Kənan AYDINOĞLU.”Bir qarış torpaq ola”

1902788_614529541965133_896121757_n

Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü.

Yəhərli atın üstə üzəngini basanda,
“Allahu əkbər” sözlü əlimdə bayraq ola.
Qoynunda övlad kimi kiçik şair oğlunu,
Dərdi-sərdən qoruyan bir qarış torpaq ola.

Bir damlaya çevrilib axıb çaya qarışan,
Taleyin qismətiylə yenə-yenə barışan.
Sevənlərin qəlbində təməl kimi alışan,
Dünən, bu gün sabah da sönməyən ocaq ola.

Leylinin həsrətindən qaçıb gözün qarası,
Qələbə xəbərlərin kəsilməzdi arası.
Çənlibeldən bu yana şerimin hər misrası,
Misri qılınc igid tək dinməyən dodaq ola.

Sübh çağı seyr edəndə üzə gülən səhəri,
Dağıdandan gözlərdən qəm-qüssəni, kədəri.
Gözəlləri görəndə şairlərin qəlbləri,
Yenə coşub-daşmaqdan susmayan bayraq ola.

Fəryad qopanda eldə titrəsin yurdun daşı,
Bir döyünən iki qəlb yenə dursun yanaşı.
Gözəllərin gözündən axan o ağ göz yaşı,
Süzülüb bu torpağa xəfif bir yarpaq ola.

İgildəri, ərləri qoynuna alan dünya,
Süleymandan bizlərə yadigar qalan dünya.
Yaranandan bu yana eh, fani olan dünya,
Neçə kəlmədən ötrü küsməyən yanaq ola.

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Zeynəb İSAZADƏ

Mənim üçün ədəbiyyat ruhumdakı obrazlar deməkdir, düşümcəmin məni yorduğu varlığın sirrində gizlidir. Ədəbiyyat insanı həm
formalaşdırır, həm də şəxsiyyət kimi yetişdirir.

AD GÜNÜM

Səhər çağı idi səssizlik ətrafı bürümüşdü. Gözlərim birdən-birə açıldı və ətrafa boylanmağa başladım. Səssizlik davam edirdi. Yataqdan qalxıb addımlarımı asta-asta basaraq irəlilədim. Heç nədən ürəyimin tez-tez döyülməsinin səbəbini anlamırdım və anlamadığım bu qəribə qorxu məni yeyib bitirirdi. Haradasız? sualı beynimdə və irəlilədiyim səssizlikdə dolanıb dururdu. Niyə ətrafımda heç kəs yoxdu? Bu sual səssizliyə qarşı mübarizədə hələdə uduzurdu. Öz özümə bir ah çəkdim, anamın, atamın harada olduğunu bilmirdim. Küçəyə çıxdım evdəki vəziyyət burada dahada ağır idi. Orada da heç kəs yox idi, sonra birdən öz-özümə bəlkə mən hələ də yuxudayam deyib təssəlli verirdim. Dəli kimi ora- bura boylanıb kimi axtaracağımı bilmirdim. Başımı çevirdim vəqarşımda qoca bir qadın peyda oldu. Qəribə halda mənə baxaraq dilinin ucunda nəsə təkrarlayırdı. Qocanın gözlərinə baxanda sakitləşməyə başladım. Birdən səbəbsizcə qışqırmağa başladı. Qorxub qarının əllərindən tutaraq sakitləşdirməyə çalışdım, amma hələ də qışqırırdı. Sakitləş deyə bağırdım. Qarı susub ağlamağa başladı mən isə günahkaramış kimi ondan üzr istəməyə çalışırdım. Mənə elə gəlirdi ki, o məni nə eşidir, nə də görürdü, amma hiss edə bilirdi, onun əllərini hələ buraxmamışdım. Qadının bürüşmüş və yorulmuş əlləri mənəharadansa tanış gəlirdi. Onun əllərini buraxıb hara gedəcəyimibilməyərək yoluma davam etdim. Qadının qışqırıb ağlamağı gözlərimdən, səsi isə qulaqlarımdan getmirdi, özümdən asıllıolmayaraq çevrilib arxama baxdım. Bu dəfə qadının yanında bir başqası var idi. Yaşlı bir kişi qarıya “gəl-gəl gedək burada heç kəs yoxdu” – deyərək, aparmağa çalışırdı. Onların ardınca getdim. Görünüşə görə yaşlı kişi qadının həyat yoldaşı idi. Onanəsə deyərək aparırdı. Qarı isə gördüm deyərək ağlayır və ərinin yanı ilə irəliləyirdi. Kişi yolda dayanaraq qarıya nəsə dedi və dükana girdi. Bir neçə dəqiqədən sonra əlində iki gərənfil və bir gəlinciklə çıxdı. Həyat yoldaşının qoluna girərək gedək dedi. Onların arxasınca gedərək bir məzarlığa gəlib çıxdım. İçimdəki hiss bura ilk dəfə gəldiyimi deyirdi, amma bilirdim ki, bu belə deyil. Tanımadığım ölülərin məzarlarına baxaraq gedir və qorxu hissi hissi keçirirdim. Qarı ilə qoca kişi bir məzarın yanında dayanaraq dua oxumağa başladılar. Ölənin onların yaxınları, hətta uşaqları ola biləcəyini anladım. Bir az da irəli gedərək ölənin kim olduğunu bilmək istədim. Ola bilməz!.. Bu mənim məzarım idi. Məzarın üzərind eyni doğum və ölüm tarixi yazılmışdı. Hətta, o tarix bu günə aid idi. Qarı “qızım, qızım” – deyərək, göz yaşlarını silirdi. O an anladım ki, onlar mənim səhərdən axtardığım valideyinlərim idilər…

Qoca kişi ilk öncə ölümümə əlindəki qərənfilləri qoydu və sonra əlindəki gəlinciyi qoyub doğum günümü təbrik etdi.

Bəli, bu gün mənim doğum və ölüm günümdür. Əlindəkiləri qoyub qoca kişi qarıya “Bu qədər bəsdir gedək” –deyərək, addımlamağa başladı. Mən isə gedib məzarımın üzərində oturub onların arxasınca uzun-uzun baxdım.

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Bahar CAVADOVA

Ədəbiyyat ərköyün uşaq kimidir, sevdikcə sevilmək istər, əzizlənmək istər. Obrazların içində yaşatdığımız dünyamız bizim öz dünyamızdır. Yalnız bizə məxsusdur. Və bizlər öz dünyamıza müsafir edirik sizlər, dəyərli oxucular!

Niyə qorxum ki

Gecələri göz yaşımdı bir də mən,
Səni itirməkdən niyə qorxum ki?!
Göz yaşımla bəstələnən nəgməyəm,
Səni itirməkdən niyə qorxum ki?!

Hara baxdım, baxdım sənin gözünlə,
Kimi gördüm o sanırdım üzünlə.
Mən ki, səni anacamsa hüzünlə,
Səni itirməkdən niyə qorxum ki?!

Allah verdi torpaq aldı əlimdən,
Bacı qardaş oldum doğma elimdən.
Mənim mayam yoğrulubsa zülümdən,
Səni itirməkdən niyə qorxum ki?!

Yanımdasan ruhun məndən aralı,
Dərdli ürək neçə yerdən aralı?!
Sən ki, çoxdan unudubsan Baharı,
Səni itirməkdən niyə qorxum ki?!

GƏZƏRSƏN MƏNİ

Buludum yox gözləmə ki heç yağam,
Divanəydim indi daha ayığam.
Həsrətindən başı qarlı bir dağam,
Ətəyimdən baxıb süzərsən məni.

Qəlbdə qaldı gözlərindən nişanə,
Orda vardı sevgi, eşqdən nişanə.
Səyyad kimi aldın məni nişanə,
Güllə yagışıyla əzərsən məni.

Səni çox sevirdim tək əzizimsən,
Bunu bildiyinçün üzürsən məni.
İncit lap nə qədər incidə bilsən,
İtirəndən sonra gəzərsən məni.

QOCALMAYIM, NEYLƏYİM?

Gözlərimdə min əzabın izi var,
Bu əzabla qocalmayım, neylərim?
Üzərimdə bir iblisin gözü var,
Bu iblislə qocalmayım, neyləyim?

Baş tacımdır iki oğlum, bir qızım,
Nəvəm mənim göydəki dan ulduzum.
Kürəkənim oğlum, gəlinlər qızım
Qaynanayam, qocalmayım, neyləyim?

Bahar, çatdın ömrün yarı yaşına,
Nə aldatdın, nələr gəldi başına,
Təkcə qardaşımın məzar daşına
Hər baxanda qocalmayım, neyləyim?

YA SƏBR

Güclü çıxdı fələk durdu qəsdimə,
Şükr etdikcə dərd çuğlatdı üstümə,
Köz qarışdı od qarışdı tüstümə
Təhamülüm yoxdu dözüm, ya səbr.

Arzularım puça döndü kaş oldu,
Əzizlərim nakam getdi daş oldu,
Gözdən axan yaş mənə sirdaş oldu
Nuru gedib görmür gözüm, ya səbr.

Dolu düşdü, yermi qəbul etmədi,
Xam torpaga nə əkdin ki bitmədi,
Hansı dərdlər sıxıntılar keçmədi
Bir az təmkin, bir az dözüm, ya səbr.

İsti yayda duman gördüm, çən gördüm,
Gənc yaşımda saça düşən dən gördüm,
Nə dərd varsa yazıq Bahar sən gördün –
Nələr gördü dərdli üzün, ya səbr.

QADIN

Cənnət ayayqların altındadırsa,
Ürəyin bəs sənin hardadır, qadın?
Namus şərəf sənin adındadırsa,
Sınan ürəyini neyləyim, qadın.

Həsrətli gözlərin, yorğun qolların,
Ruhun buludların arasındadır.
Yaşadıgın o nisgilli illərin
Gizlənib gözünün qarasındadır.

Sığala yaymayan zülfün pərişan,
Susuz torpaq kimi əllər qabardı.
Qəlbdə məhəbbətdən nağıl danışan
Nakam sevgilinin nişanı vardır.

Qəlbini kövrəldər bir soyuq baxış,
Vüqarlı durmaga çalışan qadın.
Bəxtinə yağsa da daim qar-yağış
Yaşamaq eşqiylə yaşayan qadın.

GƏL

Yağış yağır, təzələnir xatirələr,
Qaysaq tutmuş yaralarım olur hədər.
Sənsiz keçən ömür deyil qüssə-kədər
Sən gedəndən düyünlənmiş daşam, gəl.
Qayıt atam, başım tacı, paşam, gəl.

Həzin şeir, ağı, layla dilimdə,
Qəribanam uzaq düşdüm elimdən,
Çarpaz qalıb sinəm üstə əlim də
Tükənmişəm, sənsiz olmur yaşam, gəl.

Tənhalıqdan buz sallanır divardan,
Buz tək kəsir sənsiz yay da, bahar da,
Çoxdan ölüb o ərköyün Bahar da
Gözlər görmür, qırıq qanad quşam, gəl.
Qayıt atam, başım tacı, paşam, gəl.

SÖZ YERİ

Ay gecəni bəzər, günəş gündüzü,
Günəşin öz yeri, ayın öz yeri.
İnsanın hər vədə yaşarmaz gözü
Olmasa qəlbində acı söz yeri.

Eşq bir aləmdir, sevənlər bilir,
Ayrılıq zülmdür, ölümdən betər,
Halaldan bərk yapış, haram tez bitər
Düz otur, düz danış, düz ol, düz yeri.

Düz-əyrini yaxşı görür Yaradan,
Vəfalıdır beş metr ağ xaradan.
Əmanətlik canı verib Yaradan
Elə yaşa, qalsın səndən iz yeri.

İncidin bir anlıq, sıxma qəlbini,
Söyləmə qohuma, yada dərdini.
Bir bax, üzülməyə heç dəyərdimi?
Qalmayıbsa onda bir üzr yeri.

Ay Bahar özünü salma gözündən,
İncimə nadanın qanmaz sözündən,
O səni ağladan, feyən özündən
Olmaz ayağında sənin toz yeri.

PƏRİŞANAM

Dərd əkib qəm götürmüşəm dünyada,
Qazanmışam itirmişəm dünyada,
Əzilmişəm itilmişəm dünyada,
Yaşamaqçün nə səbəb var nə güman
Pərişanam, pərişanam, pərişan.

Açılmamış güllər soldu bağımda,
Yalnızlıqla sirdaşam otağımda,
Həmdəmimdi göz yaşım yatağımda,
Xəyallarım ürəyimdə qaldı kam
Pərişanam, pərişanam, pərişan.

Baharam, çox sınamışam dünyanı,
Hərdən-hərdən qınamışam dünyanı,
İndi-indi tanımışam dünyanı,
Füqarəya verməz naxış, ya aman
Pərişanam, pərişanam, pərişan.

ALLAHIN ADLARI
Dost desən o sənə munisi yardır,
Pərişan günündə tək havadardır.
“Quran”, “İncil”, “Törat”, “Zabul”u vardır
Bütün elimlər bilən “Əl Xəbir ALLAH”.

Yaradan yaradıb küllü aləmi,
Ulduzlu gecəni, yaşıl meşəni,
Hər kəsin qəlbini içdən görəni
Hər bir xəbər bilən “Əl Xəbir ALLAH”.

Səndən istədiyi namaz ibadət,
Yalvar tövbə eylə gələr səadət,
Ürəkdən diləsən sən üzr əlbət
Çox bağışlayandır “Əl Qafur ALLAH”.

HARDASAN

Yada düşər xatərələr ürəyimi yaralar,
Həsrətindən ürəyimdə neçə yerdən yara var.
Mən əcələ can vermərəm yar canını yar alar,
Sevən canım sənə qurban, ömür keçir, hardasan?

Ürəyimi aparmısan qalmayıb ağıl, şüur,
Xəyalınla yaradıram, gah əfsanə, gah nağıl.
Məcnun kimi dəlirməmiş həmdəmim ol, çarə qıl
Sevən canım sənə qurban, ömür keçir, hardasan?

Aşiq sənə dəli könlüm nə kiridi, nə dindi,
Bu eşq ki, var, ay sevgilim, nə imandı nə dindi,
Həyat qısa könlün varsa gəl məni az süründür
Sevən canım sənə qurban, ömür keçir, hardasan?

SƏN AĞLAMA

Sən öyrətdin səbri əzmi, dözümü,
Sən silərdin yaşlı olan gözümü,
Sənə görə tanımışam özümü
Qurban olum, sən ağlama amandı.

Uca dağlar zirvəsini qar alar,
Ağ bəxtimi fələk pozar qaralar,
Demirlər ki: “yar qadasın yar alar”
Qadan alım, sən ağlama amandı.

Sən istə həsrətli gözümü verim,
Alışan qəlbimin közünü verim,
Qurbanlıq Baharın özünü verim
Qurban olum, sən ağlama amandı.

***
Mən səni unuda bilmədim axı,
Eşqindən Fərhad tək qopardım qaya.
Məcnun kimi məhkum oldum səhraya,
Kərəm kimi yandım düşdüm səhraya.
Mən səni unuda bilmədim axı…

Ətrinin qoxusu ciyəyirimdədi,
Eşqin tümənməyib ürəyimdədir.
Baharı unutdun bəhanən nədi?
Mən səni unuda bilmədim axı…

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Esmira GÜNƏŞ

ESMİRA GÜNƏŞ
Ədəbiyyat mənimçün nəfəsdir, havadır. Necə ki,
dünyamız havasız qalsa məhv olar, mən də həyatımı ədəbiyyatsız
təsəvvür edə bilmirəm. Hər gün mütaliə etmək, hər an
ədəbiyyatımızdan yeni nəsə öyrənmək sanki məni həyata daha
çox bağlayır. Mənim qəlbim oxumaq, öyrənmək, yazıb‐yaratmaq
eşqiylə yaşayır.

138
İLK GÖRÜŞ
Onların heç biri bu şəhəri yaxşı tanımırdı. Hara
gedəcəklər, necə görüşəcəklər…. Əslində bu barədə heç
təsəvvürləri belə yox idi. Hər ikisinin tək bir arzusu vardı, bu
gün nə olursa, olsun görüşməli idilər. Tamamilə yad bir
şəhərdə, bir-biri üçün çırpınan iki qəlb bir araya gələcəkdi bu
gün. Əsmər əlində telefon həyəcandan qəlbinin səsini eşidirdi
sanki. Artıq dəqiqələr keçmişdi. O isə Bakının bulvarında
gözləri ilə gəlib keçən insanları izləyir, həyəcanla Eminin
yolunu gözləyirdi. Telefona gələn zəng onu daha da
həyəcanlandırdı.
– Alo ! Harda qaldın? Gəlməyəcəksənsə mən gedim.
– Yox, getmə!
Eminin səsindəki təlaş aydın hiss olunurdu.
– Bağışla, səni tapa bilmirəm. Axı mən Bakıya yadam. Səni
necə tapım ?
– Bilmirəm!
Əsmər həyəcanlı halda dilləndi.
– Gəl belə edək, dəniz qırağına gəl, gəmilər olan tərəfə.
Orda gözləyəcəm səni.
– Yaxşı.
On dəqiqə keçdi. Və budur, onlar dəniz qırağında idilər.
Bu gün ilk dəfə görüşəcəkdilər. Emin dənizi çox sevirdi, bir də
ki, Əsməri. Maraqlıdır, bu gün o hər iki sevdiyini bir mənzərədə
görəcəkdi. Emindən fərqli olaraq Əsmər dənizi sevmirdi. O
düşünürdü ki, dəniz ayrılıq gətirir insanlara. Çoşqun ləpələri,
şıltaq dalğaları apardığını geri qaytarmır. Bir də dəniz suyunu
göz yaşına bənzədirdi hər zaman. Aralarında fikir ayrılıqları
olmasına baxmayaraq hər ikisi bir-birini dəlicəsinə sevir,
ayrılığı düşünmək belə istəmirdilər.
Qırmızı qısaqol köynək, ağ şalvar və idman ayaqqabısı
çox yaraşmışdı Eminə. Əsmərsə cins şalvar üzərinə ona
yaraşan mavi köynək geyinmişdi. Ayağındakı ayaqqabılar
hündür və çox narahat olsa da dözür bu görüşü səbirsizliklə
gözləyirdi.
Antologiya
139
Emin Əsmərə yaxınlaşıb …
– Salam. – deyərək dilləndi.
– Salam.
Bu kəlməni dilinə gətirərkən həyəcandan utandığını və
yanaqlarının qızardığını hiss etdi Əsmər.
– Necəsən?
– Yaxşı. Bəs sən?
– Mən də. Onlar sahildən uzaqlaşıb parka tərəf getməyə
başladılar.
– Dəhşət istidir. İçməyə nəsə istəyirsən ? – Emin
Əsmərdən soruşdu.
– Xeyir, təşəkkür edirəm. Əsmərin bu cavabına məhəl
qoymayan Emin sərin içkilər satılan köşkə yaxınlaşıb
Əsmərdən bir daha soruşdu
– Cola ya Fanta xoşlayırsan?
– Mən heç nə istəmirəm doğurdan gələrkən Fanta
içmişdim susamamışam.
Onlar parkın içindən keçərkən Əsmər dincəlmək üçün
oturmaq istədiyini bildirdi. Bir az gəzişdikdən sonra yaşıl
ağacların əhatəsində qoyulmuş skamyada oturdular. Hava isti
idi. Ətrafda isə əl-ələ gəzən sevgililər… romantik abu-havada
şəkillər çəkdirirdilər. Əsmər marağına yenilib asta səslə
soruşdu.
– İlk təsüratın necədir? Özünü necə hiss edirsən ?
Emin onun gözlərinə baxıb gülümsədi.
– Çox gözəlsən! Mənsə çox xoşbəxtəm! Yanımda sevdiyim
qadın var və az qalır ürəyim həyəcandan yerindən çıxa!
Əsmər utanıb baxışlarını yerə dikdi.
– Utanırsan? – deyə Emin soruşdu.
– ….
– Mən də …. Kaş belə tez getməyəydin, bir az daha çox
yanımda qala biləydin…
– Bəli, kaş ki, bu mümkün olardı… amma getməliyəm.
Bilirsən az zamanım var.
– Bilirəm. Emin təssüf hissi ilə dilləndi.
140
Bir neçə dəqiqə sükut höküm sürdü. Onların gözləri birbirinə elə sevgi dolu baxırdı ki, sanki zaman dayanmışdı. Emin
astaca Əsmərin barmaqlarına toxundu. Bu an Əsmər qəlbinin
döyüntüsünü eşidirdi. O elə bərk vururdu ki, ona elə gəldi,
ətrafdakı insanlar da onun ürək döyüntüsünü eşidir. Bütün
bədəni əsdi. Həyəcandan nə edəcəyini bilmirdi. Bəs Emin o da
belə çox həyacanlanırdımı? Bəli, Emin də həyəcanlı idi.
Əsmərin üç barmağını ovcunun içinə alan Emin sanki bütün
dünyanı almışdı ovcunun içinə. Sevincinin, sevgisinin həddihüdudu yox idi. Qəlbində tək bir şey istəyirdi o – Zaman
dayansın. Əsmər ömür boyu onun yanında qalsın. Bu görüş
bitməsin. Emin bilirdi ki, Əsmər getsə onun gözlərinə yenə də
həsrət qalacaq. Aylar öncə aralarında ölkələr olduğu halda indi
qarşısında dayanmışdı Əsmər.
Ona çox yaxın idi. Arada heç bir əngəl yox idi. Təkcə
zamandan başqa. Vaxt keçir hava getdikcə qaralmağa, günəş
batmağa başlayırdı. Əsmər həyacanını bir təhər boğaraq əlini
Eminin əlindən çəkdi.
– Bəlkə gedək, mən də gecikməyim. – deyə, o dilləndi.
– Hara gedəcən?
– Vağzala.
– Necə gedəcən?
– Bilmirəm, birindən soruşarıq yolu. – deyərək, Əsmər
ətrafa boylandı.
Onların qarşısında yaşlı bir kişi oturmuşdu. Emin qalxıb,
kişiyə yaxınlaşdı.
– Salam dayı, deyə bilərsinizmi buradan vağzala necə
getmək olar?
– Salam, bala buradan heç nə getmir. Ancaq biraz piyada
yuxarı getsəz oradan 18 nömrəli avtobus ya da ki, merto ilə,
hər ikisi birbaşa Vağzala gedir.
– Çox sağ ol dayı. – deyərək, Emin Əsmərin yanına
qayıtdı.
Onlar birlikdə səki ilə yanaşı addımlayırdılar. Hərdən
Emin bir iki addım qabağa gedir, bu zaman Əsmərin ona necə
diqqətlə baxdığını hiss edirdi və Əsmərin bu hərəkəti o qədər
Antologiya
141
xoşuna gəlirdi ki, dodaqaltdan gülümsəyirdi. Əslində Eminin
bir-iki addım ondan öndə getməsi Əsmərin də xoşuna gəlirdi.
Çünki belə olanda ona rahat baxa bilirdi. Göz-gözə gələndə isə
utanıb baxışlarını yayındırırdı. Onlar yolu keçib keçidə
yaxınlaşdılar.Keçidi düşərkən, Əsmər Eminin kefinin
pozulduğunu görüb soruşdu.
– Noldu, niyə qanın qaraldı?
– Nə bilim e, sevdiyim qadın yanımdadır və mən onun
əlindən tuta bilmirəm. İndi də çıxıb gedirsən. Kaş biraz
vaxtımız olaydı ən azından hardasa oturardıq biraz rahat
danışa bilərdik. Əsmər səhər həyəcandan heç nə yeməmişdi.
Üstəlik də saatlarla yol gəlmişdi bu istidə, tədbirdən də yorğun
çıxmışdı. Ayağındakı ayaqqabıları isə çox narahat idi. Acından
təzyiqi düşmüş, baş ağrısı da bir tərəfdən ona əzab verirdi.
Üstəlik telefonun da enerjisi tükənmək üzrə idi. Hər nə qədər
möhkəm olmağa çalışsa da əslində onun da hardasa oturub
nəsə yeməyə və bir az dincəlməyə ehtiyacı vardı. Həm də
telefonu cərrəyana qoşa bilərdi. İndi isə Eminin köks ötürərək
arzularını dilə gətirməsi ürəyini bir daha titrətmişdi.
Nərdivanları hündür ayaqqabı ilə düşmək təhlükəli olur
bəzən. O astaca Eminin qolundan tutdu. Bu zaman onlar bir
daha gözgözə gəldilər. Emin sanki hər dəfə Əsmərin gözlərinə
baxanda ona yenidən aşiq olurdu. Dodaqlarında şirin bir
təbəssüm yarandı. Nərdivanları düşdükdən sonra Əsmər
Eminin qolunu buraxdı Eminsə yenidən ondan biraz aralı
getməyə başladı.
– Sənin burada qohumların var? – deyərək, o soruşdu.
– Hə, var. – Əsmər cavab verdi.
– Qarşılaşma ehtimalımız nə qədərdi?
– Bilmirəm, dua et ki, heç kəslə qarşılaşmayaq. Qanımı
qaraltmaq istəmirəm. – deyə, Əsmər köks ötürdü.
– Mən də sənə sıxıntı olmaq istəmirəm. Ona görə də bir az
səndən uzaq dayanmağa çalışıram.
Onlar keçiddən çıxaraq səki ilə yola davam etdilər. Bir
anlıq Əsmər düşündü ki, indi geri qayıtsa ömür boyu peşman
olacaq. Fürsəti varkən bir az daha çox qalıb Eminin gözlərinə
142
doya-doya baxa bilər. O dayanıb ətrafa boylandı. Yolun qarşı
tərəfində balaca bir kafe var idi. Müştərilərlə dolu olan ailəvi
kafedə boş yer tapmaq çətin olacaqdı diyəsən. Əsmər saatına
baxdı və dilləndi:
– Gəl bir yerdə oturaq, bu gün heç nə yeməmişəm başım
da ağrıyır. Bir az oturaq nəsə yeyək sonra gedək vağzala.
Bayaqdan bütün bu fikirləri dilə gətirməkdən çəkinən Emin bu
sözləri Əsmərdən eşidəndə çox sevindi.
– Sən gecikmərsən ki? – deyə, Emin soruşdu.
– Tez qalxarıq, yarım saat bəs edər məncə.
– Yaxşı buyur keç – deyərək, Emin Əsmər üçün kafenin
qapısını açdı. Elə bu zaman 2 nəfərlik bir masa boşaldı. Onlar
kafenin tinində qoyulmuş balaca stolun kənarında alcaq
qırmızı divanda əyləşdilər.
– Bəlkə yanımda oturasan? -deyə Emin dilləndi.
– Belə yaxşıdır. – Əsmər Eminin qarşısında əyləşmişdi. O
bu az zamandan istifadə edib Eminin gözlərinə doya-doya
baxmaq istəyirdi. Eminsə ona daha da yaxın olmaq, heç olmasa
bir dəfə əlindən tuta bilməyi arzulayırdı. Ofisant onlara
yaxınlaşıb menyunu verdi. Menyuya nəzər saldıqdan sonra.
Emin sadecə kola istədi. Əsmər isə bir ədəd püreli dönər və
ayran sifariş etdi. Ofisant sifarişləri qeyd edib uzaqlaşdı. Emin
siqaret çəkmək istəyirdi.
– Sən yeməyini ye mən də siqaret çəkim gəlirəm. – dedi.
– Getmə. Bilirsən ki , siqaretə nifrət edirəm. Axı nə
məcburdu? Niyə çəkməlisən ?
– Yaxşı də Əsmər başlama yenə dedim axı tərgidəcəm
ancaq, bu gün heç çəkməmişəm ürəyim partlayır. Onsuz da çox
həyəcanlıyam çölə çıxım biraz özümə gəlim gəlirəm.
– Yaxşı get, o zaman mən də gedirəm. Burda qalmağımın
mənası yoxdur daha. Emin Əsmərin necə tərs olduğunu bilirdi.
Dedisə edəcəkdi. O isə Əsmərin getməyini heç istəmirdi. Ona
görə də qayıdıb yerində əyləşdi. Əsmərin gözlərinə baxdı. Sanki
gözləri sən getmə mən ömür boyu siqaret çəkmərəm deyirdi.
Eminin bu hərəkəti əsmərin çox xoşuna gəlmişdi. Ona niyə aşiq
olduğunu bir daha anlamışdı. Elə bu zaman ofisant onlara
Antologiya
143
yaxınlaşıb sifarişləri masanın üzərinə qoydu və uzaqlaşdı. Emin
bir daha Əsmərin gözlərinə baxaraq:
– Ömrüm, sən yeməyini rahat ye, mən də bir siqaret
çəkim gəlim nolar? – deyə, dilləndi.
– Yaxşı get.
– Tez gələcəm, sən rahat ye.
Emin masanın yanından uzaqlaşaraq kafedən çıxdı.
Əsmər həyəcandan tox olduğunu hiss etsə də baş ağrısına dözə
bilmirdi. Özü də yaxşı bilirdi ki, əgər nəsə yeməsə baş ağrısı
keçən deyil. Odur ki, yeməyə başladı. Çox çəkmədi ki, Emin
yenidən qayıtdı. Əsməri yemək yeyərkən izləməkdən gözlərini
yayındırmağa çalışsa da alınmırdı. Odur ki, söhbətə başladı.
– Bibimin telefonunu götürmüşəm gələndə səni tapım
deyə, dayım məni cırnadır. Deyir ki, buna bax bir, Azərbaycana
çatan kimi tapdı birini.
Bunu eşidəndə Əsməri gülmək tutdu.
– Dayın hardan bilsin ki, sən elə mənə görə gəlmisən
Azərbaycana.
– Hə, sən olmasaydın bəlkədə heç vaxt gəlməzdim.
– Diyəsən dayını çox istəyirsən.
– Hə, dayı da məni çox istəyir. Sağ olsun yaxşılığını çox
görmüşəm.
– Allah köməyi olsun.
– Çox sağ ol.
– Bəs öz telefonun hanı?
– Enerjisi bitib, yaxşı işləmir. – Əsmər gülümsədi.
– Heç kəs inanmır də, Vallah telefonum yaxşı işləmir. –
deyə, Emin biraz pərt oldu.
– Niyə ki, sənə inanıram sadəcə sən özün problemsən
deyə, səndə hər şey problem olur.-deyərək Əsmər
gülümsəməyə davam etdi.
Hava artıq qaralmışdı. Küçə lampalarının işığı küçəni
aydınladırdı.
– Artıq gecdir. Gedək. Yoxsa vağzala gecikəcəm. – Əsmər
məyus halda dilləndi.
144
– Yaxşı. – deyə, eyni səs tonu ilə cavab verdi Emin. Əsmər
çantasını əlinə alanda Eminin masadan qalxdığını gördü. Bir
neçə dəqiqə sonra Emin masaya yaxınlaşıb “Gedə bilərik” dedi.
Əsmərin qaşları çatıldı. Axı alışmışdı hər işinin
öhtəsindən özü gəlməyə. Həm də heç kəsə yük olmamışdı bu
günə qədər. Ödənişi Eminin etməsi xoşuna gəlməmişdi.
İstəmirdi onu sıxıntıya salsın. Kafedən çıxarkən Emin dayanıb
ona baxdı. Qarşısında qaşlarını çatıb, tərs-tərs Eminə baxan çox
şirin bir xanım vardı. Bir anlıq Eminin könlündən bu gözəl
xanımı qucaqlayıb bağrına basmaq keçsə də, o hisslərini içində
boğdu. Dodaqlarında şirin təbəssümlə:
– Ay, inadkar. Öz dediyindən dönmürsən də. – deyib
gülümsədi.
– Gərək belə etməzdin.
– Bilirsən, anamda sənin kimi inadkardı.
Eminin bu cümləsi Əsmərin gül qönçəsinə bənzəyən
yanaqlarında təbəssümə səbəb oldu. Onlar bir neçə dəqiqə
susub bir-birinin gözlərinə baxdılar. Emin “Kaş əllərindən tuta
biləydim, sənə toxuna biləydim.” deyə düşünürdü. Əsmər sanki
onun qəlbindən keçənləri oxuyurmuş kimi, ona yaxınlaşdı, əlini
uzadıb Eminin əlini tutdu. Bu isə adi bir toxunuş deyildi. Sanki
bir neçə ay öncə birlikdə qurduqları xəyal bu gün reallaşırdı.
Bir neçə ay öncə Emin adəti üzrə işdən evə gələn kimi telefonu
götürüb tez Əsmərə mesaj yazmışdı. O Əsmərlə tanış olandan
artıq demək olar hər gün belə idi. Bütün gün onu düşünür. Vaxt
etdikcə gün ərzində mesaj yazıb halını soruşur, işdən
qayıdarkən isə yeməkdən öncə Əsmərlə əlaqə saxlayardı. Hətta
çox zaman bütün gecəni oyaq qalıb mesajlaşardılar.
Həmin gün də o Əsmərə mesaj yazmışdı.
– Salam, necəsən canparçam?
Əsmərin həmin gün qanıqara idi. Eminin varlığına hər
zamankından daha çox ehtiyacı vardı. Sadəcə telefonda olsa
belə Eminin sevgisini hiss etmək onu çox rahatlaşdırır,
həyatına maraq qatırdı.
– Salam, belə də. – deyərək Əsmər Cavab yazdı Eminə.
– Nolub mənim mələyimə? Qanın niyə qaradı?
Antologiya
145
– Heç səbəbini özüm də bilmirəm. Ancaq çox darıxıram.
– Caaan. Mən də sənsiz çox darıxıram. Bütün gün
xəyallarını qururam. Axşamı səbirsizliklə gözləyirəm ki, iş
bitsin səninlə rahat yazışa bilim. Gəl birlikdə xəyal quraq.
– Necə?
– Düşün ki, yanındayam. Bizim gözdən uzaq yaşıllıqlarla
göz oxşayan meşədə balaca bir evimiz var. Və bu gün mən səni
dənizə aparacam.
– Hmmm, qulağa xoş gəlir. Əsmər Eminin yazdıqlarını
xəyalında canlandırmağa başladı.
– Düşün ki, ikimiz dəniz kənarındayıq və mən sənin
əlindən tutmuşam. Bilirsən necə ?
– Necə?
– İstəyirəm ki, barmaqlarımı, barmaqlarına keçirim bərkbərk tutum əllərindən. Bizi heç kəs ayıra bilməsin.
Əsmər Eminə yaxınlaşıb əlindən tutarkən bu xəyalı
canlanmışdı hər ikisinin gözündə. Eminin xəyalındakı kimi
barmaqlarını onun barmağına keçirmişdi əlindən tutarkən.
Sanki zaman dayanmışdı. Hər ikisi həyəcandan əsirdi. Onlar
dayanacağa çatanda. Əsmər Eminin əlini buraxdı. Əsmərin
gözlədiyi avtobus hələ gəlməmişdi. Onlar dayanacaqda
oturarkən Emin dilləndi.
– Mənə yaxın əyləş.
Bu zaman xəfif külək əsdi. Əsmərin üzünə toxunub
saçlarını havada dalğalandırmağa başladı. Əsmər gözlərini
yumub küləyi üzündə hiss edirdi. Sanki külək belə bu gözəlin
yanağından öpmək istəyirdi. Xəfif külək altında Əsmər elə
gözəl görsənirdi ki, o gözlərini açanda Eminin onu necə sevgi
dolu baxışlarla izlədiyini gördü.
– Məni sevirsən? – deyərək dilləndi Emin.
Bəlkə də bu suala cavab almaqla yaşadıqlarının yuxu
olmadığına inanmaq istəyirdi sadecə. Ancaq Əsmər utanaraq
baxışlarını yerə dikmiş cavab verə bilməmişdi.
– Niyə susursan?
– Xoşun gəlir məni utandırmaqdan? Ətrafdakılar bizə
baxır.
146
Əsmərə elə gəldi ki o an Eminin sualına cavab verərək
“Səni sevirəm” desə onu bütün dünya eşidəcək.
– Şərt deyil “Səni sevirəm” deyəsən. “Bəli” və yaxud
“Xeyir” də deyə bilərdin.
Əsmər susurdu.
– Anladım. Sən məni sevmirsən. Amma mən səni dünyalar
qədər sevirəm.
Əsmər Eminin gözlərinə baxdı. O bu kəlmələri elə
əminliklə dilə gətirmişdi ki, bu sevgiyə zərrə qədər şübhəsi yox
idi onun. Bu an Əsmərin gözlədiyi avtobus dayanacağa
yaxınlaşdı. Ayrılıq anı idi. Onlar ayağa qalxıb avtobusa tərəf
gəldilər. Əsmər Eminin boynuna sarıldı. Özündən ixtiyarsız
dodaqlarının onun boynuna toxunduğunu hiss etdi. Astaca
pıçıltı ilə dilləndi.
– Səni çox sevirəm, bunu unutma.
Əlləri Eminin əlindən qopmaq istəməsə də o artıq
avtobusa qalxmalı idi. Hər ikisinin qəlbində duyğular bir-birinə
qarışmışdı. Nə hiss etdiklərini özləri də anlaya bilmirdilər. Bu
ilk görüşün yaşatdığı xoşbəxtlikmi, yoxsa ayrılığın gətirdiyi
məyusluq hissi idimi?!
QƏLBDƏN GƏLƏN BAXIŞ
Bir baxış Tək bir baxış bəzən insanı xoşbəxt etməyə belə
yetər. Bəzənsə bir baxışa bütün həyatın sönər. Bir baxış sənə
yaşamağa güc verər. Bir baxış, həyatını bitirər. Bir baxışa aşiq
olarsan. Qəlbin küləyin ağac budağında titrətdiyi yarpaq kimi
titrəyər. Bəzən də bir baxışla insan bütün nifrətini göstərər.
Baxış var ki, utanarsan, susarsan. Baxış var ki, nifrətini
qusarsan. Bir baxışa sığar bəzən dünyalar. Bir baxışda dünya
boyda məna var.

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Yeganə

YEGANƏ
Poeziya duyğuların dərinliklərinə nüfuz edən, ruhu gözə‐
görünməz məqamlarını sözə çevirən, idrakən böyüklüyünə
dəlalət edən təkrarsız və əvəzolunmaz vasitədir. Poeziya tanrının
bəndələrinə lütf etdiyi ilahi ifadə qabiliyyətidir. Və təsadüfən
deyilməyib ki, yer üzündə sonuncu insan qalana qədər poeziya
yaranacaqdır.

Antologiya
133
BURLAXATUN
(Qızıma)
Sən mənim canımdan deyil,
ürəyimdən doğuldun.
İşıq oldun gözlərimə yığıldın.
Nə qədər ki, yoxdun –
Mələklərin pıçıldadığı
ən şirin nağıldın.
Gəldin… gerçəyim oldun,
bircəyim oldun.
Çin olan tək arzum,
Xanım ədalı qızım,
Adına yaraşanım…
Baxışların ruhumu isidən
yeganə hərarətdir,
Bilmirəm Sənmi dünya deməksən,
Yoxsa…
dünya səndən ibarətdir?..
BU GECƏ
Bu gecə
ara-sıra sayrışan ulduzlar
sevincim kimi kəm-kəsir.
Donub düşüncələrim –
Nə keçmişə qayıdır,
nə gələcəyə tələsir.
Hərdən soyuq külək əsir
xatirələrin üzərindən.
Gecə lampasına daraşan
pərvanələrin
ölüm şərqisi yağır şəhərə.
Ağır bir səssizlik
və sükut.
Hələ milyon il qalıb səhərə.
134
HARA ÇƏKİR
Duyğularımı parçalayır
Xatirələrin qəlpələri.
Yox, bitməyibmiş… illər sonra
Ürəyimin sahillərini
Döyür həsrətin ləpələri.
Düşüncələrim dumanlanır,
Baxışlarıma xiffət çökür.
Qəlbim vurnuxur içərimdə,
İllər tutub ətəyimdən,
Görən indi məni hara çəkir.
Eh, o zavallı xatirələr
Yollarım üstə çözələnir.
Nə çətinmiş həyat deyilən…
Sevinci bitir, dərdi bitmir,
Elə həmişə təzələnir.
SUSDURUN O NƏĞMƏNİ
Tərpəndikcə o tellər,
Həsrətimə toxunur.
Elə bil kəlmə-kəlmə
İçərimdə oxunur.
Susdurun o nəğməni.
Səslənir həzin-həzin,
Dədimə köklənirəm.
Çölümdən üzülürəm,
İçimdə təklənirəm,
Susdurun o nəğməni.
Antologiya
135
Uyuşub ahənginə,
Pıçıldayır dodağım.
Necə yatır dilimə,
Göynəyir köhnə dağım,
Susdurun o nəğməni.
Xatirələr yol boyu,
Sökülür ilmə-ilmə,
Elə bil çəkib məni
Aparırlar ölümə.
Susdurun o nəğməni.
DAŞ QATDIM
Yamanca su apardı
Bu taleyin xəmiri.
Bəs etmədi, indi də
Gözlərimdən yaş qatdım.
Həyatımdan hər ötən
Eh, ömrümdən qopardı.
Axı mən də insanam…
İnsaf-mürvət yerinə
Ürəyimə daş qatdım.
Heç bilmədim yelkənim
Hansı dəryada batdı,
Elə getdi dərinə.
Çox da ki, tanrı gördü,
Nə səsimə hay verdi,
Nə əlini uzatdı.
Həsrətimin üstündən
Qara-qura xətt çəkib,
Xatirəylə baş qatdım.
136
NƏSƏ
Nəsə yarımçıq qalıb
elə bil.
Hardasa xatirələrin qapısı
həsrətimin üzünə açıq qalıb
deyəsən.
Yoxsa…
sabaha tələsən arzularımı
geriyə çəkən nədir..?
Ürəyimə çökən yorğunluq
indi daha uzun sürür.
Bəzən də nə beynim düşünür,
nə gözlərim görür.
Həyat deyilən bu çarxda
talelər tərsinə dövr edir.
Eh…
çox da desinlər –
«Olan olub, keçən keçib».
Axı içimdə məni didir nəsə.
Nəsə üşünür duyğularımda
xatirə qismində
hərdən.
Bilirəm

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Şəfa VƏLİ

ŞƏFA VƏLİ
Bir zamanlar şeir Tanrıçası mənim ruhuma da sığal çəkirdi… Qapıları bağlana bilər, həyat sıxıntılarla dola bilər, amma… ürəyimdəki, ruhumdakı yazmaq yanğısına heç nə heç vaxt qalib gələ bilməz…
VAMPİRİN ESSESİ

…Susamışdım. İçimdəki bu susuzluğu yatırmaq mümkünsüzlüyünün ənginliyindəydim. Sanki bütün dünyanın yanğınları boğazıma tıxanmışdı, gözlərimin giləsindən cadar-cadar olmuş torpağın qoxusu havaya çıxmağa can atırdı. Gecənin zülməti yavaş-yavaş gözlərimdə çəhrayılaşırdı. Qaranlığın içindən qarşıma gələn kiçik oğlan uşağını tanımırdım. Ha baxsam da, kiməsə oxşada bilmirdim. Axı bu kiçik kənddə hamı bir-birini tanıyırdı. Necə ola bilərdi ki, tanımadığım bu uşaq gecə vaxtı qarşıma çıxmışdı? Dizimin dibində dayanıb altdanyuxarı mənə baxan uşağı bir də diqqətlə süzdüm. Heyrətedici idi… Bu kənddə heç kimi xatırlatmırdı. Mənim ona baxdığımı görüncə oğlan da gözlərini bərəltdi. Genişlənən bəbəklərin dərinliyində su vardı… Anladım ki, bu oğlan susuzluğumu duyub, bəbəklərinə yığdığı qırmızı suyu mənimçün gətirib. Əyilib onun gözlərindən öpdüm… Öpdüm… Öpdüm… Doymaq bilmədən…

***
Səhərisi kənddə hamı danışırdı ki, traktorçu İzzətin altı yaşlı oğlunun gözlərini gecə yarasaları deşib. Anası uşağı pəyənin damına çıxarıbmış ki, quzuluğun bacasını örtüb üstünə daş qoysun. Yarım saat keçsə də, uşaqdan xəbər çıxmadığını görən ana özü dama çıxmış, uşağı yerdə, qan içində görərkən harayı kəndi başına almışdı. Qəribə bu idi ki, gözləri oyulan uşaqdan bir səs də çıxmamışdı. Yarımca saat içində qanaxmasından oğlan keçinmişdi. Bu, kənddə indiyədək görünməmiş hadisə idi. O gündən hamı axşamlar yarasa ovuna çıxır, tək-tük gözə dəyən ovucasığası yarasaları öldürürdülər. Lakin növbəti hadisə onları yarasaların “günahına girdiklərinə” peşman elədi…
***
…Acmışdım. Minilliyin o tayından mənə baxan qaval daşı kimi döyünürdü ürəyim. Dişlərimin lap uclarında gizilti vardı. Uşaqkən anamın qaz ətindən bişirdiyi dolmanı çömçədə görəndə bu gizilti elə xoşuma gəlirdi ki… Ağzıma yığılan suyu birnəfəsə uddum. Dodaqlarım da turşumuş dadırdı. Elə bil mən də min il bundan qabaq elə qaval daşının səsinə qulaq asa-asa nəsə yemişdim… Bu aclığın əlində halsız olmalıykən get-gedə bədənimə güc gəldiyini, əzələlərimin gərildiyini hiss edirdim. Sanki ayağımın altından torpaq məni yuxarı – havaya itələyirdi. Bir tullanışda zülmətin qoynuna atılmışdım. Qaranlıq yenə məni nazlandırmışdı; yerini bu dəfə tünd göy rəngə vermişdi. Hardansa yanan işıq da sarılığını itirib göyə bürünmüşdü. Elə o işığın ucundan tutub mənə tərəf gələn balaca qızcığazın əynində gecə paltarı vardı. Yaxasında sarı cücə şəkli olan köynək və ayağı büzməli şalvarda necə də dadlı görünürdü… Üzümə baxıb gülümsəyəndə onun kimə oxşadığını heç düşünmədim də. Sadəcə, yanaqlarından dişləmək keçdi ürəyimdən…
***
Bu, yarasaların əməli deyildi. Kənd sakinlərini mikroavtobusla rayon mərkəzinə aparan sürücü Fəxrəddinin beş yaşlı qızı Asiyanı sifəti parçalanmış vəziyyətdə yataq otağının yola baxan pəncərəsi önündə tapmışdılar. Yenə də uşağın səsi çıxmamışdı. Kənd mollası əlini uzun saqqalına aparıb salavat çəkmişdi, qaşlarını düyünləyib danışmağa başlamışdı: -Elə bil bu uşaqlar ölümə özləri gedir. Səsləri də çıxmır. Ayrı vaxt üstlərinə təpinsən qıyya çəkirlər amma. Şeytan əməlidir bu. Gərək kitab açam. Fəxrəddinin atası Vəlixan kişi onun sözlərinə fikir verməsə də, qeyri-ixtiyari salavat çevirdi, üzünü yuxarı tutdu: -Allaha təvəkkül! Hamı ürəyində onun bu sözləri niyə dediyini bilirdi. Həkimlər Fəxrəddinin arvadı Şəfəqin bir daha uşağı olmayacağını demişdilər. Asiya onların yeganə övladları idi…

***
…Üşümüşdüm. Canımı qoymağa, sığınmağa heç nə tapmırdım. Kürəyimin hər iki tərəfində, çiyinlərimdən üzüaşağı bir zolaq kimi ağrılar dillənir, sonra yavaşıyır, yenidən sümüklərimi gərirdilər. Bu ağrılar ürəyimə çatmağa can atırdılar. Ürəyim də qorxmuşdu. Səsini çıxarsa, ağrılar eşidəcəkmiş kimi, getdikcə daha yavaş vururdu. Əllərimi bir-birinə qovuşdurmağa gücüm qalmamışdı. Hərəsi bir dizimin üstündəcə getdikcə tündləşən qırmızıya bürünürdülər. Əvvəllər üşüyəndə dərimin rəngi maviylə çəhrayının qarışığından boyanırdı. İndi niyə qızarırdı, bilmirdim. Üşüdükcə kirpiklərimə də gücüm çatmırdı. Necə açılmışdılarsa eləcə də qalmışdılar, yumulmurdular. Qarşımda göz işlədikcə uzanan qırmızı torpaq sahəsi vardı. Deyirdilər, qırmızı torpaqda dəmir çox olur axı. Yoxsa mənim əllərim də dəmirə dönürdü? Düşünməyi də bacarmırdım. Qəfil qırmızı torpaq dümağ dumanın arxasında qaldı. İndi dumandan başqa önümdə heç nə yoxdu. Yanaqlarıma çökən çiskini hiss etdiyimə sevindim. Yanaqlarım soyuqdan daşlaşmış, bərkimişdi. Dumanın içindən gələn adamı tanıyırdım. Üç il bundan qabaq xərçəngdən dünyasını dəyişmiş tarix müəllimim idi. Qızı ilə yaxın rəfiqə olmuşdum. Müəllimim yaxına gəlib başımı sığalladı: -Məktəbimizin ən yaxşı şagirdi!-gülümsəyirdi. Gülümsəmək istədim. Bacarmadım. Amma mənə elə gəldi ki, müəllimim gördü ürəyimdəki təbəssümü. Çünki ürəyimə baxırdı. Sonra əlini başımdan çəkib sol əlimin üstünə qoydu. Dedi: -Səni başa düşürəm. Susamaq, acmaq, üşümək pisdi… Saçlarımın dibindən çıxırdı ürəyimin səsi: -Susamışdım… Acmışdım… Üşümüşdüm… Müəllimim başıyla uzaqları göstərirdi. Mənsə dumanın içində elə dumanın özündən başqa heç nə görmürdüm.
***
Kənd bu dəfə üçüncü məzarı qazırdı. Məktəbin ən yaxşı şagirdi, on altı yaşlı Gilan Mahmudqızı dünən gecə ölmüşdü. Həkimlərin dediklərinə görə, damarlarında qan donmuş, ürəyə çatmamışdı. İlk dəfədir ki, bu cür ölüm səbəbini eşidən kənd camaatı daha mollaya qulaq asanda dodaqlarının kənarındakı kinayəni qovurdular. Molla deyirdi ki: -Bu, üçüncüdür. Daha bu kənddə şeytani ölümlər olmayacaq. Şeytan cəmi üç ölü aparır. İki günahsız, bir günahkar. Kimsə cürət edib Gilanın hansı günahın sahibi olduğunu soruşmadı… Amma mollanın dediyi də doğru çıxdı; bir daha o kənddə şeytani ölümlər olmadı.
***
-Vampirin essesini dinlədim! O, mənə elə beləcə də dedi. Təəccübləndim. Axı bu yuxudan özüm bərk qorxmuşdum. Çox qorxmuşdum. Və daha belə yuxu görməyim deyə dua da etmişdim.

