövri hesablamaları tətbiq edərək, ayların 29 və 30 gün arasında növbələşməsini tənzimləmiş, Ayın hərəkətindəki mikrosaniyəlik yayınmaların təqvimdə xəta yaratmaması üçün “kabısə” (artıq) illərin dəqiq riyazi alqoritmini qurmuşdur.İnterpolyasiya və Koordinat Hesablamaları: Yeni ayın (hilalın) görünmə vaxtını müxtəlif coğrafi uzunluq və enliklərə görə hesablamaq üçün sferik triqonometriya və riyazi interpolyasiya metodlarından istifadə edilmişdir. Bu metod vasitəsilə iki fərqli zaman kəsiyi arasındakı “boşluqlar” dəqiq formullarla doldurulmuş, nəticədə Qafqaz regionu üçün dini ayların başlanğıcı saniyəsinə qədər müəyyən edilmişdir.Təqvimlərin Sinxronizasiyası (Keçid Matrisləri): Əsər riyazi metodologiya baxımından fərqli sistemləri uzlaşdırır. Əsərin ən mühüm riyazi tərəflərindən biri Hicri-qəməri ili (354/355 gün) ilə Miladi-şəmsi ili (365/366 gün) arasında keçid formulları yaratması idi. Məmmədağa Sultanov yazır: “Müəllif universal riyazi keçid matrisləri tərtib edərək, dövrün dövlət idarələri və ziyalıları üçün tarixi tarixləri heç bir xəta olmadan bir təqvimdən digərinə köçürmək imkanı yaratmışdır.Əbcəd hesabının riyazi tətbiqi və xronoqram strukturunun təhliliƏbdülkərim ağa Qayıbovun “İslam təqvimi” əsərinin VI fəslində tətbiq etdiyi ən maraqlı metodoloji fəndlərdən biri Şərq elmi-ədəbi mühitində geniş yayılmış “Əbcəd” hesabı (hərflərin xüsusi rəqəmsal dəyərlər sistemi) ilə riyazi-astronomik koordinatların və tarixi tarixlərin sinxronlaşdırılmasıdır. Alim bu sistemin praktiki tətbiqini sadəcə nəzəriyyə kimi təqdim etmir, onu bədii və tarixi nümunələrlə – “maddeyi-tarix” (xronoqram) janrı üzərindən riyazi olaraq isbat edir. Müəllifin əsərdə nümunə gətirdiyi “Məhəmməd” adlı bir şəxsin vəfatına həsr olunmuş qitə bu baxımdan mükəmməl bir riyazi model rolunu oynayır:Cahan tərkin etdi Məhəmməd Driğ,Ona məskən oldu bu Mərğəd Driğ.Belə sahibi əql namusu, gör,Fələk qıldı gözdən nihan səddriğ.Əgər sorsalar sal fovtun onun,De tarix-e fovtun Məhəmməd Driğ.Şərq xronologiya fəlsəfəsinə görə, bu tipli şeirlərin son misrasında gizlədilən şifrəli ifadə riyazi olaraq hesablandıqda hadisənin baş verdiyi dəqiq ili verir. Əbdülkərim ağa Qayıbov klassik əbcəd matrisinə istinad edərək “Məhəmməd Driğ” (محمد دریغ) ifadəsini təşkil edən hərflərin rəqəmsal ekvivalentlərini aşağıdakı riyazi ardıcıllıqla cəmləyir:Məhəmməd (محمد):MİM (م) = 40HA (ح) = 8MİM (م) = 40DAL (د) = 4Cəm: 40 + 8 + 40 + 4 = 92Driğ (دریغ):DAL (د) = 4RA (ر) = 200YA (ی) = 10ĞAYN (غ) = 1000Cəm: 4 + 200 + 10 + 1000 = 1214Ümumi Riyazi Tənlik: 92+1214=1306)Əbdülkərim ağa əbcəd hesabı ilə əldə edilən bu 1306-cı hicri-qəməri ilini IV fəsildə şərh etdiyi sinxron keçid düsturları vasitəsilə Miladi təqvimə çevirir və hadisənin dəqiq olaraq 1886-cı miladi ilinə təsadüf etdiyini riyazi dəqiqliklə ortaya qoyur.Bu metod həm də onu göstərir ki, Əbdülkərim ağa Qayıbov riyaziyyatı sadəcə quru rəqəmlər toplusu kimi deyil, filoloji mətnlərin şifrələrini açan, elmi və humanitar düşüncəni ortaq məxrəcə gətirən fundamental bir alət kimi görmüşdür. Onun təqvim elmində əbcəd hesabına bu dərəcədə geniş yer verməsi, milli elmi terminologiyanın Şərq fəlsəfi-riyazi düşüncəsi ilə bağlarını qoruyub saxlamasına kömək etmişdir.Əbdülkərim ağa Qayıbovu sadəcə bir riyaziyyatçı və ya təqvimçi hesab etmək onun elmi dühasına haqsızlıq olardı. O, əslində müsəlman Şərqinin riyaziyyat və astronomiya nəhəngləri olan Nəsirəddin Tusi (XIII əsr) və Uluğbəyin (XV əsr) açdığı elmi cığırın XIX əsrdəki son parlaq davamçısı idi. Lakin onun fərqi və yeniliyi bu böyük irsi kor-koranə təkrarlamaq deyil, modern dövrün tələblərinə uyğun yenidən işləmək bacarığında idi.Məlumdur ki, Tusi “Zic-i İlhani” (Məmmədağali, 1961), Uluğbəy isə “Zic-i Cədid-i Sultani” əsərlərini böyük rəsədxanalarda aparılan vizual və mexaniki müşahidələr əsasında tərtib etmişdilər. XIX əsrin sonlarında Qazax mühitində belə bir fiziki rəsədxana qurmaq imkanından məhrum olan Əbdülkərim ağa bu boşluğu öz qeyri-adi riyazi təfəkkürü ilə doldurdu. O, klassik Şərq astronomlarının kəşf etdiyi koordinat cədvəllərini XIX əsr Avropa elminin analitik cəbr və sferik triqonometriya qanunları ilə yenidən tətbiq etdi (Rzayev, 1984). Bakıxanovun “Əsrarül-məlakut” əsəri ilə əsrin əvvəllərində açdığı modern astronomiya cığırına söykənən və Tusinin müxtəlif xalqların təqvimlərini müqayisə etdiyi sistemə əsaslanan Əbdülkərim ağa, öz dövrünün ən böyük inzibati ehtiyacını qarşıladı. O, Şərqin kosmik dünyagörüşünü Qərbin tətbiqi riyaziyyat metodları ilə mükəmməl şəkildə sintez etməyi bacardı.Cədvəl 1. Tusi, Uluğbəy və Qayıbov Sistemlərinin MüqayisəsiKriteriyaNəsirəddin Tusi (XIII əsr)Uluğbəy (XV əsr)Əbdülkərim ağa Qayıbov (XIX əsr)MetodologiyaPraktik müşahidə və həndəsi hərəkət modelləriNəhəng cihazlarla ulduz koordinatlarının təyiniSferik triqonometriya və analitik cəbr alqoritmləriƏsas Əsəri”Zic-i İlhani””Zic-i Cədid-i Sultani””İslam təqvimi” (2 cildlik)İnnovasiyaRiyaziyyatı astronomiyadan ayıran müstəqil elm etdiSinus və tangens cədvəllərini mükəmməlləşdirdiKlasik Şərq elmini müasir Qərb cəbr metodları ilə sintez etdi