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Gülnarə SADİQ

GÜLNARƏ SADİQ
Tanrının ən böyük uğuru onun yaratdığı İNSANdır. Insan
ən böyük uğuru isə yazdığı kitabdır, kitabdakı həyatlardır. Hər
kəs öz həyatını yaşayır, hər kəs özünü yaşayır – amma yazılmış
əsərlər bizi yaşayırlar. Güldürərək, ağladaraq. Bu arada,
ağlamağın da öz gözəlliyi var – demək, sən varsan ki, ağlamağı
da bacarırsan. Varlıq elə biz özümüzük. Yaradanı görmək üçün
sadəcə özünə baxmalısan. Biz, hər saniyə başlayanda doğuluruq,
hər saniyə bitəndə isə ölürük.
116

(Qara dünyanın Ağ sakinləri)
Zərif simlər üzərində qurulub dünya, hən sınacaq,
zərbələrə davamsız, ümidsizcə… Bu qədər zərif və zəif dünyada
güclü olmaq çox çətindir. Bəlkə də tam əksinə, bu dünyanı
ayaqda saxlayan bizim gücümüzdür…
Ən böyük dayaq isə sahiblənmək, mənimsəməkdir. Tək
olmaq, tək olaraq yaşamaq, yaşam səccadəmizi qibləyə
uzadaraq ölüm gözləməyə bərabərdir.
Bu dünya o qədər günahsız günahlarla yüklənibdir ki,
qorxuram ki, nə vaxtsa bir gün, hardasa zərif simlər tab
gətirməyə və sınıb tökülə. Bax bu zaman əsl qiyamət qopacaq.
Məhz həmin gün atalar balalardan qaçacaq, balalar atalardan
üz çevirəcək. Analar bətnindəki “yük”ündən qurtulacaq. Məhz
dünyanın zərif simləri sınıb dağılan gün…
***
-Sara xala, ay Sara xala, aç qapını.
Gecə saat üç olardı. Saranın qapısını az qala sındırılacaqdı. Sara yarı yuxulu tələsik qapını açdı. Taxta darvazanın
cəftəsini çəkən kimi Emin özünü həyətə saldı. Tir – tir əsirdi.
Üstü başı palçıq içində idi.
-Ay bala, nə olub yenə? Bu nə haldır?
-Sara xala, kömək elə mənə…
Emin sözünü tamamlaya bilmədi, gücsüz düşüb elə
həyətin ortasındaca huşunu itirdi.
-Ay Allah, ay Emin, Sara sənə qurban, nolar aç gözünü
mənim balam.
Sara ah-nalə edə–edə Emini evə qədər bir təhər apardı.
Həyət elə də böyük deyildi, evə qədər cəmi üç ya dörd metr
məsafə vardı. Kiçik kasıb evində Sara tələsik sobaya odun atdı,
elə sobanın üstündəcə çay qızdırdı. Günortadan bişirdiyi
dolmadan da isitdi. Emin yarı huşsuz titrəyirdi. Acidi, gücsüz
idi. Üstəlik bir də yaralı olduğunu görən kimi Sara yazıq dəliyə
döndü. Tez köynəyini çıxardı. Çiynində, bir də qarnında bıçaq
Antologiya
117
yaraları vardı, amma yarası dərin deyildi. Uşaqlıqdan qan
azlığından əziyyət çəkirdi Emin ona görə də azacıq qan itirən
kimi halsız düşürdü. Üst başından da bəlli idi ki, kimləsə
əməllicə dava edib. Bir az çay-çörək yedikdən sonra özünə
gəldi. Sara onun yaralarını təmizlədi, əyninə də təzə köynək
geyindirdi. Bütün gecəni Eminin başı üstündə keşik çəkdi.
-Eh mənim bəxtsizim, nə etsəm də səni qoruya bilmədim,
bilmirəm də. Əvvəl axır öz-özünü məhv edəcən.
Səhər Emin özünə gəldi, rəngi xeyli düzəlmişdi. Yaraları
da bir az yaxşı idi. Sara qəşəng süfrə açdı, Eminin xoşladığı nə
varsa düzdü süfrəyə. Soyutma yumurtadan tutmuş, yağ, bal,
pendirə kimi. Emin bəlkə də həftələrdi, ya da bəlkə də elə
sonuncu dəfə elə Sara xalasının süfrəsində rahat yemək yeyə
bilmişdi. Nəfsindən çox vücudu doyana qədər yedi. Rəngi bir az
da düzəldi.
-Ay bala, yenə kimlə dalaşmısan? Allah qorusun bu
yaralar dərin olsaydı nə olardı? Heçmi canına yazığın gəlmir?
-Elə belə şeydi, sən narahat olma.
-Necə narahat olmayım? Bu neçənci dəfədir bu halda
gəlirsən üstümə?
-Səndən başqa qapısını döyəcək kimsəm yoxdu. Onlar
məni buraxanda təkcə sən mənim əlimdən tutdun.
-Bala, keçmişlə yaşama qurban sənə, oldu bitdi, gül kimi
oğlansan gəl səni evləndiək. Öz ocağın olsun.
-Sara xala, bu mümkün deyil bilirsən.
-Dünyada mümkün olmayan heç nə yoxdu. Yaxşı bir
həkim də tapmışam, nolar mən deyənə qulaq ver.
-İstəmirəm…
-Emin…
-Sara xala, bir də bu söhbəti açsan gəlməyəcəm bu evə.
Emin qalxıb getmək istədi, lakin, ayağa qalxan kimi başı
hərləndi, zəif bədəni onu saxlamadı, yıxıldı…
-Ay bala, ay oğul, hara gedirsən? Az qala yıxılmışdın.
Allah qorusun, başını falan harasa vurarsan, evim yıxılar…
Onların yəni Saranın Eminlə tanışlığı iyirmi altı il əvvələ
gedib çıxır. O vaxtlar Sara gənc idi, yeni işə düzəlmişdi.
118
Körpələr evində baxıcı işləyirdi. Körpələrlə işləmək ona sadəcə
zövq verirdi. Saranın da arzuları var idi. Ən böyük arzusu isə
dünyalar qədər çox sevdiyi ərinə bir körpə bəxş etmək idi…
Bir gün təxminən onun yaşlarında bir qadın qucağında yeni
doğulmuş bir körpə ilə onun işlədiyi müəssisəyə gəldi. Müdirlə
görüşdü, imtina sənədini imzalayıb uşağı elə ordaca buraxıb
getdi. Uşaq tamam kimsəsiz idi. Çox zəif, bapbalaca bir uşaq idi.
Adam qucağına almağa belə qorxardı ki, harasısa bu saat
sınacaq. Müdir Saranı yanına çağırdı:
-Sara, yenə eyni tarixçə. Bunun anası öz nəfsinə qurban
verir uşağı.
-Tamam imtina etdi?
-Bəli, qeyri-qanuni doğulmuş uşaqdı. Anası başqasına
nişanlı, atası başqası ilə evli. Onların ailələrindən hər kəs bu
uşağın varlığından xəbərsizdir. Həm də, üstəlik gör necə zəifdi.
Allah bilir, bu sağlam böyüyə biləcəkmi? Gör necə çətin nəfəs
alır?
-Həkimə xəbər vermisiz?
-Hə, bir azdan gələcək. Anası tədbirli davranıb, uşağın
sağlamlıq kağızı belə var. Ciddi bir xəstəliyi yoxdu, lakin çəkisi
və boyu normadan çox azdı. Dediyinə görə hamiləliyi boyu
dəfələrlə onu düşürmək üçün dərmanlar qəbul edib, ağır yük
qaldırıb. Bu da üzünə dayanıb, yaşamağı bacarıb.
-Amma, necə də məsum siması var. Axı bu körpənin nə
günahı var?
-İndi bu günahsızdı. Amma, böyüyəndə necə olacaq bəlli
deyil. Onun varlığı ana üçün də ata üçün də bir utancdı. Bir
şəhvətin utancı.
-Mən onun qayğısına qalaram. Bəs adı nədir?
-Anası ad qoyma zəhmətini belə çəkməyib.
-Dəhşət.
-Adını sən qoy.
Müdir Saranın həssas yerini bilirdi–bala həsrəti. O, altı il
idi ki, evli idi…
-Emin… Emin olsun o zaman.
-Olsun Sara, olsun.
Antologiya
119
O gün, bu gün Sara Eminə, Eminsə Saraya bağlandı.
Evləndikdən bu yana ilk dəfə idi ki, ərinin hərbiçi olduğuna
sevinirdi. Çünki, həmin günlər o, Eminlə qalırdı. Bəzən icazə
alıb Emini evinə belə gətirirdi. Zaman Saranı Eminə daha çox
bağlayırdı.
Hətta Sara Emini övladlıq belə götürmək istədi. Lakin
qaynanası buna mane oldu.
-Kimdən əmələ gəlib xəbərimiz yoxdu. Beləsini balama
arxa edə bilmərəm. Ya özün uşaq doğ, ya da boşan çıx oğlumun
həyatından.
Qaynanasının şərtinə əməl edən Sara qısa müddət sonra
ərindən boşandı. Bütün ömrünü işinə, uşaq evindəki
“balalarına”, bir də Eminə həsr elədi. Sonralar da nə qədər
çalışsa da Emini övladlığa götürə bilmədi.
Uşaq evinin daimi sakini Emin, məktəb yaşına çatdı.
Dərslərinə böyük həvəslə başladı. Qeyri adi savadı, qabiliyyəti
ilə Emin az bir zamanda bütün məktəbə səs saldı. Üstəlik
mükəmməl natiqlik qabiliyyəti olduğu üçün demək olar ki, həm
məktəbin, həm də Uşaq evinin bütün tədbirlərinin aparıcısı
oldu. Sara ona çoxlu kitablar alır, onun təhsilinə xüsusi diqqət
yetirirdi. Amma, Emin də nə qədər üzə vurmasa da qəlbinin
dərinliyində nədən burda yaşadığı sualına cavab axtaranlardan
idi. Cavabsız suallar onun ruhunu qəfəsləyirdi. Arada uşaqların
tənəli sözləri onu dəliyə döndərirdi.
Səkkizinci sinifdə oxuyanda sinif yoldaşı olan Ləman adlı
bir qıza sevgi məktubu yazmışdı. Cavabında isə qızın anası
məktəbə gəlmiş, elə tənəffüs zamanı korridordaca ona yaxşıca
bir sillə çəkmişdi:
-Bilməmişdim, qızım ortalıqda qalıb. Haranın yetimçəsi
gəlib qızıma eşq elan edir. Ay yazıq, sən kimsən axı, həə,
kimsən? Allah bilir hansı kişinin evini yıxıb anan. Səni doğub
ondan ki, sonra da gətirib tullayıb.
Emin üçün bu sözlər onun vurduğu sillədən daha çox
ağrıdıcı oldu. Müəllimələr gəlib qadını sakitləşdirsələr də artıq
Eminə dəyən dəymişdi. Həmin gündən sonra Emin başqa bir
Emin oldu. Həmin gün ilk dəfə Emin Uşaq evindən qaçdı…
120
Iki ay bütün şəhər polisi Emini axtardı. Elə Sara da… O, bu
iki ayı arıqlayıb çöpə dönmüşdü. Eminsiz keçən hər gün onun
ümidini bir az da üzürdü. Iki ay sonra Emindən xəbər çıxdı. Sən
demə Emin bu iki ayı kor-koranə küçəbəküçə düşüb anasını
axtarırmış. Şəhərkənarı kəndlərə qədər gedib çıxıbmış. Iki ay
sonra Emini Uşaq evinə geri gətirdilər.
Dərsləri ciddi şəkildə zəiflədi. Artıq kitablara yaxın
durmurdu. Bütün günü işçilərin hamısı Emini güdməklə
məşğul idilər. Çünki o, ilk fürsətdə yenə qaçacaqdı və qaçdı da.
Bu dəfə bir həftə sonra tapıldı. Küçədə, parkda gecələyirmiş.
Bir ildə Emin düz altı dəfə qaçmağı bacardı.
Və Emin ilk “cinayəti”ni törətdi. 15 yaşlı Emin oğurluq
etdi. Iki gün küçələrdə ac qaldıqdan sonra çörək sexindən
yarım çörək oğurladı. Ac və yuxusuz olduğu üçün qaça bilmədi
və həbs olundu. Bir çörəyin cəzası il yarım oldu. Məhkəmə ona
il yarımlıq həbs cəzası kəsdi.
Sara bu günlərdə də Emini tək buraxmadı. Hər həftə
yanına gəldi. Hətta Emin ona söz vermişdi ki, həbsdən çıxan
kimi artıq onunla yaşayacaq. Ana bala olacaqlar. Amma,
həbsxana həyatı Eminə öz sözünü dedi. Həbsdən çıxanda artıq
nakotikin dadına baxmışdı, gözünün qabağında baş verənlər,
döyülüb söyülən kişilər, qumarbazlar, qatillərlə bir yerdə
həbsdə yaşamaq Emini “qara dünyaya” yuvarladı.
Aydınlıqdan zülmətə yuvarlanan Emin qara dünyanın ağ
sakini oldu. Əvvəl küçə oğrusu kimi başladı, daha sonra isə iri
miqyaslı oğurluqlar dalınca düşdü. Daha sonra isə narkotik
alverçisi oldu.
Bu zaman ərzində Sara artıq yaşlaşmışdı. Uşaqlara baxa
bilmirdi. Buna görə də işdən çıxdı. Eminin nə işlər gördüyünü
tam bilməsə də qaranlıq işlər olduğunu hiss edirdi. Onu nə
qədər yayındırmağa çalışsa da, nafilə…
Hələ məktəb illərində Emin hər zaman atılmış uşaq
olduğunu gizlədirdi. Oxuduğu kitablar ona əsl ata-ana necə
olmalıdı onu öyrənmişdi. Saf uşaqlıq illərində hər il Yeni il
bayramında Şaxta babaya kiçik bir məktub yazırdı: “Şaxta baba,
mənə ana hədiyyəsi gətir.”
Antologiya
121
Novruz bayramında da elə hey qapı pusardı. Vay o kəsin
halına ki, kimsə nəs bəd bir söz danışa, Emin dərhal onunla
davaya başlayardı…
-Sara xala, anam məni niyə atıb?
Bu sualı Saraya verəndə o, 5-ci sinifdə oxuyurdu.
“Səfillər”əsərinin Sara ona hədiyyə etmişdi. Ixtisarla uşaqların
başa düşəcəyi bir dildə kiçik hekayələrə bölünmüş əsərdəki
Kozettanın yaşadıqları bir neçə ay Emini düşündürmüşdü.
Bəlkə onun da anası ölüb? Ona görə heç kim ona heç bir
açıqlama vermir… Amma, heç nəyə baxmayaraq Emin özünün
yaşamadığı bir keçmişindən utanırdı. Həqiqəti bilənlər isə
Emindən uzaq durmağa çalışırdılar. Məktəbdə çox uşaqlar
ondan uzaq gəzərdi, bəzilərinin valideyinləri ümumiyyətcə
onunla danışmağa belə icazə verməzdi.
Hətta həbsdə belə kimsə Eminin atılmış uşaq olduğunu
bilən kimi anasını təhqir edirdi. “Yalnız əxlaqsız bir qadın
balasını atar” deyirdilər. Nəticədə, Emin bir neçə gününü
işgəncə kameralarında keçirməli olurdu.
Ikinci həbsdən çıxan kimi ilk anasının axtarmaq oldu.
Artıq pensiyada olan keçmiş müdirəni tapdı. Qoca qadın son
dəfə yaxşı nəsə etmək istədi. O, anasının kimliyini Eminə dedi…
****
Müdirə ilə görüşdən iki saat sonra Emin artıq avtobusda
idi. Anasının görüşünə gedirdi. Beynində min cür görüş səhnəsi
uydururdu. Bəzən qəzəblənir, ona ürəyindəki bütün nifrətini
püsgürəcəyinə and içirdi. Bir neçə dəqiqə sonra isə qeyriixtiyari anasının onu necə qucaqlayacağını, ondan bütün bu
illər üçün üzr istəyəcəyini düşündü. Bunları düşünərkən
Eminin üzünə zəif bir təbəssüm çökür, amma, bu təbəssüm tez
də yol olurdu…
-Sizin adınız İradədir?
O, artıq ana babasının qapısında idi. Qapını açan isə onun
xalası İlhamə oldu.
-Yox siz kimsiz?
-Mən Emin, İradənin oğluyam.
Bu eşidən kimi evdən kimsə Eminin üstünə şuğudu.
122
-Rədd ol burdan, küçük! Bizim elə bir nəvəmiz yoxdu.
-Mənə İradənin yerini deyin. Ən azı bu iyirmi ilin
hesabını verməlidir mənə.
-Sənə dedim axı ki, bizim sən adlı nəvəmiz yoxdu.
Emin çığır-bağır salan kişinin onun babası olduğunu başa
düşdü. Kişi başladı Eminə söyməyə, təhqir etməyə. Emin bir
müddət sussa da sonunda özünü cilovlaya bilmədi. Kişinin
yaxasından yapışıb onu həyətə saldı. İlhamə də onların ardınca
içəri girdi. Emin evə girən kimi cibindəki tapancanı çıxarıb
stolun üstünə qoydu. Qara dünyanın gənc sakini artıq sözünü
bu cür demək qərarına gəldi. Evdəkiləri məcbur etdi ki, anasına
zəng edib onu evə çağırsınlar.
Yarım saat çəkməmişdi ki, İradə artıq atası evində idi.
Emin anasını görən kimi qəlbinin dərinliyindəki ana nəfəsinə
həsrət uşaqlıq saflığı onun ruhunu bürüdü. Iki dəfə anasına
yaxınlaşmaq istəyəndə anası… Iradə oğluna nəinki sarılmaq,
heç əlini belə tutmadı. Baxışlarından soyuqluq yağırdı. Emin
üçün bu ölüm demək idi.
-Sən kimsən mən bilmirəm, mənim ailəm də var oğlum
da var, sən mənə lazım deyilsən.
-Mən illərdir ki, səni görmək istəmişəm.
-Mənsə illər öncə səni görməmək üçün aparıb vermişəm
o dağılmışa.
-Sən niyə belə qəddarsan?
-Sənin varlğın belə utancdır mənim üçün, indi isə rədd ol
get burdan, buraları, bu evi, bu kəndi unut. Rədd ol, dedim
sənə!
Emin evdən necə çıxdığını, nə vaxt avtobusa minib necə
geri döndüyünü xatırlamır. Gecə saat üçü keçirdi, lakin Emin
hələ də ruh kimi qaranlıq küçələrin arasında gəzirdi.
-Sən kimsən? Buralarda nə işin var?
Kimsə arxadan onu səslədi. Beş-altı nəfər olardılar. Hər
şey aydın idi – Emin, gecə keçilməsi lazım olmayan küçədən
keçmişdi. Kənddən gələndə beyni tutqun küçələrdə
sərsəmləyirdi.
-Ə, sənnənəm eee, de görüm burda nə işin var?
Antologiya
123
Emin susur, gözləri parıldayırdı. Bütün hissiyyatı iflas
etmiş vəziyyətdə idi. Qaçmaq, uzaqlaşmaq əvəzinə ayaq
saxladı, geri çevrilib ona səslənənlərə baxdı. Acı–acı gülümsədi.
Onun bu hərəkəti kifayət etdi ki, həmin oğlanların hamısı
birdən cumdu Eminin üstünə. Təpik, yumruqların sayını itirdi.
Emin müqavimət göstərmək bir yana, heç səsini belə
çıxarmırdı. Sanki onların təpiklərinin vasitəsi ilə canındakı
əzabları dindirmək istəyirdi. Qarnında, kürəyinə dəyən təpiklər
ona ləzzət edirdi desək azdır bəlkə də. Sonra sifətində nəyinsə
partladığını hiss etdi. Deyəsən ya təpik, ya da nəsə küt alətlə
vurdular üzündən. Burnu qırıldı, gözünün altının dərisi cırıldı.
Sifətini qan apardı. Bir ara necə oldusa qulağına bir səs gəldi:
-“Fahişənin balası, küçük.”
Bu sözlər Eminə bəs idi ki, dəliyə dönsün və… Bu dəfə
məhkəmə Eminə üç illik həbs cəzası kəsdi – Qəsdən zərər
vermə maddəsi ilə. Gecə davasında ağır yaralanan gənc ondan
şikayətçi olmuşdu. Beləliklə Eminin üçüncü həbs həyatı
başladı.
****
-Oğul, Sara sənə qurban, bu qədər yaşadıqların bəsdir.
Özünə belə zülm eləmə. Heçmi sənin gözündə dəyərim yoxdu?
Bir az özünə gələn Emin körpə saflığı ilə Saraya sarıldı,
hıçqırığını gizlətsə də o, ağlayırdı.
-Sara xala, bircə sən məni buraxmadın bu illər uzunu. Nə
etdimsə bağışladın. Sənin haqqını ödəmək mümkünsüzdür.
Sara Eminin yumşalmasından istifadə edib söhbəti uzatmaq
istədi.
-Sənə bir toy edəcəm ki, gəl görəsən.
-Sara xala, səncə mən düzələ bilərəmmi, çıxa bilərəmmi
bu bataqlıqdan?
-Çıxacaqsan mənim balam. Biz, ana-bala əl-ələ verib çıxacağıq.
Emin bir neçə gün qaldı Sara gildə. Yaraları demək olar
ki, sağalmışdı. Isti yemək yeyəndən, rahat yorğan-döşəkdə
yatandan rəngi də düzəlmişdi, üzü də gülürdü. Emin də sakitik
124
istəyirdi. Onu atan ananın, atanın acığına yaxşı kişi olmalı idi.
Mükəmməl ata olmalı idi. Lakin… dünya lakinlərlə doludur.
-Sara xala, mən gedirəm.
-Ay bala, hara gedirsən yenə? Yenə məni tək qoyacan?
-Yox, gedirəm kirayədə qaldığım evin açarını təslim edib,
bir iki pal-paltarımı da yığım gəlim… Artıq ayrılıq yoxdu Sara
xanım. Ölənə qədər səninləyəm. Əlimdən bezsən də getdi
yoxdu daha. Evlənəcəm, bax bu evi cıppılı uşaqlarla dolduracam.
Emin sözü zarafata salıb qapıya tərəf gedirdi ki, birdən
geri döndü, stolun üstündən Saranın bişirdiyi piroqdan bir
dilim ağzına alıb qapını açdı. Çıxmazdan əvvəl başını içəri salıb,
Saraya baxıb dilləndi:
-Sara xala, olar sənə ana deyim?
Saranın gözlərini sevinc yaşları bəzədi. “ana”, ona “ana”
deyəcəkdi, üstəlik də Emin artıq onunla yaşayacaqdı. Evdən
ailə sədası gələcək, körpələr bəzəyəcəkdi evi…
-Bilirsən? Mən bunu heç kimə deməmişəm. Sən, hər
zaman mənimlə oldun. Sən, elə mənim axtardığım anamsan.
ANAM.
Sara cavab verə bilmədi. Emini bağrına basdı. Kövrəldiyini ondan gizlətdi. Emin də nədənsə kövrəldi.
-Ana, mən uzağı axşama evdəyəm. Mənə qəşəng bir
xəngəl bişirərsən? Bilirsən, ürəyimə necə düşüb?
Emini yola salan kimi, Saranın yaşlı vücuduna parlaqlıq
gəldi. Evi, həyət – bacanı tər – təmiz elədi. Emin üçün qurutlu
xəngəlin hazırlığını gördü. Hələ bir ara vaxt edib mağazaya da
qaçdı, Emin üçün xüsusi hamam dəsti, təzə dəsmal, corab,
köynəklər aldı onunçün. Keçmişi ona xatırladacaq heç nə olsun
istəmirdi. Öz-özünə planlaşdırdı ki, sabah da onu mağazaya
aparsın bütün əyin-başını dəyişsin.
Emin Saranın evindən ayrılanda tam fərqli idi. Bir az
piyada getdikdən sonra dayanacaqda dayandı-cibindəki bıçağı
çıxarıb zibil qutusuna atdı. Üstəli siqaretini, hətta gizli
cibindəki balaca kağıza bükülü tabletlərini (narkotikini) də atdı
Antologiya
125
zibilə. Yolun kənarına keçdi. Qarşısında kiçik bir park kimi bir
yer var idi. Başını qaldırıb səmaya baxdı. Gülümsədi:
-Allahım, ana demək necə də gözəl bir duyğu imiş… eh,
bunu Sara bacardı. Ana olmağı… Sən ey, məni doğan, məni atan
qadın məni istəmirsən, heç istəmə də. Get evindəkiləri böyüt.
Sən qocalanda onlar səni atanda mən Saramın ayağını suya
qoyub onu gözümün üstündə saxlayacam. Evlənəcəm, müalicə
olacam, o zəhrimarı da atacam. Sizin acığınıza düz beş uşağım
olacaq. Qızlarım, oğlanlarım… Mən sizsiz belə xoşbəxt olmağı
bacaracam…
Kəndə necə, nə vaxt getdiyini tam olaraq xatırlamadı.
Onu gözləyən yeni, tərtəmiz həyatda Emin keçmişi ilə
vidalaşmaq istəyirdi. “Ana”sına içindəkiləri hayqıraraq deyib
kənddən çıxdı. Özünü çox yüngül hiss edirdi. Ruhuna bir
sakitlik çökmüşdü. Əmin idi, dəyişəcək, qara dünyasına əlvida
deyib ağappaq bir səhifə açacaq.
Bəzən araya çökən səssizlik insanı dəli bir qorxuya salır.
Elə bir qorxu ki, ürəyinin döyüntüsündən qulaqların batır. Bir
hənirti, bir nəfəs ya nəsə, nəsə bir şey gəzirsən amma…
Ölümcüldür! Ölümcüldür!
-Ay Sara, yaman əl ayağa düşmüsən. Xeyr ola?
-Ay qonşu, Eminim artıq həmişəlik gəlir yanıma.
-Gözün aydın, Allah sənin zəhmətini əlində qoymadı ay
Sara. O uşağa sən çox əziyyət çəkmisən.
-Onu evlənirəcəm, artıq ayrılıq yoxdur. Bu nəvələrlə
dolacaq.
-İnşallah Sara, inşallah!
Sara sevincindən qanad alıb uçurdu. Axşam onun evində
işıq yanacaqdı. Həyət bacasında ayaq səsləri eşidiləcəkdi…
-Alo, can, gəlirəm ana, yoldayam.
Saranın səbri qalmamışdı ki, yarım saatda bir Eminə
zəng edirdi.
Həmin gün axşam, məhz həmin gün axşam Saranın
qonaqları çox oldu. Bütün qonşuları, Eminin dostları onlara
gəlmişdi. Hətta… hətta polislər də. Saranın can parəsi Emin də…
126
Amma… Sara bu qədər tünlüyə alışmamışdı. Buz kimi yerində
donub qalmışdı. Emini belə gözləmirdi.
…Emin kirayə qaldığı evə getdi. Cəmi bir–iki əşya
götürdü. Divarda çərçivəyə salınmış onun üçün ən əziz olan bir
şəkli də çantasına qoydu. Hara gedərdisə bu şəkil mütləq
onunla birlikdə olardı. Təkliyinin, bütün acılarının çarəsi tək o
şəkil idi. Evdən çıxdı. Bir neçə dostuna dəydi, uşaq kimi
sevincək başlamaq istədiyi həyat haqda onlarla danışdı. Bir iki
nəfərə də olan borcunu aparıb verdi. Həbsxanadakı dostu üçün
də azuqə aparıb təhvil verdi. Yolüstü Sara üçün də hədiyyə
almağı unutmadı. Hədiyyəsini yaxşı bir bağlamaya bağlatdırıb
yola düzəldi. Piyada keçidinin qarşısında dayanarkən kiminsə
onu izlədiyini hiss etdi, lakin geriyə çevrilməyə imkan
tapmamışdı ki, sağ böyrünə nəyinsə sancıldığını hiss etdi. Bir
neçə saniyə sonra huşsuz halda yerə sərildi. Əlində bərk-bərk
tutduğu çərçivəni və hədiyyəni köksünə sıxmışdı. Bu, onun
Saraya oğul hədiyyəsi idi…
…Olanları Sara dərk edə bilmirdi. Qapıdan girən hər
kəsdən Emin soruşurdu. Saranı sakitləşdirəcək kimsəsi yox idi.
Sara Emini axtarırdı…
Polis nəfərləri gəldi. Qatil tutulmuşdu, öz etirafında
anama iftira atdı, mən də intiqam aldım demişdi. Eminin qatili
onun ögey qardaşı idi. O, anası ilə Eminin söhbətini eşidib,
anası da ailəsi dağılmasın, əri onu boşamasın, adına söz
gəlməsin deyə həmin gəncin yəni, Eminin ona böhtan atdığını,
ondan külli miqdarda pul tələb etdiyini deyərək oğlunu
inandırmışdı. Anasına inanan oğlan ona böhtan atan “küçə
uşağı”ndan intiqam almaq qərarına gəlir. Evdən bıçaq götürüb
şəhərə, Emini axtarmağa gəlir. Və…
Sara Eminin əlindəki çərçivəni evin divarına asdı.
Həmin şəkildə üç yaşlı Emin və gənc Sara var idi. Sevimli
Sarasının qucağında oturub gələcəyə ümidlə baxırdı…

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Vüsalə VƏTƏNXAN (MEHRİ)

TORPAĞIN DA SƏSİ VAR

Duy, ey vətən övladı,
Vətən çəkən fəryadı,
Səndən umur imdadı,
Məgər özgə kəsi var?
Torpağın da səsi var…

Vətən görən gözümdür,
Ən duyğulu sözümdür,
Anamtək əzizimdir,
Onun xoş nəfəsi var.
Torpağın da səsi var.

Göz yaşları tökülən,
Bayrağına bükülən,
Adı şəhid çəkilən,
O daşın yiyəsi var.
Torpağın da səsi var…

Səni kim ana bilib,
Səmalara yüksəlib,
Sənin yolunda ölüb,
Yaşamaq həvəsi var…
Torpağın da səsi var!

09.05.2018

VƏTƏNİN

Könlümə hökm eləyən sevgisidir tək vətənin,
Aşiqəm hüsnünə ancaq bu mübarək vətənin.

Bu fəna yerdə ölümsüzlüyə çatmaq diləsən,
Tut müqəddəs adını eşq ilə yüksək vətənin.

Qoyma bir dəm qoya düşmən qədəmin torpağına,
Nə qədər var nəfəsin, qeyrətini çək vətənin.

Vətən azadlığının naminə can ver, necə ki,
Etdi uğrunda fəda canını Babək vətənin.

Qəhrəmanlar yetirən ölkə yetirmiş səni də,
Yaşamaqdır, ey oğul, uğruna ölmək vətənin.

Çox müsibət gətirilmiş başına yurdumuzun,
Eləmiş dərdi, qəmi qəlbimi kövrək vətənin.

Sənə şəfqətlə, hərarətlə açıbdır qucağın,
Bəsləmiş, Mehri, səni doğma anantək vətənin.

02.06.2018

ANALAR AĞLAYAN GECƏ

Susur zülmət, susur hər yan,
Zülmət qəlbimə nur boyan,
Dayan biraz, ağrı, dayan,
Analar ağlayan gecə.

Qundaqdakı körpə susar,
Hıçqırığın qəlbə basar,
Gecə boynuna yük asar,
Analar ağlayan gecə.

Göylərin yoxdur bir əli,
Deyən yox uzat, ver əli,
Bükülüb mərhəmət beli,
Analar ağalayan gecə.

Kağız üstə nəm islanır,
Gözümdəki qəm islanır,
Yazdıqca qələm islanır,
Analar ağlayan gecə.

“Ayaq səsi” kitabından… / 2017

ÇOX GEC ÇIXDIN QARŞIMA…

Həsrətin özündən öncə yetişdi,
Bir yanım qovuşdu, bir yanım ayrı…
Nə gəl deyə bildim, nə də get dedim,
Ruhum səndə qaldı, bir canım ayrı…

Gözümdən bir yaşı silməyə gəldin,
Bir yandan ağladıb sel kimi etdin.
Əbədi var olmaq istədin, amma,
Nə gələnim oldun, nə də ki getdin…

Sökük ürəyimin yaralarından,
Özümə məlhəmi tapa bilmədim.
Sənə qovuşmağa üzüm gəlmədi,
Nə də adam kimi qopa bilmədim…

Elə bir zamanda gəldin ömrümə,
Həsrəti özündən öncə gətirdin.
Sevinc aləmindən alıb ruhumu,
Xəyal dünyasında küncə gətirdin…

Geri zamanlarım səni hayqırır,
Gələcək yas tutub yoxluğun üçün.
İndi əbədiyyət bağçasındakı,
Hər mələk yas tutub yoxluğun üçün…

21.07.2017

İKİ YALANÇIYIQ…

Yıxıq, sökük evimiz var sevgilim,
Ürək yurdumuzda, bacasız, damsız…
Nə sən sahibləndin bu evə, nə mən,
Qurduğumuz yuva qalıb adamsız.

Bir yalan evimiz vardı sevgilim,
Mən orda anayam, sən isə ata.
Xəyal beşiyində körpəmizə bax,
İnsan qucaqlayıb bərabər yata…

Sən də yalançısan, mən də yalançı,
Biz ki yalanların dünyasındayıq.
Nə gərçəyi bəlli, nə bir ümidi,
Biz ki arzuların xülyasındayıq…

Mən sənə xəyalam, sən isə mənə,
Gəl bu xəyallara başlayaq yenə,
Bir yeni mənzilə daşınaq, bəlkə,
Ümidi bağlayaq xoşbəxt bir günə…

22.07.2017

QALMAZ ƏBƏDI EŞQIN…

İnsan ona mehmansan, bağlanma bu dünyayə,
Surətlərə meyl etmə, ver könlüvü mənayə,

Bənzət bu fəna mülkü ilğım dolu səhrayə,
Gər sevməsən Allahı, şövq etməsən Üqbayə,

Qalmaz əbədi eşqin, fikrində nə bir qayə.
Dünyayə görə, insan, salma ləkə vicdana,

İzzətli ömür sürmək lazımdı hər insana,
Acgözlük edib uysan hər zinəti dövrana,

Əlbət də batar cismin, hüsnün vəli rüsvayə,
Qalmaz əbədi eşqin, fikrində nə bir qayə.

Qaç sən bu fəna mülkün hər cahu-cəlalından,
Sərf etməyə səy eylə hər vaxtı halalından,

Allah buyurub xüms et öz əldəki malından,
Gərçi nəzər etməzsən Qur’anda gəlib ayə,

Qalmaz əbədi eşqin, fikrində nə bir qayə.
Cəhd eylə zəlil insan qurtulmağa zillətdən

Gəl haqqa, təfəkkür et, əl çək daha qəflətdən,
Bir ləhzə Vüsalə sən ayrılma həqiqətdən,

Göz dikmə bu dünyayə, ömrün gedəcək zayə,
Qalmaz əbədi eşqin, fikrində nə bir qayə.

24.12.2016

SEVGI NƏDİR?

Sevgi mənim üçün çox şeydir, hətta hər şeydir. Ən dəyərli
olan var-lıqdır sevgi. Həyatdan əbədiyyətə aparan bir yol, ya da
duyğudur sevgi… Yağmurlu havada yağış torpağa döyərkən
kiçik bir qarışqanın qaçıb bir daşın altına sığınması kimidir
sevgi. Daşın istisinəsığınıb, onu qo-ruyacağına əmin və inamlı,
etibarlı, güvənli bir duyğu kimidir sevgi…
Ya da soyuq bir havada çırpınan kiçik bir quşun ağzında
öz balasına yem daşıyarkən yuvasına çatdığında qonub sevinərək qanadlarını çırpa-çırpa yağmurdan qalan nəm damlacıqları ətrafa səpələyən o mi-nicik quşun şükür duyğusudur
sevgi…
Sevgi bahara tələsən qaranquşlardakı həsrətdir.
Sevgi günəşin çıxmasını gözləyən torpaqdakı həsrətdir.
Sevgi ümiddir insanı yaşatmağa çalışan.
Sevgi mənim üçün çox şeydir, ən uzaq olan yerdə mənə
hər kəsdən yaxın olandır sevgi, əlin çatmadıqda, toxunmadıqda
belə varlığını hiss etməkdir…
Sevgi, xəyalında canlandırdığın mümkünsüz olandır.
Sevgi, hər şeye rəğmən sevməkdir, əzabına dözmək, çətinliyini
hə-diyyə bilməkdir.
Sevgi qışın bahara, baharın qışa tələsməsidir. Dilsiz, ağızsız
danış-maqdır sevgi…
Sevgi qarşılıq istəmədən ardınca getməkdir. Sevgi bir tək
ürəkdədir ki, yalansız və ixtiyarsız.
Sevgi ölçülməzdir, dəyəri axtarılmaz və qədərsizdir.
Mənim üçün sevgi, uca Allahın Yaradıcı adı altında hər şeyi sevməkdir, sevə bilməkdir.

“Ayaq səsi” kitabından. / 2017

GETDİN

Atdın məni ey dilbər, səssizcə çıxıb getdin,
Öldürdüyün insanə fəxr ilə baxıb getdin.

Arxanca gözüm yaşlı, görməzcə dönərkən sən,
Rəftarın ilə qəlbi bir anda yaxıb getdin.

Neyçün eləyib peşman qəlbimdəki sevdamı?,
İllərcə olan eşqi bir gündə yıxıb getdin.

Mən dağ kimi eşqimlə qarşında sipər oldum,
Dəryasayağı məndən leysantək axıb getdin.

Əfsus ki inanmışdım ömrüm sənə bağlanmış,
Sənsə bu geniş ömrü dərd ilə sıxıb getdin.

Qürrənlə baş aldın sən, divanəliyin tutdu,
Bildim ki bu yol ilə əfsus karıxıb getdin.

Ayrıldı Vüsaləndən həqqin üfürən ruhu,
Dünyanı görüb tənha, sən də darıxıb getdin.

07.06.2018

QƏZƏL

Ey fikrimi ram etmiş könlüm bürüyən kaşlar,
Qopduqca qiyamətlər tənimdə, əcəl başlar.

Hissimdən olar bariz gözlərdən axan yaşlar,
Qəlb içrə fəğan eylər ruhum kimi qəllaşlar.

Etmiş sinəmi zindan, eşqin acı həsrətdir,
Sönmüş ürəyin nuru, gör bir necə zülmətdir.

Yoxdur ürəyə çarəm, hər çəkdiyi zillətdir,
Çün bitməz acı həsrət, bu ah necə illətdir?

Onsuz qaralır dünyam, zülmət bürüyür aləm,
Yox məndə dözüm əfsus, aləmdə bütün naləm.

Qopsun xəyalım başdan, qalmış yuxusuz didəm,
Tənha bu məhəbbətdən hər gün doğular bir qəm.

Ey ömrü xəzan qılmış həsrət dolu dildarım,
Hüsnümdən olan vaqif ruhumdakı əsrarım.

Gəlməz baharım neyçün, açmaz gülü gülzarım,
Donmuş əbədi əfsus qəlbimdəki ah-zarım.

Ey Mehri, sığın qəlbən, eşqin evi azaddır,
Çün dünyada hər zərrə eşq ünvanına yaddır.

DÜŞÜN

Düşün ey insan, əzəldən cahanı xəlq eləyən var,
Gümana düşmə ki əsla, gümanı xəlq eləyən var.

Bəsirətü-lədünü-eşq, kəramətü həmi hikmət,
Ədalətü bütün aləm, mizanı xəlq eləyən var.

Qılmışam səcdə o yüzdən fəxarətü icz ilə,
Nə mübarək kərəm ilə imanı xəlq eləyən var.

Kim verib əqlini zinhar şübhəvü-zənnü-gümana,
Bilsin heçdən bəni-Adəm, İsanı xəlq eləyən var.

Sınmaram dəhrdə heç vaxt, nə müsibət olur olsun,
Müşgülüm varsa da, əlbət asanı xəlq eləyən var.

Ömrə etibarı qılma, topla axirət ruzisin,
Bunca saleh əməl üçün zamanı xəlq eləyən var.

Vermərəm canımı qurban, cahanu zinətə çünki,
Şahidəm, şövq ilə Mehri, bu canı xəlq eləyən var.

21.10.2018

MƏDFƏNİM OLMAZ

Qəmi dünya çəkən könlüm xəzandır gülşənim olmaz,
Ucalmış ərşə ruhum, çün bu yerdə məskənim olmaz.

Bədəndən ayrılıb fikrim, nə dad bilməm, nə ehsas mən,
Bu nə ölməkdir ey Pərvərdigara, mədfənim olmaz.

Qəmin zülmündən ömrüm qarə zülmətdir, nə illətdir
Ki doğmaz gün, bahartək qəlbə sübhi rövşənim olmaz.

Mənə bəxş etdiyin ya Rəb, vəcahətdən, gözəllikdən,
əna mülkündə bir zərrə özümçün məxzənim olmaz.

Olan qafil həqiqətdən, deyil hali bəsirətdən,
Vüsalə bil nəzər etsən günahdan cövşənim olmaz.

09.04.2018

BOYUN ƏY

İnsan, o uca Xaliqi-Sübhanəboyun əy,
Xəlq eyləyən aləmləri Rəhmanəboyun əy.

Zillətdədir ol kəs ki edir nəfsinə taət,
İzzət diləyirsənsəO Sultanə boyun əy.

Əxz eylə ibadət yolunu həzrət Əlidən,
Tək haqq ilə ol, Rəbbinə mərdanə boyun əy.

Cəhd eylə rəzalətlə ömür sürmə, ey insan,
Əxlaqu ədəb, ürf ilə ərkanə boyun əy.

Əhkamına Qur’anın elə daim itaət,
Haqqın sözüdür, sidq ilə Quranə boyun əy.

Səccadəyə candərdi yaxınlaşma, ey insan,
Könlünlə Xuda verdiyi fərmanə boyun əy.

Eşq ilə Vüsalə, güzər et kuyi-nigarə,
Ver könlüvü dildaruva, məstanə boyun əy.

10.09.2015

ƏHZANIM VAR

Ey könül, sanma ki hər ləhzədə xoş anım var,
Kimsə bilməz dili zarımda nə əhzanım var.

Saralıb hicr xəzanıyla həyatım çəməni,
Həsrəti vəsl ilə hər dəmdə min əfğanım var.

Bülbüli-qüdsiyəm, etməm güli-dünyayə nəzər,
Gülşəni qeybdə bir qönçeyi xəndanım var.

Özgə varım yox ola vəsl günü qurbanın,
O günün həsrəti ilə alışan canım var.

Çarəsiz dərdə düçar etdi məni ayrılığın,
Qalıb ümmid əcələ, qeyri nə dərmanım var?

Ey Vüsalə, nə edim özgə behiştin fikrin?
Kərbəlatək mənim öz rövzeyi rizvanım var.

11.11.2017

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Həmidə YAQUBOVA

«MƏN KİMƏM?» sualının cavabını zamanı gəldiyində öyrənə bilərik. Həl ki, mən, səyyaham. Həyatın anılarını yaxalamaq üçün yaşayan bir səyyah. Çünki bizləri var edən, yaşadan da bu anılardır. İzləyə bilsən o qədər möcüzəvi bir ahəng taparsan ki… təəssüf ki, səbrsizlikdən, bəzən həyatımızın qaça‐qaçından izləməyi unuduruq. Ruhumuz cismimizlə bərabər yaşananları işıq sürətində ötürür. Geriyə baxdıqda isəağıla gələn ilk sual bu olur: Bütün bunları mən nə zaman yaşadım?!.. Zaman nə tez keçdi?!.. Bəli əziz dost, sənə bu yazılarımda verə biləcəyim tək şey‐SƏN ÖZÜNSƏN.

HƏ VƏ YOX

Həyatımızda “HƏ”lər və “YOX”lar var. Bu tip insanlar hayatda nə istədiklərini yaxud da istəmədiklərini bilən insanlar olur. Vay o gündən ki, “Bilmirəm” deyənlərlə rastlaşasınız – o zaman, bütün həyat eşqiniz ölər. Zarafat bir yana, amma həqiqətən çox acınacaqlı bir haldır – İnsanın nə istədiyini bilməməsi.

Sanki azmısan və hansı yolu seçəcəyini bilmirsən. Sadəcə durmusan, amma sən durdunsa həyat da durar. Bu səbəbdən mütləq və mütləq bir qərar verməlisən. Qarşında 2 yol var. Biri “HƏ”dir, digəri “YOX”. Bir çox hallarda “YOX” deyərək seçdiklərimiz bizi tupikə salar. Bu “YOX”dan daha bir seçim etmək imkanı olmaz. Bəzən geriyə dönüş də olmaz. Lakin “HƏ”lər hər zaman ən az iki qapı açar. Nəticə neqativ də olsa, pozitiv də olsa hər zaman bir yol, bir seçim daha olacaq. Çalışın səhvli də olsa, düzlü də olsa o qapıları özünüz üçün açın. Özünüzə hər zaman şans verin. Ən pis nə ola bilər ki?! Səhv etmiş olacaqsız, o halda belə o səhv sizi digər bir doğrunuza apara bilər. Zatən səhv deyilən bir şey də hər kəs üçün individualdır. Sizin doğru bildiyiniz ən azı bir nəfər üçün hər zaman səhv olacaq. Başınızı heç yormayın, ürəyinizin səsinə qulaq asın, sizi xoşbəxt edəcək qapıları açın. Gec və tez “HƏ” deyə seçdiyiniz yol sizi istədiyiniz hədəfinizə çatdıracaq. Yolunuz açıq olsun, dostlar!

VAZ KEÇMƏ!

Onu bilirəm ki, insan nəyisə çox istəyirsə heç vaz keçməz. Vaz keçirsə demək ki, heç istəməyib. Vaz keçilməz məqsədlərin və dəyərlərin olsun. Səni sən edən və 20-30-50 il sonra güzgüyə baxdıqda utanmayacağın “SƏN” ol.. Hər zaman demişəm və deyəcəm: İnsan Allahın yaratdığı ən ali möcüzədir. İçindəki möcüzəni qoru. Biriləri tapılacaq ki, desin:

Onsuz da alınmayacaq. Boş ver getsin. Bu qədər çarpışdım məndə alınmadı, səndə nə alınasıdır ki?!.. Əsla dinləmə. Bu insanlar artıq öz möcüzələrini itirmiş və arzularını, xəyallarını, həyat amallarını qəlbinin dərinliklərində basdırmış insanlardır. “Cəhənnəmə gedən özünə yoldaş axtarır” deyirlər. Bu insanlar inamlarını itirmiş, ürəklərində cəhənnəmi yaratmış insanlardır, səni bataqlıq kimi dibə çəkəcək.

Uzaq dur! Sənin möcüzəni məhv edən insanlardan uzaq dur. Əksinə sən özün öz möcüzən ol. Zaman gələcək sən o insanları bataqlıqdan çıxaracaq möcüzə olacaqsan. Tək vaz keçilməz SƏNSƏN!

SƏNSƏN! QADIN VƏ KİŞİ MÜNASİBƏTLƏRİNİN SİRRİ

Bir qız uşaqlıqdan bir qaydanı yadda saxlamışdı. “Səninlə necə rəftar edilməsini istəyirsənsə, başqaları ilə də elə davran. “O bütün həyatı boyu bu qaydaya riayət etməyə davam edirdi və nəticəni də istədiyi kimi alırdı. Zaman gəldi, o ailə qurdu. Bu qaydanı ailədə də tədbiq etməyə çalışdı, lakin nəticəni gözlədiyi kimi almadı. Yoldaşına qarşı qayğı və diqqət göstərdikcə qarşılığını ala bilmədi. Yoldaşı işdən gəldikdə gününün necə keçdiyini soruşardı, o da cavabında çox həvəslə hər şeyi danışardı. Amma qarşılığında onun günü ilə maraqlanmazdı. Qız qərara gəldi ki, məsləhət üçün nənəsinin yanına getsin. Nənəsi hər şeyi dinləyib cavab verdi.

“Qızım, bu qayda hər yerdə işləyər, kişi-qadın münasibətləri istisna olmaqla. Çünki qadın və kişi təbiəti eyni deyil. Onların fərqli vəzifələri var. Kişinin vəzifəsi qadınının arzularını həyata keçirməkdir. Sən onun qayğısına qaldıqca düşünür ki, bu sənin istəyindir və istəyini həyata keçirmək üçün sənə hər şərait yaradır. Kişi heç vaxt sənin fikirlərini oxuya bilməz, o sadəcə sənin əməllərini görür və sözlərini eşidir. Məhz buna görə, əgər qayğı istəyirsənsə sadəcə ona bunu söylə. Əgər paylaşmaq istədiklərin varsa, sual verməsini gözləmə sadəcə danış. Bu qədər sadə.

BƏHANƏLƏR

Bəhanələr, bəhanələr, bəhanələr… Həyatımız bəhanələr gətirməklə keçir, sizə elə gəlmirmi? İdmana zamanım qalmadı, çünki səhər yatıb qaldım. Səhər dura bilmədim,çünki gec yatmışdım. İşə gecikdim, çünki tıxaca düşdüm. Uşaqlara zamanım və ya gücüm qalmır, çünki çox yoluluram. Yaxud ən aktual bəhanə, pulum yoxdur, zəmanə pisdir, şərait yoxdur… İlk öncə bəhanələrsiz yaşamağı öyrənək.. Düz deyiblər: Arzun varsa onu reallaşdırmaq üçün 1000 yol tapacaqsan, arzun yoxdursa 1000 bəhanə gətirəcəksən. Burdan nəticə: sizin sadəcə həyatda amalınız yoxdur. Həyatda bir amal olan insanı heç bir bəhanə saxlaya bilməz. Sizləri bəhanələrinizlə təkbətək qoyuram. Bir düşünün görün, həyatda sağ ikən ölü olma bəhanəniz nədir? P. S Cavabı tapsanız demək, sizə şad xəbərim var. Siz hələ yaşayırsınız!

QORXU

İnsanı mükəmməlliyə aparan hissdir qorxu. Səni güclü edəcək hissdir qorxu. “Qorxmaqdan qorxma” deyəcəm sənə. Səni, məni bu həyatda yaşadan hissdir qorxu.

Ölümdən qorxmasan necə yaşaya bilərsən? Necə mükəmməlliyə can atarsan? Yaddaşlarda qalmamaqdan qorxmasan, insanlara necə sevgi bəxş edərsən? Necə ruhunu təslim edərsən? Uğursuzluqdan qorxmasan, uğurun dadını necə çıxararsan? Qorxu ən güclü katalizatordur həyatında. Həyatda qorxmaq üçün səbəbin varsa demək ki, yaşamağa da səbəbin var. Qorxan insana “qorxma!” demə. Sadəcə “Qorxundan düzgün qidalan” de. Düzgün qida, düzgün nəticəyə gətirər. Qorx, əziz insan, qorx! Həyatı yaşamamaqdan qorx! Yaddaşlarda qalmamaqdan qorx! Xeyirli işlər görmədən ölməkdən qorx! Ruhunu qidalandırmadan yaşamaqdan qorx! Özünü tapmamaqdan qorx!

Qorxu səni ya iflic edər ya da hərəkətə gətirər. İflic olmadan qərar ver. Qalxacağın zirvəyə doğru hərəkət et.

SADİQ OL

Özünə sadiq ol! Arzularına sadiq ol! Hədəfini təyin et, ona da sadiq ol! Ən dəyərli xüsusiyyətdir sadiqlik. İnsanlarda axtardığımız, önəmsədiyimiz cəhətdir sadiqlik. Lakin hər zaman kimlərdənsə umuruq bunu. Unuduruq ki, hər şey özümüzdən başlayır. Sən özünə sadiq olmasan, kimsə sənə sadiq qalmaz. Kimlərəsə görə dönmə düşüncəndən, düşüncələrinə sadiq ol. Sevdiklərinə, sənə dəyərli olan bütün canlı və cansızlara sadiq ol. Ən əsası ruhuna və sözünə sadiq ol.

NİFRƏT ETMƏ ÖZÜNƏ.

“Kim özünə nifrət edər ki?” soruşacaqsan – insanlar adətən ona pisliyi dəyən insanlara nifrət edərlər. Amma bu nifrət belə qorxu hissindən yaranar. İçində boşluq yaradar daha sonra oranı qorxu ilə doldurar. Qorxduğundan da ona nifrət etdiyini sanarsan. Amma əsl qorxduğun fərqinə varmadığın özünsən. Öz gücsüzlüyünə nifrət edərsən, bacarıqsızlığına nifrət edərsən, özgüvənsizliyinə nifrət edərsən. Boğub bitirər bu nifrət səni. Etmə, nifrət etmə. Özünü sev ki, başqalarını da sevə biləsən. Qorxduğun insanların zəif tərəflərini gör, ruhlarını duy ki, onları anlaya biləsən. İnsanlar nifrətdən qidalandığını sanırlar, amma nifrət insanın daxili bataqlığıdır. Bu bataqlıqdan çıxmağın tək yolu SEVGİdır.
Özünü sevəcək mütləq bir səbəbin var.

SEVGİ DOLU, SƏRHƏDSİZ DÜNYAM.

Səni fəqr etməyəni çox oldular. Hər kəs necə etsin də səndən çox qopartsın dedi, necə etsin sənə daha çox sahib olsun.. Amma səni necə qorusun deyə düşünmədilər. Kəşflər üçün sənin qoruyucu qatını qırdılar, havanı korladılar, yaşıllıqlarını qırdılar, bombaladılar, parçaladılar, dinc sakinlərini əzdilər, azmış kimi zorladılar.. nə körpəsinə, nə qocasına, nə cavanına baxmadılar.. Amma sən hədiyyəmiz olmaqdan vaz keçmədin. Yenə bizi seçdin, yenə şans verdin.

Mükəmməl olduğumuzu unutdurmadın, hər şeyi tək insanın dəyişə biləcəyi bir yuva oldun. İmkanlarımızın sərhədsiz olduğu bir yuva oldun. Məsum baxışlı körpələri, yorğun baxışlı qocaları varlığınla doydurdun. Bizlər zaman çərçivələri yaratdıq, illərini, aylarnı, günlərini saymaqla özümüzü qocaltdıq, lakin səni günahkar bilib, nakam dünya adlandırdıq. Nakam sən deyilmişsən, biz imişiz.. Yetər ki, sən var ol. Sən var olduğun müddətdə pislər də olacaq, yaxşılar da. pislər səni dağıtmaqla, acğözlüklə bölüşdürməklə məşğul olduqca yaxşılar səni yaşayacaqlar. İçdən yaşayacaqlar. başqalarının dağıtdıqlarını təmir edəcəklər, səni yenidən gözəlləşdirəcəklər. Sən bizlərə yuva olduqca, biz də sənə ana olacağıq. Təbiətini, canlı və cansız hər şeyinə sahib çıxacağıq. Sevərək yaradacağıq, sevilərək də mükafatlanacağıq. Bizim möcüzəvi dünyamız, səni bizə bəxş edən Tanrımıza şükürlər olsun. Bizlər unuduruq ki, biz Möcüzəvi dünyanın möcüzəvi insanlarıyıq. Var olduğumuz və fərqimizə vardığımız müddətcə sən təhlükəsizlikdəsən. Sənə sahib olmaq deyil, səni yaşamaq, sevmək, yaratmaq üçün var olacağıq.

BİR GÜN GƏLƏR

Bir gün gələr özünə sual verərsən.. Niyə doğulmusan? Niyə seçilmisən? Bu həyatı niyə yaşayırsan? İndiyə kimi yaşadıqlarını niyə yaşamısan? Və sualların ilk vaxtlar cavabsız qalar. Bu suallara cavabı tapmaq zaman alar, lakin tapacağın cavablar buna dəyər. Mütləq özünə bu sualı ver. Bircə bu sual səni heç gözləmədiyin yerə gətirib çıxarar. Qıraqdan baxınca sıradan bir sual kimi gəlir. Amma bu belə deyil. İnsanın qaçaqaçda durub həyatına nəzər salması, özü ilə tanış olması çox önəmlidir. Belə düşünərsən ki, özünü tanıyırsan, lakin inan mənə ki, insan hər yaşadığı saniyə ilə dəyişir. Bunun fərqinə varmasan bir müddət sonra özünə yad gələcəksən. İnan mənə ki, özünlə tanışlıq həm çox əyləncəlidir, həm də möcüzəvi. Hansı yaşda olursansa ol, çox təəccüblənəcəksən.

HƏRƏKƏT!

Hər şeydir hərəkət! Hərəkət varsa dünya var. Hərəkət varsa həyat var. Hərəkət varsa sən varsan. Saat əqrəbindən tutmuş, canlılara kimi hər şey hərəkətdədir. Təbiət hərəkətdədir… Bəs insan necə? İnsanın qəlbi döyündükcə, ruhu bədənində olduğu müddətcə hərəkət edəcək.. Bu hərəkətdən uğur doğacaq. Uğur yeni bir uğuru doğuracaq. Yeni hərəkətlərə səbəb olacaq.. Yeni hərəkətlər isə öz növbəsində yeniliklər yaradacaq.. Beləcə bütün kainatı müvazinətdə saxlayacaq, ehtiyac olarsa onu titrədəcək. Möcüzələrə imza atacaq..
Hərəkət. Hər şeyin səbəbidir, hərəkət.. Heç durma, hərəkətdə ol! Həyatının pauzalarla yaşanmasına icazə vermə… Özünə görə sən cavabdehsən! “Play” düyməsini basmağı unutma, dostum!

UŞAQ OLMAĞIM GƏLİR

Ruhu təmiz, sevgi dolu uşaq olmağım gəlir. Komplekslərdən uzaq, əylənən, oxuyan, rəqs edən uşaq olmağım gəlir. Səbəbsiz gülən, hər xırda şeyə sevinə bilən uşaq olmağım gəlir… Təmənnasız sevən, məsuliyyətdən uzaq uşaq olmağım gəlir… Hisslərimi rahatca anlada bilən uşaq olmağım gəlir… Cəsurca qorxuları ilə mübarizə apara bilən uşaq olmağım gəlir… Yaxşılıqları bir ömür yadda saxlayan, pislikləri bir anda unuda bilən uşaq olmağım gəlir… Nağıllara, sehrə inanan uşaq olmağım gəlir.. .
Həyatı ağappaq vərəq olan uşaq olmağım gəlir.. .
Ruhumu o uşağa təslim etməyim gəlir…

Şair-tərcüməçi İbrahim İlyaslı Türk dünyasına xidmətlərinə görə mükafata layiq görülüb

1-4 may 2019-cu il tarixlərində Bakı şəhərində Türk dünyasının iki böyük unudulmaz şairinin-“İstiqlal marşı” yazarı, şair Mehmet Akif Ersoyun və Milli, istiqlal şairimiz Bəxtiyar Vahabzadəyə həsr olunan “Akiften Vahabzadeye İki Şair Bir Şei” layihəsi çərçivəsində Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Mahmud Kaşqari Medalı” laureatı, Əli Kərim adına Sumqayıt şəhər Poeziya Klubunun sədri, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Sumqayıt şəhər təşkilatının Gündəlik Analitik İnformasiya Agentliyinin və Azərbaycanın Mədəniyyət və Portalının Sumqayıt bürosunun rəhbəri, şair İbrahim İlyaslı Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin “İstiqlal marşı”nın müəllifi Mehmet Akif Ərsoyun yadigarı “SEBİLÜRREŞAD” Dərgisi Yönetim Kurulu Başkanı sayın Fatih Bayhan və EkoAvrasiya Yönetim Kurulu Başkanı sayın Hikmet Erenin müvafiq qərarıyla Türk dünyasına xidmətlərinə görə mükafata layiq görülüb.

Qeyd edək ki, bundan öncə şair-publisist İbrahim İlyaslı Ümumtürk mədəniyyəti qarşısında göstərdiyi xidmətlərə görə “Mahmud Kaşqari Medalı”na və ədəbiyyat sahəsindəki fəaliyyətinə görə “Şahmar Ələkbərzadə adına Beynəlxalq Ədəbiyyat Mükafatı”na layiq görülmüşdü.

Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Mətbuat xidməti

Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi Məsləhət Şurasının Başkanı, şair, publisist, yazıçı Əkbər Qoşalı mükafata layiq görülüb

Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin “İstiqlal marşı”nın müəllifi Mehmet Akif Ərsoyun yadigarı “SEBİLÜRREŞAD” Dərgisi
Yayın Kurulu başqanı, 22-ci dönəm Millət vəkili (Adana-TÜRKİYƏ) sayın Recep Garip Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Prezident təqaüdçüsü, Azərbaycanda ATATÜRK MƏRKƏZİnin ictimai-siyasi şöbəsinin müdiri, Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi (DGTYB) Məsləhət Şurasının Başkanı, şair, publisist, yazıçı Əkbər Qoşalını mükafata layiq görüb.

Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Mətbuat xidməti

Günel EYVAZLI.”Muxtar” (Hekayə)

Elə bilirəm dağ, daş, divar – hər şey mənimlə danışır bu gün. Cəfər Cabbarlının heykəli əlini qoynundan götürüb Rəşid Behbudov kimi qollarını yana açıb oxumaq istəyir. Təsəvvür edirsiz? “Nə gözəlsən, nə qəşəngsən, bu axşam sən əziz dost”. Hələ Ədəbiyyat Muzeyinin önündə sıralanan heykəlləri demirəm. Elə bil hamısı sıçrayıb yerə atlanmaq istəyir. Vahidin başına dırmanan xırda adamlar da yerə tökülmək istəyir. Lap elə Vahidin özü də, mənimtək bədənsiz baş kimi qalmaqdan bezib kimi görünürdü gözlərimə. Elə bilirəm, o da hamı kimi əli, ayağı, bədəni yerində olmasını xəyal edir. Yerimək istəyir, qaçmaq istəyir, danışmaq istəyir…
Günel EYVAZLI

– Söz başa düşmürsən? Mümkün deyil, vəssalam. Al qovluqlarını da, çıx otaqdan.

– Axı…

– Dərman kəşf eləyib kişinin oğlu… Sən hələ, oxu. Nə magistr təhsilin var, nə də elmi iş yazmısan. Bakalavriatla əlini vurub qoltuğuna gəlmisən.

– Heç Eynşteyn də elmlər namizədi deyildi…

– Hə də, balası, o, Eynşteyn idi. Sən isə Muxtarsan. Mümkün deyil. Götür bunları da, çıx otaqdan, dedim.

– Peşman olacaqsız.

– Allah, Allah. Qardaşım, mən artıq peşmanam. Mənə deyən lazımdır ki, niyə adam bilib hər ötüb-keçən üçün qapını açırsan. Sənə neçə dəfə dedim, gəlmə də, gəlmə. Bir aydır başımı xarab eləmisən.

– Tomos Edisonu məktəbdən qovmuşdular. Müəllimləri ona kütbeyin deyirdi. Adam elə kəşflər etdi ki…

– Aman Allah, bir aydır eyni şeyləri təkrarlıyırsan e! Muxtar, yaxşı yol. Belə, yolun açıq olsun. Kəşflərin sərhədləri aşıb xəbəri gəlsin qulağımıza. Nobel alasan. Olsun e, olsun. Amma, başına dönüm, bu, kəşf deyil. Yeni əsrin Şeyx Nəsrullahı olmaq istəyirsən? Bir də ki, sən Allahın işinə niyə qarışırsan axı. A balam, sənin nəyinə lazımdır ölənləri diriltmək?

– Bu, Allah işinə qarışmaq deyil. Bu, sorğu-sualdı. Niyələri soruşmaqdır.

– Ay adam, nəyinə lazımdır axı?

– Məsələn, nakam getmiş insanları, bu dünyada missiyası yarımçıq kəsilən adamların geriyə dönməsini istərdim. Siz istəmirsiz?

– Vallah, havalanmısan sən. Cəfəng-cəfəng fikirlərlə vaxtımı alırsan. İndi iclas olacaq, xoş getdin.

– Boş-boşuna keçirilən müzakirələr, iclaslar. Doldurursuz bir zal adamı, ağzınıza gələni danışırsız. Nə elm var, nə də kəşf. Boş-boş sözlər var ortalıqda, vəssalam. Özünüz də bilirsiniz ki, boşboğazlıqdır, başqa heç nə. Guya iş görürlər. Simpozium, təşkilat, yığıncaq. Havalı sizsiniz, deyim, xəbəriniz olsun. Kimi aldadırsız axı? Bezmədiniz vaxt öldürməkdən?

– Xoş getdin, dedim sənə! Ağzına gələni danışma! Kişi kimi bir işin qulpundan yapış! Qaz vur, qazan doldur! Başını boş-boş şeylərlə yorma. Sənin kəşf adlandırdığın bu qondarma dərmanlarını, bir qovluq kağız-kuğuzunu heç kim sınaqdan keçirməyəcək. Belə şey həyatında olmaz. Olsaydı avropalılar birinci kəşf edərdilər. Deyirsən sənin qədər ağılları yoxdur?

– Çox heyif.

– Deyirəm sənə, normal, yola yaxın, sanballı, həqiqətə uyğun nəsə ağlına gəlsə, bax, gələrsən yanıma. Dədəm Mehtinin oğlu deyiləm, əgər səni qapıdan içəri buraxmasam. Bax, söz verirəm, kişi kimi. Get, başına dönüm, get.

– Siz!

– Get, başına dönüm, get. Qapını bağla arxanca.

Pilləkənləri aşağı necə düşməyim yadımda deyil. Bircə onu bilirəm ki, başım gicəllənirdi. Bura gəlməyimə it kimi peşman olmuşdum. Bütün dünya, baş verən hər şey, həyatım, arzularım elə bil dərədən aşmışdı. Mən Sizif gücündə deyildim. Ola bilməyəcəm. Daş olub hər şey başıma düşür. Əzilirəm, elə əzilirəm ki. Adamı yerə çırpmaq yəqin buna deyilir.

Yolun sağı, solu, eni, uzunu – hər şey gözümdə bərabər görünürdü. Gah başımı qaşıyırdım, qulağımı dartırdım, yerli-yersiz, özümdən qeyri-ixtiyari öskürürdüm. İki dəfə yolu səhv gedib geri qayıtmışdım, eskalatora tərsinə minmişdim, sürtünə-sürtünə, itəliyə-itəliyə keçirdim adamların içindən.

“Növbəti stansiya “Elmlər Akademiyası”.

– Xahiş edirəm, mənə deyərdiniz, “Memar Əcəmi”yə necə gedə bilərəm? Aha, ordan, düz ordan. Çox sağ olun, çox təşəkkür edirəm.

“Qapılar bağlanır növbəti stansiya “Elmlər Akademiyası”.

– Xahiş edirəm, mənə deyərdiniz, “Memar Əcəmi” stansiyasına necə gedə bilərəm? O qatar səhv aparır. Bayaq da ona mindim. Eyni yerə gedir. Bu dəfə düz gedəcək? Çox sağ olun.

“Qapılar bağlanır, növbəti stansiya “Elmlər Akademiyası”.

– Xanım, siz deyin… “Əcəmi”yə necə gedə bilərəm? Hara aparır? Yalnız ora?

“Qapılar bağlanır, növbəti stansiya “Elmlər Akademiyası”.

– Bir dəqiqə, üzr istəyirəm, xala zəhmət olmasa çəkilərdiniz. Saxlayın… Çəkilin, zəhmət olmasa. Saxlayın, dedim. “Memar Əcəmi”yə getmək istəyirəm. Saxlayın!

***

Bura “Bakı Soveti”dir. Tfu, lənətə gələsən, “İçəri Şəhər” metrostansiyasıdır. Bu da Mirzə Ələkbər Sabir.

Salam, Sabir ağa. Elə bilirəm heykəl olmaqdan bezmisən axı. Ayağa dur, sür-sümüyünü şaqqıldat.

Bəs sən, Füzuli… Üzr istəyirəm, siz. Necə düşünürsünüz? Hələ də , “Can vermə qəmi-eşqə ki, eşq afəti-candır, Eşq afəti-can olduğu məşhuri-cahandır!” fikrinin üzərində qalırsınız? Yox, daha sevgiləri də dəyişib bu dünyanın. Bir də, bağışlayın, müdaxilə edirəm. Əlinizi zəhmət olmasa çənənizdən çəkərdiniz. Belə yaxşı düşmürsünüz fotoya. Başınızı da qaldırın. Məzlum görünməyin, nə olar. Məncə illərdir yerə baxmağınız yetər.

Bağışlayın məni. Hamınız bağışlayın. Bu gün əhvalım olduqca pisdir. Hirsliyəm, acıqlıyam…

…Bəzi gənclərdən fərqli olaraq mən hələ də nələrinsə ümidindəydim, doğrusu. Heykəl kimi əli qoynunda oturmaqdan bir şey çıxmayacaq, hə? Dünyaya gəlmisənsə yaşamağın yollarını da tapmalısan, düşünürdüm. Və düşünürdüm ki, rəngarəngliyi yaradan insanın özüdür. Yəni içində olan boşluğu hara getsən belə, yenə də doldura bilməyəcəksən. Beynində yuva salmış hər şey səni harda olsan narahat edəcək. Neqativ fikirlərdən xilas olmaq üçün ya başını kəsməlisən, ya da baxışını dəyişməlisən. Başqa yolun yoxdur. Bütün əzaların yerində olduğu halda günlərini boşuna xərcləyirsənsə, get əlsiz-ayaqsız Nik Vuyçiçin kitablarını oxu, məsələn. Nə bilim, motivasiya üçün, həvəslənmək üçün əla enerji mənbəyi ola bilər. Ya da gücü kənarda deyil özündə tapmağı bacar, deyirdim. İndi isə özümü əlsiz, ayaqsız adam kimi hiss edirəm. Boynu bükülmüş, məzlum qozbel Kvazimodo kimiyəm.

Elə bilirəm dağ, daş, divar – hər şey mənimlə danışır bu gün. Cəfər Cabbarlı əlini qoynundan götürüb Rəşid Behbudov kimi qollarını yana açıb oxumaq istəyir. Təsəvvür edirsiz? “Nə gözəlsən, nə qəşəngsən, bu axşam sən əziz dost”. Hələ Ədəbiyyat Muzeyinin önündə sıralanan heykəlləri demirəm. Elə bil hamısı sıçrayıb yerə atlanmaq istəyir. Vahidin başına dırmanan xırda adamlar da yerə tökülmək istəyir. Lap elə Vahidin özü də, mənimtək bədənsiz baş kimi qalmaqdan bezib kimi görünür gözlərimə. Elə bilirəm, o da hamı kimi əli, ayağı, bədəni yerində olmasını xəyal edir. Yerimək istəyir, qaçmaq istəyir, danışmaq istəyir. Mən isə ümidsizliyin acısından məhz indi çıxış yolu kimi gördüyüm intihara getmək istəyirdim. Amma yox, ən yaxşısı sükutdur. Bəlkə danışmağı tərgidim? Ölməyə nə var ki. Susum. Onsuz da sözün qiyməti gözdən elə düşüb ki, hamı necə istəyir elə də xərcləyir onu. Ah…

Soyuq kəsdi məni. Belə baxanda yaydı. Bəs mənə niyə soyuqdu? Niyə üşüyürəm? Böyrəklərim sızıldayanda Almas İldırım düşür yadıma. Boğazına qədər suyun içində saxlamışdılar bədbəxti. Danışanı güllələmişdilər, sürgün etmişdilər danışanları. Onların alnında möhür izi qaralmırdı. Alınlarına şanlı əməlləri ləkə kimi yapışdırılmışdı. Kəs səsini, burjua şairi! Urvatsız-urvatsız yaşa.

Neftinlə doydur Moskvanı, müharibədə qələbə qazan, amma qəhrəman şəhər statusuna yüksəlmə. Özümə bənzəyən Bakım. Bu xırçınlı Xəzərin qoynuna atacağam illərdir düzəltdiyim bu həbləri. Qoy sulara qarışsın. Balıqlar içib dirilik qazansınlar.

***

– Muxtar müəllim, yaxşısız?

– Nə olub?

– Səhərdən bufetdəsiz. Birinci elə bildim başınız ağrayır.

– Nə vaxtdan burdayam?

– İki saat olar. Sizi axtarırlar. Direktor otağına çağırıb.

– Məni? Niyə?

– Xəbərim yoxdur.

İlahi, bu nədi başıma gəldi? Duran yerdə niyə çağırsın ki? Allah bilir Akademiyadan zəng vurublar. Deyiblər başdanxarabı işdə niyə saxlamısız? Tfu, belə həyat olar? Alınmır da. Məndə heç nə alınmır.

– Olar?

– Keç-keç. Nə olub? Niyə həyəcanlısan?

– Heç, olur məndə.

– Əsədov, sənə vəzifə verirəm.

– Məə. Nənə?.. Mənə?

– Bəli-bəli sənə.

– Nə vəzifəsidi elə?

– Baş hidroloq?

– Mən?

– Qəşəng vəzifədir, eləmi? Ayın əvvəlində hava haqqında məlumat verəcəksən. Həftəlik məlumat verəcəksən. Səni televizora çıxaracam. Bütün ölkə üzünü tanıyacaq.

– Çox sağ olun.

– Hə, bir də. Ürəyin istəsə lap havanın, buludların istiqamətini də dəyiş

– Yox, necə, niyə ki?

– Necə yəni niyə? Ölünü diriltməyi bacaran, buludu da qova bilər. Lap belə ürəyi istəsə xoşu gəlməyən ölkələrə də göndərə bilər. Yerində olsam, təşkil edərəm bir dənə tornada, göndərərəm Ermənistana. Get qəbinetivə… Al, hədiyyəni də götür.

– Nədi bu?

– Qlobusdu. Fırlad özünçün.

Hə, bu da sənə möcüzə. Get, Əsədov. Get, kef elə. Adam dirildən. Kabinetinin üstünə də yaz: “Adam dirildən Əsədovun kabineti”. Yaxşı reklam mətni də yazmaq olar: “Ölüm daha qorxulu deyil. Əbədi yaşamaq indi burnunuzun ucundadır. Əsədov həblərini alın. Alın, için və əbədi olun”. Lənət sənə kor şeytan. Allah bilir, bütün departament gülür mənə. Mənə deyən lazımdır axı, ağrımayan başına niyə yaylıq bağlayırsan ki? Yaşa hamı kimi, danış hamı kimi. Bu da olsun, həyat.

– Yoldaş, Əsədov, xəbəriniz var. Dənizdə qəribə olaylar baş verir.

– Nə olay? Nə olub?

– Tələsin, bütün deliqasiya oraya yollanır.

– Mən hələ təzə keçmişəm ki, vəzifəmə. Otağa gedib çıxmamışam.

– Tez olun e, tez olun.

Qlobusumu otağa qoyub aşağı düşdüm ki, gördüm köç gedib. Bir sözlə, bir Allah bəndəsi məni gözləməyib ki, maşınına mindirsin. Nə isə, onlar atlı olsun, mən də piyada. Düz getdim “İçəri Şəhər” metrostansiyasına. Baksovetdə düşüb Filarmoniyanın həyətindən qalxdım yuxarı. Yeraltı keçidlə keçib bulvar tərəfdən çıxdım. Uzaqdan camaat görünürdü. İynə atsaydın yerə düşməzdi. Dənizin üzərindəki burulğana bənzər bulud bulvarın üzərinə doğru hərəkət edirdi. Hava elə istiydi ki, qara bulud topası günəşin üstünü örtsəydi əməlli-başlı kölgə olacaqdı. Bir sözlə, iti addımlarla gəldim dənizin kənarına. Yoldaş Mərdanov da burdaydı.

Mərdanov məni görən kimi tez yanına çağırdı. TV kanalların kameraları önündə, “bu, bizim baş hidroloqumuzdur”, təqdimatını verdi. İndi baş hidroloq nə lazımdırsa söyləyəcək, dedi.

Aman Allah, mən nə etməliyəm ki? Bir tərəfdən də qorxudublar ki, yəqin bu bulud hansısa zavodda baş vermiş partlayışdan əmələ gəlmiş zəhərli buluddur ki, o da bir dəfə yağsa camaat zəhərlənib öləcək. Lənət şeytana, işə düşmədim. Balam, mən Allaham? Yoxsa İsa peyğəmbərəm? Nə deyim bunlara?

Eləmədim tənbəllik buludun tərkibini öyrənmək üçün labarator ləvazümatları da götürüb yollandım helekopterin içinə. Elə təzəcə minmişdim ki, yadıma dünən dənizə atdığım həblər düşdü. İlahi, yəni bu bulud o həblərin buxarından yaranmış buluddur? Kül oldu mənim başıma. Olmaya nəyisə səhv eləmişəm. Mən neyləmişəm, ay Allah? Bəndənə yazığın gəlsin.

Yenicə oturmuşdum ki, Mərdanov mənə əl edib, aşağı düşməyimi istədi. Heç nə anlamadım. Deyəsən tutacaqlar məni. Yüz faiz həbs edəcəklər. Yəqin dünənki hərəkətimi görən olub. Bir də axı dünyanın zibilini tökürlər dənizə. Düz-əməlli balıq da qalmayıb orda. İndi bir ovuc dərmanla nə olacaq axı? Nə isə, deyərəm ki, xəbərim yoxdur. Yalançı dərmanlardı. Əşşi nə dərman? Xəbərim yoxdur, vəssalam. Yaxşı ki, dünən bütün sənədləri yandırdım. Kəşfimin izi belə qalmayıb, çox şükür.

Mərdanova yaxınlaşanda gözlərini yaş içində gördüm. Allahım, nə olub axı?

Camaat dənizə baxırdı. Üzümü çevirəndə gözlərimə inanmadım. Dənizin içindən adamlar sahilə doğru irəliləyirdi. Mərdanovun üç il bundan öncə dənizdə batmış, cəsədi tapılmamış oğlu irəlidə gəlirdi. Ardıyca neftçilər, fəhlə geyimli adamlar, qızlar, oğlanlar gəlirdi.

Bəs o kimdi? Nimdaş, boz pencəkdə, üzü tüklü, yorğun adam kimdir görəsən? Yaxasında rəqəmlər görürəm. Aha, apaydın sezilir. Bir. Hə, birdi. Yenə də bir, sonra sıfır. Doqquz. Bu nə rəqəmdir? Min yüz doqquz.

– Yoldaş Əsədov, nə baş verir?

– Xanım, gördüyünüz kimi adamlardı. Vaxtilə batmış, ya atılmış, izsiz-tozsuz qeyb olan, itkin düşən adamlar.

– Yəni ölülər dirilib?

– Gördüyünüz kimi, həyatda hər şey mümkündür.

– Necə yəni?

– Ola bilər Xəzərin sularına dirilik suyu qarışıb. Tarixi mənbələrdə belə suyun olması məlumatı var axı. Yadınızdadır, İsgəndərin axtardığı dirilik suyu?

– İndi deyirsiniz, bu qara bulud dənizdən buxarlanmış buluddur?

– Bəli, düppədüz. Dənizdən buxarlanmış buluddur. Ona görə belə qəribədir və fərqlidir.

– Sizcə yağıntı hara düşəcək?

– Məncə, bu bulud çox uzağa gedəcək. İstadacaq hamımızı. Yamyaş edəcək bizi. Təpədən-dırnağa yuyacaq. Bəlkə də ölüləri sonuncu dəfə qusullandırmağımız dirilik istəməyimizdəndir. Yoxsa torpağın altına gedəcək ruhsuz müqəvvanı niyə yuyaq ki? Qədimlərdən bizə gələn yaddaş kodudur bu. Dirilik sevdasıdır. İndi yaşamağın nə olduğunu nəhayət ki, anlayacayıq. Şüurumuz, düşüncəmiz, varlığımız diriləcək.

– Muxtar bəy, sizinləyəm, Muxtar bəy.

– Bəli

– Televiziya müxbiri, Tofiqəm.

– Lap yaxşı.

– Bir sual verim. Güman edirsiniz ki, bu bulud dirilik bulududur.

– Güman etmirəm, belədir.

– Düşünək ki, belədir. Siz bu dirilik buludunun hara yan almasını istərdiniz? Bu yağışın harada yağmasını istərdiniz?

– Əgər məndən olsaydı, əgər o buludlar getmək istəsəydi. Məni sızladan, içimi yeyən günahsız, müharibədə həyatını itirmiş adamların qəbrinə yağmasını istərdim. Məsələn, yağış Şəhidlər Xiyabanına yağsın. Yağsın. Qəhrəmanlar yenidən dirilsin, istəyirəm. Gedib qayıtmayanlar, “xalq düşməni” adıyla güllələnənlər dirilsin. Bilirsiz…

– Bağışlayın, vaxtımız yoxdur… Mümkünsə hava haqqında məlumat verərdiniz…

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

Alnımda göynəyən güllə yeri…Müşfiqin ruhuna… – Günel EYVAZLI yazır

Daşkəndə qastrol səfərinə yollanan Vaqif Mustafazadə pərdələr açılanda zalda heç kimi görmür. Zalda yalnız müxtəlif yerlərdə tək-tək əyləşmiş klub nümayəndələri olur. Konsertə şövqlə, həvəslə yollanan Vaqif dəhşətli sarsıntı keçirir. Onu aldatmışdılar, xəyanət etmişdilər. Konserti düzənləyənlər proqram haqqında heç yerdə elan verməmiş, hamı Vaqifin Daşkəndə gələcəyindən xəbərsiz olmuşdu. Təsəvvür edirsiniz?

Vaqif piano arxasına keçir. Ürək ağrısı ilə zalda əyləşmiş beş-altı adam üçün “Əzizəmi gözləyirəm” kompozisiyasını ifa edir. Sonra musiqi sədaları altında, Daşkənddə, pianonun arxasında dünyasını dəyişir. Bir yerdə qeyd edin, Vaqifi paxıllıq, qısqanclıq öldürdü!

Sonra dahini vətənə gətirdilər. Onu Fəxri Xiyabanda dəfn etmədilər. Mustafazadə Yasamal qəbiristanlığında torpağa tapşırıldı. 39 yaşında, bunu da bir yerə qeyd edin!

Aramızda o qədər Aqqel var ki…

Kim deyib ki, həqiqət ilə yalanın, doğru ilə səhvin, yaxşılıq ilə pisliyin savaşması nəticəsində mütləq xeyir, mütləq doğru, mütləq yaxşılıq qalib gələcək?

Onlar aramızda yoxdur. Kim hökm çıxarıb, kimdir hakim? Bəlkə bu cür dahiləri dəfn etməyin ən gözəl yolu atəşpərəstlər kimi alov üzərində yandırmaq və küləklərdə dəfn etməkdir?

Sən də öl mənim kimi,

fəqət məzarın olsun ürəklər…

İndi bütün mətbuatı bürüyən skelet fotolarını görüncə, içim didim-didim olur. Ay camaat, Müşfiq tapılıb… “Muxtar” hekayəsini qələmə alanda dənizdən sahilə doğru addımlayan, yaxasında rəqəmlər görünən personajımın Mikayıl Müşfiq olması çoxuna məlumdur. Axı o rəqəmləri necə unutmaq olar? 1109…

Təsəvvürünüzə gətirirsiniz, kimsə sizə elə paxıllıq edir ki, içində partlayır. Durub danos yazır. Həyatın, kainatın gözəl olmasını qələmə alan, şövqlə onu dilə gətirən, həyat eşqilə aşıb-daşan bir gəncin cəlladına çevrilir.

Ah, mən gündən-günə bu gözəlləşən

İşıqlı dünyadan necə əl çəkim?

İnsanlardan qurtulmağın “ən gözəl yolu” satqınlıqdı, xəyanətdir, eləmi?! Qoy rədd olsun, ölsün, gəbərsin, güllələnsin, sürgün olunsun, hə? Onlar isə əyinlərinə efod geyinib müqəddəs insan cildinə bürünəcəklər. Şeirlər yazacaqlar, tərifləyəcəklər, alqışlayacaqlar, seviləcəklər. İllər sonra isə kəllə sümüyündə iki güllə yeri olan sümüklər aşkarlanacaq və onun nakam şair Mikayıl Müşfiq olması ehtimal olunacaq, eləmi? Mətbuat bu xəbəri PR xatirinə tirajlayacaq, insanlar ah, nalə ilə, kaş o olardı, dəfn edərdik, onun cismi torpağa qarışardı, ruhu dinclik tapardı, söyləyəcək.

Bəlkə, kim olursa-olsun, araşdırmadan, tədqiqat aparmadan dəfn edək? Onun yox, bu dünyadan getmiş Müşfiqin ruhu yox, bizim – bizim narahat ruhumuzun əvvəl-axır dinclik tapması üçün!

Silahlar indi daha sərrastdır. Eyni anda ard-arda atəş açmaq mümkündür. Şəxs yerə yıxılmamış havadaca dəfələrlə güllələnə bilər. Sizcə, ikinci gülləni alnına vurana qədər Müşfiq ayaq üstə dayanmışdımı? Yoxsa əmrə müntəzir olan əslən azərbaycanlı əsgər şair yerə yıxıldıqdan sonra, şairin ölümünə əmin olmaq üçün ona yaxınlaşıb yenidən alnından atəş açmışdımı? Adam sağdır, ondan xəbər alın!

Ötən il Xızıda Mikayıl Müşfiqin xatirə evində olarkən bu məlumatla tanış olmuşdum. Deyirdilər, cəllad söyləmişdi ki, mən əmr qulu idim. Əmr olunmuşdu, mən də icra etdim. Təsəvvür edirsiniz? Əli bu qədər insanın qanına bulaşmış adam gecələr görəsən hansı yuxuları görür? Ümumiyyətlə, yatırmı? Məncə, o, atəşi özünə açmalı idi. Bu iztirabı dəfələrlə yaşamamaq üçün. Əmr quluydu, eləmi?

Onlar təklər idi. Tək, məğrur ağacları ildırım birinci vurur!

XIX əsrin ikinci yarısında tam təsadüf nəticəsində, tikinti zamanı sümüklər aşkarlanır. Məlum olur ki, onlar dahi Dantenin qalıqlarıdır. Dantenin Florensiyada olan qəbrinin sırf simvolik qəbir olması çoxuna məlum idi. Elə o səbəbdən də yerli orqanlar daima dahinin qalıqlarının axtarışında idilər. Hələ o zamanlar Mikelancelonun papa X Levə etdiyi xahiş nəticəsində papa Dantenin nəşinin Florensiyaya gətirilməsini əmr etmişdi. Sarkovaq Florensiyaya gəlir… amma boş gəlir. Elə o vaxtdan boş qəbir üzərində qurulan abidə səcdəgaha çevrilir. Sadəcə, hamının pənah gətirdiyi bir ünvan olmalıdır, axı. Qəbir boş olsa belə. İndi də hər gün Florensiyadakı boş qəbir üzərində tər, qırmızı qızılgüllər qoyulur. Sevgi xatirinə, ehtiram xatirinə… Ruhlar narahat deyil, narahat olan yerdə qalan insanlardır. Əgər varsa, sızıldayan vicdandır. İlahi komediya…

“Portare la propria croce” – Quran ayəsi kimi səslənir… “Hər kəs öz xaçını özü daşıyır”.

Bizim kimi… Alnımıza yazılıb sanki. İmperiyalar aramızdan hansı zəka sahiblərini, Demiurqları qoparmadı ki…Öz əlimizlə. Biz düşünmək istəmirik, dedik. Bizə çörək verin, çörək. Kimi istəsəniz satarıq, xəyanət edərik. Nə fərqi – cavan, yaşlı. Sonra deyərik ki, filankəslər romantizm ədəbi cərəyanının nümayəndələri olublar. Bu boyda realizm içində romantika. “İblis” sizi güldürsün!

Homer korluğu istəyirəm bəzi şeyləri görməmək üçün. Dərd orasındadır ki, həqiqət elə işıqlıdır ki, qaranlıqda da gözümü deşəcək. İndi “Olum, ya ölüm” arasında vurnuxan insan kimi, ekspertizanın keçirilməsini, bu sümüklərin Müşfiqin olmasının təsdiqini istəyirəmmi?

Laqeydliyimizə, biganəliyimizə, əgər odursa da bu vaxta qədər onun tapılmasına cəhd etməməyimizə ağlamaq istəyirəm.

Ey çılğın küləklər, nəşəniz daşarkən,

Bağların şehindən mey sorub coşarkən,

Nalqıran dağları atlayıb aşarkən,

Məni də alınız, uçayım dağlara.

Könlümdə nə varsa, açayım dağlara!

Rerixin təsvir etdiyi dağlar kimi hər şey elə uzaq, elə sirli görünür ki. Yaxın, uzaq keçmişin tükürpədici aktları nə dəhşətli görünür, İlahi. Adamın ağlı çaşır. Pifaqorun eşitdiyi kainat musiqisi sədaları altında bu nabələd, oyunbaz dünyada doyunca rəqs eləyəsən. Ölüm xəbərini eşidən, havalanan analar kimi…

Xəbər çıxar-çıxmaz Bakını tozlu, dumanlı külək bir-birinə qarışdırdı. Ağacların qolu, budağı sındı. Qopmağa cürət etməyən sarı yarpaqlar himə bənd olmuş kimi ağaclardan ayrıldılar. Sonra süpürgəçilər yollara axışdılar. Payızın rəsmini çəkdiyi təbiət yerə xalı kimi sərmiş yarpaqlara bir müddət baxa bildi. Sonra hər şeyi süpürdülər. Payızın izi-tozu da qalmadı. Bircə çılpaq ağaclar şahid kimi qaldılar. Onları da kimdir dindirən.

Bəşər tarixində ilk dərin fikri dilə gətirən İov kimi mən də hamının dilə gətirdiyi eyni fikri təhrif etmədən təkrarlayacam. “Həyat ədalətsizdir”!

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

Tərcüməçilərə Əhməd bəy Ağaoğlu adına mükafat təqdim ediləcək

Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə bu il görkəmli ictimai xadim, siyasətçi, jurnalist, pedaqoq, yazıçı, türkoloq Əhməd bəy Ağaoğlunun 150 illik yubileyi qeyd olunacaqdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin rəhbərliyi Azərbaycan ədəbiyyatının xaricdə təbliği ilə məşğul olan, eləcə də dünya ədəbi nümunələrini dilimizə çevirmiş, həmçinin ədəbi əlaqələr sahəsində mühüm işlər görmüş bir qrup tərcüməçi, naşir və ədibə XX əsr Azərbaycan siyasi fikrində dərin iz qoymuş mütəfəkkir Əhməd bəy Ağaoğlunun adını daşıyan diplom və pul mükafat təqdim edəcəkdir.

Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzinin sədri Səlim Babullaoğlu açıqlamasında bildirib ki, mükafatçılar sırasında Söhrab Sipehrinin “Suyun ayaq səsi” şeirlər kitabının tərcüməsinə görə filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Məsiağa Məhəmmədi, Tomas Sternz Eliotun “Bəhrəsiz torpaq” şeirlər və araşdırmalar toplusuna görə prof. Cavanşir Yusifli, “Dünya ədəbiyyatı” dərgisinin hazırlanmasına və nəşrinə görə ədəbiyyatşünas, tərcüməçi Seyfəddin Hüseynli, Azərbaycan ədəbiyyatı nümunələrinin polyak dilinə tərcüməsinə görə tərcüməçi İlahə Kərimova və Azərbaycan ədəbiyyatı nümunələrinin İranda təbliği və nəşri işinə görə naşir Səid Muğanlı da vardır.

Mükafatlar may ayının sonuncu həftəsi təqdim ediləcəkdir.

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

Əhməd bəy Ağaoğlunun 150 illiyi münasibətilə elmi seminar keçirilib

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində (ADPU) mühacir ədəbiyyatımızın görkəmli nümayəndəsi Əhməd bəy Ağaoğlunun anadan olmasının 150 illiyi münasibətilə “Əhməd bəy Ağaoğlu – 150 illik fikir dühamız və difamız” adlı elmi seminar keçirilib.

ADPU-dan bildirilib ki, seminar universitetin Tələbə Gənclər Təşkilatının (TGT) təşkilatçılığı ilə reallaşıb.

Seminarda gənc araşdırmaçı-jurnalist, “Çapar” dərgisinin baş redaktoru Dilqəm Əhməd görkəmli ədibin həyat və fəaliyyəti, bir alim, hüquqşünas, millət fədaisi, Cümhuriyyət, Osmanlı və Türkiyə parlamentinin deputatı kimi fərqli mühitlər çərçivəsində həmişə türk birliyi və müstəqilliyini müdafiə etməsi, siyasi-ideoloji fikir meydanındakı cəsarətli mövqeyindən söz açıb.

Tədbir çərçivəsində ədibin 150 illiyi münasibətilə Dilqəm Əhməd tərəfindən tərtib edilən və içərisində Əhməd bəy Ağaoğlunun xatirələri, yazıları, eləcə də Ağaoğlular ailəsinə aid nadir fotoşəkillər və sənədlərin, həmçinin Mustafa Kamal Atatürkə yazdığı iki məktubun da yer aldığı “Şuşa, Peterburq və Paris xatirələri” kitabı haqqında məlumat verilib.

Sonra tələbələrin sualları və fikirləri əsasında müzakirələr qarşılıqlı diskussiya formasında davam etdirilib.

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

İmadəddin Nəsiminin 650 illik yubileyi münasibətilə keçirilən müsabiqənin qalibi gənc şair Emin Piri olub

Anadilli fəlsəfi qəzəlin ilk nümayəndəsi Dahi Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Seyid Əli İmadəddin Nəsiminin anadan olmasının 650 illik yubileyi münasibətilə Azərbaycan Yazıçılar Birliyində “Ulduz” jurnalı ilə “Vektor” Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının keçirtdiyi şeir müsabiqəsində Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi ilə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin birgə layihəsi olan Gənc Ədiblər Məktəbinin Məsul katibi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və AYB Gənclər Şurasının (AYB) və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin (DGTYB) üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü, Gənclər mükafatçısı, gənc yazar Emin Piri birinci yerə layiq görülüb.

Qedy edək ki, bundan öncə gənc şair Emin Piri Azərbaycan Yazıçılar Birliyi tərəfindən həyata keçirilən “Ən yaxşı şeir” və “Nəsimi” müsabiqələrinin qaliblərindəndir.

Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının Mətbuat xidməti

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Zülfiyyə YAQUBQIZI

Mənə görə nədir ”Ədəbiyyat”? ‐Bəzən bir körpənin qəlbində yara olan ana sevgisi, bəzən bir qocanın gözlərindəki
həsrət, bəzən bir buludun dolub‐dolub boşaldığı hicran, bəzən də bir mahnı sözlərində deyildiyi kimi: ”Uzun incə bir yoldayam, Gedirəm gündüz‐gecə” Bəli, bir ömürə sığımayacaq qədər ”uzun” bir yoldur Ədəbiyyat. Qəlbimin ən məhrəm sirrlərini öz sehri ilə ovsunlayıb məndən alan ”incə” ruhlu gözəllik ki, nə ”gündüz”ü var, nə ”gecə”si. Bir də baxarsan ki, vaxtsız, vədəsiz gəlib ”Qələm” adlı sirr daşıyla tutub əllərindən aparar səni ruhunun dinclik tapdığı yerə. O qələm ki, əbasını çiyninə atmış, çarığını ayağına geyinmiş, dağınıq saçlarını küləyin daha daqarışdırdığı ”Söz Dərvişi”nin əlində ona yol yoldaşı çomağına bənzəyər…

ZƏNCİROTU

Yaz çəməni səhəri şirin qaz balalarının səsi ilə açaraq
xumarlana-xumarlana sübh çağında şehlənən çiçəklərini qurulurdu. Birdən balaların ən kiçiyi olan sapsarı qaz balasının səsi
aləmi bürüdü. Çəmən onun ağlamaq səbəbini öyrənmək üçün
özünə qulaq olsun deyə bitirdiyi quzuqulağı otu ilə diqqətlə
dinlədi. Deyəsən bizim bu dəcəl qaz balası göydə uçan quşları
görüb özlərinin də qanadı olduğu halda uça bilmədikləri üçün
hay həşir salmışdı. Anası sakitləşdirmək istəsə də xeyri olmadı.
Küsərək onlardan uzaqlaşıb tənha bir tərəfdə ağlamağa başlamışdı ki, əsən meh küləyə dönüb çəməndəki zəncirotunu
üfürdü. Qaz balası bu anda başının üstə rəqs edən zəncirotu
hissələrini görüb heyranlıqla baxırdı. Onlar sanki küləyin asta
asta ifa etdiyi musiqinin ahəngi ilə səmada fırlana fırlana qaz
balasını daha da heyran edirdi. Çəmən onun sakitləşdiyinə
sevinib küləkdən bir az da bərk əsməsini istədi.Beləcə yuvasından qanadlanıb uçan quşlar kimi zəncirotu da tək tək
səmaya ucalırdı. Bunu görən qaz balası yenidən daha gur səslə
ağlamağa başlayıb şikayət etdi: ”Qanadlarım olduğu halda uça
bilmirəmsə heç olmasa zəncirotu olardım.Onlar kimi uçmaq
üçün.”…
Anidən göy üzünü bulud aldı və qəfildən yaz yağışı
yağmağa başladı. Ana qaz balalarını qanadı altına yığıb yağışın
kəsməsini gözlədi. Gün günortaya dönəndən sonra yağışın
kəsməsi ilə al-əlvan göy qurşağı çəmənə baş tacı kimi bəzək
verdi. Qaz balaları sevinclə yamyaşıl çəmənə qaçdılar. Uça
bilmədiyi üçün həsədlə zəncirotuna belə baxan qaz balası isə
çəməni bir az gəzmişdi ki, birdən gözünə yağışdan islanıb yerə
səpilən və daha uça bilməyən zəncirotu sataşdı. O hələ yeniyeni tüklənən qumşaq və sarı qanadları ilə islanmış zəncirotunu sığalladı. Bu zaman ana qaz ilə digər qaz balalarının
səsini eşitdi. Onlar çəməndə fərqində belə olmadan ayaqları
altındakı zəncirotunu əzib keçirdilər.

SƏSSİZ QƏLƏM..

İlin son günləri yaşanırdı. Soyuq Dekabr ayının küləyi
astadan pəncərənin önündən o yan bu yana keçdikcə uğultuya
bənzər bir səs çıxarırdı. Bu səsinin duyulacağı qədər səssizliyi
olan otağın qapısı açıldı. Ev sahibi qayğılı addımlarla masaya
yaxınlaşıb əlindəki qələmi stolun üstünə qoydu və uzun-uzun
kövrək baxışlarla onu seyr edib,sonra anidən cevrilərək
otaqdan çıxdı.
Elə həmin gün idi masanın üstünə qoyulan qələmlə, orda
uzun zamandan bəri axşamlar öz titrək işıqlarını otağın ən
qaranlıq küncünə belə az da olsa çatdıran çırağın tanış
olduqları gün. O gün ki, məhz qələmi də sahibinə çox sevdiyi
birisi ilk və son görüşündə hədiyyə etmişdi. Çıraq maraqla yeni
gələn qonağa baxıb bir xeyli sonra nəhayət ki, gülümsəyib
qələmə ”xoş gəldin”dedi…
Beləcə uzun uzad söhbətə yol almışdı hər ikisi. Yol üstü axşam
düşüncə dəqiqəbədəqiqə qaranlıqlaşan otağı işıqlandırmaq
üçün yanan çırağın alov dili yeni dostunun gəlişi ilə daha
şölələnirdi.Şöhbətin şirin yerində qələm yeni dostundan başına
gələn ən dəyərli hadisəni danışmağını istədi. Çıraq fikirləşmədən keçmiş sahibindən sonra uzun illər paslı lampası ilə
kimsəsiz otaqda unudulduğunu və illər sonra yeni sahibinin
otağa ilk gəlişini xatırladı. Bununla belə o hadisəni olduğu kimi
deyil, məhz həmin gün yeni sahibinin onun haqqında
yazdıqlarını xatırlayıb, danışmaq istədi.Qələm də maraqla
”buyur” deyincə, çıxar böyük həvəslə və kövrək halda danışmağa başladı:
”Səsizlik və tənhalığın soyuqluğuna bürünmüş evin pəncərəsindən süzülən işıq günəşin qürub çağındakı halına bənzəyər. Qaranlığın zülmətində yox olan gün şüarları kimi
otaqdakı çırağın alovları getdikcə zəifləyər. Sonda isə an gələr
tamamilə ilə sönər. Ondan nişanə qalan lampa üzərindəki
hislər kimi qalacaq xatirələrin yaddaşı da. Keçmişlə gələcəyin
arasında gah irəli, gah geriyə boylanan baxışlar nə olduğunu
anlamadan yadlaşacaq bütün doğma sandıqları ilə. Sadəcə
saralmış vərəqlər üzərində küskün uşaq kimi boynunu bükən,
mürəkkəblə yazılmış misralar onu hər an anmaqda olacaq. Və
bir gün birisi yaxınlaşar unudulmuş qapının astanasına. Daxil
olar tənhalığı ilə barışan otağın səssizliyinə. Asta addımları ilə
toz basmış masaya doğru gedər. Masa üzərindəki dəftəri əlinə
alıb yedidən vərəqləyincə,yenidə canlanar solmuş xatirələrin
nəfəsi. Bax o zaman yoxluqla varlıq arasından süzülən işıq
gücləndikcə çırağın hiss basmış yaddaşını silərək ona yenidən
yaşama gücü verər. O çırağın adı ”Əbədiyyət”çırağıdır.!”
Sözlər bitmişdi… Çıraq kövrək halda qələmə baxdı və
ondan eyni xatirəsini bölüşməsini istədi. Qələm fikirli halda
saata baxdı. Gecə yarısına az qalırdı. Bir azdan sahibi ilə tanış
olduğu ilk gün bitəcəkdi. Bir az düşünüb bu gün haqqında nələr
danışacağını keçirdi ağlından. Beləcə bir xeyli zaman keçdi.
Saat artıq 12-ni çoxdan keçmişdi. Qələm isə sahibinə hədiyyə
edildiyi o anların xəyalından ayrıla bilmirdi. Çırağın dəfələrlə
sual etməsinə baxmayaraq qələm heç nə duymurmuş kimi
olanları düşünüb susdu,susdu və susdu. …
Artıq səhər açılmışdı. Səhərə qədər durmadan sual edib
yorulan çıraq cavabsız suallardan yorulub dərin bir yuxuya
gedərcəsinə sönmüşdü. Qələm isə hələ də susurdu…

GECƏLƏR DOĞAN AY GÖZ BƏBƏYİNMİ?

Ətrini soruşdum yovşan kolundan,
”Məndən bir tutamlıq dər, götür”-dedi.
Kövrəldi payızın soyuq nəfəsi
Sel gələn tərəfə üzün çevirdi.

O səssiz çöllərdə suya dönmüşdün,
Köksünü isladıb quruyan daşın.
Yolunun səmtini ovcumda tapdım
Göylər ağladığı sənin göz yaşın.

Gecələr doğan ay göz bəbəyinmi?
Bu necə naxışdı baxışa bənzər.
Yerlə göy arası sorağındayam,
Dərviş libasında xəyalım gəzər.

BƏXTİMİ YAZIM GEDİM

Bir sirrim var, daş sirdaşım,
Deyim, sonra sirr daşım ol…
Oyan zülmət yuxulardan
Müqəddəs ol, pir daşım ol.

Oyan, oyat yaddaşını
Gücün çatsa dərdimi yen,
Özünə dost tapdığına
Daş qəlbinlə sən də sevin….

Bu səssizlik nədir belə?
Gözüm üzündə qalıbdır.
Arzularım dil ucunda,
Sirrim sözümdə qalıbdır.

İlahi…
İlahi, daşın dinmədi…
Daşından haraymı çıxmaz?
Bəlkə qismətim belədi?…
Sözlərimi külüng elə,
Ürəyimdə sirr saxlayan
Kor quyular qazım gedim.
Ya da bir yol göstər mənə,
Daşın dağ olduğu yerdə
Gün batandan gün doğana
Azım gedim.

İlahi, daşın dinmədi…
Sularını mürəkkəb et,
Ağaclardan qələm düzəlt,
Dünyanın qaya alnına
Ver, bəxtimi yazım gedim.

SƏN DƏ UNUT

Gəl yaramıza duz səpək,
Olsun ayrılıq yarası.
Gah sızladaq dərin-dərin,
gah da göz yaşı tökdürək.
Gözərindən od qoparıb
canından elə bezdirək,
Ölsün ayrılıq yarası.
Heç yasını da tutmayaq
Çıxıb getsin yadımızdan.
Düşünək ki, kölgə kimi,
Külək kimi, yuxu kimi,
Bir qəzalı bölgə kimi
darmadağın, külə dönmüş
Ömür keçdi yanımızdan.
Yum gözünü, aç ovcunu,
Bu arzumu hədiyyə tək
əlində tut, sonra gedim.
Bilirsən ki, yaddaşım yox
mən ki, çoxdan unutqanam…
Duz səpilən yaraları
Sən də unut, sonra gedim.

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Zeynəb SƏMA

Mən, Zeynəb Səma oxucularını sevən biriyəm. Mənim üçün
həyatın gözəl olması yazarlıq həyatımda daha da irəli addımlar
atmağımla əlaqəlidir. Və oxucularımın, Zeynəb Səmanı kəşf
etməsi olar ki, bu məni çox həm də çox xoşbəxt edəcək. Elə isə,
Zeynəb Səma ilə ilk tanışlığa xoş gəldiz, əziz dostlar…Sevgi və
Dua ilə…
Zaman durdu…
dünya durdu…
mən də durdum…
və özümə şeirdən bir dünya qurdum,
sonuna qədər, sonsuza qədər…

“ÜSTÜM‐BAŞIM SEVDA İÇİNDƏ…”

Üstüm-başım sevda içində…
Həsrət çəkirəm…
Küçələrdə adından
sərin küləklər əsir,
Dənizin dalğası belə
adından nəğmələr oxuyur,
Düşən ulduzlar belə
üzərimə düşür.
Ulduzlar ki,
gözlərinin minlərcəsi,
Gecələrimi aydınladan,
işıq bəxş edən.
“Of” demək
yaraşmaz ki dilimə,
Sənsizliyə üsyan etmək
nə həddimə?!
Yazılmış qədərimə
Yoxluğunun ağır imtahanı.
Sənsizlik ki,
həsrət-həsrət
mənliyimi əridir.
Doğru, heç olmaqdan
keçmirmi ki həqiqi eşq?!
Nə gözəl!
Üstüm-başım sevda içində…

“KİM SEVMƏNİ TƏRİF EDƏ BİLƏR Kİ?!…”

Hər kəsin eyni məna
yüklədiyi kəlmələr
indi fərqli mənalarda.
Darıxmaq deyirlər də,
darıxmaq…
“Darıxdım” deyəcək qədər
bəsit bir sözcük yük idimi?
Yoxsa “darıxdım” deməyə
dərmanı olmayan
bir Leyli ürəklinin
halı idimi?
Kim sevməni
tərif edə bilər ki?!
Uzaq diyarlara bir qapı açıb
təbəssüm etdirirmi,
Yoxsa bir addım sonra
yüksəkliyə çıxarır?
Sizdə də belə olurmu?
Darıxdığınız zaman
yüksəklikdən düşmüş kimi,
Hər yer hava,
amma havasızlıqdan
nəfəssiz qalır,
Ölür kimi olur insan.
Sizdə də belə olurmu?
Və anladığım kimsə
sevməni tərif edə bilməz.
Anlatsa da,nə qədərini
anlada bilər ki?!
Və bildiyim – sevmənin tərifi olmaz…

“BİR ÖMÜR SUSMAĞA RAZI İDİM…”

Səssizdim…
Gözlərinə baxan
bir kainat cümlə görəcəkdi sanki.
Gözlərimə vurmuşdu
sanki bütün söylədikləri.
Tək kəlməsinə ömür boyu susmağa razı idim,
Tək başına göz qapaqlarımı
möhürləməyə razı idim.
Yolumdu o mənim,
Ruhumdu o mənim.
Və bu yolda gedərkən qəlbimi
verməyə razı idim.
Yetərdi o an mənə,
Onu görmüşdüm,
Hazır kimi idim,
Səssizdim amma
Gözlərimə vurmuşdu eşq,
Bir ömür susmağa razı idim…

“SEVDİYİM…”

Sevdiyim,
Külək ətrini
ilk dəfə gətirdiyində,
Eşq aralandı…
İçimin içindən
bir şey idin sanki…
Usanmadım yolunda,
Yorulmadım yolunda,
Tükənmədim yolunda.
Nə varsa, eşqə
Və eşqə aid etdim

“ANA ŞƏFQƏTİNİN DİLİ NECƏDİR…”

Unutdum, inan ki, unutdum daha,
Ana şəfqətinin dili necədir.
İndi axtarıram, olubdur baha,
Halbuki “şəfqət” sə iki hecədir.

Ürəyim dağ boyda acı altında,
Sən varsan, mən niyə görmürəm səni?
Nə yazım, bilmirəm şəfqət adında,
Ana şəfqətiylə vurdular məni.

Vurdular, indiysə qalxa bilmirəm,
Bir əl axtarıram tutsun əlimdən.
Şəfqət yoxluğundan heç də gülmürəm,
Bir şey də gəlmir ki artıq əlimdən.

“VƏ QƏLƏM SƏNİ MƏNƏ YAZMAĞA BAŞLADI…”

Hər gecəm bir roman,
Hər gecəm bir şeir,
Hər gecəm
başqa bir hekayə,
Hər gecəmdə
başqa bir dünya
baş rollara
Səninlə məni yazardım.
Görürdüm səni,
baxdırırdım səni mənə.
Səni məndən
ayıran kimsəni
yazmazdım kağıza.
Nə gözəl yaşardıq?!
Bir rəngdə yazardım
gözlərinə baxarkən,
Və qələm səni mənə
yazmağa başladı…

“GÖZƏL QADIN…”

Gözəl qadın,
Bütün yanlışları sabahına
yox edəcək qadın.
Bəli,doğru eşitdin,
Xəyallarımızı yox etdilər.
Görməsəm də,
bənzədərdim səni
dərin incəliklərə.
Sevdiyimizi əlimizdən aldılar.
Bir xəyalımız var idi,
Bir bazar,
payız vurmuş küçələrə
pəncərəmizin buxarını
silib baxacaqdıq,
səssiz xəyallar quracaqdıq.
Bir qəribin xəyalı
bu qədər olar sadəcə.
Mənim könlüm
yara baxarkən əriyər.
Bəlkə tam bu sırada
yalan-dolan
dünyası da durar.
Gözəl qadın,
Bütün yanlışları
sabahına yox edəcək qadın.
Mən səni sadəcə
çox sevdim.
Beləcə bir qəribin
xəyallarını dinlədin,
Gözəl qadın…

“ONLARIN QAPILARINA QƏDƏR GEDƏCƏK BU KİTABLAR…”

Bizi ayıranlar var ha,
onların qapılarına qədər
gedəcək bu kitablar.
Ağacların üzərində
səni sevdiyim yazılacaq.
Evinə çörək almağa
gedən bir uşaq
döndüyündə səni necə
sevdiyimi anladacaq,
Bir qarışqa
torpağın altında açdığı tunelin
divarına sevdamızı yazacaq,
Dünyanın bir gün
durası gəlsə,bəlkə bir gün
səni görərəm deyə
təkrar dönəsi gələcək.
Bir pişiyin oyun istəməsində
görəcəklər səni sevdiyimi,
Və ən mənalı
mahnıda duyacaqlar səni sevdiyimi.
Eşitdiyim son şeirdə,
ayaq barmaqlarımın
uclarına torpaq sızacaq,
Möhkəmcə bir bəyazın içinə
Saxlayacaqlar bu Zeynəbi.
Hər yağışda
Əlbət bir gün sənə toxunmuş
sular sızacaq torpaqdan,
Bu səfər toxunacam, sevdiyim,
torpaqdan sızan sulara
nəfəs almayan
bəyazlar içindəki ruhumla…
Və beləcə onların
qapılarına qədər gedəcək
bu kitablar,
Və hər kəs anlayacaq səni sevdiyimi…

“TƏNHADIR DƏRD SAHİBLƏRİ…”

İnsanın bir dərdi olacaq,
Bir qürbət hissi olacaq
içində bir yerlərdə.
Gedəsi olacaq bir yerlərə,
Keçməyəcəyini bilə-bilə,
gedişdə tapa bilməyəcəyini
bilə-bilə gedəsi olacaq.
Üzünə baxdığında
bir yaşanmışlıq görəcəksən,
Anladacaq,
bir şeylərin olduğunu
hiss edəcəksən.
İnsanın uğruna
başını verəcəyi
bir dərdi olacaq.
O dərdin arxasına
yorğun düşmüş bir də ürəyi.
Ürəyindən daşıb
yorğunlaşdırdığı
baxışları olacaq.
Tənhadır dərd sahibləri,
çünki dərd çox da
anladıla bilinəcək
bir şey deyildir.
Sən də anlaşılmadıqca
tənhalaşarsan sadəcə.
Daha da böyüyərsə dərdin,
Silinər dünya gözündən,
Gedəcəyin yerə,
Həqiqət diyarına
saxlarsan anladacaqlarını.
Bildiyin,insanın
bir dərdi olacaq.
Bir qürbət hissi olacaq
içində bir yerlərdə.
Sadəcə gedəsi olacaq bir yerlərə…

“EY YAR…”

İndi kəlmələri tökürəm kağıza.
Bəzən kağızın bir başqa tərəfinə keçir
hisslərim.
Yazdığım andan duyğuları qaçıb
səninlə yaşamağım gəlir,
Qısa bir ömür.
Ey yar, yaxınkən
Uzaq olmaq yoxdur bizdə.
Yaxından da yaxın vardır.
Ey yar, üzün,
Nəfəsin olsa bir ömür
Mən səndən doyaram heç?!
Artıq gözlətmə
Bu sevda da, ey yar.
Hər gün yenidən
darıxmağa başlamaq çox çətin, çox acı.
Ən gözəli bir düşüncə,
Bir həqiqət ol,
Gəl ürəyimə…

“BİR QUŞ OLSAM…”

Bir quş olsam
Boğazıma dolan…
Arzuma yol alsam,
Sevgini qanad,
Eşqi cəsarət,
Yarı nəfəs bilsəm,
Dərdim məhəbbət olsa,
Kədərim yerin alsa,
Gecə yarısı
bir vüsal çıxsa gəlsə,
Arzu olsa…
Bir quş olsam
Ürəyimə dolan…
Doğrularıma yol alsam,
Qələmimi qanad,
Kağızımı ümid,
Şeirlərimi sevgi bilsəm,
Düşüncəm sadəcə
məhəbbət olsa,
Acılarım yerin alsa,
Gecə yarısı
bir vüsal çıxsa gəlsə,
Həqiqət olsa…
Deyirəm,
Hər şey yol olsa…
“SƏNİ YAZIRAM DÜŞÜNURLƏR…”
Səni yazıram düşünürlər.
Səni yazsam, başqa qələmlər
kağıza küsər –
Kağızları incitməkdən qorxuram.
O heç görə bilmədiyim
baxışını yazsam,
O kəlmələr neçə insan nəfəsi kəsər?!
Fikrimi,
Qəlbimi,
Düşüncəmi,
Kədərimi yazsam,
Neçə insan bu dərdi qaldırar?!
Və oxumağı bacarsa yağış,
Bir tək mənim üzərimə yağar.
Yağar da,
Yanan kağızı
Söndürməz,
Söndürə bilməz…

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Aynurə İNCİ

Baxışlar fərqlidir duyğular eyni. Fərqli baxışlarla yaşarlar
duyğuları. Hər kəsin fərqli baxışı olduğu kimi,fərqli dünyası var.
Öz balaca dünyası… Amma, bu balaca dünyaya nə qədər hislər,
duyğular sığdırarsan. Hər dəfəsində fərqli. Mənim də öz dünyam
var. Dünya içində balaca bir dünyam, ŞEİR DÜNYAM, SÖZ
DÜNYAM…
Ən gözəl anları sənə bağlayan,
Sənsiz ürəyini deşib‐dağlayan,
Sənin sevgin ilə coşub çağlayan,
Şairin qəlbində söz dünyası var.

SEVGİ PAYIM

Sən mənim tərtəmiz pak mələyimsən,
Günəşim, ayımsan, həm ürəyimsən,
Sonsuz kainatda tək diləyimsən,
Günüm bir gün deyil sənsiz, ey insan!
Sən mənə Allahdan sevgi payımsan.

Sənsiz bu ürəyim yaman haldadır,
Gözlərim hər zaman sənsiz yoldadır,
Niyə, bu xəyallar məni aldadır?
Hər ötən günümsən, həftəm ayımsan
Sən mənə Allahdan sevgi payımsan!

Məni yaman üzür həsrət, intizar
Qara saçlarıma sanki yağıb qar,
Ürək həsrətindən buz kimi olar,
Sən mənim həm qışım həm də yayımsan,
Sən mənə Allahdan sevgi payımsan!

OLMASIN

Gəl dəymə kamana, toxunma tara,
Çaldığı bəstəsi qəlbimdə yara,
Ağlamaq olmadı bu qəlbə çara,
Axan göz yaşımı silən olmasın.

Bu eşq dəyişdirdi mənim halımı,
Əzdi qanadımı, aldı canımı,
Saldı səhralara mənim ahımı
Qaçdım uzaqlara bilən olmasın.

Eşqinin Leylitək yanma oduna,
Çağırsan bir kimsə gəlməz dadına,
Salma ötənləri, daha yadına,
Bir də xəyalına gələn olmasın!

YAMAN DOLMUŞAM

Sən qırdın qəlbimi acı sözünlə,
İllərdi dözmüşəm səbr, dözümlə,
Artıq bacarmıram özüm özümlə,
Payız buludutək yaman dolmuşam.

Sən sevə bilmədin məni mən kimi,
Heyf, bacarmadım olam sən kimi,
Özümü göstərdim xoşbəxt-şən kimi,
Yalnız xəyallarda xoşbəxt olmuşam.

Vaxtında dünyaya gəlməmişik biz,
Sevgi yollarında qoymadıq bir iz,
Sanki yerə düşdü məhəbbətimiz,
Ömür bağçasında vaxtsız solmuşam…

BU GÜN

Məndən qaçdığını anladım bu gün,
Nə idi məqsədin, nə idi qəsdin!
Bizi bağlı tutan sevgi bağını,
Tələsib əlinlə sən özün kəsdin.

Məndən qaçdığını anladım bu gün,
Silib göz yaşımla sevgimi, məni,
Bir dərin iz qoyub hara qaçırsan?
Qaçmaqla unudar sevən-sevəni?

Məndən qaçdığını anladım bu gün
Vüsal çiçəyini necə qoxlaram?
Qayalar qoynunda tənha çiçəktək
Ayrılıq selini çətin saxlaram.

Məndən qaçdığını anladım bu gün
Küsdürüb könlümü ala bilmədin
Kimsəsiz adaya düşən insantək
Qəlbimdə bir məskən sala bilmədin.

SƏNİ

Mən hara baxıram səni görürəm,
Hər yerdə axtarır gözlərim səni,
Məni həsrətinin odu yandırır
Yəqin ki, isidir közlərim səni.

Əlçatmaz arzusan, sonsuz səmasan,
Qəlbimə nur saçan bitməz duasan,
Yoxluğunla varlığıma qidasan
Gözləyir yollarım, izlərim səni.

Daha bu sevgidə gözütoxam mən,
Həsrətə sancılan odlu oxam mən,
Sən gedəndən bil ki artıq yoxam mən,
Şeirlə vəsf edir sözlərim səni.

…AMMA…

Bu ürək ən ağır yükü daşıyır,
Qəlbim yaralıdır həsrət qaşıyır,
Mənim ürəyimdə gizli yaşayır
Bu qədər yaxınkən uzaqdır, amma
Sevirəm, bu sevgi yasaqdır, amma.

Qaranlıq gecəm də ay olub mənə,
Sonsuz sevgisi də pay olub mənə,
İkinci özümtək tay olub mənə,
Bu qədər yaxınkən uzaqdır, amma
Sevirəm,bu sevgi yasaqdır amma.

Ömrümü isidən sönməz ocaqdır,
Ruha işıq saçan nurlu çıraqdır,
Ötən gəncliyimdə ən gözəl çağdır,
Bu qədər yaxınkən uzaqdır, amma
Sevirəm, bu sevgi yasaqdır, amma…

DƏRDİ BİLİNMƏZ

Həyat bəzən olur zalım-amansız,
Gözün əvəzinə qaş qoya-qoya.
Sevənləri ayrı salır zamansız,
Hər dəfə gözlərdə yaş qoya-qoya.
Həyatın oyunu, nərdi bilinməz,
Qurduğu oyunda şərti bilinməz,
Fələyin bizimlə dərdi bilənməz,
Götürər gəncliyi çaş qoya-qoya.
Əzaba yorğantək bizlər büründük,
Saxta gülüşlərlə xoşbəxt göründük,
Yeridik, yıxıldıq, gah da süründük,
Seyr etdi, yollara daş qoya-qoya.
Uşaqkən böyümək edirsən niyyət,
Böyüdün başlayır əzab-əziyyət,
Elə ki yaşlanıb oldun şəxsiyyət,
Aparır yerləri boş qoya-qoya.

MƏNİM DƏNİZ ARZULARIM

Dedi: “dərdlə-qəmlə yaşa”
Sevincimi vurdu başa,
Yelkənimi çırpdı daşa
Mənim dəniz arzularım.

Hərdən oldu coşdu-daşdı,
Nə dedimsə razılaşdı,
Sonda məndən uzaqlaşdı
Mənim dəniz arzularım.

Əvvəl məni məndən aldı,
Ümidimi daşa çaldı,
Heyf, xəyal kimi qaldı
Mənim dəniz arzularım.

Qəm-kədərlə çox qalandı,
Gerçəyə dönməz yalandı,
Ləpə kimi xırdalandı
Məim dəniz arzularım.

Dedim Aynur, bu nə həyat ?
Dedi: “səbr et məqsədə çat”
Məndən uzaq düşdü rahat
Mənim dəniz arzularım…

ŞEİRLƏRİM

Ən gözəl anları sənə bağlayan,
Sənsiz ürəyini deşib-dağlayan,
Sənin sevgin ilə coşub çağlayan
Şairin qəlbində söz dünyası var.
Mənə fani dünya yaman gəlir dar,
Mən “ayrı dünyada” tapmışam qərar,
Könül gözəlliyi sevgidə axtar
Səndə ki duyğu var, göz dünyası var.
Eşq elə dünyadı dəyərli, baha,
Təməli bağlıdır uca Allaha,
İnci, bu dünyadan uzaqlaş daha
Sevən insanların öz dünyası var.

BU SEVDA

Tərtəmiz səmatək aydınlığı var,
Bəzən gecə kimi qaranlıq olar,
Deyirdim, qəlbimə nur kimi dolar
Gözümə yaş olub doldu bu sevda.

Sevəni “həsrətlə” sınağa çəkdi,
Sevgisiz yaşamaq nəyə gərəkdi?
Çoxunun qəlbinə toxumun əkdi
Hələ açılmamış soldu bu sevda.

Xəyanət şimşəktək vuranda onu,
Geyindi ayrılıq,intizar donu,
Artıq,bununla da yetişdi sonu
Yalanın qurbanı oldu bu sevda!

İNSANI İNSAN ALDADIR

Salam, uşaqlığım, bir az dərdləşək,
Qarışıq həyatda axtardım səni,
Xeyli uzaq düşdük, uzun zamandı
Çoxmu dəyişmişəm?! Unutdun məni.

Bu tərəf qaranlıq çox qarışıqdı,
Hamı soyuqlaşır ölür insanlıq,
Məzarlıq salınır “insanlıq” adda,
Bilirsən, başdaşı olub “nadanlıq”.

Öndə gedənlərin önünə keçib,
Getdiyi yollara quyu qazırlar,
Burda insanları edib oyuncaq,
Harama əl atıb yolu azırlar.

Nə hörmət qalıbdı, nə də məhəbbət,
Zəmanə dəyişdi gör nə haldadır,
Yalanı yalanla alqışlayırlar,
Şeytan yox insanı insan aldadır.

Belə bir zamanda gənclik yaşadım,
Ruhumu dərdi-qəm narahat edir,
Aynurə,bilmirəm necə qaytarım
Ömür qatarıyla gənclik də gedir!

ÖMÜR QATARI

Hara tələsirsən belə sürətlə,
Ey ömür qatarı, kimi gəzirsən?!
Ömür sarayından daş sala-sala
Hər doğum günümdə məni üzürsən.

Məndən alıb getdin saf uşaqlığı,
İndi də gəncliyi çox gördün mənə,
Qarışıq həyatda ömür sürərkən,
İlləri almağa qayıtdın yenə.

Sənə sığınmışdım sənə gəncliyim,
Məndən əlaqəni niyə kəsirsən?
Uşaqlıq illəri minən qatara
Sən də minmək üçün çox tələsirsən?

Ayları illərə calaq edərək,
Ömürdən fəsillər bir-bir ötüşdü,
Alıb bir ilimi yenə bu qatar,
Gedən illərimin yoluna düşdü.

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Gülnarə İSRAFİL

Ədəbiyyat, ruhumun içinə dərinləşən söz, büsbütün
yaşamımın özəlidir. Sətirlərdə illərin tuta bildiyin anı cücərib boy
verir.

GÖYLƏR SAÇLARIMIN DUVAĞI

Hər dəfə yağışdan sonra gün çıxır,
Gətir, göy üzünün rəngini mənə.
Bir göy qurşağıyla yallı oynayaq,
Çal, sakit havada cəngini mənə.

Rənglərdən azacıq otağa düşsün,
İsitsin yastığı gün qırıqları.
Qəmli baxışlara bir nur yapışsın,
Məst etsin özündə qaranlıqları.

Göylər saçlarımın duvağı, örtüm,
Gəlib yer üzündə yanağıma çən.
Bu qədər çiskini neynirəm axı?
Yığıb qucaq-qucaq qucağıma mən.

Götür gözlərimə göy qurşağı çək,
Görməsin yerdəki uzaqlıqları.
Əl atım hər dəfə tuta bilim, Yar!
Buludun rəngindən ən ağlıqları.

GEDƏN PAYIZ GƏLƏN İLƏ EYNİDİR

Bu payızın küləyinə qarışdım,
Yağışı da, küləyi də sərindir.
Bu həyatın yolu, dərdi ayrıdır,
Bu həyatın ələyi də dərindir.

Qarsaladı, təndirində bişdi can,
Yağış yağdı, qaysağını qopardı.
İşlərindən başım çıxmır, qardaşım,
Xəstə qaldı, sağlamını apardı.

Aləmində, aləm sirli, gün sirli,
Cəld taleyin maymağından yapışdım.
Hamı getdi öz işinin dalınca,
Yerimdəcə saymağıma çalışdım.

Qara saça ağ rəng verib süslədim,
Ürəyimdə dərd böyüdüb, ev etdim.
Sevinəndə kiçik şeyə sevindim,
Qəmlənəndə qarışqanı div etdim.

Gedən payız gələn ilə eynidir,
Gecələrin gündüzüdür qaranlıq.
Bu həyatın bəlkə, özü bir yuxu?!
Bu həyatın könlü, gözü o yanlıq.
Səs çıxarma, yat, bala

***

Anasını, atasını
itirən uşaq!
Üzünü soyuq daşa qoyub…
İsti qucaq əvəzinə,
iki məzar arasında
yatan uşaq,
əllərini başı altda qoşa qoyub.
Anasının, atasının nəfəsini,
duymaq üçün,
gecə-gündüz yatır orda.
Göz yaşını, ahına qatır orda.
Bu uşağın taleyini düşünəcək,
bir kimsə yox.
Mərmi yağır göy üzündən,
yağış kimi.
Səs çıxarır zülmlərə
əl çalınan alqış kimi.
Şak, şak, şak…
Bu cənnətmi, cəhənnəmmi,
qiyamətmi..?
Yoxsa bütün insanların
göz yumduğu cinayətmi…
Sadə bir ad qoyublar,
vətəndaş müharibəsi.
Yaxşı addır,
yatımlıdır qulağa.
Yat iki məzar arasında,
səs çıxarma, yat, bala.
TƏK GECƏ
..Və hər gün
ümid qapısında əl açmaq,
bir dünya hənirtisi.
Sənin könül dünyana
bənövşə əkər.
O tək axşam
tək gecə…
Sənə açılan tək səhər,
tək toxunuş.
Dualara yetəcək sirr adamım
Yel,
Od,
Su,
Torpaq,
Səs adamım,
İz adamım,
Öz adamım.
Öndən gəl, məndən gəl.
Əlini,
İzini,
Sözünü öpüm, tək nəfəsə,
tək səsə.

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Xalidə ABDULLAYEVA

Mənim şeirlərim yazılmır doğulur. mənim şeirlərim duyğularimin azadligidir. ürəyimin döyüntüsüdur, qəlbimin piciltisidir
ruhumun çırpıntisrdır.

FƏXR EDİRƏM

Anam, atam darıxmasın,
Bacım ürəyini sıxmasın,
Qardaşım dönük çıxmasın
Bu vətənə borcumdur, fəxr edirəm!

Əsgər gedirəm mən,
At, sevgilim, dərdi, qəmi,
Torpaq qədər sevdim səni,
Vətənim cağırır məni
Bu, vətənə borcumdur.
Fəxr edirəm!
Əsgər gedirəm mən.

Elimə göz dikib yağı,
Sinəmizə çəkir dağı,
Gedim, qoruyum torpağı
Bu, vətənə borcumdur.
Fəxr edirəm!
Əsgər gedirəm mən.

Gedirəm boranda, qarda.
Qayıdacam ilk baharda.
Vətən mənsiz qalar darda!
Bu vətənə borcumdur.
Fəxr edirəm!
Əsgər gedirəm mən.

Vətən mənə arxalansın,
Dost gülsün , düşmən tamansın,
Qoy, bayrağım dalğalansın
Bu vətənə borcumdur.
Fəxr edirəm!
Əsgər gedirəm mən.

SƏNLƏ OLSUN

Yenə qaranıq gecə,
Yenə soyuq yatağım,
Xatirələrlə dolub
Bomboş qalmış otağım.

Yaman yorubdur məni,
Bu həsrət bu intizar,
Gəl öpüm gözlərindən
Ayrılıq var, ölüm var.

Yenə oxşa telimi
Bir payız küləyi tək
Unudaq olanlari
Gəl tərsliyindən əl çək.

Yenə əvvəlki kimi
Məni gözünə et nur.
Ay ürəyim bilirsən
Sevgidə olmur gürur.

Yenə gözlər danışsın,
Biz isə sakit duraq.
Xəyallarda səninlə
Birlikdə yuva quraq.

Yene çəkib nazımı,
Deyəsən, “QARAGÖZÜM”
Sənsiz keçməyir günüm
Qalmayib taqət dözüm

Üşüyəm baxışımla,
Əlim əlini tutsun,
Bəlkə bu son şeirim
Qoy sonum sənlə olsun.

BƏLKƏ BİR GÜN QOVUŞDUM

Bilirəm, yol uzaqdı,
Araya bir çay düşüb,
Mənim də qismətimə,
Ayrılıqdan pay düşüb.

Mən alışa bilmirəm,
Qürbətin ocağına,
Həsrətəm mən anamın,
Sığınam qucağına…

Mən ayrılıq, həsrəti,
Uşaq ikən duymuşam,
Bu həsrətlə yaşayıb
Qürbətdən yorulmuşam.

Bəlkə bir gün qovuşduq,
Deyib-deyib durmuşuq.
Boş yerə nə ümidlər,
Nə xəyallar qurmuşuq.

Heç bildin ki, nə çəkdim,
Mən bu gürbət ocaqda
Sıxılıb oturmuşam
Yetim tək bir bucaqda

Cavan ömrüm beləcə,
Qürbətdə keçir hədər.
Mən kədərdan doymuşam
Məndən doymayır kədər.

Bir həsrət yolçusuyam,
Qismətimlə barışdım,
Mən vətənə, anama
Bəlkə bir gün qovuşdum.

ƏN ŞİRİN GÜNAHIM İDİN

Bu gecə Tanrıdan səni istədim,
Açdım əllərimi, etdim bir dilək.
Həyatda qovuşa bilməyəcəyik
Barı yuxudasa sənlə görüşək.

Yenə tut əlimi, oxşa telimi,
Yenə sənlə birgə göz gözə baxaq.
Yenə də dalaşaq, küsək, inciyək
Sonra bu sevgidən bir şeir yazaq.

Unuda bilmərik ilk görüş yerin,
Sanki hər küçədə izlərimiz var.
Yollar ayrı saldı bizi əzəldən
Gör bizi nə hala saldı intizar.

Bilmirik neyimiz artıq düşübdür,
Elə hey davalar, yersiz qınaqlar.
Bilirsən bunların səbəbi nədir?!
Qovuşa bilmirik, budur səbəbkar.

Bir zaman and içib, peyman bağladıq,
Bizi ayıracaq tək ölüm dedin.
Ikimiz də bu eşqdə batdıq günaha
Amma sən ən şirin günahım idin.

NƏ ÜÇÜN GƏLMİŞƏM DÜNYAYA

Sən demə nə vaxtsa günün birində,
Insan da özündən küsər inciyər.
Bitər xəyalları qırılar qəlbi
Nə üçün dünyaya gəlmişəm deyər.

Sevdiyi insandan görər zərəri,
Acılar içində açar səhəri.
Yar onu özgəyə satandan bəri
Nə üçün dünyaya gəlmişəm deyər.

Get-gedə ürəyi olacaq kövrək,
Sındırar qəddini amansız fələk.
Zəhərə dönərsə yediyi çörək
Nə üçün dünyaya gəlmişəm deyər.

Hərdən yazığım da gəlir özümə
Neyleyim ureyim baxmir sözümə.
Sanki gözlərim də baxıb özüme
Nə üçün dünyaya gəlmişəm deyər.
Nə üçün dünyaya gəlmişəm deyər.

KAŞ Kİ, UŞAQ OLAYDIM

Kaş ki, qayıdıb yenidən,
Körpə, uşaq olaydım.
Ulduzlara boylanıb,
Xəyallara dalaydım.

Kaş şirin arzularım,
Hərdən gələndə cana
Yenə sənin köksünə
Sığınaydım, ay ana.

Kaş ki, uşaq olaydım,
Qaçaydım yıxılaydım.
Həzin laylalarını,
Yenə eşidim deyə

Təzədən doğulaydım.
Dəcəl bir qız olaydım.
Mənə acıqlananda,
Danlayaydın sən məni.
Geriyə qaytaraydın,
Nağıllara bələnən
Gecəmi gündüzümü.
Kas ki usaq olaydim

Indikitək qovrulub
Yanmayaydi ureyim
Baltek sirin olaydi
Havam suyum coreyim.
Kaş ki, uşaq olaydım,

Gəlinciyim əlimdən,
Düşərək qırılaydı.
Gündə yüz yol əhvalım,
Bulanıb, durulaydı.
Gözlərimə həsrət yox,

Sevinc yaşı dolaydı.
Həyat eşqim qəlbimdə,
Təptəzəcə qalaydı.
Eh, o, ötən günlərə,
Geri qayıtmaq çətin.
Gərək dalınca qaçam,
Indən belə qismətin.
Kaş ki, uşaq olaydım,
Həyatın mənasını,
Anlayıb, duymayaydım.
Yaşamaqdan hələ də,
Uşaq tək qorxmayaydım…
Kaş ki, uşaq olaydım,

ALIŞMIŞAM YOXLUĞUNA

Istədiyin belə idi,
Taleyin də belə etdi.
Sevgin də istəyin kimi,
Gizli gəldi, gizli getdi.
Get yoluna daha bəsdi,
Alışmışam yoxluğuna…

Həyat məni çox sınadı,
Çətinliklə keçdi zaman.
Bir çox arzum puça çixdi,
Fələk də vermədi aman.
Get yoluna daha bəsdi,
Alışmışam yoxluğuna…

Axı niyə belə etdin?
Yollarda qalıbdır gözüm.
Daha səbrim tükənibdi,
Qalmayıbdı məndə dözüm.
Get yoluna daha bəsdi,
Alışmışam yoxluğuna…

Düşündükcə göynər qəlbim,
Yadıma düşər sözlərin.
Keçdiyimiz cığırlardan
Çoxdan silinib izlərin.
Get yoluna daha bəsdi,
Alışmışam yoxluğuna…

Heç bilmirəm nədən belə,
Üzün məndən niyə döndü?
Göz yaşlarım gilə-gilə
Olan ümidlərim soldu.
Get yoluna daha bəsdi,
Alışmışam yoxluğuna…

AY ÜRƏK..

Nolub sənə, ay Ürəyim,
Nədən belə tələsirsən?
Xatirələr düşüb yada
Yarpaq tək tir-tir əsirsən.

Bir az sakit bir az aram,
Gəl oturaq, gəl dərdləşək…
Çox üzülmə çox sıxılma
Bu həsrət bir gün bitəcək.

Əlimdə qələmim, ürək,
Bax namə yazıram yara.
Bir gün bitər acı həsrət

Son qoyarıq intizara.
Gəl danlama məni ürək,
Həsrətdir eşqin sarayı.
Sevib-sevib qovuşmayan

İnsanların azmi sayı?
Bax görürsən çox insanın,
Eşqdən qəlbi yaralıdı.
Çox qınama sən də məni
Bu sevgi Allah payıdı.

PAYIZ

Yenə payız fəsili.
Yənə qəmli sətirlər
Yenə yada düşəcək
O sənli xatirələr.

Göy üzündə bulud var
Yenə yağacaq yağış
Mənim ağ göyərçinim
Yarıma məndən danış.

Deki bu həsrət məni
Hali pərişan edib
Gözlərimin sevinci
Gözlərimi tərk edib.

Deki mən heç dönmədim
Əhdimdən, ilqarımdan
O şirin xatirələr
Heç çıxmayıb yadımdan.

Sözümü birər birər
Yetir ona göyərçin
Deki yaralı qəlbi
Tək döyünür səninçin.

Deki heç qorxutmasın
Bu həsrət, Hicran onu
Əlbət bir gün olacaq
Bu həsrətin bir sonu.

GƏLDİ

Gəldim kağıza vəsv eləyəm dərdi, gubarı
Yazdıqca qələm ağladı, dəftər dilə gəldi.
Sevdim birini görmədim əhdində vəfasın,
Bilməm nə günah eylədim bəxtim belə gəldi.
Zalım fələyinçərxi dönük oldu əzəldən
Ey yar, nə füğan eylədin könlüm dilə gəldi.
Yar eylədi kor, gözlərimin nurunu aldı
Yıxdı evimi, ömrümə bir zəlzələ gəldi.
Ey yar, özünü çəkmə bu sevdadə kənarə,
Bəlki bu qələm sahibi bir gün elə gəldi.

CARƏSİZ XƏSTƏLİK

Bu necə məhəbbət, necə sevgidir?
Varlığı, yoxluğu mənə şirindir.
Dağıdaq həsrətin buz körpüsünü,
Gəl mənə həmdəm ol, məni sevindir.

Yaman nigaranam səndən əzizim,
Gözlərim yollarda, halım pərişan.
Bir zaman səninlə qoşa gəzərdik,
İndi o yerlərdə görünmür insan.

Ayrılıq yamanca yorubdur səni,
Hicran saçlarına salıb vaxtsız dən.
Nə qədər olsa da yorğun ürəyin,
Bilirəm, yorulmaz bizim sevgidən.

Deyərdin, kişilər ağlamaz, canım,
Bəs nədən gözlərin beləcə dolub?
Mənim tanıdığım daşqəlbli insan,
İndi qəlbisınıq, çox kövrək olub.

Aylar, illər keçsə belə unutma,
Dönmərəm əhdimdən, düz ilqarımdan.
Çarəsiz xəstəlik kimi bu eşqin
Şəfasın dilərəm uca Tanrıdan.

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Manya SƏXAVƏTQIZI

Mən niyə şeir yazıram? Cavabı ruhumu sakitləşdirən bir
sualdır. Əslində bilmədiyim tək cavablardan biri… Ata itgisi, ata
həsrəti, ruhumu titrədən ata ölümü – təsəllim misralar… Həyat
çox qəribədir. Bəzən düşünürəm ruhum şeirlərlə “dillənməsəydi”
mən nə edərdim? Mənim bütün hisslərim şeirlərdə əks olunur.
Bəzən yazarkən ağlayıram, bəzən ağlarkən yazıram, bəzən
xoşbəxt olarkən yazıram, bəzən yazarkən xoşbəxt oluram –
maraqlı hislərdir. Həm sevincdən, həm kədərdən yazıram. Şeir‐
lərimlə daha çox yaralı ürəklərə məlhəm olmağa çalışıram.

ANAM

Ömürdən hədiyyə olsaydı əgər,
Ömrümü anama bağışlayardım.
Anasız həyatın dadı var məgər?
Arzumdur anamla mən yaşlanaydım.

Anamdır həyatda ürək sirdaşım,
Dərdimi onun tək anlayanım yox.
İstəməz gözümdən axsın göz yaşım
Üzülər həmin an anam məndən çox.

Onun “qızım” sözü dünyaya dəyər,
O sözü qoymuşam qəlb xəzinəmə.
Kim “qızım” sözünü ana tək deyər?
Səsi məlhəm olur dərdli sinəmə.

Körpə tək baş qoyub dizləri üstə,
Uşaqlıq anımı xatırlayıram.
Arzumdur anamı görməyim xəstə,
O, acı çəkəndə mən sızlayıram.

Allahdan istəyim budur ki, ana,
Məndən əvvəl sənə ölüm verməsin.
Mən şahid olmayım kaş ki, o ana,
Gözümün işığı sənlə sönməsin.

TORPAĞA ŞƏHİD QAN QATIB

Var havada qan qoxusu,
Qəlbdə intiqam duyğusu.
Yenə bir şəhid yuxusu,
Hıçqırığımla bölünür
özümə şəhid görünür.

Nə yatmışam,nə oyağam,
Deyirəm mən niyə sağam?
Öz sinəmdə özüm dağam,
Şəhidim var yaxılıram
Şimşək kimi çaxılıram.

Qəlbimə kin toxum atıb,
Düşmən torpağımda yatıb,
Torpağa şəhid qan qatıb,
O qanla qarışan torpaq
Qəbul etməz yad bir ayaq.

Sındıraq düşmən ayağın,
Ucaldaq vətən bayrağın.
Həfiflədək ürək dağın,
Təsəlli olsun qələbə
Buna ümid var hələ də.

ATASIZLIQ YAMANDIR

Dağlarda çən gözəldir,
Payızda nəm gözəldir.
Ata deyib yananın,
Gözündə qəm gözəldir.

Sevinc yaraşmaz daha,
Qəmlə çıxar sabaha.
Ata dərdi çəkənin,
Qəlbi beşikdir aha.

Dağ qoyub dağ üstünə,
Düşərlər yetim günə.
Bir sevinc keçə bilməz,
Ata dərdi önünə.

Atasızlıq yamandır,
Mənim köksüm al qandır.
Atam getdiyi o gün,
Xəyallarım talandı.

Yandı bağrımın başı,
Axdı gözümün yaşı.
Ata kimi görmədim,
Nə ana,nə qardaşı.

Qardaş qardaş tək gözəl,
Anamdan yazım qəzəl.
Ancaq atamın yeri,
Qəlbimdə ayrı,özəl.

AYNADAKI RUHSUZ SİMA

Aynadakı ruhsuz sima,
Baxışların niyə donub?
Sanki nəsə edir ima,
Baxışına bir sirr qonub.

Ruhun gedib, cismin qalıb,
Boş çuvala bənzəyirsən.
Sən aynaya nəzər salıb,
Əksindən nə istəyirsən?

Nə verəcək ayna sənə?
Yoxsa ölən ruhunumu?
Xəyallara dalıb yenə,
Ölən ruhu unutdunmu?

Ayna səni dəyişdirməz,
Sən necəsən əksin odur.
O sənə ruh verə bilməz,
Adın ruhsuz sima oldu.

ZÜLMƏTİN TƏK YOLÇUSUYAM

Tellərimə sığal çəkmə,
Əllərini yandırar.
Ürəyim buz parçası…
Girmə səni dondurar.

Olma mənim yol yoldaşım,
Birdən yolda azarsan.
Mən zülmətdə yol gedirəm,
Yolum bir az uzarsa,
Ürəyinə qorxu düşər
Səni xilas etmək üçün,
Mənə quyu qazarsan.

Sözlərimdən nə incimə,
Nə də məni qınama.
İnsanların nankorluğu
Qorxu salıb canıma.

Həyat yolum uzun deyil,
Yolda səni tanıyam.
Səhvlərini,düzlərini
Yolda bir-bir sanayam.

Səni yalnış gördüyümçün
Ya özümü qınayam,
Ya da yenə məyus olub
Bir insançün ağlayam.

İstəmirəm qadan alım,
Yeni həyat sınağı.
Sonra yenə tənə olur,
Ürəyimin qınağı…

QƏLBİMİ DƏLİR

Hərdən xatirələr cumur üstümə,
Yalquzaq ruh kimi ruhumu didir.
Qəlbimi batırıb al rəngli qana
Sonra üz çevirir məni tərk edir.

Gör necə zalımdır necə vicdansız,
Bilir ki, gedəcək yenə də gəlir.
Vəhşidir xatirəm həm də amansız
Ox olub bir anda qəlbimi dəlir.

Acımır nə mənim göz yaşlarıma,
Nədə ki, çəkdiyim bu acılara.
Çıxmayıb bir təbib mənim qarşıma
Bir əlac eyləsin bu sancılara.

DƏRDİNİ SUSAN QADIN

Gözəl qadın, yalvarıram,
Gözlərinin yaşın sil.
Dərdini aç mənə söylə,
Məni dərd sirdaşın bil.

Gözdən axan göz yaşını,
Axıt mənim dizimə.
Sənin qəmin əksin salır,
Bil mənim bənizimə.

Ağlayıram için-için,
Bilmədiyim dərdinə.
Yalvarıram Allahıma,
Kaş ki,bu qadın dinə.

Açıb tökə dərdlərini,
Bir gizlini qalmaya.
Yas tutduğu bu dərdləri,
Onu məndə n almaya.

Mən qorxuram sənsizlikdən,
Dərdini susan qadın.
Heç olmasa de mən bilim,
Bəs nədir sənin adın?

Bir gün səni alıb getsə,
Bu göz yaşı əlimdən.
Heç olmasa adın qalsın,
Bir yadigar dilimdə.

Susma qadın incimərəm,
Lap kin “qus”san üstümə.
Onsuz da mən boğuluram,
Məni saran tüstünə.

İçimdə min şüphə didir,
Rahatlıq vermir mənə.
Bölüş mənlə dərdlərini,
Birgə bataq matəmə.

ÇİÇƏK TƏK SOLDU

Bilmirəm hayandan əsdi bu külək,
Bağrımın başını kəsdi bu külək.
Ruhumu bədəndən alandan sonra
Niyə sakitləşib, susdu bu külək?

Elə bil qəsdimə durmuşdu mənim,
Sevinci əlimdən almışdı mənim.
Susdura bilmədim mən bu küləyi
Elə bil tək-tənha görmüşdü məni.

Bu külək qoymadı nə hicran, nə qəm,
Yüklədi çiynimə, söylədi çək qəm.
Sürüyüb özümlə çəkə bilmirəm,
Yüküm çox ağırdır, içindəki qəm.

Əsdi viran etdi, saldı dərin iz,
Silinməz heç zaman yaddaşdan bu iz.
Qəlbimi incidir hər xatirəsi,
Bu külək qəlbimdə qoydu acı iz.

Külək əsib-coşub sonra da susdu,
Bu qədər dərd verib bəs niyə susdu?
Məndən aldıqları çətin ki, dönə,
Mənim neçə arzum çiçək tək soldu.

SEVİNCİMİN İNTİHARI

Dedim yazım –
Olanlardan,
keçənlərdən,
Haqqın yolu
dura-dura
Haqsızlığı seçənlərdən.
Yaza-yaza
göz önümdən –
neçə səhnə gəlib keçdi.
Düşüncələr
diri-diri ürəyimə kəfən biçdi.
Duyğularım daxilimdə
savaş açdı bir – birinə,
Sevincimə hücüm çəkib,
kədərim keçdi yerinə.
Göz yaşına döndü sevinc
kirpiyimdən asdı özün,
Sevincimin “intiharın” kor olub
görməzdi gözüm.
Yanağımda “məzar qazdım”
İntihar edənlərimə,
Əlimi qoynumda qoyub,
Tərk edib gedənlərimə.

SEVGİN SEVGİMİN SEVGİSİ

Sevgin ilə qanad açan
kəpənəyə bənzəyirəm,
O çiçəkdən bu çiçəyə
qonan həmin kəpənək tək,
Eşq bağımı bəzəyirəm.
Toxunmursan qanadımaqanadım sınar mənim,
Sevinci qəlbimə salıb,
Yan tutursan ürəyimdən
bu həyatın kədər qəmin.
İncə-incə oxşayırsan
günəş rəngli tellərimi,
Məhəbbətlə sən tutursan
səni saran əllərimi.
Sən dünyamın işığısan,
Olmazsan aləm zülmətdir.
Sevgin sevgimin sevgisi,
Mənim üçün səltənətdir.

XATİRƏLƏR RUHUMU DİDİR

Mən sırt üstə yata bilmirəm,
Kürəyimə batırılan xəncərlərin yeriağrıyır.
Mən hər gecə ölürəm,
“Dost” kəlməsi ürəyimdə qanayır.
Ağ tənzifə dəyən qan ləkəsinin görüntüsü tək,
Bir mənzərə canlanır gözlərimdə.
Gözüm ruhuma dikilib
Əlimsə qalıb dizlərimdə.
Köksünü titrədən sərt fırtına
Xatirələrimi yerlə yeksan edir.
Quzğunun cəsədi diddiyi kimi
O xatirələr ruhumu didir.
Yaşadıqlarımın günahkarı mənəm,
Qəlbimi açmamalıydım ki, qəlbimdən
yaralanmayın.
Mən artıq mən olmaq belə istəmirəm,
Çünki mən özümü mən olduğum üçün ittiham
edirəm.

GÖZ YAŞIM İNTİHAR EDİR

Gözlərimdə bir gilə yaş,
Süzülür intihar edir.
Daş asılıb qəlbimdən, daş,
Ruhumu qəm-kədər didir.

İtib gözümün işığı,
Gecənin zülmət çağında.
Əridi gözümün yağı,
Xoş günlərin sorağında.

Fırtınaya düşmüş kəsəm,
Yol tapmıram çıxam qaçam.
Mən sükutda qəmli səsəm,
Sükuta niskin qatacam.

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Xəyal SEVİL

Bəzən uzaqlaşmaq lazım gəlir, yaxınlaşmaq üçün; bəzən
xatırlamaq lazım gəlir, xatırlanmaq üçün;bəzən ağlamaq lazım
gəlir, açılmaq üçün;bəzən anmaq lazım gəlir, anılmaq üçün;
bəzən de susmaq lazım gəlir, duymaq üçün. – bəli, mənim üçün
də söz Təbrizi demişkən – yaxınlaşmaq, xatırlanmaq, açılmaq,
anılmaq və duyulmaq üçündür.

ANAMIN ƏLLƏRİ

Anamın əlləri qocalır yaman,
Əllərinə cavan qırışlar düşür.
Aybaay, günbəgün ,saatbasaat
Cavanlığı barmağından sürüşür.

Anamın əlləri qocalır yaman,
Üstünə illərin ağrısı çökür.
Qocaman bir evin qayğı yükünü
İndi də qocalmış əlləri çəkir.

Bu qocalmış əllər cavan əllərin
Beşik yürgələyən xatirəsidi.
Anamın əlinə düşən qırışlar
Onun taleyinin xəritəsidi.

Anamın əlləri qocalır yaman,
Ömrümü bu qoca əllərə yazın.
Deyirlər torpağın altı soyuqdur,
Qəbrimi anamın əllində qazın.

ASARAM ÖZÜMÜ GÖYÜN ÜZÜNDƏN…

Buludların ac it kimi
Elə hürür ki, üstümə, ilahi,
Məni yağışın tutacaq.
Qapından qayıdır dualarım da,
Məni qarğışın tutacaq.
Ömrüm il – il tökülür,
Daşlayıblar ömrümü.
Bir ulduzsuz gecəyəm,
Bir kimsəsiz küçəyəm.
Bu dəlisov yağışlar
Xoşlayıblar ömrümü.
Eh! Daha əlimi açmaram sənə,
Eh! Daha əllərim qoynumda qalar.
Asaram özümü goyün üzündən,
İlahi, ölümüm boynunda qalar.

CƏZALIDI ÜRƏYİM

Cəzalıdı ürəyim,
Bədənimdə küncə qoydum.
Yorulan göz yaşımı,
Yanağımda dincə qoydum.

Bu da səndən qalan ömür,
Yarı sənsən, yarı sudu.
Həsrətini atdığım yer
Gözlərimin quyusudu.

Eh! Yolların yol yoldaşı,
Gedən yollara qarışdın.
Sən tək bədəndən ibarət
Sevgilərə alışdın

UZAQ BİR XƏYAL…

Daha nə oddan al,
Nə odlara yax.
Ən gözəl bahar da,
Payız oldu, bax.
Mən necə anladım
Sənə bu hissi?
– Məni tək buraxma…
– Məni tək burax!

Bu da bir istəkdir,
Bax! Elə bu cür.
Nə ağrı, nə arzu,
Nə nalə deyil.
O qız bir xəyaldır,
Uzaq bir xəyal…
Xəyalə deyil.

– Məni tək buraxma…
– Məni tək burax!
Nəyimə gərəkdir
Ucuz ehtiyat?
İtirdim
Aldığım dözümü səndən.
Daha islanmazsan yağışın altda,
Götürdüm
Ağlayan gözümü səndən.
Burax!
Yığışdırım özümü səndən,
Çevirmək öyrənim

***
Üzümü səndən.
– Məni tək buraxma…
– Məni tək burax!
Yox! Dərs almamışdım
Bu son dərs kimi.
Güclə ovuduram özümü,
Güclə.
Hər yerdə olursan
Sən də tərs kimi.
Ya elə indi get,
Ya yanımda qal,
Tükənib gedirəm
Son nəfəs kimi.
Adım
Qulağına gələn səs kimi
Uzaq olsun.
Qoy bu eşq ac – susuz
Yalquzaq olsun.
Məni tək burax…
Mənim əllərimin
Pis yaddaşı var.
Mənim gözlərimin
Pis yaddaşı var.
Amma, ürəyimin
Hiss yaddaşı var.
Gözümün üstündə
Həsrətə yerin…
Süzülür gözümdən xatirələrin.
Buraxma məni…
Buraxma!

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Günayd ƏLƏKBƏRZADƏ

Şeir yazarın dünyaya baxışıdır, ürək sözüdür. Mənim
üçün ən yaxın dostdur… Şeir dünyaya gələcək körpə kimidir…
Dünyaya gətirəndən sonra mənəvi rahatlığa qovuşuram. Mən
şair olmaq üçün və ya kütlənin alqışını almaq məqsədilə şeir
yazmamışam heç bir zaman. Şeir yazmaq mənə görə rahatlıq
tapmaq üçün, özümü özümə anlatmaq üçündür…

ÖLMÜŞ RUH

Mən sənsiz ölmüşəm, ölüyəm daha,
Bu boş küçələrdə gəzər bədənim.
Mən fərqli ölüyəm, qəbrim də yoxdur,
Olmaz ziyarətim, gəlib-gedənim.

Baxmayın siz mənə, ölüyəm daha,
Ruhum ürəyimdən imtina edib.
Ruhlar ölməz olur, mənimsə ruhum
Cismimin içində intihar edib…

KÖÇ

Sənsiz yaşlanmağa yoxdur həvəsim,
Daş olub bir küncdə durmağım gəlir.
Köç edib bəxtimdən özgələşərək
Özümü yoxluğa qurmağım gəlir.

Taleyim hardasa dolaşıq düşdü,
Kim vurdu düyünü, aça bilmədim.
Göz rəngim bəxtimlə qarışıq düşdü,
Yol tapıb arzuma çata bilmədim.

Gecələr içimdə var-gəl eyləyən,
Özümlə danışan səs-küyüm imiş.
Şəhərlər dəyişdim, mənim qürbətim
Sənsizlikdə bitən bir düyün imiş.

Dolayı yollarda dolanıb qaldım,
Bir ayrıc olmadı yolumu seçim.
Ömrümdən uzun yol tutub getdiyim
Zamana, ölçüyə sığmadı köçüm.

OLMADIN

Yağışlar qoxuyar həsrətin sənin,
Elə hey döyəclər tənha ömrümə.
Damır bu sevgidən, damır üstümə,
Məni tənhalığa belə bürümə.

Sel olan yoxluğun qərq edər məni,
Bilinməz yerlərə çəkib sürüklər.
Əvvəl sözlərindən soyuyb getdin,
Sükutun uzanıb gedən hörüklər.

Varmı sonsuzluğun sonda bir sonu,
Gözüm yolun çəkdi, gələn olmadın.
Ucsuz-bucaqsız bu çöllər kimi
Sənin də könlümdə sonun olmadı.

ÖGEY BƏNDƏ

Səni vətən bilən kimsəsiszliyim,
Varlığının qürbətində səfildir.
Kimə sahib çıxdın məndən keçərək
Soyuqluğun iqlimimdə qəfildir…

Daha ürəyinə özgə, ögeyəm,
Çəkdin əllərini, gözünü məndən.
Mən yurdsuz olaram, səfil olaram,
Saxlaya bilmərəm özümü səndə…

Daha gözlərin də qürbətdir mənə,
Küt getdin çörəyin kündəsi kimi.
Mən sənsiz yaşadım, sənsiz öləcəm
Tanrının tək ögey bəndəsi kimi…

YENƏ

Yenə bir gözəli çıxar qarşına,
Mənə qıymadığın əlindən tutar.
Toplaram özümü yad gözlərindən,
Bu eşq də başını beləcə qatar.

Nəyim var ki, səndə, nəyim var mənim?
Bir sevgi yükümdür, alıb gedərəm.
Uzağı həsrətin üstümə uçar,
Sən ovut könlüünü, gözdən itərəm.

Bir ayrıc olmadın qarşımda duran,
Mənsizlik yolunu tutub gedirsən.
Bir ayrıc olmadın, yolumu seçim
Bir qızın qəlbinə köçüb gedirsən.

Sən əsir ruhumun inqilabıydın,
Sənsiz nəyə yarar etirazlarım?
Mənim ömrüm keçər sürgünlərində,
Məni də sənimdən böldü Arazım.

O taylı, bu taylı oldu sevgimiz,
Sən təslim eylədin özünü niyə?
Bir qızın hər kəsi oldu itkimiz,
Nəyim qaldı səndə, məndən de, nəyim?

GƏL

Gəl səpil yaxama bir ətir kimi,
Nimdaş sənsizliyi soyunum daha.
Min ildir getmisən, əyni nazikəm,
Gəl ki, nəfəsini geyinim daha.

Sənsiz ev olmadım, yuva olmadım,
Özgə komasına girən sərçəyəm.
Gəl, uçur bu evi, yenidən tikək
Sənsiz uçuq-sökük, tənha küçəyəm.

Yüz ildir əllərim açılıb sənə,
Tanrı görən yeri tapa bilmirəm.
Gəl, birgə axtaraq göyün üstünü,
Allahsız mən sənə çata bilmirəm.

Soluna başqası köçün salarsa,
Mənim bir ovucluq yerimi saxla.
Saçımda ağarsa sənsiz illərim,
Səndən o tərəfi ölümə bağla.

Duamın bu üzü elə qaranlıq
Günəş o üzündən doğurmu, Tanrım?
Mən elə sevmişdim, lap bir Quranlıq
Günahı savabdan çoxdurmu, Tanrım?

GEDƏK

Tut əlimi, çıxaq gedək,
Yalnızlığın o tayına.
Bu kənd, şəhər sevda bilməz,
Fəsil-fəsil qaçaq gedək
Bizsizliyin son ayına…

Sən onda uzaq idin,
Yolumuzu kimsə kəsdi.
Yalan-gerçək sevdaların
Aramıza sədlər çəkdi.

Əllərinin boyu yox ki,
Uzanıb sığal çəkə.
Dünyanın bir ucuna
Əllərimiz qoşa köçə.

Əllərini kimsə dartıb
Saçlarımdan qopardı.
Adını özgə çəkdi
Başqa səmtə apardı.

YOXUNDAN SONRA

Elə öyrətdin ki, gedişlərinə
Cəhənnəm dünya, mən bu üzündədir.
Mən belə sevmədim heç bir adamı,
Tanrı da sevməzdi onu atanı.
Gedənlər diridir, qalanlar ölü,
Sevən gedəniylə ölürmüş, demək.
Solumdan başladı bu sevda mənim,
Yastığım buz kəsmiş göz yaşı gölü.
Mənim ağrılarım sol gözümdədir.
Niyə ürəyimi köçürdüm sənə?
Yuvam olmasan da, yurdum olardın…
Niyə əllərimi açmışdım sənə?
Sən Tanrı deyildin, bilmədim axı,
Bilsəydim, dönərdim, əlsiz qalardım…
Yoxsan, misra-misra ağrıyır yerin,
Doğmandım, gedəndə niyə yadınam?
Ardından şeir-şeir ağlayıb susan,
Sənə “dön” deməyən, küsən qadınam…
Yoxundan o yana qalmadım mən də,
Get, sənə “yaxşı yol”, mənə “əlvida”.
Daha səndən sonra ölü torpağam,
Əvvəlim üç nöqtə, sonum son nida!

ARZULAR… XƏYALLAR…

Arzularım gəlin köçür
Səssiz-səssiz evinizə,
Körpələrin səsi gəlir
Eşidirsən?
Arzuların o tayından
Qarışaraq sevgimizə…
Sən –
Oğlumuza yaz budağın
Necə pöhrə atdığını,
Qış gələndə ağacların
Mışıl-mışıl yatdığını
Şeir kimi danışarkən,
Mən –
Ala gözlü qızımızın
Saçlarını hörürəm…
Gözlərimə baxaraq
Gözlərindən gülürsən…
Dinləyirlər baba nağılı
Oğlumuz da, qızımız da
Diz üstündə oturub,
Əllərində nənə yayıb
Sac üstündə bişirdiyi
Fətirləri dişləyərək…
Gecələri yar başını
Qucaqlayır dizlərim,
Saçlarına düşən dəni
Bircə-bircə əzizləyir
Barmaqlarım, gözlərim…
Sən varsan, mən varam,
Bir dam altda
Ata-analı böyüyür
Komamız da.
Bacasından sevgi çıxır
Əllərimi isitdiyim,
Biz qoxulu sobamızdan…
Xoşbəxtliyi hasarlayıb
Söz-söz sevib böyüdürəm…
Böyüdürəm… Fəqət…
Evimizin hasarını
Yıxır
Taleyimin yazıları…
Ayrı-ayrı dam altında
Böyüdürük –
Gözü yollu arzuları…
Gəlin köçür arzularım
“Ana” deyir eşitməyən,
Varlığımdan xəbərsiz,
Bir qadının şəklinə…

BƏLKƏ

Ağrıdan bütləşirəm
Daş yağır ürəyimə.
Soyundum göz yaşımı,
Ruhumun baş daşına
Keçən mart yağışında.
Özümü əsir etdim
Köksünə qucaq-qucaq.
Köçürəm durnalarla
Sənsizlik göylərimə,
Ölərəm uzaq-uzaq…
Sən isti avqust kimi
Soyuyan ocaq yeri.
Ölümsüz məhəbbətin
Boş qalan qucaq yeri.
Mən indi köksü dolu,
Dilbilməz uşaq kimi.
Nə zaman çatdı səsim?
Sən uzaq qaçaq kimi…
Torpaq da sənin kimi
Ölümü seçdi mənim.
Göylərə verin, ölsəm
Bəlkə Tanrı sevdi məni…

BİRİSİ…

Daşı daş üstünə qoya bilmədin
Əllərim qoynumdan asılı qaldı.
Heç sən də ruhumu duya bilmədin
Yoxluğun alnıma yazılı qaldı.

Sənsizlik saçımla uzanıb getdi
Kəssəm də ucundan çatmadım sənə.
Buluddan yuxarı sevdiyim adam,
Buluddan aşağı baxmadın mənə.

Kötüyü altında külləndi sevdam,
Çəkib siqaretlə öldürdün məni.
Bir azcıq illərə, bir az ellərə
Qıydığın yerlərə böldürdün məni.

Birisi gecələr göz bəbəyində
Mənim gecələrim tavandan düşür.
Araram sevdanı söz bələyində
Görəsən günəşin hayandan düşür.

GƏLMƏSƏN DƏ…

Saçlarımda bir sığalın yeri boş
Əllərimdə bir nəfərlik əl yeri…
Sevdamı da bir kənara soyunub
Gözləyəcəm, gəlməsən də yerin boş.

Gələnməsən, biləcəyəm yetiməm
Sən adında hər kəsimi itirdim.
Ən başından ayrılığı düşünüb
Bilə-bilə öz başıma gətirdim.

Gəlmədin ki, şəhər-şəhər itirim
Sonra səni küçə-küçə axtarım…
Tapım səni, bir özgənin qolunda
Tanış olum, bu da sənin bəxt yarın…

Gəlmədin ki, şairlikdən əl çəkim
Dönüşündən gedişinə sədd çəkim.
Gəlmədin ki, boyun qucum qapında
Biş-düş edim, yaxşı-pis yemək çəkim…

“Zərif kölgələr” layihəsinin iştirakçısı: Aysel NƏSİRZADƏ

Şeir yazmaq eşqə aşiq olmaqdır. Hər hansı insana
vurulmadan belə eşqi tərənnüm etmək özünü aşiq roluna salıb,
Xəyalən həsrətini, ayrılığın cəfasını, qovuşmağın sevincini yaşa‐
maqdır. Şeir yazma ruhun dilə gəlməsidir. Empati qurmaqdır ‐
başqasının dərdini öz dərdin bilmək, ağlayanla ağlamaq, gülənlə
gülməkdir. Bir də şeir olmaq var‐ən təmiz qəlbli adamın ən
sevilən şeiri olmaq.

TƏNHALIQ

Ölümün səssizliyidir Tənhalıq. Duyğuların, nifrətin, sevginin ürəkdəki ən sərbəst halıdı. Yaradılışın çılğınlığı, hay
küyündən əsər qalmayışı, sevgi məhrumiyyətidir. İçinə dəyən
zərbələrin həyata əks sədasıdı. Çəkdiklərimizin, içimizə basdırdığımız acıların gün işığına çıxışıdı. Həyatın bir köşəsində
bir damcı sevinc üçün tutulan göz qamaşdıran işıqlara, qaranlıqda gizlətdiyimiz böyük acılarımızın qıcqanclığıdır. Dörd bir
yanını saran, ancaq özünü tapmadığın insanların arasında qeyb
oluşundu. Ölümlə həyat arasında ki, yeganə bərabərlikdi
tənhalıq…
Bürüyür varlığımı kədər, uzandıqca uzanır, susduqca
susur gecə. Batırır qulağımı gecənin sükutu… Yuxusuzluq gecə
insana verilən ən böyük cəzadır və ya düşünmək üçün ən
böyük fürsət. Düşün… düşün… Min fikir bir dərdə dərman
olurmu əsla. Nə qəribə duyğular yaşayır insan İlahi… Ölüm və
həyat – hər ikisi qorxudur insanı. Həm adam kimi yaşamalısan,
həm ölməlisən adam kimi. Həyat daima insanı məngənədə
saxlayır. Kiçik-kiçik dadımlıq sevincləri, doyumluq kədərləriylə
bitiririk zamanı. Başqasının arzusuyla doğulur, yaşaya bilmədiymiz arzuların acısıyla təslim verib ruhumuzu gömülürük
torpağa.

ƏLLƏRIM OVCUNDAN SÜRÜŞDÜ

Əllərim ovcundan sürüşdü
Tuta bilməzsən daha.
Geri sayım başladı
Yol görünmür sabaha.

Xəyanət damğaladı,
Gözün gözümdən düşdü.
Ey çox sevdiyim adam,
Özüm gözümdən düşdü.

Ehh… nələr qurban getdi,
Nələr nəfsinin badına.
Sən necə qıydın söylə?
Necə, sevdiyin qadına?!

GET YAVAŞ‐YAVAŞ

Buludun gözündən yağış damlayır,
Çilənir yoluna, get, yavaş- yavaş.
Boş qalan ürəyim qubar bağlayır,
Vida et soluma, get, yavaş-yavaş.

Bizi birləşdirən körpüləri yıx,
Uzatma zamanı, qapını ört, çıx.
Az zülm elə sən, yalvarıram çox,

Bu Allah quluna get, yavaş-yavaş.
Verdiyin vədədən, sözündən cayıb,
Deyirsən, qismətdi, bir yazılmayıb.
Alçaltma özünü, eşqindən ayıb,
Gir özgə qoluna, get, yavaş-yavaş.

GECƏ LAYLA ÇALIR MƏNƏ

Xatirələr odlu çıraq,
Yanır qəlbim varaq-varaq,
Sükutuma sığınaraq
Gecə laylay çalır mənə.

Açılıb dünyamın üzü,
Bəllidi əyrisi-düzü,
İstəmirəm heç gündüzü
Gecə laylay çalır mənə.

Ortaq olub kədərimə,
Hey boğulur qəhərimə,
Çatmaq üçün səhərimə
Gecə laylay çalır mənə.

Oyandı yadlaşmış yadım,
Odlandı küllənmiş odum,
Nəqarətdə mənim adım
Gecə laylay çalır mənə.

***
Kağız üşüyər
Üstünə səpilən soyuq sözlərdən.
Nöqtə qoyulduqca
ümid doğar isinməyə.
Səbəb olar günəşin doğuşu,
Ən kədərli insanda
Səbəbsiz gülməyə…

YAŞLI ADAM

Hər səhər pişikləri yemləyən,
yaşlı adam,
Burda tək sən idin,
ağıllı başlı adam.
Hər səhər pəncərəm açılanda,
ilk sənin səsin gəlirdi…
Piş… Piş…piş…
Ya da kış…kış…
Göydələnlər insanları insanlardan ayrır,
bəlkə də insanlıqdan.
Bu qədər yad içində,
Tək sən idin doğma olan
Ötüb keçən günlərimi xatırladan.
Təmiz ürəkli adam,
Hər səni görəndə
Xəyalım uçardı taxta qapılı həyətimizə.
Heç orda qapımız da bağlı qalmırdı
Qonşuların bir açırdı,
biri örtürdü…
Səssiz qalmazdı küçəmiz
Uşaqların qəhqəhəsi,
Həyətlərdən yüksələn
“bayağı”mahnıların səsi.
Bilirdin ki, yaşayırsan.
Ağlasan səsini duyan olacaq,
Kimsə gəlib ayan olacaq.
Burda qapı qonşumu belə tanımıram,
Hərdən, kiməsə salam verirəm,
Kimdənsə Salam alıram.
Bu səhər pəncərəmi acdım
Ac pişiklərin miyoltusu,
Qurulan çadırın xışıltısı vardı.
Bir də hıçqırıb ağlayan uşaq səsi…
Babasına ağlayanYaşlı adamın son beşik nəvəsi.

ÜRƏYİM DƏNİZ DEYİL

Ürəyim dəniz deyil,
Dərdi sahilə vura.
Qocaldır ürəyimi
Dərdlərim yora-yora.

Bəzən məlhəm ürəyə,
Bir narin insan səsi.
Hər vaxt çatır köməyə,
Dostun varam kəlməsi.

Ağıl çəkdiyi fikrin,
Yükün ürəyə salır.
Ürəyi tərk edənin,
İzi ürəkdə qalır.

Ürəyin qidasıdır,
Sevgi, xoş söz, xoş dilək.
Ürəyin tək çarəsi,
Ürəyi sevən ürək.

ŞƏHİDLƏR UNUDULMAZ

Torpaq üstə isti qan,
Tapılar qisas alan!
Gənc ömrü nakam qalan,
Şəhidim unudulmaz,
Şəhidlər unudulmaz.

Səsləndikcə hər adı,
Dinməz ana fəryadı.
Hələ gözü yoldadı,
Şəhidim unudulmaz,
Şəhidlər unudulmaz.

Gözləyin qisas günün,
Mərd oğlu çox bu elin.
Qırar düşmənin belin,
Şəhidim unudulmaz,
Şəhidlər unudulmaz.

Sahibsiz deyil vətən,
Sarsılmaz hər zərbədən.
Vətənə canın verən,
Şəhidim unudulmaz,
Şəhidlər unudulmaz.

ÜRƏYİM BARLI TORPAQ

Ürəyim barlı torpaq,
Bir dərddən min bitirər.
Sevinclə qalxan duam,
Geriyə qəm gətirər.

Kimin toyuğuna kış
Kimə qarğış etmişəm?
Dərdliyə həmdərd olub,
Hər dadına yetmişəm.

Düzünü, Allah bilir,
Bəlkə də günahım var.
Dar günün aydınlığı,
Deyiblər geniş olar.

Günəşdən parça qopub,
Düşəcək bəxtimizə.
Bəlkə hardasa gizli,
Mükafat var səbrimizə.

***

İlahi, sən bilirsən,
Yaşadığım hər nə var
Yük oldu ürəyimə.
Verilən o qədər vəd,
Yetmədi köməyimə.
İçimdə dəli fırtına
Gözlərim qara bulud
İlahi, min arzumdan
Birinin yolunu aç…

HƏYATA YARI YAMAĞAM

Elə tutubdu tərsliyim,
Ağlamağa ərinirəm.
Mən yetimin fağır qızı,
Bəxti yavər görünürəm.

Ruhumda bir yorğunluq var,
Yükü ürəyimi əzib.
Deyingənəm bu aralar,
Öz anam da məndən bezib.

Dua etdim duyulmadı,
Əlim ətəyimə düşdü.
Günahlarım yuyulmadı,
Ölüm gəlib, son görüşdü.

Neçə ildi öyrəşməmiş,
Həyata yarı yamağam.
Hamı ev sahibi gəlmiş,
Bu dünyaya mən qonağam.

***

Başıma nə yaxşı şey gəldisə,
Burnumdan gəldi.
Yaxama yapışdı
pis olan hər kəs,
Gözümü dəldi…
Haqsızlıqlar yordu məni,
Haqq görür dedim, durdum.
-Günahkarsan!
dedikləri hər şeydə dupduruydum.
Ahlarla yandı qəlbim,
İçimdən yıxıldım, içimdən çökdüm.
Allah yazmayan dərdi,
İnsanlar verdi çəkdim.

YUXUDAN DURDU ÇOXU

Yenə elə bu gecə
içimə ağlamışam,
Hıçkırtım öz içimdə,
Göz yaşıma boğulub.

Səsləşib sükutumla,
Gecənin kor sükutu.
Zülmətin qucağına
Yeni bir “mən”doğulub.

Fikirlər tikan kimi
Dəlir-deşir ruhumu,
Çəkilmək bilmir bir an,
Gözümün yorğunluğu.

Səhər Azan səsilə
Gözümə gələn yuxu,
Bu nə vaxtın gəlişi?!
Sən də gecikdin mənə,
Yuxudan durdu çoxu.

***
Saçını yola tökən söyüd ağacı,
Qovuşmayan yolS
onu cığır.
Sevincdən doğan acı
Qanadı qırıq arzular.
Yüklənmiş beyin
Beyindən didərgin ağıl.
Gerçək həyat,
Gerisi nağıl.

QÜRBƏTƏ DAŞ KİMİ DÜŞDÜK

Qürbətə daş kimi düşdük,
Yerimiz çox ağır oldu.
Vətənsiz dilimiz gödək,
Bəxtimiz də fağır oldu.

Vurdular düz sinəmizdən,
Vətənsizlik adlı dağı.
Bir otağa sığışdıq biz,
Yurdu talan etdi yağı.

Balalar qaçqın doğuldu,
Babalar da qaçqın öldü.
Neçə evsiz cavanların,
Eşqi qəlbinə gömüldü.

Hər kim çəkir həsrətini,
Dilində kəlməsi ahdır.
Bu qədər ağrı acıya,
Dözüb-dözüb axırda.
Vətənsiz ölmək günahdır.

“Zərif kölgələr” kitabına yazılmış önsöz

ÖN SÖZ

Hardan başlayım, əslində bilmirəm. Hədəflərimiz böyükdür – arzularımızın, ümidlərimizin üstündə. Bəlkə də hələ ən kiçikdir bizim hədəflər. Amma bu da bir başlanğıcdır. Dünya “qadın ağrıları” altında çırpınır. Hər gün xəbərlər hansısa bir qadının dəhşətindən danışır, içimiz göynəyir, ruhumuz sızıldayır. Bəşəriyyəti səadətə bürüyən qadınlığımıza küsürük. Amma unutmamalıyıq – biz güclüyük, biz güclüyük ki, dünyanın ən ağır məsuliyyətini Tanrı bizə verdi. Qadını “ana” etdi. Ona bir dünya dolusu eşq verdi. Bu eşq bütün bəşəriyyəti öz çəmbərinə aldı, qorudu, ucaltdı. Biz qadın dəhşətinə “YOX!”
deyirik! Qadının müqəddəsliyi, əvəz olunmaz eşqi hər zaman bəşəriyyətə hakim olacaq!

Qadın cəsarət deməkrdir! Qadın ana deməkdir! Qadın ümid deməkdir! Və ən əsası qadın eşq deməkdir, eşq üçün çırpınan qəlb deməkdir.

Üzü “Dədə Qorqud”dan gəlir biz azərilərin qadın cəsarəti. Məhsəti Gəncəvinin cəhalət dövründəki eşqindən gəlir cəsarət.
Qadın olmaq cənnət olmaq deməkdir. Cənnətimizə xoş gəldiz, əziz oxucularımız!

Aysel Nəsirzadə‐Söyüd ağacının saçlarına sığal çəkən şairə xanımımız. Bu qız gecənin laylasına dalıb, duyğu selinə qapılır. Ədəbiyyat da elə bunu istəyir. Yükünü ürəyində gizləyən, qəlbini misralarla bölüşən bir dünya istəyir ədəbiyyat.
Aysel bir kitab müəllifidi, duyğu selinin kitab səhifələrinə köçürərkən hansı hisslər yaşanır yaxşı bələddir. Düşünürəm ki,
vətən mərd oğulları ilə yox, mərd oğulları dünyaya gətirən analarla fəxr etməlidir. Çünki məhz “ana tərbiyyəsi” bu cür
oğulları yetişdirir. Məhz buna görə də Aysel Nəsirzadə şeirlərində Şəhidlər heç vaxt unudulmur deyir.

Günay Ələkbərzadə ‐Müasir Azərbaycan Ədəbiyyatında hələ tanımadığımız, bilmədiyimiz gözəlliklər çoxdur. Günay
Ələkbərzadə şeirləri kimi. Duyğularını öz qəlibində, öz düşüncə sərhədlərində çatdırır oxucuya. Onun şeirlərində hərətlər yağış
qoxuyur, ümidlər nəfəs qoxuyur. Tənhalığın burulğanına qapılıb qəlbini Tanrının ögeyliyinə məhkum edir. Bütünlüklə poeziya ilə dopdolu bir səhifələrdir Günay şeirləri.

Xəyalə Sevil – Xəyalə mənim tələbəlik şairimdi. Ədəbiyyata birlikdə addım atdığımız “Gəncliyin səsi” ədəbi dərnəyinin
üzvlərindəndir. Uzun illərdir ki, oxuyuram və uzun illərdir ki, zövq alıram onun şeirlərindən. Xəyalə Sevil şeiriyyatı zövqlərlə zəngin bir ədəbi dünyadır. Bu qız ruhunu göy üzündən asır, anasının əllərinin qırışının qayğısını çəkir, ürəyinə cəza verir,
xəyallarını uzaqlıqlarda axtarır. Bir sözlə bir duyğudur Xəyalə Sevil.

Manya Səxavətqızı – “On üç yarpaq”la möhkəmlədi dostluğumuz. Içindəki kədərləri misralara tökərək ruhuna təsəlli verən gözəl qəlbli bir xanım – Əsl Azərbaycan xanımı. Özünün etirafıdı – “Məni kədər şair etdi!” – bəli, ağır itgilərin acısını yaşamaq üçün ruhun verdiyi mücadələ bəzən misralarla sakitləşir. Manya da bu cür başladı şeirlərə. Tək özünün yox, eləcə də ətrafınınacısını belə ruhunda hiss edən zərif bir qəlbə malikdir.
Xalidə Abdullayeva – O taylı, bu taylı Azərbaycan! Kədərinə canım qurban. Iran tabeliyində olan Azərbaycanımızın qızı. Şeirlərinin içindəki kədər hissi ruhuna hopan hayqırışları göstərir.

Bilirəm, yol uzaqdı,
Araya bir çay düşüb,
Mənim də qismətimə,
Ayrılıqdan pay düşüb.

Arazın ürəyinə elə dağ çəkilib ki, sanki iki qardaşı biribirindən ayırıb zorla ayrılığı qəbul etdirməyə çalışırlar. Xalidənin şeirlərində Araz boyda kədər yükü gizlənib.

Gülnarə İsrafil – Şeir ilk baxışda oxucunu düşündürmürsə, asanlıqla oxunub keçilirsə bu hardasa həmin şeirin
zəif duyğular əsasında qələmə alındığının göstəricisidir. Gülnarədə isə dərin duyğular, fəlsəfi görüşlər sözün əsl mənasında öz
əksini tapır. Onun şeirləri fərqli dünyasının göstəricisidir. Iki kitab müəllifi olan Gülnarə özünü tənqidi, hər şeirində bir
addım da irəli getməyi bacaran bir şairdi. Və bu addımlar Gülnarədə çox uğurla alınır.

Aynurə İnci – Dəniz hər bir şairin, nasirin, rəssamın, bəstəkarın könül ortağıdır. Harda dəniz varsa, çay varsa – orda şeir var, duyğu var, eşq var deməkdir. Elə Aynurənin “Dəniz arzuları kimi”, bəli yanılmadınız – onun dəniz arzularım, ümid arzuları. Özünü sevgi, eşq şairliyi yolunda sınayır Aynurə və görünür ki, bunu yaxşı bacarır.

Zeynəb Səma – Qəlbini ilahi eşqlə zənginləşdirən daha bir azəri qızı. Ruhuna hopan eşqlə qidalanır, qəlblə sevir, könül
gözü ilə baxır aşiqinə. Əgər bir qəlbə ki, ilahi eşq hakim kəsilir, o qəlbdən yalnız mükəmməl duyğular qopar. Nəzmlə bacardıqlarını nərslə də bacaracağına çox əminəm. Qəlbinin gözəlliyi hər misrada öz əksini tapan gəncimizdir Zeynəb.

Zülfiyyə Yaqubqızı – Daha bir qəlb gözəli, ruh təmizi, nur çöhrəsi hər sətrinə, hər misrasına sirayət edən xanım. Zülfiyyənin iç dünyasına gəzintiyə çıxan zaman orda gözəlikdən başqa heç nə görmək mümkün deyil. Zülfiyyə əsl ruh şairidir. Onun ruhunu bürüyən nur hər kəlməsində oxucusunun ruhuna hopur. Zülfiyyə yaradıcılığında elmi, fəlsəfi, İslami düşüncələrə – zəngin ədəbi irsimizin izlərinə rast gəlmək olur.

Həmidə Yaqubova – Özünü səyyah adlandırır Həmidə fikirlərində, fikirlərin səyyahı. Bu dünyada hər bir insanın ehtiyacı olan tək şey onun özünü güvəndə hiss etməsidir, ona dayaq, dəstək olan bir qüvvənin daim onunla olmasıdır. Həmidə öz fikirlərində bu hissləri insanlara aşılayır. Hər kəs tək olmadığı hiss edə biləcək sətirləri qələmə alaraq oxucusunun
duyğularına hakim olmağı bacarır.

Vüsalə Vətənxan – Klassik ədəbiyyatımızın müasir zamanda layiqli davamçısıdır Vüsalə. Yaradıcılığını bütünlüklə mənəvi eşqə hərs edən, hər misrasında, hər sətirində yalnız ilahi eşqə köklənən bu incə ruhlu qız, başdan-ayağa mənəvi saflıq
mücəssəməsidir. Içində tuğyan edən bütün müqəddəs duyğuları qəlbindən qoparıb oxucularına təqdim edir.

Şəfa Vəli – Dost deyərkən, sirdaş deyərkən ilk ağlıma gələn bir ad Şəfa. Ətrafında olan hər kəsə anadır, bacıdır, dostdur. Öz əsərlərinin isə ruhudur. Şəfanın çox şaxəli bir yaradıcılığı var. Bu qız demək olar ki, hər janra müraciət edir. Hər janrdan bir araşdırma aparır. Onun əsərləri həm savadlı, həm də təsvirləri olduqca zəngindir. Nəsri isə xüsusi diqqət çəkir.
Fərqli dünyasının, fərqli sakinidir Şəfa. Onun dünyası zəngin əsərləridir.

Yeganə‐Daha bir tələbəlik şairim. Illərin sınağına söykənmiş bir dostluq, gözəl müəllim, mükəmməl ədəbiyyatçı. Nəzəri baxışları ilə, duyğu köklü bir dünyası ilə fərqlənən şair. Yeganə həm də gözəl publisisdir. Fərqli zamanlarda fərqli mövzulara toxunaraq rəngarəng əsərlər yaradır, rəngarəng qəlbləri bəzəyir. Onun yaradıcılığı içindəki dünyanın güzgüsüdür.

Esmira Günəş–Enerjisi, öz üzərində daim çalışması, ruhundakı burulğanı sətirlərə tökən bir xanım. Esmira daim öyrənmək, yeni nələrsə bilmək axtarşındadır. Bu kitabda hər kəs Esmiranı fərqli bir prizmada görəcək – öz qələmini nəsrdə
sınayan bir Esmira ilə tanış olacaqsız.

Bahar Cavadova–Yenə də qəlb zənginliyi, ilahi eşqin təzahürü olan bir duyğu seli. Bahar Cavadova şeirlərində o qədər səmimilik var ki, oxuduqca insanın ruhu körpələşir, saflaşır. Saf hisslər hakimdir onun şeirlərində. Maraqlı təzahürlər öz əksini tapıb. Qadına uca baxır, kədərini misralarında gizlədir. Onun duyğuları oxucuya həzin hisslər bəxş edir.

Zeynəb İsazadə‐İstedad yaşa baxmır, hər yaşın öz zənginliyi var. Zeynəb də öz yaşıdları arasında içində gizlətdiyi
duyğuları ilə seçilir. Onun üçün ədəbiyyat içndə gizlətdiyi obrazların dünyasından ibarətdir.

Ümumilikdə isə, onu deyə bilərəm ki, Azərbaycan yetişdirdiyi hər bir vətən oğlu, vətən qızı ilə fəxr etməlidir. Çünki bu gün bir xalq kimi formalaşmağımızda əsl vətən balarının əməyi danışmazdır. Çünki bu günki Azərbaycan üçün biz Xalq Cümhuriyyətimizin qurucalarına, onları dünyaya gətirib vətən qeyrəti ilə tərbiyyə edən analarımıza borcluyuq. Bu gün evimizdə rahat, qorxusuz yaşamağımız üçün canında keçən minlərlə şəhidlərimizə borcluyuq. Unutmayaq ki, hər şəhidimizi, hər qazimizi, hər müəllimimizi, hər həkimimizi dünyaya gətirən bir ana var. Və biz anaların qarşısında baş əyirik.

Gülnarə Sadiq
AYB, AJB, DGTYB‐nin üzvü.
(Gəncə)

Xalq şairi Nəriman HƏSƏNZADƏ.Yeni şeirlər

İnciyir

İşə düzəldə bilmirəm,
dost-tanış məndən inciyir.
Dünən gəlib salam verən
gen gedir, gendən… inciyir.

Utanıram həyalıdan,
dili-ağzı dualıdan.
Ziyalısı – ziyalıdan,
dindarı dindən inciyir.

Özüm zəng vurub deyirəm,
bəzən qaralar geyirəm.
Mən məmurdan inciyirəm,
o da vətəndən inciyir.

Yaşat məni

Təkəm,
evdə qoyub getmə –
ruhlarla baş-başa məni.
Gəlib yenə salacaqlar
dağa məni, daşa məni.

Gah gözüm yuxusuz qalır,
gah dodağım susuz qalır.
Gah İskəndər xəbər alır,
gah da Nuru Paşa məni.

Bu dünya mənə yad deyil,
həyatım bir həyat deyil,
bir ömür, bir saat deyil,
yaşat məni, yaşa məni…

Qazax süfrəsi

Qazaxdan gəlibdi, Daşsalahlıdan,
bacım töhfəsini göndərib mənə.
Novruz bayramında mən olmamışam,
onun əvəzini göndərib mənə.

İlhamın, Həsrətin yurdu, beşiyi,
bir qadın bəzəyib evi-eşiyi.
Həyətdə-bacada əli üşüyüb,
isti nəfəsini göndərib mənə.

Lay-lay düzüb, yerin qatı burdadı,
təndir orda sönüb, odu burdadı.
Ağzımızın itən dadı burdadı,
seçib, siftəsini göndərib mənə.

Nə deyim, bu, bəlkə şirin yuxuydu,
heç kəsin payında gözüm yoxuydu.
Kəhrəba heyvanı, sulu armudu, –
nübar meyvəsini göndərib mənə.

Anam yada düşdü, anam hardadı?
Sızlayır, bilmirəm yaram hardadı.
Mənə layla çalın, laylam hardadı? –
“Can!” – deyən səsini göndərib mənə.

Göndərdiyi nə almazdı, nə zərdi,
şair görsə, geyindirib-bəzərdi.
Bir nemət də süfrədə şah əsərdi,
Qazax süfrəsini göndərib mənə.

2019

Bu gündən sonra

Sənə istəyirəm “qardaşım” deyim,
kişi qeyrətini, görəndən sonra.
Mən bu səxavəti, bu sədaqəti
nə əvvəl görmüşəm, nə səndən sonra.

Erkəklər yanında dişi bəbirsən,
bir fağır börəndə üstə əsirsən.
Yer qızı olsan da, ilahi sirsən,
yüz il keçsə belə bu gündən sonra.

Sənə ürək verib ulu Yaradan,
səni nəğmə kimi mənəm oxuyan.
Mənə bir can deyən, ya canıyanan
bir də gəlməyəcək özündən sonra.

19.02.2019

Danışırdı

Bir qızıl gül gətirmişdi,
gül dilində danışırdı.
Tellər yana tökülmüşdü,
tel dilində danışırdı.

O bağ gözəl, bağat gözəl,
bağ içində həyat gözəl.
ləhcə şirin, ovqat gözəl,
el dilində danışırdı.

Tanrım onun bağbanıydı,
xəstə canın loğmanıydı,
Duyğuların tüğyanıydı,
sel dilində danışırdı.

Ovsunuydu, səsin, dərdiş,
sənə göz dəyməsin, dərdiş,
Nəriman neyləsin, dərdiş,
qul dilində danışırdı.

07.09.2018

Neyləsin

Dünya köhnə yurd yeridi
qoca, ya cavan neyləsin?
Gələn qalmır, gedən dönmür,
həkim, ya loğman neyləsin.

Hakimin hökmü oxunur,
yerdə məhkuma toxunur.
Budağa bülbül də qonur,
bayquş da,
bağban neyləsin?

Üşüdübsən, üşümüşəm,
qırılıbdı könül şüşəm.
Yanında daşa dönmüşəm,
buna, Nəriman neyləsin?

Mənbə: http://edebiyyatqazeti.az

Nizami Gəncəvinin daha bir əsəri Daşkənddə özbək dilində çap edildi

Edebiyyatqazeti.az xəbər verir ki, Özbəkistandakı Heydər Əliyev adına Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin növbəti layihəsi ilə dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” poeması Daşkənddəki “Bilim və intellektual salohiyyat” nəşriyyatında özbək dilində çap edilib.
Qeyd edək ki, “Xosrov və Şirin” poemasını Özbəkistanın xalq şairi Camal Kamal özbək dilinə tərcümə edib.
Kitabın layihə rəhbəri Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin direktoru Samir Abbasov, rəyçi akademik, Özbəkistanın tanınmış alimi Bəxtiyar Nəzərov, “Ön söz”ünün müəllifi akademik, AMEA-nın Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun direktoru Teymur Kərimli, redaktoru dossent Gülbahar Aşurovadır.
Artıq Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin sifarişi ilə Camal Kamalın tərcüməsində “Sirlər xəzinəsi”, “Leyli və Məcnun”, “İskəndərnamə” əsərinin “İqbalnamə”, “Şərəfnamə” əsərləri özbək dilində Daşkənddə çap olunub.
Əldə etdiyimiz məlumata görə Camal Kamal tərəfindən artıq Nizami Gəncəvinin son əsəri “Yeddi gözəl” əsəri də özbək dilinə tərcümə edilərək, çap olunması məqsədi ilə Mədəniyyət Mərkəzinə təqdim olunub.
Ənənəyə əsasən Nizami Gəncəvinin Özbəkistanda özbəkcə nəşr olunan kitablarının üz qabığının arxa səhifəsində dahi Nizami Gəncəvinin dünyanın müxtəlif ölkələrindəki heykəllərinin şəkilləri öz əksini tapır. “Xosrov və Şirin” kitabının üz qabığında isə şairin doğulduğu Gəncə şəhərində ucaldılan heykəli öz əksini tapıb.
“Ön söz”də vurğulanır ki, məhəbbət və insanliq dastanı olan “Xosrov və Şirin” poeması Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvinin məşhur “Xəmsə” – “Beşlik”inin ikinci böyük əsəridir və şairin əsərlərinin mirvarisi sayılan bu poema üzərində iş 1180-ci ildə işə başlayıb. Akademik Teymur Kərimli qeyd edir ki, Nizaminin “Xosrov və Şirin” poemasında məhəbbət konsepsiyasının qoyuluşu və ideya-estetik həlli maraqlıdır və böyük şairin novator üslubunun başlıca göstəricilərindən birinə çevrilərək, onun sənətinin gücü qarşısında oxucu heyrətini daha da artırır. ““Kainatda hər şey cəzbə bağlıdır!” deyən Nizami ümumdünya cazibə qanununu Nyutondan 500 il əvvəl irəli sürmüş olur və bu cazibəni “eşq” adlandıran Azərbaycan şairi təbiət hadisələri ilə insan münasibətləri arasında qırılmaz bir bağın olduğunu təsdiq etmiş olur.”
Özbək dilində çap olunan “Xosrov və Şirin” kitabında dünyanın müxtəlif muzey, kitabxanalarında əsərə aid saxlanılan unikal miniaturların rəsmləri də yer alır. Bunların arasında AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda, Britaniya Muzeyində, Rusiya Federasiyasının Sankt-Peterburq Saltıkov-Şedrin adına Dövlət Kütləvi Kitabxanasında, Rusiya Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun Sankt-Peterburq şöbəsində, Nizami adına Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində saxlanılan əlyazmalardan verilmiş miniaturlar vardır.
Mədəniyyət Mərkəzinin çap etdirdiyi kitablar, o cümlədən “Xəmsə”yə daxil olan əsərlər Özbəkistanın və Azərbaycanın aparıcı kitabxanalarına, elm, təhsil, tədqiqat müəssisələrinə göndərilir.
Qeyd edək ki, Nizami irsinin Özbəkistanda tanıdılması və geniş təbliği məqsədilə 2015-ci ildən Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə Özbəkistandakı Heydər Əliyev adına Mədəniyyət Mərkəzi xüsusi layihəyə start vermişdir. Nizami adına Daşkənd Dövlət Pedaqoji Universitetində Mədəniyyət Mərkəzi ilə Özbəkistanın xalq şairi Camal Kamal arasında Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sinə daxil olan beş əsərin bütövlükdə özbək dilinə tərcümə olunması ilə bağlı müqavilə imzalanıb və bu layihəyə start verilib.
Mədəniyyət Mərkəzindən verilən məlumata görə 2019-cu ildə layihəyə bütövlükdə yekun vurulacaq və dahi şairin bütün əsərləri Özbək dilində oxucuların istifadəsinə veriləcəkdir.

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

AYB bir qrup şair və yazıçını mükafatlandırdı

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Katibliyi Prezident İlham Əliyevin təşkilatımıza ayırdığı məbləğdən bir sıra müəllifi mükafatlandırmağı qərara almışdır.

Bu il yubileyləri Dövlət tərəfindən geniş qeyd olunan dörd klassikimizin – İmadəddin Nəsimi, Mirzə Cəlil Məmədquluzadə, Cəfər Cabbarlı və İsmayıl Şıxlının adlarına – hərəsi 2000 (iki min) manat məbləğiində 12 mükafat nəzərdə tutulur.

İmadəddin Nəsimi adına şeir mükafatları:

Musa Yaqub
Vaqif Bayatlı
Firuzə Məmmədli

Mirzə Cəlil Məmmədquluzadə adına nəsr mükafaları:

Elçin Əfəndiyev
Kamal Abdulla
Sabir Rüstəmxanlı

Cəfər Cabbarlı adına dramaturgiya mükafatları:

Firuz Mustafa
Vaqif Əlixanlı
Əjdər Ol

İsmayıl Şıxlı adına tənqid, ədəbiyyatşünaslıq və publisistika üzrə mükafatlar:

Nizaməddin Şəmsizadə
İntiqam Qasımzadə
Gülxanə Pənah

1000 (min) manat məbləğində beş gənc yazıçıya “Uğur” mükafatı.

Abbaszadə Ümüd Namiq oğlu, 1993 (Ümüd Abbas Nihani)
Həsənəliyev Rəvan Vüqar oğlu, 1998 (Rəvan Cavid)
Cavanşir İntiqam Yaşar oğlu, 1990 (İntiqam Yaşar)
Tağıyev Sərdar İmaməddin oğlu, 1988 (Sərdar Amin)
Əhmədov Əliəsgər Tərlan oğlu, 1997 (Əliəsgər Əhməd)

ANAR
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri
1 may 2019-cu il.

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

Azərbaycan Yazıçılar Birliyi katibliyinin geniş iclası keçirildi

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Mətbuat xidmətindən Edebiyyatqazeti.az-a verilən məlumata görə xəbər verdiyimiz kimi aprelin 3-də ədəbi orqanların redaktorlarının iştirakıyla Yazıçılar Birliyi katibliyinin geniş iclası keçirildi. İclasda Hörmətli Prezidentimizin Yazıçılar Birliyinə ayırdığı 800 min manatın istifadə olunması barədə bir çox təkliflər səsləndi. Sonra redaktorlar təkliflərini yazılı şəkildə də Katibliyə təqdim etdilər.

Mayın 1-də katibiliyin iclasında bu təkliflər bir daha müzakirə olundu və bu məsələdə Rəssamlar və Bəstəkarlar İttifaqlarının təcrübəsi də nəzərə alınaraq müvafiq qərarlar qəbul olundu.

Qeyd olundu ki, məhz bu vəsait ayrılandan sonra Katibliyə müalicə və maddi yardım üçün onlarla ərizə daxil olub. Ayrılan vəsait on qat artıq olsaydı belə bütün bu xahişlərə əməl etmək qeyri-mümkündür. Həm də bu dövlət yardımının əsas məqsədi ədəbiyyatımızın ümumi inkişafı və təbliği işinə xidmət üçün ayrılmışdır. Odur ki, Katiblik bu vəsatin müəyyən hissəsini yaşlı və gənc müəlliflərin 50 kitabının nəşrinə sərf edəcəkdir.

Son illərdə poeziya, nəsr, dramturqiyada dəyərli əsərlər yaratmış, elm və publisitika sahəsində səmərəli fəaliyyət göstərmiş müəlliflərə hərəsi iki min manat məbləğində 12 mükafat, beş gənc müəllifə hərəsi bir min manat məbləğində mükafat verilməsi nəzərdə tutulur. Yazıçılar Birliyinin aparatında, ədəbi orqanlarında uzun illər boyu ardıcıl və fəal çalışan, işinə məsulliyyətlə yanaşan əməkdaşlar da redaksiyaların təqdimatıyla mükafatlandırılacaqlar.

Naxçıvan Yazıçılar Birliyinə, Gəncə, Sumqayıt və bütün başqa bölmələrimizə vəsait ayrılır. Yazıçılar Birliyinin Tərcümə və Ədəbi əlaqələr Mərkəzinə də müəyyən vəsait ayrılacaqdır.

Müəyyən məbləğdə vəsait xaricdən gələcək qonaqlarımızın qəbuluna və xaricə ezamiyyətə gedən yazıçılarımıza sərf olunacağı nəzərdə tutulur.

Yazıçılar Birliyinin və onun ədəbi orqanlarının, Tərcümə Mərkəzininin texniki ehtiyacları – komputer, kseroks aparatları, printerlər üçün vəsait ayrılır.

Saytlarımızın birləşdirilməsi, aktivləşdirilməsi, buna lazımı vəsaitin ayrılması nəzərdə tutulur.

Maddi durumu xüsusi ağır olan və müalicəyə ehtiyacı olan bir neçə yazıçıya yardım ediləcək.

Bütün xərclənən vəsait Birliyin katibliyi tərəfindən təsdiq ediləcək və Katibliyin bilavasitə nəzarəti altında olacaqdır.

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

Braxmanın ayaqları… – Günel EYVAZLI yazır

Dünyada cinsi, milli, dini, irqi diskriminasiyalar mövcuddur. Əslində, dünya kasta qanunlarına əsasən idarə olunmasa belə, insanlar mənsubiyyətlərinə görə rahatlıqla sortlara ayrılır. Yəni “aşağı sort” hesab olunan irqin nümayəndəsi müəyyən dərəcədə elmi, karyera, dünya baxışı bucağından öz toplumundan nisbətən fərqlənərsə, ağlar tərəfindən qəbul edilərsə haradasa sıralara daxil oluna bilər. Amma cüzi bir situasiya, mübahisə bəs edər ki, şəxsin hansı klana, hansı sorta aid olması rahatlıqla onun üzünə deyiləcək. Yadımdadır, futbol sahəsində uğura imza atan Zinəddin Zidan baxmayaraq ki, uzun illərdir Fransa qalibiyyətinin qorunub saxlanılmasında əmək sərf edirdi, onun dini mənsubiyyəti qonşu komandanın oyunçusu tərəfindən “terrorçu” adlandırılaraq qiymətləndirilmişdi. O vaxt Zidan susmuşdu. Çoxu kimi…

Ağlar…

Bəyaz əlbisələr geyinərdilər Braxmanın dodaqlarından yaranan şəxslər. Onlar ən ali təbəqə hesab olunardılar. Danışmaq, fikir yürütmək hüququ onlara verilmişdi. Braxmanın qollarına (əsgərlərə, orduya) əmri də onlar verə bilərdilər. Gücü yalnız dodaqlar idarə edirdi.

Sözün arxasında əməl dayanmayanda Braxmanın hərəkətverici qüvvəsi olan ayaqlar – qaralar, qara camaat, kütlə dediklərimiz, lallar bəzən danışmaq istəyirdi. Amma əbədi kasta qanunları ayaqların hərəkətini tezliklə məhdudlaşdırırdı. Yalnız tək dodaqla, sözlərlə heç nə etmək mümkün deyil. Kasta qanunları indi də Hindistan sosiumunu idarə edir. Sadəcə, ayaqlar (aşağı kasta) hərəkət edən orqan olduqlarını unudublar.

Tanrı çox həssascasına yanaşıb bu məqama. İndinin özündə də cinsi diskriminasiya, ayrı-seçkilik olsa belə, hətta səmavi kitablarda qadına yanaşmanın formasını dəyişmək istəsələr də alt məna dəyişmədən qalır. Həvva Adəmin ayaqlarından yox, qabırğasından yaranmışdı. Yəni dodaqlarından da yaranmayıb. Amma ürəyə yaxın olan və onu zərbələrdən qorumağı bacaran sümük olaraq yaxşı zireh kimi yaradılıb. Baxır o zirehdən kim necə istifadə edir. Belə ki, müasir dünyanın qadınının cinsi istismara cəlb edilməsi və qadınların özünə şəxsiyyət olaraq yox, əşya olaraq davranması və özünə əmtəə məhsulu olaraq baxması, bunun üçün bütün əzalarını bəyzadələrin xoşuna gəlmək üçün böyütməsi, şişirtməsi əşya qadın anlayışını formalaşdırmaqdadır. Anlayış yox, əşya qadınların sayı dayanmadan artmaqdadır.

Bəli, indi qadın olaraq doğulanda daha diri-diri torpağa gömmürlər. İndi onu zorla ərə vermək də mümkün deyil. Yəni Kefli İsgəndərə haradasa ehtiyacımız yoxdur daha. Təbliğat, deyəsən, “şok effekt” verib. Sevmədiyi kişiyə zorla ərə gedən qadınlar indi rahatlıqla evlərini (uşaqlarını belə) tərk edirlər. Gec də olsa “seçim” hüquqlarını bərpa etməyə çalışırlar. Və bu, sosium tərəfindən gurultu, səs-küylə qarşılansa belə, yaxın illərdə xanımların istəmədiyi adamlara ərə getməsi, eləcə də eyni zorakılıqla bəylərin sevmədiyi xanımı alması problem olaraq aradan qalxacaq. Amma indi başqa bir bəla qadınların öz əlləri ilə gerçəkləşməkdədir. Əşya, əmtəə qadın psixozu!

Və hamı vara, dövlətə görə özlərini rahatlıqla satışa, hərraca çıxarmağa hazırdılar. Onları buna heç kim məcbur etmir. Onlar, sadəcə, özlərinə şəxsiyyət olaraq baxmırlar. Bu isə olduqca acınacaqlıdır. Yəni Z.Tağıyevin anaları savadlandırmaqla cəmiyyəti xilas etmək üçün maarifləndirmə çabası qalır bir kənarda, indi iki qüvvə tərəfindən cəmiyyətin qadınına qarşı səlib yürüşü edilir. Bir qüvvə qadını idioloji, fanatik dinə gətirməklə, cənnət xülyaları ilə başını bulandırıb, üzünə-gözünə örtük örtməklə işığı zülmətə çevirir, digər azadlıq carçıları isə əmtəə, əşya qadın çıxış yolunu onlara bəlli edərək yenə də cəmiyyətin anasını ağladır.

Hər şey “Qattaka” filminə baxdıqdan sonra başladı həm də. Hiss etdim ki, beynimdə nə zamandır tıxanıb qalmış düşüncələrim azadlığa çıxmaq istəyir. Məişət mövzuları yox, bazar, dükan yox, çox aşağı klanın, düşüncənin insanları ilə fikir mübadiləsinin aparılması beynimi tormozlamışdı. Cəmiyyətin ziyalısı, müəllimi bir parça diplomla universitet bitirib, illərdir əzbərlənmiş materialları tədris edir. Hətta onların əzbərlənmiş stereotipləri də mövcuddur, eyni çərçivə ilə şagirdlər tərbiyə olunur və belə adamlarla kontakta girmək üçün gərək onların səviyyəsindən onlarla danışasan. Yox, onları aşağılamıram. Sadəcə, yorucudur.

“Qattaka” məni özümə qaytardı. Filmin ab-havasından oyanıb “Postinsan” yazımı təkrarən oxudum. Və bir zamanların ruhsal təlimlərinin yerini cinsəl təlimlərə verməsinin dəhşətini anladım. Və bu tendensiya bütün dünyada getməkdədir. Toplumlar onların öz əlləri ilə məhv olur. Mənə elə gəlir Üçüncü Dünya müharibəsi artıq başlayıb. Top-tüfəng səsi eşidilmir? Axı bu, top-tüfəng deyil, sükut müharibəsidir. Axı bu müharibə qida terroru, iqlim, cins dəyişməsi, dəyər aşınması yolu ilə gerçəkləşir.

Onlara qızıl milyard lazımdır. Yalnız düşüncəlilərdən ibarət toplum. Qalanı isə elm və texnikanın köməyi ilə gerçəkləşəcək. İstədiyin gen kordinatlarını verərək rahat şəkildə laborator şəraitdə övlad sifariş verəcəksən. Və belələri ən ali insan olaraq qəbullanacaq. Bu insanlar təbii yolla dünyaya gəlmiş insanlara yuxarıdan aşağı baxacaqlar. Və sən nə qədər mücadilə etsən belə, dünyanın yeni bir diskriminasiya mərhələsinə keçid etdiyinin fərqinə varacaqsan. Bunun üçün sənin ağ, qara olmağının heç bir fərqi yoxdur. Əsas olan süni şəkildə laborator şəraitdə yaranmağındır. Süni dodaqlar kimi onda daha çox cazibədar görünəcəksən.

Rahatlıqla energetik içkilərdən içib sərxoş ola bilərsiniz. Mədənizə zibil vedrəsi kimi baxdığınız təqdirdə elə içdikləriniz də sizi mədənizdəkilərə döndərəcək. Bəli, genefondunuz, kişilik kodu məhv olacaq. Buyurun, məst olmaqda davam edin. Qanadlandırır…

“Qattaka” ekranlaşdırılandan çox sonra genetika sahəsində süni yolla uşaqların, daha doğrusu, genin tərkibindən ona gələcəkdə mane ola biləcəyi bütün xəstəlikləri çıxarmaqla (bəlkə də nəsli, genetik kodlar da silinəcək. Milli mənsubiyyət anlayışı yox olacaq) uşaqların yaradılması üsulu kəşf edilir. Dünya ölkələrindən yalnız Çin və ABŞ bu elmi nəticəni dəstəkləyərək insan üzərində təcrübədən keçirməyə icazə verir və Çində iki qız uşağı bu yolla artıq dünyaya gəlib.

Boy, gözün, dərinin, saçın rəngi, sanki kətan üzərində işləyən rəssam kimi valideynlərin istəyinə uyğun olaraq gerçəkləşir. Fantastik görünsə belə, dünya elmi olduqca sürətlə irəliləməkdədir. Yəni biz TV önündə dünya mənzərəsini pop-kornla tənbəl-tənbəl izləyincə dünyanın nəhəng ölkələri sözün həqiqi mənasında nəinki göyə, birbaşa genetikamıza balonlarla səyahət etməkdədir. Onlar öncə sonsuzluq bəlasına kontingentləri mübtəla edərək, sonra rahatlıqla pul qarşılığında toxum satışı ilə məşğul olacaqlar. Ya da aşağı kastanın insanları sonuncu damla gücünə qədər artacaq, həm də öz əlləri ilə məhv olunaraq yox olacaqlar. Vəssalam.

Bütün fantastik əsərlərdə dünya sonu demək olar ki, eyni xətt üzrə təsvir edilir. Fantastik əsərlərə nəzər salsanız bəlli olmayan bir epidemiyanın bəşəriyyətin sonuna gətirəcəyi deyilir. İstəyir bu janrda yetərində roman yazan Stiven Kinq olsun, istərsə də Joze Saramaqo. Yəni fantastik düşüncə yalnız epidemiya olduğu təqdirdə dünyanın sonunun gələcəyinə öncəgörlük edir. Amma istənilən əsərdə həm də gerçək sosioloji durum rahatlıqla göz deşir. Bunun üçün, sadəcə, düşüncə adamı olmağın yetər. Əsərin verdiyi mətnaltı mənanı asanlıqla aydınlaşdırmaq mümkündür.

S.Kinqin “Qarşıdurma” romanında hakimiyyətə keçmiş naməlum, sirli qara adam zəif insanların cismini, ruhunu idarə etmək qüvvəsinə malikdir. Əslində, Stinq burada qeyri-adi heç nə söyləmir. Yəni iradəsi zəif olan istənilən insanı rahatlıqla idarə etmək mümkündür. Bunun üçün sirli, naməlum, mistik olmağa ehtiyac yoxdur. Düşüncəsi mədəsindən o tərəfə getməyən, yalnız “yedim”, “doydum”, “kef məclisində oldum”, “xəz”, “bahalı avtomobillər”, “imarətlər”, “eşqbazlıq” yox, əyyaşlıq səviyyəsindən (səviyyəsizliyindən) uzağa getməyənlər, buna ömür deyib yaşayanlar var ətrafımızda. Onları idarə etməyə nə var ki? “Həyat” dediyi nəsnələrin qarşısına bir balaca sədd çək olsunlar Ələddinin cini. İstədiyin vaxt tozunu al, əmrinə müntəzir olsun.

Və yaxud portuqal yazıçısı Joze Saramaqonun “Korluq” romanı da eyni epidemiya daşıyıcısıdır. Naməlum şəhərin adamları korluq epidemiyasından əziyyət çəkirlər. Bunun üçün kor olmağa lüzum yoxdur. Görərək də kor kimi yaşamaq ağır dərdlərdəndir. Dərd orasındadır ki, bu dərddən xilas olmaq üçün hz. İsanın gözə kül üfürməsi də çarə olmayacaq. Saramaqonun görən obrazları isə romanda korlar cəmiyyətində onlardan şübhələnməsinlər deyə, korluğu imitasiya etməyə başlayırlar. Dəhşətli sözdür, imitasiya. Yaşamağı, xoşbəxtliyi, komfortu imitasiya etmək…

Heç bir elmi inkişafın qarşısını almaq mümkün deyil. Yəni Qalileo Qaliley kimi od üzərinə alimlər atılsa belə, dünya dövr etməyinə davam edəcək. Məqsəd bu dönmələr zamanı başı itirməməkdir. Çünki ən böyük epidemiya düşüncəsizlik, dərksizlikdir. O isə həm də olduqca yolxucudur. Dayazlar arasında dərin olanlar boğula bilir.

Həmin vaxt çığırtın da hamıya imitasiya effekti kimi görünəcək. Sonra əmtəəyə çevrilmək qorxusu içində baş qaldıracaq. Belə dünyada, belə cəmiyyətdə Rene Maqritin “Adəm övladı” tablosundakı obraz kimi simamızı alma arxasında gizlətməkdən başqa çarəmiz olmayacaq. Çünki dərd təkcə Adəm və Həvva çılpaqlığı olmayacaq. Onu birtəhər yarpaqla örtmək mümkün olar. Şəxsiyyət faktorunun ölməsi simamızı gizlətməyə və ömürlük görünməz olmağa məhkum edə bilər. Şəxsiyyəti yox olmuş analar gələcəyin şəxsiyyətsizlərini doğurar. Belə olduğu halda “qızıl milyardın” içində olmamaq ehtimalımız artmış olur.

Dünyada isə hələ ki, şudraların mübarizəsi gedir…

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

Nitqimizi zəbt edən əlahəzrət pafos – Günel Eyvazlı

Çoxumuz bu haqda dəfələrlə danışmışıq. Adı da gözəl səslənir, deyilmi? Pafos. Hətta bütün hərfləri eyni boyda, eyni biçimdə də yaza bilərik. Baş hərf kimi.

Bəli, yaza bilərik. Amma pafosa ehtiyac varmı?

Gurultulu, təntənəli nitq daha çox öncəki dövrlərdə mövcud idi. Sürəkli alqışlar, tribuna qarşısında auditoriyanı hipnoz edən ilahi nitq silkələnmələri, jestlər, qəzəb doğuran mimika və s… Davamını gətirmək mümkündür, sadəcə, nitqimdə dozalanma həddini aşmaq istəmirəm.

Bəlkə də ədəbiyyatda pafos şeiriyyətə, poeziyaya müəyyən rəng qata bilir. Bəzən insanın qulağına da xoş gəlir. Bəzən… Amma zaman keçdikcə intellekt bazası möhkəmlənən insanlar üçün bayağı bir oyunbazlıq kimi görünməyə başlayır. Əslində bu tip yaradıcılıq nümunələrini dinlədikcə zövq deyil, ətinin ürpənməsini hiss edirsən. Müasir bayağı pafos bədii zövqü olan insanları çox yorur. Ümumiyyətlə, gərəksiz görünür.

Ədəbiyyatımıza nəzər salsaq, son dövrlərdə bədii mətnin əynindən pafosun yavaş-yavaş sıyrılıb çıxdığını müşahidə edə bilərik. Bu, təqdirəlayiqdir. Poeziyanın özündə də sadə hisslərin tərənnümü daha çox özünü büruzə verir. Amma ədəbiyyat cəbhəsində mövcud olan fərqli qütblər var ki, onlar hələ də köhnələrin qulaq yaddaşına sadiq qalaraq öz quruluşlarını dəyişmir, əksinə, mətnlərini pafos zər-zibasıyla bəzəməyə çalışırlar. Nitqlərini də elə bu cür kökləyirlər. Doğrusunu söyləyim, dözülməzdir.

Əslində aristokratik, intellektual cəmiyyətlərdə əlavə parıltı gərəksiz görünür. Şəxslər üçün mahiyyət maraq doğurur, nəinki parıltı. Həm də Yanus kimi göy qübbəsinin qapısını açıb bizləri pafos yağışı ilə islatmaq istəyən şəxsləri başa düşmək bir az çətinlik yaradır. Memarlığından tutmuş geyim tərzinə qədər sadəliyin önə çıxdığı bir zamanda nitqin bu dərəcədə yersizliyə istiqamətlənməsi gurultudan başqa bir effekt yaratmır. Nitqin indiki pafos emosionallığı artistizm libasına bürünmüş olur. Hətta dindarların belə, rəvayətləri artistizm müstəvisındə təqdim etməsi bir az gülünc görünür. Və yaxud mikrofonu əlinə alan qiraətçilərin “dağ şəlaləsi” musiqisi fonunda şeirə köklənməsi lazımsız, yersiz jestikulyasiyalar insanda qıcıq yaradır. Belə bir tədbirə “əlvida” deyib çıxıb getmək istəyi insanın könlündən keçir.

Terminin inkişaf xronologiyasına diqqət ayırsaq, görərik ki, ilkin çağlarda “pafos”, mətnin emosional durumunu ifadə edən termin olaraq işlədilirdi. Hegel ehtirasların, hisslərin cəm mənası kimi pafosu xarakterizə edir. V.Q.Belinski bir az da irəli gedərək bu fikri insan faktorundan uzaqlaşdıraraq mətnə doğru yönəldir: “Pafos yazıçı və ya onun yaratdığı qəhrəman üçün xarakterik deyil, şəxsin yaradıcılığına və əsərlərinə bütünlükdə şamil olunur” kimi şərh edir. İndi isə “pafos” termin olaraq həddindən ziyadə emosional hal olaraq diqqətə çatdırılır.

Əslində bu cür nitq cəmiyyətlərin xarakterinə uyğun olaraq inkişaf edir. Ümumiyyətlə, pofostik ovqat dövrlərə görə də fərqlənir. Əlbəttə, Sovetlərin beynimizdə buraxdığı cığırlar hələ də bəzilərimizin yaddaşından getmir. Və yaxud Sovet lüğət fondunu təşkil edən “vətən”, “ana” anlayışlarını indi də sadə insani hiss müstəvisinə gətirib çıxara bilmirik. Hələ də “Vətən”, “Bayraq”, “Birlik” və s. kimi kəlmələri gurultulu sözlərlə bəzəyərək əslində hər şeyin mahiyyətində “vicdanlı vətəndaş” olmaq məsuliyyətinin dayanmasını, vicdanlı vətəndaş olmaqla həm də böyük vətənə çevrilməyin konstruksiyasını beynimizdə quraşdıra bilmirik. Və anlamırıq ki, vətən – atributların mövcudluğu ilə çərçivələnmir. Vətəndaş məsuliyyətinin beynimizdə kök salması, vətəndaşlığın dərki, şəxslərin bir-birinə dərin ehtiramı, mədəni münasibətlər Vətəni yaradır. İşğal altında olan yurd-yuva yerlərimizin adlarının şeirlərimizdə ard-arda sıralanması da vətən sevgisi deyil. Bununla vətən sevgisini aşılamaq mümkün deyil. Milyon qat pafos kəlməsinə bürünsə belə XXI əsrin Vətən şeiri Azərbaycan adlı məmləkətdə öz formasını mütləq dəyişməlidir. Nə yazıq ki, iştirak etdiyim tədbirlərdə şagirdlərə əzbərlədilən, ağlamsınaraq dilə gətirilən şeirləri dinlədikcə bu “axının qarşısını necə almaq mümkündür” fikri beynimi çək-çevir edir. Haradan başlayaq? Müəllimlərdənmi? Dərkdənmi? Axı vətəni sevmək şair və ədiblərin doğum, ölüm tarixini əzbərləmək, summativlər yazmaq deyil. Axı haradan başlayaq ki, bığıburma şair tribuna önünə çıxaraq şeirinin son bəndini daha da gurultulu söyləyərək bayağı şair obrazı ilə göz zövqümüzü darmadağın edir. Amma dəstəkləyənlər var. Və bu səs-küyün, bu bayağılığın adını şeir qoyanlar var. Dözülməzdir.

Pafos haqqında bir çox insanlar müxtəlif fikirlər sərgiləyiblər. Məsələn, Hegel pafosu insan qəlbinin hərəkətverici qüvvəsi adlandırırdı. Hegelə görə incəsənət əsərlərində oxucunu, tamaşaçını həyəcana gətirmə baxımından pafos qüdrətli vasitədir.

Hegel ailəni, vətəni, şərəf və ləyaqəti, dostluğu, məhəbbəti və s. pafosun başlıca qida mənbəyi hesab edirdi. Onun fikrincə insan qəlbində müqəddəs hissləri, yaşayıb-yaratmaq eşqini, mübarizə əzmini, sevib-sevilmək istəyini yalnız pafosla coşdurmaq mümkündür. Doğrudur, bəzi məqamlarda Hegellə razılaşmamaq olmur. Paradoksal bir durum yaranır. Əlbəttə, Şekspir Romeonun hisslərini sadə danışıq tərzi ilə canlandırsaydı, oxucu üçün təsirli olmazdı. Romeo mütləq “Məhəbbət ağıllı bir dəlilikdir. Acıdır zəhərdən, şirindir baldan” deməklə məhəbbətin qüdrət fəlsəfəsini bizə çatdırmalıydı. Ümumiyyətlə, şəxsin ruh halı ilə eşitdiyi ifadələr eynilik təşkil etdiyi zaman qəlbdə coşqu yarana bilir. Məsələn, ən qaynar müharibə ocağına yollanan əsgər pafosa bürünmüş vətənpərvər ifadələrdən vəcdə gələ bilər. Hətta bu ifadələr onu qəhrəmana da çevirə bilər. Bəli, bu, faktdır. Hər halda, bu yazıda ədəbiyyatın pafos cığırından deyil, şəxslərin pafostik danışıq tərzindən söhbət açmağa çalışıram.

Əslində, qədim zamanlarda pafos özünü heykəltəraşlıqda, nəhəng abidələrin yaradılmasında göstərirdisə, sonradan dil faktoruna nüfuz edərək ədəbiyyatı öz cənginə almağa başlayır. Doğrudur, nəhəng Misir heykəllərinin, abidələrin yaradılmasının əsas məqsədi sadə xalqın gözündə İlahi bir durum, heyranlıq yaratmaq istəyi idi. Və bu istək həyata keçirdi. İlahiləşdirilən fironlar bu yolla öz manipulyativ mexanizmlərini hərəkətə gətirirdilər.

Sonralar günbəzşəkilli məscidlər, nəhəng kilsələr, naxışlar, sütunlar ilahi, böyük, əzəmətli bir ab-hava fonunu yaratmaq üçün inşa edilirdi. İnsan əli ilə yaradılan möhtəşəmlik İlahi inamın cücərməsi üçün şərait yaradırdı. Qüdrət anlayışı beyinlərə sırınırdı. Pafos o dövrün sadə təfəkkürlü insanı üçün həzm edilə bilərdi. Müasir cəmiyyətdə isə yersiz, bayağı, boz rəngdə görünür. Hətta deyərdim ki, teatrların quruluşu belə tamaşaçı ilə eyni müstəviyə köçməlidir. Aktyor baxışları ilə aşağıda əyləşmiş tamaşaçını yuxarıdan sezməməlidir. Çünki bütün bu, aşağı yuxarılar, tribunalar əlahəzrət “qüdrət”, “üstünlük” manerasının yaranmasına xidmət edir.

Amerika psixoloqu Erik Berninin maraqlı bir fikri var. O, “Qüdrətli, pafoslu kəlmələri öz nitqinizdən uzaqlaşdırmağa qorxmayın. Əlbəttə, onları götürdükdən sonra mütləq yerdə nə isə qalmalıdır” fikrini dilə gətirir. Bəlkə sözlərimizi parıltı libasına bürüməyimizin məqsədi mənasızlığımızı, boş sözlərimizi gizlətməkdir? Boşluğu vizual parıltı ilə doldurmaq istəyi, doğrumu? Bəlkə ona görə şəxslər pafos hasarının arxasında gizlənməyə çalışırlar? Axı onların nitqindən bu kəlmələri kənarlaşdırsaq yerdə heç nə qalmayacaq. Necə ki, Edqar Allan Po da gözəl söyləyir: “Əgər biz nitqimizə xüsusi güc qatmaq fikrinə düşəriksə, nitqimiz mənasız olar”. Əslində nitqin mahiyyətdə mənasızlıqdan qaçmaq fikri dayanmalıdır.

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

Rafiq ODAY.”Dəyişim getsin”

Çarpışmada çoxum, azım,
Nə yol getdim, nə də azım?!
Arxaya bəzək nə lazım? –
Önünü dəyişim getsin.

Bu səs –
bu səmirin deyil,
Bu baş –
bu dəmirin deyil,
Bu su –
bu xəmirin deyil,
Yönünü dəyişim getsin.

Bu çayın suyu lildimi?
Baxdım – əksimi sildimi?
Bu yaşda necə cildimi,
Donumu dəyişim getsin?!

Toy oldu – şənlik olmadı,
Dən oldu – dənlik olmadı,
Bu ömür mənlik olmadı,
Sonunu dəyişim getsin.

Qafqaz ƏVƏZOĞLU.Yeni şeirlər

Qafqaz Əvəzoğlu

Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, Süleyman Rəhimov adına Qubadlı rayon ədəbi ictimai birliyinin sədri, ”Sözün Sehri” qəzetinin təsisçisi, ”Qızıl qələm” və “Qızıl kitab” mükafatları laureatı

SƏNİN NƏYİN QALACAQ

= Bir varlı kimisi mənə lağ edib, – bu qədər
yaşadın, yığdığın var hanı, e?- dedi

Mənə gülmə varınla,
Quru səyin qalacaq.
Elə bilmə həmişə,
Bəxtin yeyin qalacaq!

Gəl güvənmə nəfinə,
Soğan doğrar kefinə.
Büküləndə kəfənə,
Üryan əyin qalacaq!

Bir bəd şişdi xislətin,
Sağkən olsun hörmətin.
Yığdığın var-dövlətin –
Hər bir şeyin qalacaq!

Bilmirsən şeir nədi,
Dərd yüklü şair nədi…
Sənin nə vecinədi,
Kim ləlöyün qalacaq!

Demə olar xeyirim,
Qafqazla söz cevirim…
Mənim üç-dörd şeirim,
Sənin nəyin qalacaq?!

* * *

Xəyal qanadına alaraq məni,
Qaytardı keçdiyim ömür yoluna.
Gördüm ki, dağ aşıb, düzlər keçmişəm,
Gördüm ki, az qalım yolun sonuna.

Gördüm ki, bu yolda sevincim, qəmim,
Qoşa addımlayıb, qoşa iz salıb.
Gördüm ki, bu yolun dolaylarında,
Günəş də ucalıb, çən də əl çalıb.

Gördüm ki, tutduğum əməllərimə,
Yaxşılıq həmdəmdi, yamanlıq uzaq.
Gördüm ki, həyatın keşməkeşində,
Büdrəyən çox kəsə olmuşam dayaq.

Gördüm ki, kimsəyə üz verib kədər,
Ürəkdən dərdinə şərik olmuşam.
Kimin dodağında gülüb təbəssüm,
Bütün sevincimlə qəlbə dolmuşam.

Gördüm ki, kimsənin donubsa qəlbi,
Od olub qəlbini qızındırmışam.
Gördüm ki, kimsənin müşkülsə işi,
Əlim çatmayıbsa – qəlbən yanmışam.

Gördüm ki, bu ömür yollarında mən,
Müqəddəs arzulu bir yol seçmişəm.
Gördüm ki, nadürüst, nakəs önündə,
Başım əyilməyib – məğrur keçmişəm…

Gördüm ki, yetməyə məkana – sona,
Ölçə bilmədiyim yolum var mənim.
Onu da gördüm ki, ömür payımın,
Düz altmış beşinə olmuşam qənim.

İndi düşünürəm yol gedə-gedə,
O ərən ili ki, qarşıma çıxa.
Basdığım illərin alıb qisasın,
Öz zəfər bayrağın sinəmə taxa!..

OLMASIN

Ay qadınlar, bayramınız mübarək,
Biz kişilər heç vaxt sizsiz olmasın!
Kaş həmişə sizi belə şad görək,
Hər gününüz al səhərsiz olmasın;
Biz kişilər heç vaxt sizsiz olmasın!

Qadın gülsə gözəlləşər bu dünya,
Gözəlliklə əməlləşər bu dünya,
Lap yenidən təməlləşər bu dünya,
Dodağınız təbəssümsüz olmasın;
Biz kişilər heç vaxt sizsiz olmasın!

Qoy Yaradan bəxtinizə yar olsun,
Hər arzunuz, diləyiniz var olsun,
Zülfünüzə sığal çəkən yar olsun,
Daş ürəklər məhəbbətsiz olmasın;
Biz kişilər heç vaxt sizsiz olmasın!

Çox gəzmişəm, görməmişəm bir qəşəng,
Yurdumuzun gözəlləri olantək…
Hər biriniz bir açılmış tər çiçək –
Bülbül olan qızılgülsüz olmasın;
Biz kişilər heç vaxt sizsiz olmasın!

– Ta görünmürsən, hardasan?- deyən “dostlara”

İlahi, nə yaxşı tanıtdın mənə,
Dövrəmdə su kimi axan dostları.
Elə hey şənimə badə qaldırıb,
Özünü gözümə soxan dostları.

Çoxunun yolunda olsam da bir şam,
Şükür ki, qaz kimi yolunmamışam.
Demə müşk sanmışam, ənbər sanmışam,
Sarımsaq dostları, soğan dostları.

Özümü dəhləyib daşa çəkmişəm,
Miniblər belimə qoşa – çəkmişəm.
Özüm də bilmədən başa çəkmişəm,
Yalandan gurlayıb çaxan dostları.

Hər dosta qəlbimdə bir yuva qurdum,
Dərdlərin dərdimə qatıb qovurdum…
Yüküm əyiləndə gen duran dördüm,
Cibimdə böyüyüb çıxan dostları.

Qafqaz Əvəzoğlu, mən yazıq, fağır,
Qonaqlıq verməkdən olmuşdum yağır.
Çox şükür, yaxşı ki, tanıdım axır,
“Sağılan” dostları, “sağan” dostları…

Anadilli fəlsəfə qəzəlin ilk nümayəndəsi İmadəddin Nəsimiyə həsr olunan yeni kitab gün üzü görüb

Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi ilə Azərbaycan Milli Kitabxanasının birgə təşkilatçılığı ilə gerçəkləşdirilən layihə çərçivəsində Orta dövr Azərbaycan ədəbiyyatının ən qüdrətli nümayəndələrindən biri, Anadilli fəlsəfi şeirin-qəzəlin müəllifi, Hürufizmin mücahidlərindən klassik Azərbaycan şairi Seyid Əli İmadəddin Nəsiminin anadan olmasının 650 illik yubileyi münasibətilə “İmadəddin Nəsimi 650” (metodik vəsait) kitabı 57 səhifə həcmində, 100 tirajla işıq üzü görüb.

Kitbın tərtibçisi L.Əhmədova, elmi redaktor Azərbaycan Milli Kitabxanasının direktoru, Əməkdar mədəniyyət işçisi, professor Kərim Tahirov, redaktoru tarix üzrə fəlsəfə doktoru A.Abdullayevadır.

Respublikanın kütləvi və ixtisaslaşdırılmış kitabxanaları, Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sistemləri üçün metodik vəsaitdən hər kəs yararlana bilər.

Qeyd edək ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Zati-aliləri cənab İlham Əliyevin 15 noyabr 2018-ci il tarixli sərəncamına əsasən, Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri İmadəddin Nəsiminin 650 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbirlər planının hazırlanıb həyata keçirir.

Kamran MURQUZOV,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.

Böyük yazıçı-dramaturq “Cəlil Məmmədquluzadə 150” (metodik vəsait) kitabı işıq üzü görüb

Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi ilə Azərbaycan Milli Kitabxanasının birgə təşkilatçılığı ilə gerçəkləşdirilən layihə çərçivəsində Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində özündən sonra ilk dəfə olaraq, ədəbi məktəb yaratmış “Molla Nəsrəddin” jurnalının naşiri və redaktoru, tanınmış yazıçı və dramaturq Cəlil Məmmədquluzadə anadan olmasının 150 illik yubileyi münasibətilə “Cəlil Məmmədquluzadə 150” (metodik vəsait) kitabı 39 səhifə həcmində, 100 tirajla işıq üzü görüb.

Kitbın tərtibçisi tarix üzrə fəlsəfə doktoru A.Abdullayeva, elmi redaktor Azərbaycan Milli Kitabxanasının direktoru, Əməkdar mədəniyyət işçisi, professor Kərim Tahirov, redaktor Əməkdar mədəniyyət işçisi Gülbəniz Səfərəliyevadır.

Qeyd edək ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Zati-aliləri cənab İlham Əliyevin 17 yanvar 2019-cu il tarixli sərəncamına əsasən Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi və Azərbaycan Milli 4 Elmlər Akademiyası ilə birlikdə, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin təkliflərini nəzərə almaqla, böyük demokrat ədib Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyinə dair tədbirlər planını hazırlayıb, həyata keçirir.

Kamran MURQUZOV,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.

Xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlının həyat və yaradıcılığına həsr olunan yeni kitab işıq üzü görüb

Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi ilə Azərbaycan Milli Kitabxanasının birgə təşkilatçılığı ilə gerçəkləşdirilən layihə çərçivəsində “Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətləri” seriyasından çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Xalq yazıçısı, istedadlı nasir, tanınmış ədəbiyyatşünas, pedaqoq və ictimai xadim İsmayıl Şıxlının həyat və yaradıcılığına həsr olunan “İsmayıl Şıxlı. Biblioqrafiya” kitabı Bakı şəhərində 288 səhifə həcmində, 300 tirajla işıq üzü görüb.

Tərtib edənlər Mətanət İbrahimova Gülbahar Misirova, elmi redaktor Azərbaycan Milli Kitabxanasının direktoru, Əməkdar mədəniyyət işçisi, professor Kərim Tahirov, redaktor Əməkdar mədəniyyət işçisi Gülbəniz Səfərəliyeva, ön sözün müəllifi filologiya üzrə elmlər doktoru, professor Buludxan Xəlilovdur.

Azərbaycan Milli Kitabxanasının “Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətləri” seriyasından nəşr etdiyi “İsmayıl Şıxlı” biblioqrafik vəsaiti Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, ədəbiyyatşünas, publisist, yazıçı, pedaqoq, ssenarist İsmayıl Şıxlının (Şıxlinski İsmayıl Qəhrəman oğlu) anadan olmasının 100 illiyinə həsr edilmişdir. Biblioqrafiyada yazıçının həyat və yaradıcılığına aid zəngin material toplanmışdır. Kitab ədəbiyyatşünaslar, kitabxanaçı-biblioqraflar və geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Qeyd edək ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Zati-aliləri cənab İlham Əliyevin 28 yanvar 2019-cu il tarixli sərəncamına əsasən, Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi və Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin təkliflərini nəzərə almaqla, Xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlının 100 illik yubileyinə həsr olunmuş silsilə tədbirlər həyata keçirilir.

Kamran MURQUZOV,
Azərbaycanın Mədəniyyət və Ədəbiyyat Portalının
Mətbuat xidmətinin rəhbəri,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.

Nuryüzlü Gülten ERTÜRK ANNEMİZİN Doğum Gününü Kutluyoruz! (1 mayıs 1970 yıl)

Azerbaycan Gazeteçiler Birliği Sumqayıt şehir teşkilatının Günlük Analitik Haber Ajansı (gundelik.info) ve Azerbaycanın Kültür ve Edebiyat Portalının (edebiyyat-azşcom) Türkiye temsilcisi Gülten ERTÜRK (Gülten SULTAN) ANNEMİZİN DOĞUM GÜNÜNÜ KUTLUYORUZ! DUDAKLARINDAN GÜLÜŞ, YANAKLARINDAN TEBESSÜM ESKİK OLMASIN! BAŞARILAR DİLİYORUZ! YÜCE ALLAH SİZİ KORUSUN! İnşAllah! AMİN!

HOCALI ŞEHİTLERİNE

Karabağ karalar bağladı bu gece
Analar, babalar, evlatlar
Bir başka ağladı bu gece
Kör kurşunlarla gelinlik kızların
Feryat, figanları yürekleri dağladı bu gece

Uyan Türk’üm uyan!
Hocalıda katliam var
Tüm dünya sağır ve dilsiz
Yok ki Türk’ümün Türk’ten başka sesini duyan

Körpe kuzularım ana rahminde
Dünya yüzünü görmeden
Semaya yükseldiler
Kefensiz mezarsız idiler
Uykuda uyanık rüya gibi
Yüzlerce can şehitlik mertebesine erdiler
Bir Türk’ün canı dünyaya değerdi
Dağlık Karabağ şu an nasıl bir yerdi?
Buz kesti dağ, taş
Yürekler buna dayanmaz
Vicdansız ermeni soyu
İnsanlıktan çıkmış anlamaz

Uyan Türk’üm uyan!
Hocalıda katliam var
Tüm dünya sağır ve dilsiz
Yok ki Türkümün Türk’ten başka sesini duyan

Altı yüz on üç Türk’üme kıydılar bu gece
Gözleri dönmüş soysuzlar
Yüzlerce canı diri diri yaktılar bu gece
Onlar ki İbrahim misali atılırken ateşe
Cennetteki ebedi evlerine baktılar bu gece

Uyan Türk’üm uyan!
Hocalıda katliam var
Tüm dünya sağır ve dilsiz
Yok ki Türkümün Türk’ten başka sesini duyan

Vahşetin bu kadarı da olmaz
Türk’üm ahın hiçbir zaman yerde kalmaz
Daha dün gibi içimizde sızın
Anan, bacın, kardeşin, gelinlik kızın
Unutmadık, unutmayacağız, unutturmayacağız
Katliamı yapan soysuzları nefretle
Hocalı şehitlerimizi milletçe her daim rahmetle anacağız

Göz Yaşartanım

Efkarlandı deli gönül daraldı
Sana daldım yine göz yaşartanım…
Aşkın kanununda bu bir kuraldı
Sende kaldım yine göz yaşartanım…

Neler geldi neler geçti gözümden
Pek çok yaşlar döktüm bu can özümden
Ne olursa olsun dönmem sözümden
Sende kaldım yine göz yaşartanım…

Sensiz dolaşmıyor damarda kanım
Dinmiyor nedense acır sol yanım
Göğüs kafesimde sen benim canımmm
Sende kaldım yine göz yaşartanım…

Sensizlik duygusu beni kemirir
Hüznün bile bana mutluluk verir
Buzlu dağım seni görünce erir
Sende kaldım yine göz yaşartanım…

Azrail geldi de gelemem dedim
Ben yari görmeden ölemem dedim
Onsuz hiç bir zaman gülemem dedim
Sende kaldım yine göz yaşartanım…

03 02 2007

Gözüm Dalıyor

Özlemler büyüdü kocaman oldu
Sevgi şelalemse hâlâ çağlıyor
Sensiz geçen günler hasretle doldu
Yoldamısın yoksa gözüm dalıyor

Beni hatıralar sana bağlıyor
Güldüğüme bakma özüm çağlıyor
Bıraktığın izlerse yürek dağlıyor
Yoldamısın yoksa gözüm dalıyor

Sordun mu kendine sebep neydi?
Düğümlenen kalbim çözüm ariyor
Gururun seni de beni de yendi.
Yoldamısın yoksa gözüm dalıyor

Bir sürpriz yapıp ta gel ne olursun
Yalnızlık ağ misali beni sarıyor
Boş bekleyen gölüm seninle dolsun
Yoldamısın yoksa gözüm dalıyor

Geçmişe döneriz elbet dilersen
Her kimle konuşsam seni soruyor
Gül yerine diken getir istersen
Yoldamısın yoksa gözüm dalıyor

Gülten ERTÜRK(GÜLTENSULTAN)

Bakıda Gənc Qırğız şeiri antologiyası işıq üzü görüb

Edebiyyatqazeti.az xəbər verir ki, Bakıda Gənc Qırğız şeiri antologiyası işıq üzü görüb.
35 gənc qırğız şairinin müxtəlif mövzuda yaradıcılıq örnəkləri toplanmış nəşrə daxil edilən şeirləri dilimizə İbrahim İlyaslı, dos.dr. Rəsmiyyə Sabir, dos.dr. Təranə Turan (Rəhimli), dos.dr. Pərvanə Məmmədli, Günel Eyvazlı, Gülnar Səma (Qasımlı), Xan Rəsuloğlu, Akəm Xaqan, Faiq Balabəyli, Elşən Əzim, Elməddin Nicat, Taleh Mansur, İntiqam Yaşar, Tural Turan, Aysel Xanlarqızı (Səfərli), Sona Əli, Ümid Nəccari, Əkbər Qoşalı tərəfindən (ruscadan, Türkiyə və Qırğız türk-cələrindən) çevrilib.
Layihə rəhbəri Millət vəkili Dr. Cavanşir Feyziyev, məsləhətçiləri Millət vəkili, akademik Nizami Cəfərov, Əməkdar jurnalist, “Kaspi” qəzetinin təsisçisi Dr. Sona Vəliyeva, nəşrə məsul, baş redaktoru Atatürk Mərkə¬zinin şöbə müdiri Əkbər Qoşalı olan anto¬lo¬giyaya AYB-nin katibi, “525-ci qəzet”in baş redaktoru Rəşad Məcid və “Olaylar” qəzetinin baş redaktoru, yazıçı-publisist Dr. Yunus Oğuz rəy verib.“Gənc Qırğız şeiri antologiyası”nı qardaş ölkənin istedadlı gənc yazarları, DGTYB üzvləri Altınbek İsmail, Kaliça Yaqub və Bekbolat Sarıbay tərtib edib. Kitaba Azərbaycan Respublikasının Qırğız Res¬publikasında Fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Hidayət Orucov “Təqdim” Millət vəkili Dr. Cavanşir Feyziyev “Önsöz”, Qırğız Respublikasının Mədəniyyət, infor¬masiya və turizm naziri Azamat Jamankulov isə “Biş¬kekdən Bakıya poeziya buketi” adlı ürək sözü yazıb.
DGTYB bundan öncə “Çağdaş Azərbaycan şeiri” (2cilddə, Ankara), “Gənc tatar şeiri” (Bakı), “Yeni qazax şeiri” (Bakı), “Fəzanın cazibəsi ( -Arxangelsk şairlərinin şeirləri)” (Bakı), “Özbək şeir çələngi” (Daşkənd), “Yeni zaman Azərbaycan şeiri” (Astana) kimi anto¬logiyalar hazır¬layıb, nəşr etdirib.
Qeyd edək ki, “Gənc Qırğız şeiri antologiyası”nın Ba¬kıda və Bişkekdə təqdimat törənlərinin keçirilməsi nə¬zərdə tutulub. Antologiya hər iki ölkənin aparıcı ki¬tab-xanalarına, mədəniyyət müəssisələrinə, o cüm¬lə¬dən ədəbi qurum¬larına paylanacaq.

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

Vüsalə Vətənxan MEHRİ.Yeni şeirlər

“İçmişəm”

Yoxdu çarəm ey könül, əlbət bu gündən içmişəm,
Aşiqəm, meyxanədən xəlvət bu gündən içmişəm.

Çün nigarım yox, könül gülşəndə bülbül binəva,
Hali rüsvayəm, edib işrət bu gündən içmişəm.

Saqiya, meydir bu badəm içrə, ya şərbətmidir?
Süzdügün dəmdən dilim şərbət bu gündən içmişəm.

“Mərifətdən qıl həzər” söylər Nəsimi adəta,
Əl-həzər ondan, edib adət bu gündən içmişəm.

Olmuşam nəfsə məlaib, ey cəmaət, siz məni,
Nola zəhm ilə edin töhmət bu gündən içmişəm.

Gərçi bu söhbətlə iman əhlini mən çaş edib,
Söylərəm bunca yalan söhbət “bu gündən içmişəm.”

Mehriyəm, yox xanədanımda şərabxor kəs olan,
İçdigim eşqdir, olun rahət bu gündən içmişəm.

21.04.2019.

İmam Zaman ağamızın mövludu münasibəti ilə keçirilən “İntizar” qəzəl müsabiqəsinin qaliblərindən oldum! Ustadımız şeyx hacı Gülbala Fənaiyə xüsusi təşəkkür!

*Qəzəl*

Gəl, hardasan? (İmam Zaman)

Müntəzirdir gözlərim, ey məhliqa gəl, hardasan,
Bu qaranlıq aləmə bəxş et ziya, gəl hardasan.

Ey Əlinin yadigarı, ey ədalət mənbəyi,
Ey pənahı cümlə məzlumun, ağa, gəl hardasan.

Yoxdu vəslindən səva biçarə könlümçün dəva,
Etmək üçün ta bu bimarə şifa gəl, hardasan.

Ey dili qüdrətli şahım, ey həqiqi rəhbərim,
Hicrdən bu binəva eylər nəva gəl, hardasan.

Ey könüllər həmdəmi, gəl ey müsəffai-bəşər,
Ey nicatı aləmin, ey müctəba, gəl, hardasan?

Eylərəm bir ömrdür ki daği-firqətdən fəğan,
Gəl yolunda bu canım olsun fəda, gəl, hardasan.

Mən cəmalü hüsnünə daim münacat eylərəm,
Mehrin ilə aləmə eylə nida, gəl hardasan.

27.03.2019.

Bahariyyə

Əyyami-bahar gəldi, yenə fəsli-xəzan getdi,
Çıx seyrə könül, bağu gülüstanda çiçək bitdi.

Bülbül sevinib şura gəlib ney kimi dilləndi,
Solmuş bu bağın guşəsi min şövq ilə gülləndi.

Don geydi çəmən rəngi yaşıl, nəqşi al-əlvan gül,
Verməkdə nigarın da sənə şadlığı əylən, gül.

Bundan belə tut könlünü xoş, eyləmə dərdü qəm,
Eşq əhli yetib vəslə, bahar çağı olar xürrəm.

Topraq oyanıb, çöldə xəfif yaz küləyi vardır,
Canlanmış ağaclarda da növbər diləyi vardır.

Novruz bəzəmiş süfrəmizi, zövqü səfa vermiş,
Şükr eylə bu naz-neməti ey can ki, Xuda vermiş.

Ey Mehri, sevin, ki yenə bayramdır, üzün gülsün.
Könlün çiçək açsın, həyat eşqiylə gözün gülsün.

Qalmaz əbədi eşqin …

İnsan ona mehmansan, bağlanma bu dünyayə,
Surətlərə meyl etmə, ver könlüvü mənayə,
Bənzət bu fəna mülkü ilğım dolu səhrayə,
Gər sevməsən Allahı, şövq etməsən Üqbayə,
Qalmaz əbədi eşqin, fikrində nə bir qayə.

Dünyayə görə, insan, salma ləkə vicdana,
İzzətli ömür sürmək lazımdı hər insana,
Acgözlük edib uysan hər zinəti dövrana,
Əlbət də batar cismin, hüsnün vəli rüsvayə,
Qalmaz əbədi eşqin, fikrində nə bir qayə.

Qaç sən bu fəna mülkün hər cahu-cəlalından,
Sərf etməyə səy eylə hər vaxtı halalından,
Allah buyurub xüms et öz əldəki malından,
Gərçi nəzər etməzsən Qur’anda gəlib ayə,
Qalmaz əbədi eşqin, fikrində nə bir qayə.

Cəhd eylə zəlil insan qurtulmağa zillətdən
Gəl haqqa, təfəkkür et, əl çək daha qəflətdən,
Bir ləhzə Vüsalə sən ayrılma həqiqətdən,
Göz dikmə bu dünyayə, ömrün gedəcək zayə,
Qalmaz əbədi eşqin, fikrində nə bir qayə.

24.12.2016.

Mənbə: http://www.edebiyyat-az.com

Dilarə SÜLEYMAN.Yeni şeirlər

İNSANOĞLU

Dizinə daş dəyər,yoldan bilərsən,
Saçına dən düşər,ildən bilərsən,
Adın dilə düşər eldən bilərsən,
Eybini özündə gəz, insan oğlu.

Haqqın tapdalanar,dilin tutular,
Mənasız şənliklə başın qatılar,
Göz aç ,oyan desəm qaşın çatılar,
Onda məzlum yaşa döz, insan oğlu!

Şiri nər olarsan söz arxasında,
Pərdələr asılır göz arxasında,
Neçə üz var hələ üz arxasında,
Dərdin çox, çarəsi az, insan oğlu!

Yalan şüar olub,tərifsə adət,
Içində qəfəsi qırıb cihad et,
Haqqını dilənib tapma səadət,
Hayqır ədaləti yaz, insan oğlu!

Dilini kəssələr əlin susmasın,
Canını yaxsalar,külün susmasın,
inamın yolunda dizin əsməsin
Qılıncdan kəskindir söz, insan oğlu!

YOXLUQ

Qəlbim məzarlıqdır, ıssız, qaranlıq,
Hərə bir cür düşüb, qalır gözümdə,
Ümidlə baxdığım üzlər bir anlıq,
Bircə kəlmə sözlə ölür gözümdə.

Həyat bir müdrikin son vəsiyyəti,
Həyat bir aşiqin ahı kimidir.
Sənin o şikayət etdiyin kədər
Bəlkə birisiyçün yuxu kimidir.

Həyat sənə başqa, mənə başqadır,
Nolar sən də getmə gedərgəlməzə,
Gözümə görünmə, günəşi söndür,
Sən əziz qalarsan, gözüm görməsə.

ƏZİZİM

Qəlbimin qapısı açıq qalıbdır
Yel vurub yengələr oynar içimdə
Ruhumun vədəsi tamam olubdu,
Yaxşı-pis nə varsa qaynar içimdə.

Cismim torpağının borcun gəzdirir,
Qorxuram da deyəm, canı gəl götür,
Ürək dərd yığmağa xurcun gəzdirir,
Nəfsim, bu dünyadan, nolar, əl götür!

Hər gün ağacımdan bir yarpaq düşür,
Mən nə ağacıydım hələ bilmirəm,
Başım göylə, köküm yerlə əlləşir,
Həm burda,həm orda ola bilmirəm.

Şikayət etməyə öyrəşməmişəm,
Odur birtəhər dözürəm, əzizim!
Mən olmaqdan hələ vaz keçməmişəm,
Kipriyimlə gor qazıram, əzizim!

BU DÜNYADA QALANMIRAM

Halım yaman dönüb haldan,
Söz içində dinənmirəm,
Əsər yoxdu oddan, küldən,
Tüstüləyir, yananmıram.

Sovurub illər tozumu,
Peşə eylədim dözümü,
Kimə çevirsəm üzümü
Xain çıxır, inanmıram.

Dünya bezmiş qonağından,
Ruh çıxmış can sınağından,
Süzülürsən yanağımdan,
Sənə qıyıb silənmirəm.

Həyat tapmaz daş yağışla,
Alınmadı tale, boşla,
Halallaşaq, sən bağışla,
Bu dünyada qalanmıram.

Mənbə: http://www.kultur.az

Təsvirin təkamül prosesi və ya boğazdan yuxarı yazılan Vətən şeirləri… – Günel EYVAZLI yazır

Leonardo da Vinçi “Mono Liza”nı kətan üzərində rəsm edəndə çoxları portret çəkimi ilə məşğul olurdu. Burada qeyri-adi heç nə yoxdur. Yəni rəssam üçün bir qadının portretini yaratmaq iki vur iki kimi bir şeydir. Elə təbiəti rəsm etmək də. İstənilən əşyanın, şəxsin, canlının rəsmini…
Bəs nədən cənab da Vinçi bu qədər populyarlıq qazandı? Başqaları unuduldu. Və yaxud Rafaellərin, Mikelanceloların, Velaskeslərin yaratdıqları sənət nümunələri nədən indiyənə qədər müzakirə mövzusudur ki? Niyə görə “Mona Liza” mistikası ətrafında düşüncələr, araşdırmalar səngimək bilmir? Cavab sadədir. Rəsm edilən obyekt yalnız formadan ibarət deyil. Rəssamın oraya əlavə etdiyi fəlsəfə, tablonu düşüncə labirintinə çevirir. Necə ki, Nizami Gəncəvi yaradıcılığında “Xəmsə”yə daxil olan istənilən əsərə müxtəlif rakurslardan baxa bilərik. Çünki o, almazdır. Hər tildə işıq özünü göstərəcək. Yəni biz həm astronomik, həm fəlsəfi, dini, mifik, həm də adi düşüncə qatında Nizami əsərlərinin ətrafında istədiyimiz kimi dartışa bilərik.
Nizami Gəncəvi asanlıqla Kərpickəsən qocası vasitəsilə didaktik dillə çılğın gənci tərbiyə edə bilir. Hətta təsvir olunan fəhləbaba filosof kimi danışır. Bir sözlə, Nizami, sadəcə, qocanın qiyafəsinə bürünərək, müasir dillə söyləsək, gəncə ağıl verməyə, öyüd verməyə çalışır. Onun əsərlərində dəyişən yalnız obrazlardır. İstər Bayquş olsun, istərsə qarı – onlar hamısı cənab Gəncəvinin səsiylə danışır, ağlı ilə idarə olunurlar. Bu nüanslar indi üçün keçərli olmasa da, fəlsəfi qat həmişə aktualdır. Elə bu səbəbdən “Xəmsə” ehram sirrini bətnində qoruyub saxlaya bilir.
Bu yaxınlarda TV kanalların birinə dəvət olundum. Mövzu baharın ədəbiyyatda tərənnümü idi. Doğrusu, fikirlərimi dilimdən uçurunca çox əcaib şeylər ağlıma gəldi. Şah İsmayıl Xətainin “Dəhnamə”sində Bahariyyəni dilə gətirincə fotoqrafik təsviri (belə anlayış yoxdur. Hər şeyi olduğu kimi əks etdirmək nöqteyi-nəzərindən belə demək olar, məncə. – G.) müşahidə etdim. “Qış getdi, yenə bahar gəldi… Gül bitdi laləzar gəldi”. Bəli, bu, hamımıza məlum bir şeydir. Məntiqlə və təbiət hadisəsinə uyğun olaraq qışdan sonra bahar gəlir, gülün bitməsi isə baharın gəlişindən xəbər verir. Bunu oxucu təbiətdə müşahidə edirsə, nədən əsərdə də oxuyub keyf alsın ki? Yəni müasir texnoavadanlıq vasitəsilə təbiət hadisəsini kameranın yaddaşına köçürə bilərik. Sonra eyni təəssüratı təkrarən yaşamaq üçün dəfələrlə videoya baxıb kef ala bilərik. Əslində, o dövrlərin insanı da baharı hiss edirdi, görürdü. Onun başı müasir insan kimi sosial şəbəkələrə qarışmamışdı. Bəs nədən bildiyinin obrazlı, qafiyəli təkrarı ona ləzzət verirdi? Maraqlıdır. Çünki o dövrün öz estetikası var idi. Ədəbiyyat gördüyümüz hadisələri eynilə nəzmə çəkməklə əlavə ritm verirdi mətnə, dinləyən isə feyziyab olurdu.
Bir sözlə, Azərbaycandilli poeziya nümunəsi olaraq “Dəhnamə” fundamentaldır. Amma təsvir nöqteyi-nəzərindən, dinamika qıtlığı nəzərindən olduqca qocadır.
İndi həm ədəbiyyat, həm də digər sənət nümayəndələri üçün XXI əsrin insanını təəccübləndirmək çətindir. Biz qeyri-adiliyin yox, primitivliyin içindəyik və bu adiliyə rəng qatmaq olduqca böyük məharət tələb edir. Çünki istənilən xanımın fotosunu çəkməklə elə “Mono Liza” kimi, otağımızın ən gözəl guşəsindən asa bilərik. Madam ki, belədir, daha rəssamlıq nəyə lazımdır ki?
Elə bu texnoinkişaflar rəssamları mat qoyduğundan janrlar meydana gəlməyə başlamışdı. Absurdizm, sürrealizm, kubizm, fovizm və s. kimi janrlar, mürəkkəb manevrlər fotoaparatın kəşfindən sonra rəssamlığa qədəm qoydu. İndi adi “Qara kvadrat”la da nə isə demək, sürreal təsvirlərlə beyinlərə yol tapmaq mümkün idi. Cəmiyyət öncə bizim cəmiyyət kimi bu estetikanı bəyənməyib qışqır-bağır salsa da, sonra qordi düyünündən baş çıxarmaq, tabloları özlərinəməxsus şəkildə yozmaq onlara ləzzət verməyə başladı. Və bu ləzzət fərqli düşüncə tərzini insanlarda formalaşdıra bilirdi.
İnsanlar anladılar ki, fovizmin qışqıran rənglərilə də dünyaya baxmaq mümkündür. Və yaxud çıxılmaz hadisələr bizi “Qara kvadrat”ın içinə sala bilər. Sufizmin “gözlərini yum ki, görəsən” fəlsəfi estetikası özünü büruzə verməyə başlayırdı. İndi sənət insanın düşüncələrində, fantaziyasında olanları kətana köçürürdü.
Müasir dünyanın rəssamı adi qəhvə rəngiylə seyircini təəccübləndirə bilir. Hamımız bilirik ağac baharda yaşıl yarpaqlara bürünür. Sən bu qədər rəngi təsəvvüründə də canlandıra bilərsən. Peyzaj rəsmi bir rəngdən ibarət olsa belə, sadəcə, təsəvvür elə. Demək ki, fotoqrafik təsvir indi keçərli deyil. Hadisəyə başqa baxış sərgiləmək lazımdır.
Dünya memarları tərsinə evlər modeli qurub hazırlayırlar. Kim deyir ki, ev konstruksiyası məhz biz alışdığımız şəkildə olmalıdır. Sən onun doğru variantını bilirsən. İndi tərs variantını gör, avandını təsəvvür elə. Fərqli fikir rakurslarından hadisələrə bax.
Təsviretmə təkamül nəticəsində çox dəyişilib. İndi Homer kimi bir-bir qəhrəmanların nəsil xəttini sadalamağa, qəhrəmanlığını öyməyə ehtiyac yoxdur. Fəlsəfi, dərinlik qatından primitivliyin astanasına qədər gəlib çıxmışıq. Bəs nədən bizdə Azərbaycanda əldən gedən, bizə “sağ ol” deyən ənənəçilikdən qopa bilmirik? Niyə hadisələrə baxışımızı dəyişmək istəmirik? Niyə şeirlərimiz “Təki vətənimiz düşməsin dara… Baxmayıb soyuğa, borana, qara… Cavab vermək üçün o azğınlara… (burada “yara”, “dara”, “hara”, “qara” və s. əlavə etmək olar. Qafiyə yığını) Hər bir çətinliyə dözdü Şəhidlər” (paradoks) primitivliyindən niyə çıxa bilmirik? “Qarabağtək gözəlin aqibəti bu imiş… Qədrini bilməz isən, alçalar qızıl, gümüş… (imiş, ümüş…) O nisgilli sinənə çalın-çarpaz çəkilmiş… Sağalmaz yara vuran közü, dağı unutma… Sən, ey vətən övladı, Qarabağı unutma!”.
Belə şeirlərin və tirajlanan belə şairlərin utancından şəxsən mən xəcalət çəkirəm. Hətta şairəm deməyə də utanıram. Hal-hazırda nəsr daha aristokratik görünür. Əlçatan şeir isə qafiyəbazların əlində məhv olmaqdadır.
Niyə bu primitivlikdən qopa bilmirik?
Nəzərə alsaq ki, cəmiyyətimizin çox az hissəsi kitab oxusuna maraqlıdır. Çoxunun da bilgisi orta məktəbdə oxuduqları ilə çərçivələnir. Və o adamların dünyaya baxışı və şeir anlayışı yalnız öyrəndiklərindən ibarətdir. Və bu kəsim insanlar həmin çərçivədən başqa bir bilgiyə malik olmadıqlarından daha artığını da istəmirlər. Gördüyünü eynilə qafiyəyə düzüb özünə qaytarırsan, pəh-pəhlə nuş edirlər.
Primitiv vətən şeirləri insanı haldan çıxarır. İtirilmiş torpaqların adını sadalamaq, gözəlliyindən ağızdolusu danışmaq paradoksal durum yaradır. Vətəni var-dövləti, yerinin altının-üstünün zənginliyi ilə öyməzlər. Bol bəhrəli Muğan düzlərini tərənnüm etməklə təmənnalı sevməzlər vətəni. Bu, vətən anlayışı deyil. O zaman, görəsən, bir bədəvi üçün susuz, qısır səhra nədən belə doğmadır ki?
Düşüncə yeniliyi istəmirik? Madam ki, belədir o zaman nədən texnoyenilikləri evinizə alırsınız? Paltarınızı köhnə dədə-baba ütüsü ilə ütüləyin. Alınmır? Düşüncə də həmin daş ütü kimidir. Köhnəlib, sadəcə, yenisini qəbullanmağa çoxluğun bilgi gücü yoxdur. Ona görə də ən asanı “Palaza bürün, el ilə sürün” misalıdır.
Dərd orasındadır ki, düşünürsən, ənənəçi yaşlı təbəqə qələmini yerə qoyub bir gün “yazmıram” deyəcək və bu sicilləmələrin sonu yetişəcək, nəhayət ki. Amma, yox. Köhnə düşüncə çərçivəsində, əski estetikalarla tərbiyələnən sicilləmə şairlər çoxalmağa başlayır. Bizim onlara “Yazma” demək hüququmuz yoxdur, bəli. Amma dışlamaq, çap etməmək hüququmuz mövcuddur. Tənbəlliyindən kitab üzü açmayan, vəhy anlayışına kilidlənənlər Hz.İsmayıl kimi dabanlarını torpağa sürtsələr də, istedadları “Zəm-zəm” kimi fontan vurmayacaq. Çünki bilgisi olmayan başda eşələnmək primitiv mətnlər ortaya qoyacaq. Biz isə ömrümüz boyu onlara dərs keçmək zorunda qalacayıq. Özümüzü tükədəcəyik.
Uzun dövrlər ərzində Azərbaycanın zinət xurcunu olan əsl ziyalılar – Əli bəy Hüseynzadələr, Hüseyn Cavidlər, Hadilər, Əhməd Cavadlar və başqaları “qəlizdir” damğasıyla dışlandığından tamamən ayrı cəbhənin poetik nümayəndələri təbliğ olunmağa başlayıb. Çarx üzərində fırlanan siçovul misalı kimi situasiyadan qurtula bilmirik. Əksinə, istedadsıza yol verməməklə, çap etməməklə ədəbiyyatımızı xilas edə bilərik.
Hal-hazırda yaxşı poetik mətnlər yoxdursa, ən yaxşılarını klassikaya, zinətə çevrilmiş ədəbi nümunələri gündəmə gətirərək ustad dərsi verə bilərik.
Şeir yazmaq yalnız forma deyil. Sənin vətən şeirin gülünc təkrirlərdən, epitetlərdən ibarət olacaqsa, ürəyindən gəlməyəcəksə, “vətən” mövzusu naminə yazılacaqsa, adlar sadalanacaqsa, heç bir dərinliyi olmayan “Üçrəngli bayrağım”, “Azərbaycan bayrağı” adlı şeirləriniz günü-gündən çoxalacaqsa – yazmayın.
“Salam, Xocalıda əsir ağacım! Ey qazi qardaşım, ey şəhid bacım! Gözü yolda qalan dağım, yamacım! Allaha əmanət, əmanət qalın! Salamat qalın!”. Vəssalam, şair artıq bizi gözləmək ümidindən də kəsir. Geriyə yol yoxdur, deyir. Taleyilə barışır. Bəlkə də, məqsədi bu deyil idi. Sadəcə, kontekst unudulub, mahiyyət anlayışı itib. Şair burada “ağacım”, “bacım”, “yamacım” qafiyələrini muncuq kimi düzməyə fokuslanıb. Formanı mahircəsinə işləyib, qafiyələrin biri digərindən uzun, qısa deyil. Tam düzgün işlənib. Sadəcə, mahiyyət unudulub. Mənim şairin şəxsiyyəti ilə heç bir işim yoxdur. Günah ondadır ki, çoxu mahiyyət anlayışına fokuslanmaq istəmir. Forma, zahir o qədər önə çıxır ki, batini məna qatı unudulmağa başlayır. Boş qafiyə yığını isə boşluqdan cingildəyir. Belə şeirlər saxsı qab effektinə malik olur. Bir toxunuşla sına bilir.
Bəli, fotoqrafik təsvir indi əsl düşüncə sahibləri üçün cazibədar deyil. Digər cəbhədə yetişən şairlər ordusu anlayışlara fərqli rakurslardan baxa bilir. Onlar fikir dərinliyinə üstünlük verdikləri üçün tez və çox sayda şeir, mətn yaza bilmirlər. Yəni yuxarıdakı “şeirlərdən” günə yüzünü yazmaq mümkündür. Əgər Vətən dediyimiz anlayışda həqiqi ağrı yatmırsa, təsvirimiz bayağıdırsa, bu, timsahın göz yaşını xatırladacaq. Anlayışlara baxış bucağımızı dəyişməliyik. İlə bir kitab buraxıb, şeirlərimizi balaca fidanlara əzbərlətməməliyik. Elə özümüz də mahiyyətin nə olduğunu əvvəl-axır dərk etməliyik. İstedad yoxdursa, qələmi kənara qoyub çəkilmək ən böyük alicənablıqdır.

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

Buludlar göy üzünü gizləyib… – Romantizm – Günel EYVAZLI yazır

Buludlar göy üzünü gizləyib. Səmanın aydınlığını müşahidə etmək indi nadir hallarda baş verəcək. Ağaclar aynada sonuncu dəfə öz cavanlıq təravətinə tamaşa edən insanlar kimi əl sallayacaq gəncliyinə. Uzaqlaşan günəş yaşıllığını oğurlayıb aparacaq yarpaqların. Bir müddət öncə sərinlik istəyən bizlər indi günəş həsrəti ilə qovrulacayıq.

Yəqin ki, Bethoven “Ay sonatası”nı not dəftərinə qeyd edərkən hava eynilə belə idi. Yağışlı, sazaqlı, rütubətli, küləkli… Bir də torpaq qoxusu gəlirdi küçələrdən, xiyabanlardan. Müharibəyə, inqilaba, fırtınaya bənzəyən dəlisov simfoniyaların ardından həzin “Ay sonatası”nı bəstələməyə çalışırdı bəstəkar. Adəti üzrə elə küçədə gedərkən əlinə nə vərəq keçərdisə daxilində çalınan musiqini oraya yazardı. Həm də dünya küylərini yavaş-yavaş unudaraq sükut dönəminə keçidə hazırlaşırdı. İndi yol gedəndə belə ayaq səsləri onu səksəndirməyəcək. Heç kimi eşitməyəcək. Öz dünyasında, sükuta dalmış qulaqları ilə 5-ci simfoniyasını, 3-cü sonatasını dünyaya gətirəcək.

Çox güman Müşfiq bəxtəvər “Küləklər”ni qələmə alanda da eyni ab-hava hökm sürürdü. Uğultulu külək şairin taxta pəncərəsindən içəri soxulmağa çalışırdı. Baş verən olaylar, real dünyanın acı mənzərəsi əzab verirdi şair qəlbinə. O isə xülyalarına qapılaraq soyuq Xəzri küləyini öz daxili mədəniyyəti ilə bəstəkar adlandırırdı. Ümidlərindən var gücü ilə yapışırdı.

Azadlıq eşqi ilə döyünən ürək kimi fəlsəfəyə, klassisizmə əks olaraq Avropada təşəkkül tapan Romantizm öz daxili çırpıntıları, etirazları, inkarları ilə inqilab edirdi. Reallığın qorxunc, utancverici mənzərəsini yer üzündən yırtıb atmağa çalışırdı. Kəşf olunan, fəlsəfə ilə yüklənən müddəaların fonunda yaranan fərqli dünya mənzərəsi ümidsizlik, çarəsizlik depresiyasına çevrilirdi. Gerçəklik keçmiş ilə müqayisə tərəzisinin üzərinə qoyulurdu. Olimp zirvəsini ələ keçirən “İblis” dəhşətli qəhqəhələri ilə yaradıcılıq dünyasını lərzəyə gətirirdi.

Romantizm…

Pessimist, semtimental notlara köklənən cərəyan olaraq 18-ci əsrin sonu, 19-cu əsrin əvvəllərində bütün Avropa incəsənətini öz hakimiyyəti altına almışdı. Yazıçı, şair, rəssam, musiqiçi taleyini özünə bənzədən depressiv nəsnə yaradıcı insanların ağlına, hisslərinə, xəyal aləminə nüfuz etmişdi. O, “Qabil”in lal baxışlarının dərinliyində dayanan məna ya da mənasızlıq kimi çıxış yolu axtarmağa çalışırdı. Məhv olan, yox olan ləzzətin, qulaqlarda cingildəyən sualların fonunda yaradıcılıq estetikasına qarmaq atırdı.

Hamı dua etdiyi halda susan Qabil o dövrün lal sükutunu özündə əks etdirirdi. Habilin “Tanrını qəzəbləndirmə, qəmginlik nəticə verməz” sözlərinə rəğmən fikrindən dönməyən yeni insan obrazı fərqli etiraz formasını əlində bayraq etmişdi. Daxilində yaranan çarəsizlik, inamsızlığın öhtəsindən Tanrının belə gəlməyəcəyini düşünən, heç kimin qarşısında əyilmək istəməyən, İblisdən belə qorxunc, dəhşətli azadlıq carçısı olan bu obraz keçmişdən gələn şəxs kimi yeni biçimdə insanlara təqdim olunurdu. Bəlkə də Qabil elə Adəm dövrünün ilk etirazçısı kimi həm də Tanrının sevimlisi idi?

Yerin, göyün sirlərinə bələd olan tanrı daxilində fırtınalar qövr etdirən və sonunda öz qardaşının canına qıyan bəndəsinin bəd əməlini nədən hiss etməmişdi? Bəlkə dünyaya Habil qədər saf deyil, Qabil qədər təzadlarla zəngin bəndələr lazım idi? Elə o səbəbdən də Qabil obraz olaraq Bayron üçün maraqlı tapıntı idi. Qərinələr öncəsi yaranan qəhrəmanın ədəbiyyatın Romantizm erasına qədəmi də təsadüfi deyildi. Hər halda, Bayron üzünə keçirdiyi dəlisov qəhrəmanının maskası ilə azadlıq, asudəlik, sərbəstlik, inqilab bağırırdı.

Kaspar Qari Fridrix

Romantizm ruhsal uçuş, uydurmalar dünyası, keçmiş dövrün xiffəti idi. Darıxqanlıq idi. Nəğmələrə, nağıllara, keçmiş adətlərə, ayinlərə qayıdış idi. Əslində müəyyən dövrlərdə müxtəlif adlarla zühur etməyi bacarmış bir cərəyan idi. Futurizm, Simvolizminin bətnində öz estetikası ilə yenidən yaranmağı, növbəti doğuluşu bacarmışdı.

Romantizm “İblis”in qəhqəhələri eşidilən bir dövrdə Kaspar Qari Fridrixin qaya üzərində dayanıb aristokratik cəmiyyətə arxa çevirən qəhrəmanı kimi yeni dövrün fəlsəfəsini yaşayırdı. Yazıçılar sadə insan həyatını yazıya gətirirdi. Yüksək zümrənin sifarişləri, istəkləri ilə daha ədəbiyyat, musiqi yaranmırdı. Bu janr mütaliə çəkisi zənginləşən orta təbəqənin sevimlisinə çevrilməyi bacarırdı. Həyat ümid, illüziya, utopiya olaraq dərk edilməyə başlayırdı. Dəbdəbəli, ağayana klassika müasir insanın təfəkkür çərçivəsində gülməli, ironik görkəm alırdı. İndi olmuşların fonunda dünyanı klassik düşüncə ilə dərk etmək mümkün deyildi. O səbəbdən də yeni dünya carçıları insan hissini oyatmağı, insana dönməyi, keçmişi yaddaşlara ötürməyi öhdəsinə götürmüşdü. “İnan, haradasa bir köy var, o köy bizim köyümüzdür” misalı kimi…

Aysberqə çırpılan nəhəng gəmidən fərqli olaraq Romantizm, zamanın vərəm küləklərinə rəğmən özünəməxsus şəkildə etirazını bildirməyi bacarırdı. Bəli, sadə incəsənət dilində. Azadlıq, özügürlük rəmzinə çevrilən janr öz ardıyca yazıçı, şair, rəssam ordusu aparırdı. Alov işiğı ilə müjdə gətirən Prometey kimi insanların qaranlıq gələcəyini keçmişə boylanmaqla aydınlatmağa çalışırdı.

Teodor Jerikonun yaratdığı “Meduzanın salı” rəsm əsərinə diqqət yetirərkən zəhlə tökən sentimentalizmim yenə yaxamdan yapışmışdı. Rəsm əsərində ölülər və dirilər dörd tərəfi su ilə əhatələnən dənizdə sal üzərində birgə hərəkət edirdi. Rəssamın yartdığı obrazların üzündən çarəsizlik sezilirdi. Klassikanın möhtəşəmliyi, kübarlığı, aristokratların kübar əlbisələrdə oturaraq portretlərə köçməsi zamanı artıq çox geridə qalmışdı. Daha dəbdəbəli insan portretləri gözə dəymirdi. Ortada insan faciəsi, insan hissləri, çırpıntıları var idi. Etiraz var idi.

İndi çağdaş dünyanın yeni qayda-qanunları, müharibə, göz yaşı fonunda XXI əsr ixtiraları sevinc gətirə bilmir. “Meduzanın salı”na bənzər rezin qayıqlarda canını qurtarmağa çalışan kütlə yeni dünyanın köç fəlsəfəsini dünya tarixi səhifələrinə yazmaqdadır. Yəqin ki, bir zamanlar baş vermiş real hadisəni ürək ağrısı ilə kətan üzərinə köçürən Jeriko indi salamat olsaydı kətan üzərinə gözlərindən süzülən göz yaşlarını həkk edərək “Dünyanın yeni köç seli” adlandırardı yeni yaranan rəsm əsərini.

Elə o dövrlərin yaradıcı insanları kimi bu dünyanın vəhşətinə göz yumub keçmiş əyyamların səfası ilə ürək ovundurmaq keçir insan könlündən. Nə gözəl olardı xəyal etmək. Yeni zamanın dəhşətini, müharibələrini, xəstəliklərini görməmək ya da görməzlikdən gəlmək. Nəğmələrə, nağıllara, keçmiş ayinlərə qayıtmaq.

Romantizm XX əsrdə Qərb estetikası ilə birgə Azərbaycan arealına daxil olmuşdu. Yenicə pöhrə verən janr yetəri sayda ardıcıllarını yetişdirə bilmişdi.

Yaranan bəzi mətbu orqanları sadə xalq anlaya bilmirdi. Yenilikçi orqanlar hər vəchlə qamçılanırdı. Utopik mənzərə isə ümumiyyətlə qəbul olunmurdu. Dırnaqarası xoşbəxtlik saçan sovet insanı qəhrəmanları Romantizmin qəhrəmanları ilə müqayisədə daha işıqlı, lazım olunan, sovet zəhmətkeşi isə ədəbi əsərlər daxilində daha cazibədar hesab edilirdi. Bu qədər real obraz, hazır material olduğu halda fantaziyalar aləminə dalıb, utopik qəhrəmanları əsərlərə dəvət etmək nəyə lazım idi axı…

Hər şeyə rəğmən Hüseyn Cavid sürgün aqibəti ilə üz-üzə dayansa belə “İblis”i yarada bilir. İstəkləri, daxilində çığıran, üsyan edən hissləri ilə onu dilləndirməyi bacarır. Əsl sənət də elə budur, elə deyilmi? “Ölmək ölməkdir, xırıldamaq nə deməkdir”…

Pəncəmdə dəmadəm əzilib qıvrılacaqsın,
Daim ayaq altında sönüb məhv olacaqsın.
Bənsiz də, əmin ol, sizə rəhbərlik edən var:
Qan püskürən, atəş savuran kinli krallar,
Şahlar, ulu xaqanlar, o çılğın dərəbəklər,
Altın və qadın düşgünü divanə bəbəklər.
Bin hiylə quran tilki siyasilər, o hər an
Məzhəb çıqaran, yol ayıran xadimi-ədyan;
Onlarda bütün fitnəvü şər, zülmü xəyanət,
Onlar duruyorkən bəni təhqirə nə hacət?!
Onlar, əvət onlar sizi çignətməyə kafi,
Kafi, sizi qəhr etməyə, məhv etməyə kafi…

Mənbə: http://www.edebiyyatqazeti.az

Xalq şairi Mirvarid DİLBAZİ.”Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Əksi Qarşısında”

Üzündə xalqının böyük kədəri,
Xəyalında Vətən xatirələri.
Öldü yurdumuzun igidi, əri,
Qəbri qazılmadı öz torpağında.

Azərbaycan!-dedi o son nəfəsdə,
Bir xalqın həsrəti vardə bu səsdə.
Üçrəngli bayrağı başının üstə,
Öldü, o müqəddəs söz dodağında.

Ruhuna min rəhmət, Məhəmməd Əmin!
Yurdu qurtarmağa etmişdin əmin.
Apardın könlündə bu elin qəmin,
Yurdun dar günündə, yaman çağında.

Zamanın nə qanlı hökümləri var!
Könlümün inləyən çox simləri var…
Adını çəkməyə yoxdu ixtiyar.
Türksən, rahat yat Sən Türk torpağında,
Ruhun pərvaz etsin cənnət bağında.

1990

Xalq şairi Hüseyn ARİF.”Mənimiydi”

Bir saat bir yerdə tutmazdı qərar,
Araz mənimiydi, Kür mənimiydi.
Ömrümün, günümün gəlhagəlində,
İnci mənimiydi, dür mənimiydi.

Səsim gah Qazaxda, gah Qarabağda,
Meşədə, çəməndə, çayda, bulaqda,
Meyvəli aran da, çiçəkli dağ da,
Elə bilirdim ki, bir mənimiydi.

Hüseyn Arifin bağrını deşdin,
Harda qərar tutub, haraya köçdün?
Ay oğul, sən niyə qabağa düşdün,
Səfər mənimiydi, yer mənimiydi.

Xalq şairi Osman SARIVƏLLİ.”Qara torpaq”

Bu yaxşı cənnətdir, unutmayasan-
Görürəm gəlirsən hərdən bağa da.
Bircə meyvələrə baxrısan, ey dost,
Sən göz qoy arabir bu torpağa da.

Torpağa qulluq et, yoxsa nə çıxar,
Min dəfə budağa, gülə baxmaqdan?
Budaqlar gövdədən, gövdə köklərdən,
Köklər də can alır qara torpaqdan.

Məni kim tanımır, görməyən kimdir?
Öyünmək bilmirəm, demirəm ağam.
Özüm kağız kimi ağ olmasam da,
Üzləri ağardan qara torpağam.

Xalq şairi Səməd VURĞUN.”Ana”

Pək cocuğdum, yerə gömdülər səni,
Həyata qanadsız atdılar məni.
Bax, necə pozulub ömür gülşəni,
Həyat sənsiz mənə zindandır, ana!

Qoynunda bəslənir gözəl diləklər,
Layiqdir səcdəyə sənə mələklər,
Nerdəsən, gözlərim həp səni bəklər,
Bax evladın nasıl giryandır, ana!

Sən bir günəş idin, doğdum da, batdın,
Yazıq evladını qəmlərə atdın.
Bir cavab ver, hanki murada çatdın
Torpaqlarda neçə zamandır, ana!

Bir ah çəksəm sənsiz, qopmazmı tufan?
Əzizim anacan, gözüm anacan!
Yumuq gözlərini aç da bir oyan,
Şimdi zaman başqa zamandır, ana!

Yıxılıb payinə öpmək istərəm,
Analıq mehrini görmək istərəm,
Səni görmək üçün ölmək istərəm,
Təsəlim ah ilə fəğandır, ana!

Xalq şairi Zəlimxan YAQUB.”Mənim bircə dinim var, dinimin adı sevgi”

Dillər ayırır bizi,
dinlər ayırır bizi,
Şeytanlar nifaq salır,
cinlər ayırır bizi.
Sevgilər yox, qəzəblər,
kinlər ayırır bizi,
Həyatımın, ömrümün,
dinimin adı sevgi.
Mənim bircə dinim var,
dinimin adı sevgi.

Ruh Adəmə verildi,
Adəmi ruh yaratdı,
Bəşəri xilas üçün
gəmini Nuh yaratdı.
Savaşı, qan-qırğını,
qara günü yaratdı,
Harayımın, səsimin,
ünümün adı sevgi.
Mənim bircə dinim var,
dinimin adı sevgi.

Xızır, Davud, Süleyman,
Musa, İsa, Məhəmməd,
Hər biri təpə-dırnaq
işıq, sevgi, məhəbbət.
“Vəhdəti-vücud” – dedi,
vücudda tapdı vəhdət,
Namazımın, qibləmin
yönumun adı sevgi.
Mənim bircə dinim var,
dinimin adı sevgi.

Sevgi Günəş kimidir,
düzə, tərsə bölünməz,
Təriqətə, məzhəbə,
sinfə, dərsə bölünməz.
İngilisə, almana,
rusa, farsa bölünməz,
Türkümün, ərəbimin,
çinlimin adı sevgi.
Mənim bircə dinim var,
dinimin adı sevgi.

Kökümün, budağımın,
dizimin, dirəyimin,
Ruhumun, nəfəsimin,
canımın, ürəyimin,
Təndirimin, təknəmin,
duzumun, çörəyimin,
Sünbülümün, tarlamın,
dənimin adı sevgi.
Mənim bircə dinim var,
dinimin adı sevgi.
Doğulmağım da sevgi,
ölməyim də sevgidi.
Kəfənimin, qibləmin,
sonumun adı sevgi,
Ruhumun, nəfəsimin,
canımın adı sevgi.

Xalq şairi Bəxtiyar VAHABZADƏ.”Larisaya”

On üç yaşlı körpə bala,
Yazıq anan necə dözsün
Bu kədərə, bu məlala?
Məzarının baş ucunda kuklan da var.
Bu gün layla çalmalıykən sən kuklana
Kuklan sənə laylay çalar.
Sən özün də kukla idin.
Bu dünyanın əvvəlini, axırını
Heç bilmədin.
Kim kuklaya güllə atar?
Atan oldu.

İnsanlığı, mərhəməti,
Ədaləti, həqiqəti
Bir qərəzə satan oldu.
Anan asmış dərs çantanı,
Məzarının baş daşına.
Axı, niyə hay vermirsən.
Səni dərsə haraylayan yoldaşına?
Sənin adın dostlarının dil əzbəri.
Qızım, axı səni gözlər çoxdan bəri
Açmadığın kitabların, dəftərlərin,
Səni gözlər partandakı o boş yerin.

Xalq şairi Fikrət QOCA.”Almas İldırımın birinci yüzilliyinə”

Bakıda İldırım çaxdı,
Baxt ulduzun göydən axdı.
Dövran yandı, ellər yaxdı,
Bilinməz güzara kimi.

Yaşamaq çox ağır işdi,
Ürəyini həsrət deşdi.
Doqquz cəhənnəmdən keçdi –
Rəncbərdən yazara kimi.

Nərd kimidir bu kainat,
Al özünü zər kimi at.
Oyun oldu ömür, həyat
Bu zərdən o zərə kimi.

Tale əkib, baxtı biçib,
Göz yaşların Xəzər içib.
Bu yüz ili özü keçib
Beşikdən məzara kimi.

Sən oldun ellər sürgünü,
Türk dilli dillər sürgünü.
Haydı yüzillər sürgünü,
Xəzərdən Xəzərə kimi.

Elazığ Türkiyə-Xəzər gölü,
Xəzər dağı yaxınlığında
2006-cı il

Azərbaycan mətbuatının ilki: “Əkinçi” qəzeti

Sahib(lər) Həsən bəy Zərdabi
Təsisçi(lər) Həsən bəy Zərdabi
Baş redaktor Həsən bəy Zərdabi
Yazıçılar
M.F.Axundzadə
S.Ə.Şirvani
N.Vəzirov
Ə.Gorani
İsa Sultan Şahtaxtli
Məhəmmədtağı Əlizadə Şirvani
Əlimədəd Abdullahzadə (Məhbus Dərbəndi)
Məmnun Əlqədari
Ələkbər Elçizadə
Xaçatur Qorxmazov
Yaranma tarixi 22 iyul 1875
Dil Azərbaycan dili
Nəşrini dayandırıb 29 sentyabr 1877
Baş qərargah Bakı
Tiraj 300-400
VikiAnbarda Commons-logo.svg əlaqəli mediafayllar
Əkinçi — Azərbaycan dilində yayımlanan ilk qəzet. 1875-ci ildə başlayan nəşriyyatı 1877-ci ildə bitmişdir. İlk sayının buraxıldığı 22 iyul Azərbaycanda “Milli Mətbuat Günü” kimi qeyd olunur. Ayda iki dəfə 300-400 tirajla yayımlanmışdır. Ümumilikdə 56 sayı buraxılmışdır.

Qəzet haqqında məlumat
XIX əsrin ikinci yarısında dünyanın bir sıra ölkələri üçün dövri mətbuat anlayışı çoxdan mövcud idi. Azərbaycanda isə bu sahədə sükut hökm sürürdü. Görünən mənzərə belə idi: XIX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan hələ də milli mətbuatını yarada bilməmişdi. Ancaq bu istiqamətdə fəaliyyət göstərənlər və ya bu arzuda olanlar var idi. Sovet dövrünün tarix və ədəbiyyat kitablarında, adətən XIX əsrin bütün müsbət tərəfləri Azərbaycanın Rusiya tərkibinə daxil olması dövründən sonraya aid edilir. Əslində, həmin əsrin birinci yarısında baş verən bir sıra tarixi hadisələr, xüsusilə 1813-cü ildə Gülüstan, 1828-ci ildə Türkmənçay müqavilələrinin imzalanması Azərbaycan xalqının milli təfəkkürünün inkişafına təkan verdi. Azərbaycanın iki yerə bölünməsi, hər hissəsinin bir dövlətin müstəmləkəsi altında yaşamağa məhkum edilməsi milli azadlıq duyğularını gücləndirməyə başladı. Digər tərəfdən, XIX əsrin xüsusilə ikinci yarısında Rusiyanın ictimai-siyasi həyatında baş verən mühüm hadisələr, 1861-ci ildə Rusiyada təhkimçilik hüququnun ləğvi onun təbəəliyində olan ölkələrdən biri kimi Azərbaycana təsir göstərdi. İqtisadi və ictimai inkişaf milli mətbuatımızın yaranmasını zəruri etdi.

1864-cü ildə Gürcüstanda təhkimçilik hüququnun ləğvindən sonra, daha dəqiq, 1870-ci ildə Azərbaycanda da kəndli islahatlarını həyata keçirmək üçün əsasnamə imzalandı. Əslində bu əsasnamədə yeni bir şey yox idi və o, 1847-ci il əsasnaməsi ilə eyniyyət təşkil edirdi. Fərqlilik isə ondan ibarət idi ki, kəndlilərin asılılığı azaldılır, hər 15 yaşa çatmış şəxsə 5 desyatin torpaq verilirdi. Əslində əsasanmənin icrası zamanı torpağı 5 desyatindən aşağı olanlara əlavə torpaq verilmədi, kəndlinin yaşayış binasının, təsərrüfat tikililərinin sahəsi də pay torpaqlarına daxil edildi. Kəndlilərdən yığılacaq vergilər də əvvəlki əsasnamədə nəzərdə tutulduğu kimi qaldı. Torpaq islahatları ilə yanaşı, Azərbaycanın bölgələrində məhkəmə, şəhər və inzibati idarə islahatları da həyata keçirilmişdi. Formal şəkildə aparılan bu dəyişikliklər feodal istehsal münasibətlərinin kapitalist münasibətləri ilə əvəzlənməsindən doğurdu.

Qafqazdakı ali hakimiyyət burada çar canişinlərinin əlində cəmlənmişdi. Quberniyaları bütün mülki və hərbi hakimiyyətə sahib olan qubernatorlar idarə edirdilər. Quberniyalar isə qəzalara bölünürdü. Keçirilən bu islahatların əsas məqsədi çarizmin Qafqazda həyata keçirdiyi müstəmləkəçiliyi möhkəmlətməkdən ibarət idi. İnzibati-ərazi bölgüləri yaradılarkən bu və ya digər daxil edilən əhalinin milli tərkibi, onun tarixi-dini ənənələri nəzərə alınmırdı. Bu islahatların yarımçıq, formalizm xatirinə keçməsinə baxmayaraq, məhSuldar qüvvələrin və kapitalizmin önə çıxması, inkişafı üçün az da olsa imkanlar yarandı. İqtisadiyyatı, sənayesi Rusiya bazarları ilə formalaşan Azərbaycanda kənd təsərrüfatının, sənayenin tərəqqisi ləng olsa da, inkişafa meyilləndi.

Azərbaycan milli mətbuatı 1875-ci ildə Həsən bəy Zərdabinin yaratdığı “Əkinçi” qəzeti ilə başlayır. Kövrək addımlarını atan Azərbaycan milli burjuaziyasının və dövrün görkəmli şəxsiyyətlərinin səyi ilə XIX əsrin ikinci yarısında maarif inkişaf etməyə başladı. Təhsil sahəsində bəzi dəyişikliklər həyata keçirildi. Məktəblərdə ana dilinin tədrisinin həyata keçirilməsində M.F.Axundovun, Səid Ünsizadənin, S.Ə.Şirvaninin xidmətləri danılmazdır. S.Ünsizadənin Şamaxıda açdığı məktəbdə şəriətlə yanaşı, fəlsəfə, məntiq, psixologiya, islam dininin tarixi, həmçinin rus və ana dili tədris olunurdu. Maarifçiliyin geniş intişar tapmasında bu şəxsiyyətlərlə yanaşı, görkəmli maarif xadimləri Məhəmməd Tağı Sidqi, Həsən bəy Zərdabi, Nəcəf bəy Vəzirov, S.M.Qənizadənin xidmətləri böyükdür. Azərbaycan maarifçilər nəslinin nümayəndələri olan bu şəxsiyyətlər xalqın savadlanması, dövrün mütərəqqi ideyaları ilə tanış olmaları üçün mətbu orqanın imkanlarını yaxşı anlayırdılar. Məhz buna görə də onlar anadilli mətbu orqan yaratmaq üçün fəaliyyətə keçdilər.

“Əkinçi” nəşri ilə Azərbaycanda jurnalistika sistemini və nəslini formalaşdırdı, peşə prinsiplərini yaratdı, Azərbaycan dilini rəsmi statusda öz fəaliyyətinin əsasına çevirdi. Maarifçilik ideyasının daşıyıcısı olan bu qəzet milli təfəkkürlü ziyalılar nəslinin yetişməsində böyük tarixi xidmətlər göstərdi. Milli mətbuat tariximizin “Əkinçi”nin nəşri ilə bağlanması tarixi reallıqları özündə əks etdirir. “Əkinçi” özündən sonra bir sıra milli mətbu nümunələrin nəşrinə cığır açdı. Ünsizadə qardaşlarının yaratdıqları “Ziya” (“Ziyayi-Qafqaziyyə”), “Kəşkül” kimi nəşrlər “Əkinçi” ənənələrindən bəhrələnərək mətbuatın inkişafına təkan oldu. Sovet dövrünün araşdırıcıları ideoloji yöndən bu qəzet və dərgiyə yanaşaraq obyektivlikdən kənar fikirlərə rəvac vermişlər. Ancaq Ünsizadələrin nəşr etdiyi mətbu orqanlar islam birliyi ideyasının tərəfdarı olması ilə yanaşı, xalqın maariflənməsinə, Avropanın elmi yenilikləri ilə oxucuların tanışlığına, ədəbiyyata yeni baxışın formalaşmasına əsaslar yaratdı, mətbəəçilik işi quruldu.

“Əkinçi” qəzetinin nəşrə başlaması

Azərbaycan Tarixi Muzeyində “Əkinçi” qəzetinin ilk nəşri
Çar Rusiyasında 1865-ci ildə qəbul olunmuş “Senzura haqqında qəti qanun”dan sonra mətbuatda nəşrin qeydə alınması və çapı olduqca çətin iş idi. Həsən bəy Zərdabi qəzet çıxarmaq fikrinə 1868-ci ildə düşmüşdü. Lakin çar idarələrindəki süründürməçilik, hərc-mərclik Zərdabinin qəzet nəşr etmək arzusunu uzun müddət çin olmağa qoymadı. Hənifə xanım Məlikovanın göstərdiyi kimi “qəzetin nəşrinə icazə alma 7 il çəkdi”.[1] Zərdabinin rəsmi orqanlara ilk müraciəti 1873-cü ilin aprel ayında oldu. Maliyyə vəsaiti əldə etdikdən sonra H.Zərdabi Bakının qubernatoru, general-mayor D.S.Staroselskiyə ərizə ilə müraciət edərək qəzet nəşrinə icazə istədi. Bu məsələyə toxunan Zərdabi yazır:

” Mən ona fərzimi deyəndən sonra məsləhət gördü ki, qəzetin adını “Əkinçi” qoyum ki, guya, məhz əkin və ziraətdən danışacaq və özü də boynuna çəkdi ki, senzorluğunu qəbul eləsin. Bu tövr ərizə verib icazə aldım. ”
Azərbaycan milli mətbuatının əsasını təşkil edən bu mətbuat nəşrin adının “Əkinçi” olması, şübhəsiz ki, çar rejiminin fikrini qəzetin daşıyacağı əsas ideya istiqamətindən yayındırmaq məqsədi güdürdü. Qəzetin nəşrinə 1875-ci ildə icazə verildi və iyul ayının 22-də “Əkinçi”nin ilk sayı işıq üzü gördü. Bu tarixdən etibarən Azərbaycanda milli dövri mətbuatın əsası qoyuldu. Cəhalətə və mövhumata ağır zərbə vurmaq, xalqa maarifçilik aşılamaq, ana dilində qəzet oxumaq missiyasını üzərinə götürən Zərdabinin məsləkdaşları qarşılarına olduqca məsuliyyətli vəzifə qoydular. Hansı məsələlərin qəzetdə əksini tapacağı sualına “Əkinçi”nin ilk nömrəsində Zərdabi dərc etdiyi məqalədə cavab verdi və bəlli oldu ki, qəzetin məramnaməsi belə olacaqdır:

Daxiliyyə – buradakı məqalələr qəzetin münşisinin özü tərəfindən yazılacaqdır.
Əkin və ziraət xəbərləri – yəni bizim, ya qeyri vilayətlərdə olan əkinlərdən.. onları becərmək vaxtında işlədilən əsbablardan, əkin yerini şum etməkdən, əkin yerini qüvvətli etməkdən ötrü o yerə qeyri şeylər qarışdırmaqdan, xülasə, əkindən və əkini biçib, götürüb, qurudub, döyüb saxlamaqdan danışıq olacaqdır. Həmçinin bu ikinci fəsildə maldarlıqdan, mallardan əmələ gələn şeylərdən danışıq olacaqdır, yəni bizim və qeyri-vilayətlərdə nə qisim mallar saxlamaqdan və ya nə tövr saxlamaqdan və onlardan əmələ gələn şeyləri nə tövr yaxşıraq əmələ gətirməkdən danışılacaqdır.
Elm xəbərləri – yəni elm və imtahan yolu ilə aşkar olan, məsələn, insanın bədəninə və malına nəfi olan xəbərlərdən danışılacaqdır.
Tazə xəbərlər – bir neçə qism olacaqdır, əvvələn ticarət xəbərləri olacaq, yəni bizim vilayətimizdə və qeyri vilayətlərdə bir şey, məsələn, buğda filan şəhərdə, ya filan kənddə nə qiymətə və nə tövr satılmaqdan xəbər verəcəkdir və s. [1]
İlk sayda dərc olunan məqalədən və bu məlumatlardan göründüyü kimi Həsən bəy “Əkinçi”nin əsas ideya istiqamətlərinin 4 əsas şöbədə əksini tapacağını müəyyənləşdirmişdi. Lakin “Əkinçi”nin 6-cı nömrəsindən sonra qəzetdə məktublar şöbəsi də açıldı və “Məktublar” başlığı altında materiallar da dərc olunmağa başlandı. Bu 5 şöbə qəzetin sonuncu nömrəsinə qədər davam etmişdir. [1]”Əkinçi” Bakıda çap olunsa da, tezliklə ümumrusiya müsəlmanlarının qəzetinə çevrildi. Onu Dağıstanda və Volqaboyunda, Mərkəzi Asiya və Sibirdə oxuyurdular. Hənifə xanım Abayeva öz xatiratında “Əkinçi”nin yayıldığı geniş coğrafiyaya toxunaraq yazırdı:

” Qəzet Rusiyadakı bütün müsəlmanları yerindən tərpətmişdi. O, bir elektrik cərəyanı kimi bütün müsəlman aləminin içərisindən keçmişdi… Qəzetin ilk abunəçiləri, onu birincilər sırasında salamlayanlar Omskdan, Tümendən, Cistopoldan olan sibirlilər, Orenburq, Ufa, Volqaboyu tatarları idilər. ”
Qəzetin başlıca mövzuları
Rusiyada təhsil aldığı illərdə demokratik fikirli ziyalılarla ünsiyyət quran və “Полярная звезда”, “Колокол”, “Современник” kimi demokratik mətbuat orqanlarının mütərəqqi ideyaları ilə tanış olan Zərdabi və “Əkinçi”nin başqa müəllifləri “Əkinçi” qəzetinin nəşri ilə bu ab-havanı Azərbaycanda görmək istəyir, xalqın tərəqqisi məsələsini başlıca məqsəd kimi götürürdü. “Əkinçi” dövrün azərbaycanlısının təsəvvürlərinin genişlənməsinə, qonşu ölkələrdə və cəmi dünyada baş verən mütərəqqi ideyalar barədə onların məlumatlanmasına, mədəni intibaha qədəm qoymalarına böyük kömək etmişdi. [1]

“Əkinçi” insanların adi hüquqlardan belə məhrum olduğunu açıqcasına deyirdi. 1877-ci ildə çıxan 6-cı nömrədə o yazırdı:[1]

” Bizim şəriətimizə görə qulu azad etmək çox böyük savab olduğunu bilə-bilə biz özümüz öz xahişimizlə bir-birimizə qul olmuşuq: rəiyyət padşaha, övrət kişiyə, uşaq ataya, nökər ağaya, şagird ustaya məgər qul deyilmi? Bəli, biz hamımız quluq. Buna səbəb bizim ata-baba adətlərimizdir. Xülasə, Şərqi zəmində azadlıq olmadığına biz Avropa əhlindən geri qalmışıq və nə qədər belə olsa biz tərəqqi etməyəcəyik və edə də bilmərik. ”
Qəzet başqa bir məqalədə söz azadlığının olmamasından yazırdı: [1]

” Məlumdur ki, heyvan haraya getsə gedər, hər tərəfə istəsə baxar, hər nə istəsə eləyər, haçan keyfi necə istəsə mələyər, amma insan nəinki öz istədiyini edə bilmir, hətta keyfi istədiyi kimi danışa da bilmir. ”
Azad söz və fikir sərbəstliyinin mövcud olmadığını üstüörtülü şəkildə çarizmin yeritdiyi siyasətlə bağlayan “Əkinçi”lər səbəblərdən biri kimi köhnə qaydaların dəyişdirilməməsində görürdü. Qəzet üstüörtülü şəkildə olsa da, çarizm üsul-idarəsini, onun törətdiyi cinayətləri tənqid edirdi. Qəzetin dərc etdiyi bir neçə xəbər bunu sübut edir. Məsələn, “peterburqda dekabrın 6-da Kazanski sobor kilsəsində dua oxunan vəqtdə bir neçə tələbə və qeyri dövlətin üstə nalayiq sözlər danışıb. İndi senat onların işinə baxıb, qət edib çoxunu Sibirə göndərib”. “Ural kazaklarının yerlərində təzə əsgəri qayda qoyulandan sonra bəzi şəxslər ol əmrə razı olmadığına binaən hökm olunub ki, onları öz külfətləri ilə tutub Türküstana göndərsinlər” Qəzet cəmiyyətin əzənlərdən və əzilənlərdən ibarət olduğunu açıq etiraf edirdi.[1]

Əzənlər sinfinə mənsub olan bəylər, ağalar “Əkinçi”nin əsas tənqid hədəfi idi. Qəzet yazırdı ki, əlbəttə, bəylər “xəlqin xoşbəxtlik fikrini çəkməz. Onun üçün pul gərəkdir ki, keyfi-dimağa məşğul ola və millət əvəzinə heyvan gərəkdir ki, ona hakimlik edib, öz bəyliyini zahir edə”. “Əkinçi” Peterburq fəhlələrinin həyatından bəhs edərkən göstərirdi ki, “bircə Peterburq şəhərində 90 min fəhlə yersiz qalıb”.

H.Zərdabi və onun məsləkdaşları “Əkinçi” qəzetini din və mövhumata, ətalət və geriliyə qarşı mübariz bir tribunaya çevirməyə çalışırdılar. Zərdabi və məsləkdaşlarının qəzet səhifələrində dərc etdirdikləri yazıların bir qismi dini fanatizm və mövhumata həsr olunmuşdu. Məişətdəki yeniliyə qarşı çıxanlara sərt cavab verən Zərdabi yazırdı:[1]

” … çəkmə geyməkdə bir günah yoxdur və hər kəs fikir eyləsə görər ki, çəkmə geyməklə insan müsəlmanlıqdan çıxmaz. Amma bir şəxs… başmaq yerinə çəkmə geyəndə şüəralar onu həcv edir, mollalar ona mənbərdən lənət oxuyur, əvamünnas salam verməyir, xülasə hamımız birləşib onu kafir hesab edib, o qədər incidirik ki, biçarə naəlac qalıb öz millətini atıb gedib xaricilərlə üns tutur ki, onun övladı onların içində böyüyüb onların tərəqqisinə daxil olur. Əlbəttə, belədə nə qədər səy edək ki, buğda bitsin, olmaz. Alaq otları artacaq və bir qərinədən sonra onları biçib əvəzinə qeyrə hasil edəcəklər. ”
“Əkinçi” dini ayinləri həyata keçirərkən Quranda nəzərdə tutulan qaydalardan kənara çıxmaları zərərli hal hesab edirdi. Aşura günü baş yarmanın əleyhinə müzakirə açan “Əkinçi” bu halın islam qayda-qanunları ilə bir araya sığmadığını göstərirdi. Qəzetdə H.Zərdabinin, Əhsənül-Qəvaidin (Hacı Məmmədsadıq), Ə.Gorani, Heydəri və başqalarının bu mövzuda kəskin yazılarla çıxış etmələrini qəbul etməyənlər də etirazlarını, mövqelərini qəzetə ünvanlayırdılar. Qarabağdan Hadiyul-Muzillin Həsən Qara Hadı, Qubadan Hadimül-Qəvaid, kapitan Sultanov, “Əkinçi”nin dini fanatizmin əleyhinə apardığı bu müzakirələri qəbul etmir, öz mövqelərini kəskin şəkildə bildirir, hətta təhqir yolu tuturdular. H.Zərdabi H.Q.Hadinin həcvini qəzetdə dərc edərək redaksiya qeydində göstərmişdi:[1]

” Cənab Hadi Qarabağinin həcvini tamam çap eləməyə izn olmadı… Fikrim budur ki, bizim Zərdab kəndində Qarabağın sərhədində bir daş qoydurub, onun üstə zikr olan həcvi tamam qazdırım ki, gələcəkdə bizim övladlar o yadigarə baxıb bilsinlər ki, mən bu zəhmət ilə milləti islami qəflətdən ayıltmaq istəyən vəqtdə neçə nadanlara rast gəlmişəm. ”
“Əkinçi” qəzeti mollaların və ruhanilərin iç üzünü konkret dəlillərlə açırdı. Həm xristian, həmçinin müsəlman aləmindəki fırıldaqları bir-bir açıb göstərirdi:[1]

” İspaniya məmləkətinin bir kəndində bir təvanə kəs vəfat edən zaman üstə keşiş gətirmədiginə, keşiş deyib ki, belə şəxsin ruhunu şeytan özü gəlib cəhənnəmə aparır. Meyid basdırılandan irəli ol şəxsin evinə bir əcayib paltarda uzunquyruq və əlində məşəl surət daxil olub ki, hamı görüb, şeytan – deyib qaçıb. Bir kişi bu qeylüqalı eşidib əlində tüfəng içəri daxil olanda, ol surət onun üstə gedib. Bu halda tüfəng atılıb ona dəyib. Sonra onu soyundurub görüblər ki, zikr olunan keşişdir” ”
“Əkinçi” qəzeti mövhumatçılara birinci zərbəni dünyəvi elmləri öyrətməyə təşviq edən müzakirəni açmaqla vurdu. Qəzet göstərirdi ki, biz də “qeyri millətlər kimi elmi-əbdanı elmi-ədyandan ayırıb, onun üçün qeyri məktəbxana bina edib, qeyri müəllimlər təyin etməliyik”

“Millət, dövlət qeyrəti çəkən qardaşlar, gərək xəyalati–qəvaidi–mövhumiyyəti kənara qoyub, bacarıq və qüvvə sahibləri əsbab, aləti-tərəqqiyat və məktəbxanələr bina edib, maşın və ustadlar gətirib ətraflı qaidə-ülum ilə tərbiyyət etsin, ta kəm-kəm xəlq baxəbər olub, öz məaş əbdanlarına lazım olan işləri əmələ gətirsinlər” [1]

Qəzet əkinçiliyin inkişafına kömək edən çoxlu material dərc etmişdir. Demək olar ki, qəzetin bütün nömrələrində əkinçilik və maldarlıqla bağlı materiallar “Elm xəbərləri”, “Əkin və ziraət xəbərləri” rubrikası altında işıq üzü görmüşdü. Bu materialların əksəriyyətini sadə, rəvan xalq dilində Zərdabinin özü qələmə almışdı. Həsən bəy ilə yanaşı, Nəcəf bəy Vəzirov, Ə.Gorani kimi elmi, müasir dövrün tələblərini bilən qələm əhli Rusiyanın, Avropanın kənd təsərrüfatına aid yeniliklərini oxuculara çatdırırdılar.

Torpağın məhsuldarlığının artırılması, kübrə növləri, məhsuldarlığın təyini üsulları, heyvan saxlanılması, yeni əkinçilik alətləri əsas mövzular idi. Kənd təsərrüfatına həsr etdiyi məqalələrinin birində Zərdabi Azərbaycanda kətan kimi məlum olan ənənəvi ağac kotanların çoxlu işçi qüvvəsi tələb etməsi xüsusiyyətlərini pisləyir, onun təkmilləşdirilmiş alətlərlə əvəz edilməsinin vacibliyini qeyd edirdi:

” Xülasə, dünyada kotan çoxdur, amma bizimkindən yamanı heç olmaz. Onun hər bir hissəsi yaman olduğuna 8 cüt öküz ilə işlədirik və onunla belə yeri narın edib çevirə bilməyirik. Ona bianən bizim tavanası olan əkinçilər yaxşı elədilər ki, Moskva karxanalarından əla kotanlar gətirib işlədəydilər. ”
Müəllif məqalədə məlumat verirdi ki, artıq dünyada kotanla yer şumlanmır:

” İndi elm sahibləri səy edirlər ki, kotanı su buğu ilə işləyən maşınla işlətsinlər və belə maşınlar qayırıblar ki, bir tağar yeri bir saatda şumx edir. ”
Zərdabi məqalələrinin birində göstərirdi ki, Qafqazda qaramal sayca çoxdur, lakin bunlardan az məhsul götürülür, ona görə də heyvanları tövlə şəraitində saxlayıb yemləmək lazımdır. Qəzetdə aqrotexniki və zootexniki məsləhət xarakteri daşıyan yazılar verilirdi. Torpağın keyfiyyətini, münbitliyini məhsuldarlığını təyin etmək üsulu xalqa çox sadə bir dil ilə çatdırılırdı. Qəzet buğdanın növlərini, onların əkilib becərilməsi üsullarını izah etmişdir. Taxılçılıq haqda qəzetdə belə maraqlı mülahizələrə rast gəlmək olur: [1]

” Onu bir yerdə bir neçə il dalbadal əksək hasil ilbəil az olar. Ona binaən yaxşıdır ki, bir il buğda əkəndən sonra, yer bir il dincəlsin və ya buğdadan sonra o yerdə bir neçə il qeyri şey, məsələn qarğıdalı, kartofel, tənbəki, yerkökü və qeyri kökü dərinə gedən şey əkəsən. Xülasə yer dincəlməyə qalanda bir il keçəndə buğda əkmək olar. ”
“Əkinçi”də kənd təsərrüfatı materiallarını H.Zərdabi, N.Vəzirov, Ə.Gorani kimi elmli, bilikli, mütəxəssis şəxslər yazırdılar. Onlar Rusiyanın, Avropanın kənd təsərrüfatına dair yeniliklərin vaxtında oxuculara çatdırırdılar.

“Əkinçi” nin müəllifləri xalqın zülm altında olmasının əsas səbəblərindən birini elmsizlikdə görürdülər. Onun fikrincə adamların biri digərinə avamlıq üzündən qul olur. Məqalələrin birində deyilir:[1]

” Məlumdur ki, bir heyvan bir ahunu şikar edib özü yeyir və əgər bir qeyri heyvan onun əlindən o ahunu almaq istəsə onunla ölənəcən dava edər, amma insan qan-tər töküb qazandığını avamlığı cəhətdən öz əli ilə özündən güclülərə verib onların dəxi artıq təvanə olmağına bais olur. ”
Əkinçi realist sənətin beşiyi başında çox ayıqsayıq dayanmışdı. Qəzetin mühərrirləri ədəbiyyatın həyatla əlaqəsini, sənətdə məzmun və forma məsələlərini düzgün başa düşmüşdü. H.Zərdabi, N.Vəzirov, Əhsənül-Qəvaid və Heydəri öz məqalə və məktublarında köhnə sxolastik şeiri, ictimai məzmunu olmayan həcv ədəbiyyatını tənqid etmiş, şeirdə elmin, maarifin, həyat həqiqətlərinin tərənnümünün tərəfdarı mövqeyindən çıxış etmişlər. Qəzet həcvkülar haqqında yazırdı: [1]

” İndi yazılan həcvlər məst olan çəkməçi danışığına oxşadığına nəinki onları oxumaq olmur, hətta adam olan kəs onları oxuyanda əti ürpərir. ”
H.Zərdabi şairləri həyatla ayaqlaşmağa səsləyərkən yazırdı: [1]

” Bizim zəmanə tərəqqi zəmanəsidir və tərəqqi etməyən taifə günü-gündən tənəzzül edib axırda puç olacaq, ona binaən bizim şüəra qardaşlarımızdan ki, onlar əlhəq xalqın gözcüsüdürlər, iltimas edirik, təqazayi-zəmanəyə müvafiq, xəlqin gözünü açmağa səy etsinlər. ”
N.Vəzirov şeirin tərbiyəvi əhəmiyyətinə üstünlük verir və nalayiq həcvlər yazanları kəskin ifşa edirdi. Əkinçi mühərrirləri xalq yaradıclığına böyük əhəmiyyət verirdilər. Zərdabi xalq mahnılarının qarşısında ictimai həyatı əks etdimək vəzifəsini qoyurdu. O, məqalələrinin birində yazırdı: [1]

” Məlumdur ki, hər kəsin mahnıdan xoşu gəlir, səsi olan da… olmayan da könlü istəyən vaxt mahnı oxuyur. Bu səbəbə mahnı çox vacib şeydir, ona binaən, onun mənasını yaxşılaşdırmaq səyinə düşmək lazımdır. Hər tayfanın… keçmişdə olan yaxşı və yaman günlərini şərh edən mahnıları olur; bunlar ağızdan-ağıza düşüb milləti birləşdirməyə bais olur. Amma bizim mahnılara baxan gərək təəccüb eyləsin, xüdabəndə, onları kim və nə üçün düzəldib! Onların çoxunu ki, avam çağırır, heç mənası yoxdur. Məsələn, …. ”
Zərdabi məqalənin sonunda göstərir ki, bizim şairlərimiz bir-birinə həcv etməkdənsə mənalı mahnılar yazsalar xalqın mənəvi inkişafına kömək edərlər. Əkinçi redaksiyasına çoxlu hekayələr gəlirdi. Lakin Zərdabi bədii və məzmun cəhətdən zəif olanları buraxmırdı. Bir məktubunda Zərdabi boş və mənasız hekayələrin müəlliflərinə işarə vuraraq yazırdı: [1]

” Ey qardaşlar, rəva deyil ki, bircə qəzetimiz var ki, “Əkinçi” olsun, sizə “Əlif Leyla” dərsi desin. Bu halda müsəlman milləti tufana düşmüş təkidir ki, hər ləpə onların bir hissəsinin aparıb qərq edir…. Qardaşlarınızın qərq olmağına baxa-baxa inək irəlidən yediyi xörəyi köyşəyən kimi Rüstəm Zalın nağılını oxuyub keçmişdə olanların qüvvətilə fəxr edək və öz qərq olmağımıza əlac eyləməyək. ”
“Əkinçi”lər
Həsən bəy Zərdabi – Xalqın tərəqqisini onun maariflənməsində görən Həsən bəy Zərdabi mədəni yüksəliş naminə fərqli vasitələrə baş vurmuş, müxtəlif ideyaları həyata keçirmişdi. Müsəlman Şagirdlərinə Yardım Cəmiyyəti təsis edir və gimnaziyadakı tələbələri olan Nəcəf bəy Vəzirov və Əsgər ağa Adıgözəlov (Gorani) ilə birlikdə bütöv bir yayı Azərbaycanın kənd və şəhərlərini dolaşır. Onun tələbələrin təhsil xərclərini ödəmək üçün yaratdığı ilk xeyriyyə cəmiyyətinin fəaliyyəti o qədər də uğurlu alınmadı. Böyük çətinliklə də olsa, Həsən bəy 1600 manata qədər pul toplayır və bu vəsaitin faizi ilə ildə 1-2 nəfərin təhsil haqqını ödəyir. Bu işlə yanaşı Həsən bəy öz mənzilində pansionat açır, hər il on nəfər azərbaycanlı uşaq bu pansionata qəbul olunur və gimnaziyaya daxil olmaq üçün hazırlanır. 1872-ci ildə ailə həyatı qurduğu Tiflisdə Nəcib Qızlar İnstitutunu bitirmiş Hənifə xanım Abayeva da təlim-tərbiyə işlərində ərinin ən yaxın köməkçisi olur. Millətin maariflənməsi yolunda Həsən bəyin göstərdiyi səyləri Hənifə xanım xatirələrində belə təsvir edir:

” O, bir nəfər dəmirçini öz uşağını gimnaziyaya verməyə razı salmışdı. ”
[2]

Təbii ki, Həsən bəyin gördüyü işlərin hamısı millətin tərəqqisi naminə edilən, mayası vətənpərvərlikdən doğulan işlər idi. Azərbaycanın o zamankı tarixi inkişaf səviyyəsində ən təsirli, münasib vasitələrdən birinin mətbu söz olduğunu H.Zərdabi duymamış deyildi. O ana dilində qəzet nəşr etmək fikrinə hələ Qubada, mahal məhkəməsinin katibi işlədiyi dövrdə gəlmişdi. Böyük Azərbaycan maarifiçisi Abbasqulu bəy Bakıxanovun qardaşı tələb olunan maliyyə xərclərini öz üzərinə götürürdü. “Əkinçi”nin meydana çıxması bir neçə cəhətdən əlamətdar idi. Azərbaycan jurnalistikası tarixində ilk dəfə olaraq Həsən bəy Zərdabi “Əkinçi”nin timsalında mətbuata kütləvi informasiya vasitəsi, maarifçiliyin əsası, ictimai-siyasi şüurun formalaşması faktı kimi yanaşdı. “Hər bir vilayətin qəzeti gərək o vilayətin aynası olsun”, “yaxşı-yamanlığı aşkar eləsin”, “xalqın hər bir dərdi və xahişi o qəzetdə çap olunsun ki, o qəzetə baxan xalqı aynada görən kimi görsün” kimi dərin mənalı fikirlər çağdaş mətbuatımızın da əsas prinsipləri olaraq qalmaqdadır.

Həsən bəy Zərdabi qəzetə ana dilini öyrədən bir məktəb kimi baxırdı, “qəzet və ya jurnal oxumaq insanı dünyadan xəbərdar edir, öz dilini öyrədir”. O, təcrübədə sübut edirdi ki, Azərbaycan mətbuatı öz milli zəmini üzərində inkişaf etməyə qadirdir, qəzet xalqın həyatında inkişafa doğru təkanverici amil ola bilər. Lakin jurnalistikaya meyl göstərən, onu özünə sənət seçən adamların olmaması, Zərdabini tutduğu böyük yolda çətinliklərə salırdı. O, bu barədə yazırdı: [1]

” Dünyada hər qəzeti 5 və ya 10 adam inşa edir, onu çap eləyən, hürufatını düzən, qələtlərini düzəldən başqa kəslər olur. Amma bu işlərin hamısını gərək mən tək özüm görüm. Hətta bizim müsəlaman şəhərində bir savadlı olan müsəlman yoxdur ki, qəzetə baxıb onun qələtini düzəltsin və ya hürufatını düzsün. ”
Azərbaycanda milli dildə qəzet çıxarmaq üçün mətbəələrin olmaması nəticəsi idi ki, İranda, Türkiyədə çap olunan qəzet və kitablardan istifadə edilir və bunun nəticəsində dilimizdə xarici sözlərin, ifadə və tərkiblərin işlədilməsinə şərait yaradılırdı: [1]

” Onların kitablarını bizim adam üçün oxumaq çətindir. Ona binaən yaxşı olardı ki, bizim millət qeyrəti çəkən qardaşlar bir icma bina edib, çapxana açıb öz dilimizdə çap elətdirib kitabları xalqa müftə , ya bir az qiymətə paylasın. ”
Bu böyük maarif fədaisi “Əkinçi”nin nəşri ərəfəsindəki qayğılarından söz açaraq xatırlayırdı:

” “Əkinçi”nin nəşri ərəfəsindəki qayğılarından söz açaraq xatırlayırdı: “Bəs qəzeti necə çıxardım? Pul yox, yazıçı yox, çapxana yox, hürufat yox, əmələ yox, bir-iki yüzdən artıq da oxuyan olmayacaq. Dövlət tərəfindən izn almaq da ki, bir böyük bəladır. ”
Zərdabi qəzet oxuyanların sayını artırmaq üçün çox vaxt nömrələrib pulsuz paylayırdı. Hələ qəzet çıxmamışdan əvvəl Zərdabinin M.F. Axundova göndərdiyi məktubda bunu aydın görmək olar: [1]

” Bəlkə sizi belə bir şey düşündürür ki, nə üçün başqa birisi deyil məhz siz, özü də müftə, bir quru “çox sağ ol” eşitməyə belə ümidiniz olmadan bu barədə zəhmət çəkəsiniz. Onda mən məcburam deyəm ki, xalqa sənə doğma olan xalqa məhəbbətdən, avamların maariflənməsindən söhbət gedən yerdə bu sual ortaya gəlməməlidir; xalqın, həm də geridə qalmış avam xalqın, sənin və mənim qardaşımın maariflənməsi işinə özünü həsr edən bir adamı belə bir fikir yoldan qoymamalıdır. O, mükafatını öz-özünə, işini görə-görə vicdanı qarşısında duyacaqdır. ”
Hənifə xanımın xatirələrində qeyd edir ki, bir dəfə fransız qəzetinin baş müxbiri Bakıya gəlib çıxmışdı. O, Rusiyada, xüsusilə Bakıda qəzet işinin qurulmasını öyrənirdi. O, bütün Rusiyada Azərbaycan dilində çıxan yeganə qəzetlə maraqlanıb Həsən bəyin yanına gəlmişdi. Qəzetin üç il müddətində ancaq 300 abunəçisi olduğunu bilincə müxbir təəccüblə Həsən bəyə baxıb səmimi surətdə dedi: [1]

” “Siz qəhrəmansınız, bizim Fransada bu cür yoxsul qəzetlər üçün işləyən adam tapılmaz. Sizin energiyanıza heyran qalmışam. Görünür siz öz xalqınızı çox sevirsiniz. ”
Zərdabi “Əkinçi” də demək olar ki, hər şeydən yazırdı. “Əkin və ziraət xəbərləri” başlığı altında gedən məqalələrində Zərdabi torpağın elmi qayda ilə becərilməsindən, əkinçilik işlərini yeni yola çıxarmaqdan, yeni maşınların tətbiqindən və s. bəhs edirdi.

O, həmçinin kəskin siyasi məsələlər də qoyurdu, zəmanənin eyiblərini açıb göstərirdi. O, bəzən ustalıqla adi bir məqalənin içində siyasi məsələlərdən bəhs edirdi. Məsələn, o, bir məqalədə oxucuya adi bir xəbər verir, göstərir ki, fransız alimi Paster barama qurdu bəsləməyin yeni qaydasını tapmışdır. Fransa sözü işlədilən yerdə mötərizə açıb deyirdi ki, (indi Firəngistanda padşah yoxdur, dövlət işinə məhkəmə (yəni məclis) mülahizə edir ki, ol məhkəmənin calislərini camaat zübdə edir). Beləliklə, Zərdabi oxucuya başa salmaq istəyirdi ki, Fransada dövlət quruluşu bizimkindən yaxşıdır. Orada məclisi camaat seçir, dövlət işlərini tək bir adam deyil, məclis idarə edir.

Zərdabinin həm jurnalistlik, həm də elmi fəaliyyətində materialist görüşlər özünü əks etdirir. Onun “torpaq, su və hava”, “Bədəni salamat saxlamaq düsturuləməli” əsərlərində, 1905-1906-cı illərdə “Həyat” qəzetində, 1907-ci ildə “Dəbistan” jurnalında çıxan məqalələrində bu görüşləri hiss etmək olur. [1]

Mirzə Fətəli Axundov- milli dramaturgiyanın əsasını qoyan Axundov bu ideyalarla yaşadığı bir zamanda Zərdabinin “Əkinçi” adlı qəzet nəşr etdirmək xəbərini eşidib onu alqışlamışdır. Qəzet barəsində Axundovla Zərdabi arasında xeyli məktublaşmalar olmuşdur. O, 1875-ci ildə aprelin 21-də Zərdabiyə göndərdiyi məktubda deyir: [1]

” Göndərdiyiniz elanlardan Şeyxül-islama və Müftüyə – hərəsinə 25 nüsxə verdim. Onların hər ikisindən sizin mənə yazdığınız məktubda ifadə etdiyiniz xahişinizi yerinə yetirməyi rica etdim… Mənə göndərilən elanlara gəlincə, onlardan 10 dənəsini mənim xahişimə əsasən, buradakı İran konsulu cənabları qəbul etdilər. Beləliklə, siz 10 nəfər abunəçinin pulunu oradan alacaqsınız. Mən nəzərdə tutmuşam ki, savadlı tanışlarıma təsadüf etdikdə, bu elanlardan onlara təqdim edərək, sizin qəzetinizə abunəçi olmağı onlardan xahiş edim. ”
M.F.Axundov bu məktubda qəzetlə əlaqədar bir neçə mühüm vəzifə irəli sürmüşdür. Axundovun fikrincə, geniş oxucu kütləsi üçün buraxılan mətbuat orqanının şriftləri gözəl, dili, üslubu, orfoqrafiyası tam düzgün olmalıdır. O, kiçik bir elanda çoxlu orfoqrafiya səhvi görüb yazmışdı: [1]

” Qəzetinizin şriftindən mən fövqəladə razıyam. Ancaq sizin azərbaycanca məktubları hazırlayan mühərrirdən çox narazıyam. O, Azərbaycan dilini bilmir. Buna görə də kiçik bir elanda bir çox bağışlanılmaz səhvlərə yol vermişdir. Həmin bu mühərriri ərəb qrammatikasını bilən, fars və türk dillərinə bələd olan başqa bir savadlı adamla əvəz etmək lazımdır. ”
Böyük mütəfəkkir Tiflisdə öz komediyalarını çap etdirərkən dilinin səlisliyinə, orfoqrafiyanın düzgünlüyünə xüsusi fikir vermişdi. Onun Zərdabidən xahişi bu idi ki, həmin komediyaların orfoqrafiyasına riayət etsin. M.F.Axundov hətta, elanda olan bütün səhvlərin altından qırmızı qələmlə cızıqlar çəkib bir nüsxəsini Həsən bəyə göndərmişdi.

M.F.Axundov “Əkinçi”nin qarşısında duran vəzifələri çox düzgün müəyyənləşdirmişdi: [1]

” Sizin qəzetinizin əsas məziyyətlərindən biri ifadənin gözəlliyi, ibarələrin zərifliyi və aydınlığı, orfoqrafiyanın düzgünlüyü olmalıdır. Çünki sizin qəzetiniz başqa məsələlərlə yanaşı, Azərbaycan yazısını düzgün olmayan ifadələrdən təmizləməyə çalışmalı, bu dildə yazan bütün adamlar üçün nümunə olmalıdır. ”
Məktubun sonunda M.F.Axundov “Əkinçi” qəzetində əməkdaşlıq etməyə razı olduğunu bildirir və qəzetin proqramının ona göndərilməsini Həsən bəy Zərdabidən xahiş edir. Axundov Əkinçinin qaldırdığı mühüm ictimai-siyasi məsələlərə dair öz rəyini bildirir, habelə “Vəkili-milləti-naməlum” imzası ilə məktublar yazırdı. Aşura mərasimlərində baş yarıb, insanın özünə xəsarət yetirməsinin islama zidd olduğunu bildirən və bu mövzuda polemika açan “Əkinçi” də M.F.Axundov mütərəqqi cəbhədə dayanmış, cəhalətpərəstləri kəskin tənqid etmişdir. [1]

Seyid Əzim Şirvani — S.Ə. Şirvaninin yaradıcılığının mühüm bir hissəsi “Əkinçi” qəzeti ilə bağlıdır. Qəzetin satira cəbhəsi Şirvaninin şeirləri hesabına olduqca qüvvətli idi. Əkinçinin təsiri ilə o, günün ən zəruri məsələlərinə uyğun şeirlər yazırdı. Qəzet onun əlində maarifçilik ideyalarını yaymaq üçün xitabət kürsüsünə çevrilmişdi. Azərbaycan xalqının həyatında “Əkinçi”nin böyük rolu olduğunu şeirlərində vurğulayan Şirvaninin nəzərində qəzetin xeyli üstünlükləri vardı. Birinci: qəzet dünyanın hər yerindən müxtəlif məzmunlu xəbərləri toplayıb oxuculara çatdırır. Bu isə dünya işlərindən xəbərdar olmaqda oxuculara kömək edir. İkinci: qəzet elm toxumu səpir, əkinçiliyi yüksəltməyin yollarını göstərir, məişəti daha da yaxşılaşdırmaq istəyənlər üçün ağıllı müəllimdir. Üçüncü: qəzet ana dilində çıxdığı üçün dilin saflaşmasında, təmizlənməsində mühüm rol oynayır. Nəhayət: qəzetin qiyməti ucuz, məqalələrin dili sadə olduğuna görə hamıya münasibdir. [1]

Şair “Qəzet nədir” şeirində oxucuları “Əkinçi”nin məramə ilə tanış edir, qəzetin əhəmiyyətini başa düşməyənləri satira atəşinə tuturdu. Seyid Əzim şeirdə dövrünün qəzetlərinin xülasəsini verir, əkinçini mövqeyini düzgün qiymətləndirirdi.

Qafqaz əhlinə xitabən yazdığı şeirində şair zəmanəsindən şikayət edir. Din xadimlərini min bir hiylə ilə xalqı soyması, avamlıq, gerilik, savadsızlıq satira atəşinə tutulur. S.Ə.Şirvaninin bu şeirində H.Zərdabiyə yüksək qiymət verir, onun elmini, biliyini tərifləyir, elm öyrənmək sayəsində xalqının ən qabaqcıl, gözüaçıq adamı olması ilə fəxr edir.

S.Ə.Şirvani “Əkinçi” qəzetində 10-dan çox satirik şeir və məktub çap etdirmişdir. Onun ilk şeiri qəzetin nəşrinin 1-ci ilində 6-cı nömrədə buraxılmışdır. Həmin nömrədən sonra Şirvaninin şeirləri həm əsas nömrələrdə, həm də əlavələrdə dərc olunmuşdur. [1]

Nəcəf bəy Vəzirov — Azərbaycan ədəbiyyatına mahir dramaturq kimi daxil olan, hələ tələbəlik illərindən “Əkinçi”nin səsinə səs vermiş, onun yaradıcı heyətinə qatılmış, publisist məqalələri ilə çıxış etmişdir. Onun ilk publisist əsərləri “Əkinçi” qəzetində çap olunmuşdur. “Əkinçi”nin ilk nömrəsi işıq üzü görəndə Nəcəf bəy Vəzirov Moskvada Petrovski-Razumovsk Kənd Təsərrüfatı Akademiyasında təhsil alırdı. Bakıda real gimnaziyada oxuyan vaxt Zərdabi onun müəllimi olmuşdu. Müəlliminin anadilində qəzet nəşr etməsini Moskvada eşidən Vəzirov “Əkinçi”də yaxından iştirak etməyi qarşısına əsas məqsəd qoymuşdu. 1875-ci il avqust ayının 28-də Zərdabinin ünvanına göndərdiyi məktubunda Vəzirov yazırdı: [1]

” Əvvəlinci iki nömrəni aldım. “Əkinçi” mənim ana dili müəllimimdir. Tərcümə üçün orijinal bir şey tapmıram. Özümününkünü yazıram. Davamı da olacaq. Qəzetin proqramını göndərin ki, nədən yazacağımı bilim. ”
Məktubla bərabər Zərdabiyə Şuşanın həyatından, buradakı gerilik və mövhumatdan bəhs edən “Ağıçı” adlı felyeton göndərən Vəzirovun bu yazısı “Əkinçi”də çap olunmadı. Bu onu ruhdan salmamış, öz yazıları üzərində çalışmış, “Əkinçi”yə müntəzəm məktublar göndərmişdir. “Əkinçi”də dərc etdiyi məqalələrdə N.Vəzirov ədəbiyyat və sənət məsələlərinə də toxunmuş, gerçəkliyi özündə ehtiva edən nümunələrin yerini həcvlərin, mədhiyyələrin tutmasına mənfi münasibət bildirmişdi. [1]

Onun “Əkinçi”də 8 məqaləsi dərc olunmuşdur. Bu məqalələr müxtəlif mövzulardadır. Məsələn, ilk məqaləsi Petrovsk-Razumovsk Akademiyasında mal-qaranın saxlanmasından, yem hazırlanmasından bəhs edir.

“Əkinçi” nin proqramında da vaxtı keçmiş adət və ənənələrin tənqidi mühüm yer tuturdu. Odur ki, N.Vəzirov bu mövzuda məqalələrə xüsusi əhəmiyyət verirdi. Qəzetdə çap etdirdiyi 2-ci məqaləsində Vəzirov yazırdı: [1]

” Bizim adəti-qədimə zəmanə rəftarı ilə düz gəlməyir. Biz qanacağımızı artırmağa səy edəndə adəti-qədimləri dəyişdirməyə səy etmirik. ”
Yaxud “Bənd məxsusi” sərlövhəli başqa bir məqaləsində N.Vəzirov yazırdı: [1]

” Hərdəm tənha oturub fikir edirəm, xüdabəndə, bizim axırımız necə olacaq! Əqlimiz at-baba əqli, getdiyimiz ata-baba yolu, heç bir dəyişilmək yoxdur. Ata-babamız xoruz və qoç döyüşdürüb, it boğuşdurub, qurşaq tutdurub, dərviş nəqlinə qulaq asıb, qızıl quş saxlayıb, günlərin keçirdib, biz də ki, bu yolu gedirik, tələf olacayıq. ”
Maarif və mədəniyyət məsələlərindən bəhs edən də N.Vəzirov köhnəlmiş adətləri dəyişdirməyi irəli sürürdü. O yazırdı: [1]

” İnsan bir şeyə adət edəndən sonra onun yamanlığını bilməz. Məsələn, burunotu çəkmək bir yaman adətdir. Amma onu çəkən üçün ondan xoş şey olmaz, habelə bizim məktəbxanalarımızdan yaman məktəbxana dünyada tapılmaz, amma ona elə adət eləmişik ki, guya ondan əla məktəbxana dünyada olmaz. ”
“Əkinçi” də çap etdirdiyi məqalələrində N.Vəzirov ədəbiyyat və sənət məsələlərinə də toxunmuşdur.

Əsgər ağa Gorani – Bakı real gimnaziyasında Həsən bəy Zərdabinin şagirdi olmuş, sonra isə təhsilini Moskvada Petrovski-Razumovsk Kənd Təsərrüfat Akademiyasında davam etdirmişdi. Əsgər ağa Gorani şəcərə etibarilə Qarabağ xanları nəslindəndir. Moskvada təhsil alarkən Nəcəf bəy Vəzirov kimi o da “Əkinçi”nin nəşrini eşitmiş, anadilli mətbu orqanın varlığından sevinmişdi. Onun “Əkinçi” qəzetində 40-dək məktubu dərc olunmuşdur. Qəzetin bütün şöbələrində onun məktublarına rast gəlmək mümkündür. “Elm xəbərləri” şöbəsində Goraninin qəbirstanlığa yaxın yerlərdə su quyularının qazılmasının zərərindən, mal-qaranı saxlamağın yeni üsullarından, Şərq xalqlarının elmsizliyinin səbəblərindən, telefonun və stenoqrafiyanın ixtisarından, tarix elminin inkişafı məsələlərindən bəhs edən maraqlı yazıları verilmişdir.

“Məktubat” şöbəsində dərc etdirdiyi yazılarının birində Gorani Bakı-Tiflis dəmir yolunun çəkilməsi ilə əlaqədar dövlətin qərarından, dəmir yolunun keçəcəyi yerlərdən məlumat verir. Başqa bir məktubunda isə Peterburq kənd təsərrüfatı muzeyindən danışır. Muzeyin şöbələri, eksponatları haqqında məlumat verir, belə mədəni ocaqların əhəmiyyətini göstərir. [1]

Əsgər ağa qəzetdə təzə xəbərlər yazmağa çox meyl edirdi. Bu xəbərlər böyük təbliğat gücünə malik idi. Məsələn, “Əkinçi”nin 1876-cı ildə çıxan 1-ci nömrəsində Goraninin Peterburq padşahlıq kitabxanasından bəhs edən məqaləsi verilmişdir. Müəllif göstərir ki, bu kitabxanada 900 min basma, 30 min yazma kitab və 75 min kitab surəti saxlanılır. Qiymətli nüsxələr şüşə altında nümayiş etdirilir. “Əgər bir kəs bilsə ki, filan kitab yoxdur, o vaxt deyə bilər ki, onu tapıb iki həftənin müddətində ona versinlər. Hər yekşənbə günü kitabxananı hər bir kəs gəzib tamaşa edə bilər…”

Ə. Gorani rusca çıxan qəzet və jurnallardan maraqlı xəbərləri tərcümə edib “Əkinçi”yə göndərirdi. Onun “Знание” jurnalından, “Texniçeski sbornik”dən tərcümələri məlumdur. Goraninin tərcümələrinə Zərdabi tələbkarlıqla yanaşırdı, bəzi məqalələri yenidən işləmək üçün özünə qaytarırdı. Məsələn, qəzetin 28 aprel 1876-cı il tarixli 8-ci nömrəsində çıxan bir məktubun maraqlı tarixçəsi vardır. Gorani hələ Peterburqda olarkən müxtəlif mənbələrdən istifadə edərək “Hollandiya vilayətində necə pendir qayırırlar“ ünvanlı məktub hazırlayıb göndərmişdi. Müəllif özü tərcümənin zəif olduğunu başa düşüb H.Zərdabiyə yazmışdı: [1]

” O Сыроделии в Голландии» məqaləsini “şorsuyu” tərcümə etmişəm. Bilmirəm düzdürmü!?. ”
”Əkinçi” qəzetinin bütün nəşri boyu Ə.Gorani onun fəal müxbiri olmuşdur.

Əhsənül Qəvaid— “Əkinçi” nin məktubat şöbəsində gedən məqalələrdə əhalinin mədəni geriliyi, cəhalət və mövhumat, köhnə ruhani təhsili, mollaxanalar, patriarxal və feodal adət-ənənələr kəskin tənqid olunurdu. Bu məqalələrin müəlliflərindən biri Əhsənül Qəvaid idi. O, müasir elmləri təhsil etməyə çağıran və bəzən də kənd təsərrüfatından bəhs edən məqalələr də yazırdı. Qəvaid qəzetin 18 nömrəsində 21 məqalə çap etdirmişdir. Əhsənül-Qəvaid məqalələrində xalqlar dostluğu ideyasını geniş təbliğ edirdi. O, məhərrəmlik təziyəsində baş yarmaq əleyhinə kəskin məqalələr yazmışdı. [1]

Ələkbər Heydəri — Ələkbər Heydəri qəzetdə gedən ən ciddi publisist yazısı “dini elmləri, yoxsa dünyəvi elmləri tədris etmək lazımdır” mövzusunda olan məqaləsidir. Həmin məqalə 1875-ci ildə çıxan 10-cu nömrədə mübahisə təriqilə verilmişdir. Heydəri dünyəvi elmlərin tədrisinə üstünlük verir və bu barədə öz mülahizələrini əsaslandırırdı. Həmin məqalə geniş müzakirəyə səbəb olmuşdur. Müəlliflər iki hissəyə bölünmüşlər. Zərdabi və onun ardıcılları Heydərini müdafiə etmiş, ruhanilər isə əleyhinə çıxmışlar.

Qəzetin həmin ildə çıxan 11-ci sayında Əhsənül-Qəvaid müəllifin fikri ilə həmrəyolduğunu bildirmiş, dini təhsillə yanaşı, dünyəvi elmlərin tədrisini vacib hesab etmişdi. Qəzetin 12-ci sayında Zaqafqaziyanın şeyxülislamı Axund Əhməd Hüseynzadə dini elmlərin üstünlüklərini sübut etməyə çalışmışdır. Təkcə 1876-cı ildə Heydərinin qaldırdığı məsələ ilə əlaqədar müxtəlif müəlliflərin 15 məqaləsi çap olunmuşdur. Zərdabi bu müzakirənin əhəmiyyəti haqqında yazırdı: [1]

” Zikr olan mübahisənin ümdə muradı bizim “elmli əbdan”dan (yəni dünyəvi elmlər) bixəbər qalmağımızın səbəblərini bəyan edib onun əlacını xalqa aşikar etmək idi. ”
İsa Sultan Şahtaxtlı — Azərbaycanın ilk jurnalistlərindən olan, 1875-ci ildə “Əkinçi” qəzetinin nəşr olunduğu dövrdə “Tiflisskiy vestnik” qəzetinin siyasi şöbəsinin müdiri işləyən, məşhur publisist İsa-Sultan Şahtaxtinski Zərdabi ilə yaxından əlaqə saxlayırdı. İsa Sultan nəinki onun qəlbi üçün əziz olan “Əkinçi”nin müvəffəqiyyətindən sevinir, həmçinin “Tiflisskiy vestnik” qəzetinin oxucularını ilk Azərbaycan qəzetində dərc olunan məqalə və xəbərlərlə tanış edirdi. “Tiflisskiy vestnik”in təkcə 1876-cı il 18 noyabr tarixli 260-cı nömrəsində onun “Əkinçi”dən üç xəbəri dərc olunub.

Respublika Əlyazmaları Fondunda Həsən bəy Zərdabinin arxivində Şahtaxtinskinin bir məktubu saxlanılır. 1876-cı il mayın 9-da Tiflisdən Zərdabiyə göndərdiyi həmin məktubdan aydın olur ki, Şahtaxtinski “Əkinçi” də xarici siyasət şöbəsinin açılmasına təşəbbüs etmişdir. Bu barədə məktubda deyilir: [1]

” … əgər sizin rus dilindən tərcümə etməyə meyliniz və vaxtınız olarsa, onda mən məmnuniyyətlə sizin redaktə etdiyiniz qəzetdə iştirak edərəm. Onda qəzetdə xarici siyasət şöbəsi açmaq mümkün olardı və mən sizə iki həftədən bir siyasi icmal göndərərdim. Belə ki, sizə öz hüsnü-rəğbətimi sözlə deyil, işlə sübut etmək istəyirəm. ”
Adları çəkilən müəlliflərdən əlavə qəzetdə Məhəmmədtağı Əlizadə Şirvani, Əlimədəd Abdullahzadə (Məhbus Dərbəndi), Məmnun Əlqədari, Ələkbər Elçizadə, Xaçatur Qorxmazov və b. çıxış etmişlər.

“Əkinçi” nin bağlanması
Qəzetin 1877-ci ildə çıxan 20-ci nömrəsində birinci səhifədə belə bir elan vardı: [1] [2]

” Biz xəstə olduğumuza görə bu ilin axırıncı nömrələri öz vaxtında çıxmayacaq və onların haçan çıxması məlum deyil. ”
Bu nömrədən sonraq qəzetin heç bir nüsxəsi yoxdur. Məhz bu elanın çap olunduğu sonuncu 56-cı nömrəsi ilə də “Əkinçi” qəzeti bağlanmışdır. Burada azərbaycanlı əhaliyə düşmən münasibəti ilə seçilən yeni Bakı qubernatoru Ruzinin də rolu vardı. Qəzetin 1875-ci ildə 12, 1876-cı ildə 24, 1877-ci ildə isə 20 sayı işıq üzü görmüşdü ki, bu da cəmi 56 say edir.

Zərdabi “Həyat” qəzetinin 28 dekabr 1905-ci il tarixli sayında “Rusiyada əvvəlinci türk qəzeti” məqaləsində qəzetin bağlanması səbəblərini ətraflı şərh etmişdi. Müəllif məqalədə “Əkinçi”ni nə məqsədlə nəşr etdiyini, qarşıya çıxan çətinlikləri, çap senzurası tərəfindən təqibləri açıb göstərmişdir. Zərdabi həmin məqaləsində qeyd edir:

” Hər kəsi çağırıram gəlmir, göstərirəm görmür, deyirəm, qanmır. Axırda gördüm ki, onları haraylayıb çağırmaqdan, onlara deməkdən başqa bir qeyri-əlac yoxdur. Olmaz ki, mənim sözümü eşidənlərdən heç bir qanan olmasın. Necə ki, bir bulağın suyunun altına nə qədər bərk daş qoysan, bir neçə ildən sonra su tökülməkdən o bərk daş mürur ilə əriyib deşilir, habelə söz də, ələlxüsus da doğru söz. Belədə qəzet çıxarmaqdan savayı bir qeyri-əlac yoxdur”. ”
[1] [2]

Həmin məqalədən aydın olur ki, o zaman Qafqazda ərəb əlifbası ilə hürufat yox dərəcəsində idi. Vaxtilə “Tfilisskiye vedomosti” və “Zakavkazskiy vestnik” qəzetlərinin, habelə Arzanov qardaşlarının Tiflisdəki mətbəələrindən qalmış ərəb hürufatına bel bağlamaq olmazdı. Azərbaycan dilində qəzet buraxılması işinə milli mətbəənin təşkilindən, hürufat tədarükündən başlamaq lazım idi ki, Zərdabi məhz belə etdi. O, özü İstanbula gedib hürufatı satın alıb gətirir. Həmin dövrdə İstanbulun “Babi-ali caddəsi”ndə mətbuat və kitab ticarəti sahəsində çoxlu azərbaycanlı işləyirdi. Xatirələrində Zərdabi onların “Əkinçi” üçün hürufat əldə etməyə böyük kömək göstərdiklərini ayrıca qeyd edir.

Məqalənin mühüm bir hissəsində “Əkinçi”nin çap senzurası tərəfindən təqib edilməsi təsvir edilir. O, qəzetin bağlanması səbəblərinin ərtaflı şərhini verir. Zərdabi yazır ki, bir gün Nəcəf bəy Vəzirovun Moskvadan göndərdiyi məktub mətbəədə yığılıb səhifələnmişdi. Senzor qol çəkib qəzetin çap olunmasına da icazə vermişdi. Həmin məktubda dükanların qabağında qəsidə oxuyan və camaatı elmə səsləyən dərviş təsvir olunurdu. Qəzet çap olunub paylanandan sonra qubernatorun hökmünə görə o nömrəni yığdılar və Zərdabini qubernatorun idarəsinə çağırdılar. Qubernatorun fikrincə, Vəzirovun məqaləsində siyasi fikirlər irəli sürülürdü. Bunu bəhanə edib qəzetin bir daha buraxılmasına icazə vermədilər. [1]

Bir tərəfdən senzura və jandarmın təzyiqi, digər tərəfdən Dağıstanda iğtişaş, rus-türk müharibəsinin başlanması və başqa səbəblər “Əkinçi”nin bağlanması ilə nəticələndi. Çar hökuməti qəzeti bağladıqdan sonra hətta Zərdabinin Bakıda yaşamasını belə qorxulu hesab etdi. Bu haqda Zərdabi həmin məqalədə yazır:

” Bir gün gimnaziyanın direktoru mənə məlum elədi ki, sərdarın hökmünə görə, gərək mən Yekaterinador şəhərinin gimnaziyasına müəllim gedəm. Ona görə mən ərizə verib qulluqdan çıxdım. Çünki mən Bakıdan çıxıb xalq işlərindən kənar olmağı özüm üçün ölüm hesab edirdim. ”
[1] [2]

Ədəbiyyat siyahısı
“Əkinçi”, 1876, № 2
“Əkinçi”, 1877, № 2
“Əkinçi”, 1877, №3
“Əkinçi”, 1877, № 5
“Əkinçi”, 1877, № 6
“Əkinçi”, 1877, № 7
“Əkinçi”, 1877, № 8
“Əkinçi”, 1877, № 10
“Əkinçi”, 1877, № 11
“Əkinçi”, 1877, № 15
“Əkinçi”, 1877, № 18
H.Zərdabi. Seçilmiş əsərləri, Bakı, 1960, səh.59
H.Zərdabi.Seçilmiş əsərləri. Bakı, 1960, səh. 232-233
M.F.Axundov. Əsərləri, III cild, Bakı, 1962, səh.387
M.F. Axundov. Əsərləri, III cild, Bakı, 1962, səh.485
S.Ə.Şirvani.Əsərləri, II cild, Bakı, 1969, səh.56-57
N.Vəzirov. Məqalə və felyotonlar, Bakı, 1961, səh.15
N.Vəzirov. Məqalə və felyotonlar, Bakı, 1961, səh.16
Azərbaycan SSR EA Respublika Əlyazmalar fondu, arxiv 4, Q-6(36)
Hənifə xanım Məlikova. Həsən bəy Məlikov Zərdabinin tərcümyi-halı, “Revolyusiya və kultura” jurnalı, 1939, № 6

“Molla Nəsrəddin” (jurnal)

“Molla Nəsrəddin” jurnalı — Azərbaycan dilində satirik-yumoristik jurnal.[1][2][3]

“Molla Nəsrəddin”in birinci sayı 1906-ci il aprel ayının 7-də Tiflisdə (köhnə təqvimlə 20-də) işıq üzü görüb. 1906-1918-ci illərdə Tiflisdə, 1921-ci ildə Təbrizdə, 1922-1931-ci illərdə Bakıda nəşr edilib. Redaktoru və müəllifi Cəlil Məmmədquluzadə olub. 25 il ərzində 748 nömrəsi (340-ı Tiflisdə, 8-i Təbrizdə, 400-ü Bakıda) çıxıb.[2][3]

“Molla Nəsrəddin”ə qədərki dövr
Cəlil Məmmədquluzadə 1906-cı il fevralın 21-də Tiflis qubernatoruna ərizə ilə müraciət edərək “Molla Nəsrəddin” adlı satirik-yumoristik jurnal çıxarmasına icazə istəmişdi. Bu təşəbbüsü o zaman Qafqazda Rusiyanın digər yerlərində çıxan Azərbaycan, rus və tatar qəzetləri bəyənmiş, bu barədə xəbərlər yaymışdılar. “İrşad”, “Həyat”, “Tərcüman”, “Vozrojdeniye”, “Kaspi”, “Baku”, “Novoye obozreniye”, “Kavkazskoye utro”, “Na povorote” qəzetləri “Molla Nəsrəddin”i çıxarmaq təşəbbüsü barədə oxuculara xəbər vermişdilər.[1]

Jurnalın nəşrinə icazə verilməsi haqqında xəbəri ilk dəfə 1906-cı il fevralın 24-də “Novoye obozreniye” qəzeti, fevralın 26-da “Kavkazskoye utro” qəzeti, martın 1-də isə “Kaspi” qəzeti dərc etmişdir. Martın 4-də jurnalı çıxarmaq üçün Mirzə Cəlilə Tiflis qubernatoru dəftərxanası tərəfindən şəhadətnamə verilmişdir.[1]

Jurnalın proqramı
Tiflis qubernatoru dəftərxanası tərəfindən verilən şəhadətnamədə jurnalın proqramı bu şəkildə müəyyənləşdirilmişdir: 1. Məqalələr. 2. Kəskin tənqidlər. 3. Felyetonlar. 4. Məzhəki şeirlər. 5. Məzəli teleqramlar. 6. Satirik hekayələr. 7. Lətifələr. 8. Poçt qutusu. 9. Məzhəki elanlar. 10. Xüsusi elanlar. 11. Karikturalar və illüstrasiyalar.[1]

Jurnalın nəşri
Müəyyən olunmuş bu proqrama uyğun şəkildə Cəlil Məmmədquluzadə və Ömər Faiq Nemanzadə jurnalın ilk sayını çapa hazırladılar. Jurnalın ilk nömrəsi 1906-cı il aprelin 7-də çıxdı.[1][2][3] Jurnalın 7 aprel tarixli ilk sayında Mirzə Cəlilin “Molla Nəsrəddin” imzası ilə “Tiflis 7 aprel” sərlövhəli baş məqaləsi,”Məcmuəmizə müştəri olanlara nəsihət”, “Molla Nəsrəddinin teleqramları”, “Bilməli xəbərlər”, “Dəllək”, “Atalar sözü” və digər yazılar, həmçinin 4 müxtəlif karikatura və bir neçə elan dərc olundu.

Həcmi kiçik formatda olan “Molla Nəsrəddin”in çapı həftədə bir dəfə nəzərdə tutulmuşdur. Proqram səciyyəvi baş məqalədə isə Molla Nəsrəddin üzünü doğma xalqına tutub söyləyirdi:

” Sizi deyib gəlmişəm, ey mənim müsəlman qardaşlarım o kəsləri deyib gəlmişəm ki, söhbətimi xoşlamayıb bəzi bəhanələr ilə məndən qaçıb gedirlər, məsələn, fala baxdırmaga, it boğuşdurmağa, dərviş nağılına qulaq asmağa, hamamda yatmağa və qeyri bu növ vacib əməllərə. Çünki hükəmalar buyurublar: sözünü o kəslərə de ki, sənə qulaq vermirlər.
Ey mənim müsəlman qardaşlarım. Zəmanə ki, məndən bir gülməli söz eşidib ağzınızı göyə açıb gözlərinizi yumub o qədər xa-xa edib güldünüz ki, az qala bağırsaqlarınız yırtılsın və dəsmal əvəzinə ətəkləriniz ilə üz-gözünüzü silib “lənət şeytana” dediniz, o vaxt elə güman etməyin ki, Molla Nəsrəddinə gülürsünüz. Ey mənim müsəlman qardaşlarım! Əgər bilmək istəsəniz ki, kimin üstünə gülürsünüz, o vaxt qoyunuz qabağınıza aynanı və diqqət ilə baxın camalınıza.


Molla Nəsrəddinçilər məqalələrini “türkün ana dilində”, sadə danışıq tərzində, xalqın anlayacağı, başa düşəcəyi dildə yazdılar. C.Məmmədquluzadənin öz dili ilə desək “Molla Nəsrəddin”i təbiət özü yaratdı, zəmanə özü yaratdı”.[1]

C.Məmmədquluzadə jurnalın ilk nömrəsinin işıq üzü görməsi münasibətilə Rusiyanın bir çox yerlərindən təbrik məktubları, teleqramlar aldı. Redaktor bu təbriklərə aprelin 12-də “Na povorote” qəzeti, aprelin 14də isə “Kaspi” qəzeti vasitəsilə təşəkkürlərini bildirdi.[1]

Jurnalın 1-ci nömrəsi
Jurnalın birinci nömrəsi 1.000 nüsxə tirajla çap olunub yayılandan sonra az müddətdə “Molla Nəsrəddin” populyarlaşdı. “İrşad” qəzetinin 16 aprel 1906-cı il sayında Ə.Ağaoğlu bu barədə yazırdı:[1]

” Baxın “Molla Nəsrəddin”ə. Bu cəridə nə gözəl cəridədir. Nə qədər ağıl, zəka, məharət və zövq göstərir. Nəinki biz müsəlmanlar, bəlkə ən mədəni, ən mütərəqqi tayfalar belə cəridələri ilə fəxr edirlər. ”
Jurnalın ilk sayında dərc olunan yazılar kimi karikaturalar da məzmun etibarı ilə fərqlənirdi. “Molla Nəsrəddin”i dövrün ən müasir inqilabi məsələləri ilə yanaşı, Azərbaycan xalqının min illərdən bəri davam edib gələn dərdləri də çox düşündürürdü. Bu dərdlər içərisində dini-fanatizm daha dəhşətlisi idi. Bu fikrini xalqa çatdırmaq üçün C.Məmmədquluzadə “Molla Nəsrəddin”in birinci nömrəsinin üz qabığında öz həmvətənlərinin yatmış vəziyyətdə göstərən bir rəsm çəkdirib dərc etdirmişdir. Şərqin müdrik ağsaqqallarından hesab olunan Molla Nəsrəddin onları oyatmağa çalışır.

Birinci səhifədə məscidi xatırladan otaqda müsəlmanlar sıra ilə yan-yana yatırlar, onlardan yalnız biri otağın kiçik pəncərəsindən düşən günəş şüasının təsirindən oyanıb, gərnəşir. Molla əlində əsası, başında əmmaməsi, çiynində əbası bu mənzərəni seyr edir.[1]

Jurnalın 2-ci nömrəsi
“Molla Nəsrəddin”in 2-ci nömrəsi 2.000 nüsxə tirajla çıxdı. “İrşad” və “Baku” qəzetlərinin yazdığına görə jurnalın şəkillərinin qırmızı rəngdə olması Bakı polis idarəsini bərk təşvişə saldı. Bakı polis idarəsi bolşevizmin mahiyyətinin qırmızı rəngdə təcəssüm olunmasını əsas gətirib, “Molla Nəsrəddin”in ikinci sayını bütövlükdə müsadirə etdi. Üzeyir Hacıbəyov “İrşad” qəzetində “Ordan-burdan” başlığı altında bu müsadirənin yığcam şərhini vermiş, axırda yazmışdı:[1]

” … İndi zavallı “Molla Nəsrəddin” dustaqdır. Həbsxanada oturub, öz-özünə fikir edir: əcəba, ərbabi-hökumət “bu qırmızı şeylərdən” nə üçün belə ürkür? ”
Nəriman Nərimanov isə “Molla Nəsrəddin”in polislər tərəfindən müsadirəsinə lakonik və konkret qiymət vermişdir:[1]

” Afərin belə diqqətçilərə, afərin belə qanun sahiblərinə! ”
“Molla Nəsrəddin” Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında kəskin ideoloji mübarizələr getdiyi dövrdə öz mövqeyi və hadisələrə fərqli yanaşma tərzi ilə seçilir, müxtəlif rubrikalar altında gülməli xəbərlər verirdi. “Bilməli xəbərlər”, “İçəri xəbərlər”, “Məzəli xəbərlər”, “Teleqraf xəbərləri”, “Qafqaz xəbərləri”, “Ticari və ekoloji xəbərlər” başlıqları altında yazılar dərc edilirdi. Məcmuə əməkdaşları bu xəbərləri hazırlayarkən, asan qavranılsın deyə, xalq yaradıcılığının imkanlarından istifadə edirdi. Atalar sözü, tapmaca, bayatı “Molla Nəsrəddin”in səhifələrində dövrün reallıqlarına uyğun yeni məna kəsb edirdi.

Məcmuədə satirik şeir və hekayə formalarından əlavə, açıq məktub, satirik dialoq, tapmaca, elan, teleqraf və lüğət formalarına da müraciət edilirdi ki, bu da jurnalistikada yeni bir istiqamət kimi qəbul edilir.

Jurnalın tənqid hədəfləri
“Molla Nəsrəddin”in tənqid hədəfi çox geniş idi. Amerika-İngiltərə imperialistlərindən, rus çarizmindən, İran və Türkiyə despotlarından tutmuş, adi tüfeyliyə qədər “Molla Nəsrəddin”in hədəfi olmuşdur. Jurnal sonuncu nömrəsinədək din və mövhumata qarşı ardıcıl mübarizə aparmışdır.[1]

1905-1907-ci illər inqilabını alqışlayan mətbuat orqanlarından biri “Molla Nəsrəddin” idi. Jurnal inqilabi-demokratik orqan kimi xalq kütlələrində mütləqiyyət hökmranlığına qəzəb və nifrət oyadırdı. “Balaxanıda Talışxanov fəhlənin hər birinə üç yumruq və 17 qəpik muzd verir. Bu hesabla dörd min fəhləyə gündə nə qədər muzdgərək verilə?”. Bu cür yazılar oxcunun nəzərini dərhal cəlb edirdi.[1]

Jurnalın səhifələrində Azərbaycan kəndində gedən inqilabi mübarizə düzgün ifadə edilmişdir. Bir tapmacada jurnal kəndlilərin ağır vəziyyətini belə göstərir:[1]

” Əkinçi əkdiyi buğdanın otuzdan on hissəsini verir mülkədara, on hissəsini verir molla və dərvişə, on hissəsini də qlava və pristava rüşvət və divan xərci… Əkinçinin özünə nə qədər buğda qaldı? ”
Jurnal acınacaqlı vəziyyətdən çıxış yolunu belə göstərirdi:[1]

” Kəndlininki dəyənəkdir. Hər bir kəndli götürə əlinə və zərurət vaxtında özünü mühafizə edə, başqa çarə yoxdur. ”
Molla Nəsrəddinçilər xalqı öz hüquqları uğrunda mübarizəyə çağırır, bu işdə xalqın haqqını tapdalayanlara, qanunsuz işlərlə məşğul olan məmurlara qarşı birgə mübarizəsinin vacibliyini önə çəkirdi. Jurnalın 1907-ci il tarixdə nəşr olunan 3-cü sayında iranlı fəhlələrin vəziyyətini təsvir edən felyetonunda həmrəyliyə çağırış motivi bu cür təsvir edilir:

” Ey həmşərilər, ey mənə kağız göndərən 30 nəfər həmşəri, açın qulağınızı və görün mən sizə nə deyirəm… Əgər istəyirsiniz ki, sizi də adam hesab eləyib məclislərə qoysunlar, gərək mənim bir neçə vəsiyyətimə əməl edəsiniz. Əvvələn gərək bir-birinizlə əl-ələ verəsiniz. Yəni Məhəmmədəli gərək yapışsın Həsənin əlindən, Həsən Kərbalayi Qasımın əlindən… Xülasə, cəmi həmşərilər gərək yapışsınlar bir-birlərinin əlindən və birləşsinlər. ”
“Molla Nəsrəddin” nəşri boyunca Yaxın Şərqdəki ictimai-siyasi həyatı da əks etdirmişdir. Jurnalı İran və Türkiyə inqilabları xüsusilə çox maraqlandırırdı. İnqilabi hadisələrin gedişinə dair jurnalda məzmunlu yazılar verilirdi. İnqilab düşmənləri felyetonlarda, satirik şeirlərdə kəskin tənqid edilirdi.[1]

Jurnalda beynəlxalq imperializmi tənqid edən yazılara və karikaturalara geniş yer verilirdi. Birinci rus inqilabı dövründə imperializm müstəmləkə siyasətini daha da gücləndirir, ictimai-siyasi hadisələrdən öz mənafeyi üçün istifadə etməyə çalışırdı. İmperializmin bu sifətini jurnal çox aydın şəkildə oxucu üçün açırdı:[1]

” Əzizim amerikalı, indi buyur görək nə məqsədlə dünyanın o başından bu başına gəlmisən? Mənim yəqinimdir ki, sənin xəyalında bir biclik var. Məsələn, bu məqsədlə gəlibsən ki, biçarə müsəlmanları tovlayıb axırda imtiyaz sahibi olasan və bizi fəhlə kimi işlədib öz əlimiz ilə qazandığımız pulları doldurasan cibinə və axırda da Xorasan xalılarından, Buxara dərilərindən, Naxçıvan cecimlərindən, Şamaxı şallarından, Tehran şiri-xurşidindən bir yük tutub Vətənə sovqat aparasan və gedib Amerikada bir kitab yazasan və həmin kitabda mollalarımızı tərifləyəsən. ”
Jurnal göstərirdi ki, Asiya xalqları oyanmışdır və öz düşmənlərinə qarşı mübarizə aparmağa qadirdir. Bu fikir “İngiltərə və Hindistan” adlı şəkildə əks etdirilmişdir. Bu şəkildə müstəmləkə zülmü altında inləyən hindlinin oyanıb kreslonu müstəmləkəçilərin başına çırpdığı ifadə olunmuşdur.[1]

Jurnal dövrünün mənfiliklərini, xalqın ağır istismarını, geriliyi, ətaləti görür və onlara biganə qalmırdı. İfşaedici gülüş “Molla Nəsrəddin”də o zaman əsas yer tuturdu. Xalqın zəhməti ilə varlanıb xalqa zülm edən sinfə qarşı Mirzə Cəlil yazırdı:[1]

” Hər bir müsəlman qəzetini alırsan əlinə, görürsən ki, yazılıb “maşallah filan milyonçu, maşallah filan millətpərəst, maşallah filan xan, filan bəy, filan hacı, filan kərtənkələ…”. Amma heç biri yazmır ki, bir yandan minlərcə müsəlmanlar acından ağlaşır və bir yandan da min-min manatlar xərclənirlər qonaqlıqlara, şöhrət ehsanlarına, qara neftə, püstə-badama, barişna və madama. ”
Jurnalın əleyhinə çıxanlar
Din xadimləri
Din xadimləri, ruhanilər də jurnalı böyük qəzəb hissi ilə qarşıladılar. Səlahiyyətlərindən istifadə edərək təzyiq və təhdidlərə keçirdilər. Ə.Haqverdiyev bu barədə öz xatirələrində yazır:[1]

” Mollalar jurnalı yazanları və oxuyanları təkfir edib deyirdilər: bu jurnal gərək bir müsəlmanın evinə girməsin, onu nəinki oxumaq, ələ belə almaq haramdır. Onu maşa ilə götürüb ayaqyoluna atmalıdır… ”
Mirzə Cəlil isə öz xatirələrində dini fanatizmi yayıb, insanların tərəqqisinə mane olanların hərəkətlərini bu cür qiymətləndirirdi:

” “Molla Nəsrəddin” məcmuəsi birinci nömrədən başlayıb baltanı islam mövhumatının başından elə vurdu ki, adını müsəlman qoyan bəndə, barmaqları ilə qulaqlarını tutub, molladan qaçmağa üz qoydular. ”
Jurnalın nömrələri bir-birinin ardınca çıxıb yayıldıqca redaksiyaya söyüşlər, təhdidlər, həcvlər gəlirdi. “Molla Nəsrəddin” qəzetlərin əsas mövzularından birinə çevrilmişdi. Qəzetlər arasında da onun tərəfdarları və əleyhdarları əmələ gəlmişdi.[1]

Bolşevik mətbuatı “Molla Nəsrəddin”in cəsarətli və ağıllı fikirlərinə tərəfdar çıxır, onun düşmənlərinə qarşı barışmaz mövqedə dururdu. Batum polis idarəsi tərəfindən “Molla Nəsrəddin” jurnalının təqib olunmasına, onu oxuyanların “bədəfkarlar” siyahısına yazılmasına “Dəvət-Qoç” qəzeti etirazını bildirmişdi.[1]

1906-cı il mayın axırlarında Tiflis jandarm idarəsinin soldatları Ömər Faiq Nemanzadənin evini mühasirəyə almış, orada axtarış aparmışdılar. “Dəvət – Qoç” qəzeti dərc etdiyi bir xəbərdə bu hadisəyə mənfi münasibətini bildirmişdi.[1]

Bütün təzyiqlərə baxmayaraq, məcmuə əməkdaşları “Molla Nəsrəddin”in çapını həyata keçirirdilər. Kəskin və tənqidi çıxışlarına, həqiqətləri söylədiyinə görə daim hücumlara məruz qalan “Molla Nəsrəddin” çar senzurasının da qadağaları ilə üz-üzə dayanmışdı. Bəzi məqalələrin, karikaturaların çapına senzura icazə vermirdi. C.Məmmədquluzadə senzor tərəfindən jurnalda nəşr olunmasına icazə verilməyən şəkillərin və ya materialların yerini ağ saxlayır və yaxud “Bizdən asılı olmayan səbəblərə görə bu yer ağ qaldı” deyə yazırdı.[1]

Bütün bu qadağalara baxmayaraq, “Molla Nəsrəddin”in haqq səsi çox keçmədən şimallı-cənublu Azərbaycanın və Qafqazın hüdudlarını aşıb Rusiyada, Yaxın və Orta Şərqdə eşidilirdi. Jurnalın Tiflis, Bakı, İrəvan, Təbriz, Naxçıvan, Gəncə, Şamaxı, Şəki, Dərbəndlə yanaşı, Orta Asiyada, Krımda, Kazanda, Ufa, Həştərxan, Orenburq, Tehran, Ərzurum, İstanbul, Qahirə, Bombey, Kəlküttə kimi bir çox şəhərlərdə oxucusu var idi. Jurnal İran, Türkiyə, Misir, Hindistan, Mərakeş kimi ölkələrə də yayılaraq oradakı xalqların sosial-mədəni tərəqqisinə müsbət təsir gostərmişdir.

Mövhumatla mübarizə
1906-cı il 21 aprel tarixli nömrədə dərc olunan “Molla Nəsrəddin”in xəlvəti cavabı” adlı məqalədə jurnal Bakıda başyarma kimi vəhşi adəti özünəməxsus satirik dillə tənqid etmişdir. Xalqı bu cür adətləri icra etməyə, ətalətə, geriliyə səsləyən mollaların iç üzünü jurnal “Niyə məni döyürsünüz” adlı felyetonda açıb göstərir. Felyetonda deyilir:[1]

” Bizim təfavütümüz bir neçə qisimdir… Əvvələn, mən molla ola-ola müsəlman qardaşlarıma vəz edən vaxt deyirəm: bir Allaha sitayiş edin, bir də peyğəmbərə və imamlara itaət edin. Amma siz deyirsiniz: Allaha da sitayiş edin, peyğəmbərə də, imamlara da, mollalara da, dərvişlərə də, ilan oynadanlara da, fala baxan, tas quran, dua yazan, cadukün, həmzad, cinnə, kəlilə, dimnə, şeytan, div, mərrix, sərrix, tərrix, amax, satan, küflə qurdu, mığmığ, mozalan – bunların cümləsinə sitayiş edin. ”
Yağış yağdırmaq məqsədi ilə müsəllaya çıxanlar (“Bizim işlərimiz” felyetonu), ramazanda oruc tutan mömin bəndələrin hərəkətləri (“Tədarük” felyetonu), aşura günü baş yaranların tərkibi (“Necə qan ağlamasın”), məktəblər əvəzinə məscidlərin sayının artması (“Məscid” felyetonu) barədə onlarca məqalə və felyeton “Molla Nəsrəddin” jurnalının səhifələrində işıq üzü görürdü.[1]

“Din” adlı felyetonda jurnal din xadimlərinin iç üzünü tamam açıb tökürdü:[1]

” Ağsaqqallar 250 manat verib rövzəxan gətiriblər ki, mərsiyə oxusun. 10 günün ərzində onun dediyi bu söz olub ki, Həzrət Abbas təpiyi ilə 180 min qoşun öldürdü. ”
Jurnalın müvəqqəti bağlanması
“Molla Nəsrəddin”in cəsarətli çıxışları onunla nəticələndi ki, 1907-ci ilin iyunun 8-də Tiflis general-qubernatoru jurnalın bağlanması haqqında əmr verdi və bu xəbər xalq arasında böyük narazılıqlara səbəb oldu. Bakıdan, Şəkidən, Zaqafqaziyanın bir sıra başqa yerlərindən Tiflisə jurnalın nəşrinin bərpasını tələb edən məktublar gəlirdi.[1]

Qəzetlər etiraz bildirən məktublar çap edirdilər. “İrşad” qəzeti “belə düz məsləkli qəzetin meydandan çıxarılmasına” təəssüfləndiyini bildirmişdi. Qəzetdə Ömər Faiq Nemanzadənin “Molla Nəsrəddin” sərlövhəli məqaləsi çap olunmuşdu. Müəllif jurnalın bağlanmasına səbəbkar olan mühafizəkar və cəhalətpərəst ruhaniləri kəskin tənqid edirdi. Hökumət xalqın tələbləri qarşısında jurnalın bərpasına icazə verdi.[1]

Qısa fasilədən sonra jurnalın 23-cü nömrəsi 1907-ci il iyulun 25-də çıxdı. 1908-1909-cu illərdə bir neçə dəfə “Molla Nəsrəddin” jurnalını bağlamağa təşəbbüslər edildi. Jurnalın redaktoru və əməkdaşları haqqında irticaçı qüvvələr danoslar yazır, burjua mətbuatında məqalələrlə çıxış edirdilər. Ömər Faiq Nemanzadəni 9 gün həbsdə saxladılar. 1908-ci ilin fevralında Mirzə Cəlilin öldürülməsi haqqında şayiələr yaydılar. Belə şayiələr yayanlara “İrşad” qəzeti çox tutarlı cavab vermişdi:[1]

” Bir-iki nəfər Məmmədquluzadələrin, Nemanzadələrin ölümü ilə elə bilirsiniz ki, “Molla Nəsrəddin”i öldürəcəksiniz?”… Bunu biliniz ki, “Molla Nəsrəddin”i öldürmək mümkün olsa da, mollanəsrəddinçiliyi öldürmək olmaz. ”
“Molla Nəsrəddin”i bağlatdırmağa səy göstərən mürtəce qüvvələrə qarşı “Baku” qəzetində dərc olunmuş 12 nəfərin kollektiv məktubu maraqlıdır. Məktubu imzalayanların arasında Qəzənfər Musabəyovun, Mirhəsən Vəzirovun və b. imzası vardır. Məktubun bir yerində deyilir:[1]

” Mollanın işığını söndürmək istəyən düşmənlərə qarşı öz nifrətimizi bildirməklə, “Molla” ilə həmrəy olduğumuzu deyir, müsəlman demokratiyasına vicdanla xidmət edən “Molla Nəsrəddin” jurnalına uzun ömür arzulayırıq. ”
İnqilabi hərəkat
1909-cu ilin may ayında Mirzə Cəlilin qardaşı Ələkbər Təbrizdəki inqilabi hərəkatda iştirakına görə həbs edildi. Bir neçə mətbu orqan, o cümlədən “Tərəqqi” qəzeti onun inqilabi fəaliyyətini yüksək qiymətləndirdi. R.Nəcəfov xatirələrində bu barədə yazır:[1]

” … Mirzə Ələkbər Təbriz inqilabında iştirak etdiyi üçün çar hökuməti tərəfindən tutulub İrəvan həbsxanasına göndərilmişdi. Edam cəzası və ya əbədi katorqa təhdidi altında bulunurdu ki, bu hadisə Mirzəni sarsıtmış və əhval-ruhiyyəsini pərişan etmişdi. O, idarəni buraxıb, maddi vəsait aramaq və gedib qardaşını qurtarmağa çalışmaq məcburiyyətində idi. ”
“Molla Nəsrəddin”i idarə etmək üçün onu əvəzləyəcək şəxsin Naxçıvanda Məmmədəli Sidqi olacağını düşünən C.Məmmədquluzadə 1910-cu il iyunun 9-da M.Sidqiyə belə bir məktub yollayır:[1]

” Əzizim Məmmədəli! Mən bu ovqat kəndə getməliyəm və burada bir adam lazımdır ki, “Molla Nəsrəddin” i idarə eləsin. Əgər yay fəsli, yəni iki ay gəlib Tiflisdə qala bilsəniz, tez gəliniz… Əgər mərhum Sidqi bəradərimin oğlu ilə gələcəkdə dostluğum baş tutsa, özümü xoşbəxt hesab edərəm. ”
Mirzə Cəlilin təklifini qəbul edən Sidqi Tiflisə gəldi, iyul ayının əvvəllərindən redaktor vəzifəsini yerinə yetirdi. Jurnalın iyul-avqust nömrələrinin qeyri-rəsmi redaktoru Məmmədəli Sidqi oldu. C.Məmmədquluzadə 1910-cu il sentyabrın 16-da Tiflis qubernatoruna ərizə yazaraq jurnalın redaktorluğunu müvəqqəti olaraq M.Sidqiyə tapşırmağı xahiş etdi. Ərizəyə baxılana qədər jurnalın nəşri müvəqqəti dayandırıldı. Jurnalın həmin ildə çıxan 35-ci nömrəsi ilə 36-cı nömrəsinin arasında təxminən bir ay fasilə oldu. Noyabrın 5-də M.Sidqi müvəqqəti redaktor təsdiq edildi və 1911-ci il martın axırınadək bu vəzifəni yerinə yetirdi.[1]

1912-1913-ci illər
Daim təhdid və təzyiqlərə məruz qalan “Molla Nəsrəddin”ə qarşı 1911-1912-ci illərdə senzor hücumları yenidən kəskinləşdi. Redaktorlardan kəskin yazılar yazılmayacağı ilə bağlı alınan iltizamlar jurnalın müntəzəm nəşr olunmasına çətinliklər yaradır, mənfi təsir edirdi. 1912-ci ilin martından C.Məmmədquluzadə jurnalın nəşrini uzun müddətə dayandırdı və “Molla Nəsrəddin”in bərpası 1913-cü il yanvar ayının 13-dən sonra mümkün oldu. Əliqulu Qəmküsar redaktor köməkçisi təsdiq olundu.[1]

Birinci Dünya müharibəsi dövründə
Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində vəziyyətin kəskinləşməsi “Molla Nəsrəddin”in nəşrinin müvəqqəti dayanmasına səbəb oldu. Bu barədə C.Məmmədquluzadə 1914-cü il noyabr ayının 17-də Tiflis Mətbuat İşləri Komitəsinə göndərdiyi ərizəsində yazırdı:[1]

” Mənim redaktorluğum altında çıxan “Molla Nəsrəddin” jurnalının nəşrini qeyri-müəyyən vaxta qədər dayandırıram. ”
Həmin dövrdə jurnalın redaktor köməkçisi olan Əliqulu Qəmküsar “Bəsirət” qəzetinin müxbiri ilə müsahibəsində bu barədə deyir:

” Biz “Molla Nəsrəddin” məcmuəsini qapatmaq fikrində deyilik və bu fikirdə də olmayacağıq və lakin vaxt namünasib olduğu üçün jurnalı qapatmağa məcburuq. Müharibə qurtardıqdan sonra yenə jurnal kəmal əla sabiq nəşr olunacaq, müştərilərə jurnalımız göndəriləcəkdir. Jurnalımızın müvəqqəti dayandırılmasına ancaq indiki namüsaid vaxt baisdir. ”
Bu uzun fasilədən sonra jurnal 1917-ci il fevralın 9-dan çapını yenidən bərpa etdi.[1]

Molla Nəsrəddinçilər
Cəlil Məmmədquluzadə – Mirzə Cəlil “Molla Nəsrəddin”də əsas sima, məsləhətçi və böyük yoldaş idi. Ədib özü bu barədə yazır:[1]

” “Molla Nəsrəddin” tək bir nəfər müəllifin əsəri deyil. “Molla Nəsrəddin” bir neçə mənim əziz yoldaşlarımın qələmlərinin əsərinin məcmuəsidir ki, mən də onların ancaq ağsaqqal yoldaşıyam. ”
Ömər Faiq Nemanzadə – “Molla Nəsrəddin”in yaradılması və nəşri sahəsində Mirzə Cəlilin ən yaxın köməkçisi Ömər Faiq Nemanzadə idi. Bu barədə Mirzə Cəlil öz xatirələrində yazır:

” Yoldaşım Ömər Faiq Nemanzadəni mən birinci dəfə “Şərqi-rus” qəzeti idarəsində gördüm, onunla üns tutdum. “Şərqi-rus” qəzeti mənim üçün iki babətdən xoş, qiymətli yadigar oldu. Birinci tərəfi budur ki, möhtərəm ədibimiz Məhəmməd ağa Şahtaxtlı məni öz qəzetinin idarəsinə cəlb etməklə məni qəzet dünyasına daxil etdi. İkinci tərəfi odur ki, onun varlığı ilə, onun yoldaşlığı ilə “Molla Nəsrəddin” məcmuəsini bina etdim, daha doğrusu, bina etdik”. “Molla Nəsrəddin”in ilk sayı Ömər Faiq Nemanzadənin və rəssam Şmerlinqin birgə əməyinin məhsuludur. ”
Nemanzadə “Şərqi-rus”un nəşrindən sonra Tiflisə gəlir və burada qəzetçilik fəaliyyətinə başlayır. “Şərqi-rus” bağlanandan sonra Mirzə Cəlillə bərabər “Qeyrət” mətbəəsini alıb birgə işlədirlər. “Qeyrət”in rəsmi müdiri Ö.F.Nemanzadə idi ki, “Molla Nəsrəddin” də bu mətbəədə işıq üzü görmüşdü. Ö.F.Nemanzadənin “Molla Nəsrəddin”dəki fəaliyyətini tədqiq edən elmi araşdırmalardan bəlli olur ki, jurnalda dərc olunan karikaturaların, şəkillərin bir çoxunun mövzusunu o verib, lüğətlərin, mətnlərin, tapmacaların xeyli hissəsini Mirzə Cəlillə birlikdə hazırlayıb. Bu iki ədib birlikdə hazırladıqları məqalələrin altında “Molla Nəsrəddin”, “Mozalan”, “Lağlağı” və s. imzalar qoyurdular.

Mirzə Ələkbər Sabir – satirik şeir cəbhəsinin bayraqdarı Mirzə Ələkbər Sabir Tahirzadə idi. 1906-1911-ci illərdə onun “Molla Nəsrəddin” jurnalında dərc etdirdiyi satirik şeirləri yeni bir ədəbi məktəbin başlanğıcını qoymuşdu. Sabirin jurnaldakı fəaliyyəti ilə bağlı Mirzə Cəlil xatirələrində yazır:

” Sabir mərdi-mərdanə özünü tulladı “Molla Nəsrəddin” meydanına və elə bir nərilti və gurultu ilə dalbadal yazmaqda davam etdi ki, bəlkə özünə bərabər olan Məşədi Sijimqulunu da xeyli vaxt sükutda saxladı və yadıma gəlir ki, Sabirin “Molla”da zühurundan ta il yarıma qədər Məşədi Sijimqulunun mənzum əsərləri idarəmizə gəlib çatmadı. ”
“Molla Nəsrəddin”dən əvvəl Sabirin mətbuatda cəmi üç şeiri dərc edilmişdi. Onlardan biri “Şərqi – rus” un nəşri münasibətilə yazılmış, digərləri isə “Həyat” qəzetində çıxmışdır. Onu bütün Qafqazda, bütün Şərqdə tanıtdıran “Molla Nəsrəddin” olmuşdur. Sabirin “Mola Nəsrəddin”də ilk şeiri 1906-cı il aprelin 28-də, jurnalın 4-cü sayında işıq üzü gördü. “Millət necə tarac olur-olsun, nə işim var” şeiri idi ki, jurnalda bu, imzasız şəkildə Mirzə Cəlilin “Niyə məni döyürsünüz?” başlıqlı felyetonunun sonunda, felyetonun poetik davamı kimi verilib. Bu jurnalda Sabir 40-dan çox gizli imza ilə şeir dərc etdirmişdir.

Ən çox işlətdiyi imzalar bunlar id: “Hop – hop”, “Əbunəsr Şeybani”, “Güləyən”, “Cingöz bəy” və s. 1906-cı ildə “Molla Nəsrəddin”də Sabirin dərc olunan 21 satirik şeirinin 14-ü “Hop-hop” imzası ilə getmişdir. Bəllidir ki, şanapipiklər dəstəsinə aid olan hop-hop ağac kollarında yuva qurur, çox vaxt səsi gəlsə də, özü görünmür. İlk vaxtlar Sabirin Şamaxıdan “Molla Nəsrəddin”ə şeirləri gələrdi, özü isə görünmür, kimliyi bilinmirdi. Elə buna görə də şairin şeirləri bu gizli imza ilə dərc olunub. Sabir 5 il “Molla Nəsrəddin”lə əməkdaşlıq etmiş, dövrün digər mətbuat orqanlarında şeirləri dərc olunmuşdu.

Ədəbiyyatşünas-alim M.Arif Sabirin bu məcmuə ilə yaradıcılıq əlaqəsini belə təqdim edir:

” Molla Nəsrəddin”i zamanə özü yaratdığı kimi Sabiri də zəmanə yaradıb “Molla Nəsrəddin”ə yoldaş və silahdaş vermişdir. ”
Sabirlə Mirzə Cəlil arasında dostluq və qardaşlıq əlaqəsi vardı. Sabir ağır xəstələnəndə Mirzə Cəlil və xanımı Həmidə xanım Cavanşir onu Tiflisdə müalicə etdirmişlər. Sabir “Molla Nəsrəddin”lə yanaşı, Bakıda nəşr olunan “Həyat”, “İrşad”, “Təzə həyat” “Rəhbər”, “Dəbistan”, “Fyuzat”, “Bəhlul”, “Zənbur” “Ülfət”, “Günəş”, “Səda” kimi mətbu orqanlarda da çıxışlar edirdi.[1]

Əli Nəzmi – Məşədi Sijimqulu imzası ilə yazan Əli Nəzmi “Molla Nəsrəddin” məktəbinin əsas simalarından biri idi. C.Məmmədquluzadə bu barədə yazırdı:

” Biz Sabiri və Məşədi Sijimqulunu axtarırdıq. ”
Əli Nəzmi “Molla Nəsrəddin”dən əvvəl “Şərqi-rus” qəzetində iştirak etmiş, “Molla Nəsrəddin”ə nəzm və nəsrlə satirik əsərlər göndərmiş, bir müddət jurnalın redaktoru olmuş, Sovet hakimiyyəti illərində də fəal mollanəsrəddinçi kimi şöhrət qazanmışdır. Mirzə Cəlil şairin “Sijimqulunamə” kitabına Ə.Nəzmi ilə bağlı qeyd etmişdir :[1]

” Biz bunu qəti deyə bilərik ki, “Molla Nəsrəddin”ə yaraşan şivənin məzəliliyi və duzluluğunda, məharət və lətafətdə Sabirə yavuq gələn və ona əvəz olan birinci Məşədi Sijimqulu Kefsiz olubdur. Sabirin vəfatından sonra ikinci Sabirimiz birincisinin yerini boş qoymadı. Məşədi Sijimqulu Kefsizin zövq və səfalı, məzə və duzlu şeirinin heç bir vaxt dalı kəsilmədi. O özü cismən qocaldısa da, onun kəlamının lətafəti bir zərrə qədər əsgilmədi. ”
Əliqulu Qəmküsar – 1908-ci ildən başlayaraq “Molla Nəsrəddin”də mənzum və mənsur əsərləri ilə çıxış etmişdir. Mirzə Cəlil onun barəsində yazdığı məqalədə məslək dostunu belə qiymətləndirirdi:[1]

” Məlum ki, Azərbaycanda müqtədir şairlərimiz yox olmayıbdır, ancaq şair Əliqulu Qəmküsar bizim məxsusi qələm yoldaşımızdır, belə ki, “Molla Nəsrəddin”in 3-cü ilindən, yəni 1908-ci sənədən başlayaraq Qəmküsarın mənzum və mənsur əsərlərinə, məqalə və şeirlərinə rast gəlmək olar. Şairimizin əvvəl illərdə “Cüvəllağı”, “Cüvəllağı bəy”, “Xadimi millət”, “O taylı”, “Sarsaqqulu bəy” təxəllüsləri məşhurdur. Belə ki, həmin təxəllüslərlə Qəmküsar yoldaşımız məcmuəmizdə iştirak edibdir. ”
Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev – “Molla Nəsrəddin” görkəmli yazıçı və dramaturq Ə.Haqverdiyevin də nəzərini cəlb etmişdi. 1907-ci ildə o, “Xortdan” imzası ilə “Cəhənnəm məktubları” başlığı altında məşhur məqalələrini yazmışdır. Sovet hakimiyyəti illərində Ə.Haqverdiyev bu məqalələri bir süjet ətrafında birləşdirmiş, “Odabaşının hekayəsi”ni də əlavə edərək ayrıca kitabça halında buraxdırmışdır.

Ə.Haqverdiyevin “Molla Nəsrəddin”də seriya ilə buraxılan ikinci əsəri “Mozalan bəyin səyahətnaməsi”dir. Yazıçı bu mövzuda satirik yazıların jurnal səhifəsinə gəlməsinin tarixçəsini belə şərh edir:

” Bir dəfə cəm olub “İbrahim bəy səyahətnaməsi”ndən söhbət edirdik. Burada “Molla Nəsrəddin”in dostlarından Ömər Faiq Nemanzadə, Salman Mümtaz, Qurbanəli Şərifov var idi. Bunu da deməliyəm ki, “Molla Nəsrəddin”in cəmi Türküstanda şöhrət və nüfuz qazanmasına səbəb Salman Mümtaz olduğu kimi, Naxçıvan tərəfindən də Qurbanəli Şərifov səbəb idi.”İbrahim bəy səyahətnaməsi”ndən söhbət olduqda mən dedim:
“Nə olardı, bu kitaba nəzirə – bir “Səyahətnameyi “Molla Nəsrəddin”də olaydı. Aya, görəsən “Molla Nəsrəddin” islam aləmini səyahət etsə, onun başına nə müsibətlər gələ bilər? Bu yerdə Mirzə Cəlil üzünü bizə tutub dedi: Gəlin biz Mozalanı gəzdirək. Ancaq bunun səyahətnaməsini öz aramızda bölüşdürək. Hər kəs onu özü görüb bildiyi yerə aparıb səyahət etdirsin; oxuyanlar güman etsinlər ki, həqiqətən bu adam gəlib buraları görüb, bu felyetonları yazmış. Belə də oldu. Birinci felyetonu mən başlayıb Mozalanı Bakıya kimi gətirdim. Bakıdan Məşhədə onu Salman Mümtaz apardı. İrəvan və Naxçıvan tərəflərində Qurbanəli Şərifov gəzdirdi. Beləliklə, “Mozalan bəyin səyahətnaməsi” ortalığa çıxdı.


Həmin sərlövhə altında Haqverdiyevin yazıları 1908-ci ildə, “Marallarım” seriyasından hekayələri isə 1910-1913-cü illərdə dərc olunmuşdur.[1]

Məhəmməd Səid Ordubadi – “Molla Nəsrəddin” jurnalında “Hərdəmxəyal” təxəllüsü ilə çıxışlar etmişdir. 1905-ci il inqilabının təsiri ilə Şərqdə başlanan azadlıq hərəkatına Ordubadi də qoşulmuşdu. O, inqilabın atəşin tərənnümçülərindən idi. M.S.Ordubadi C.Məmmədquluzadə, Sabir və digər görkəmli sənətkarlarla birlikdə jurnala inqilabi ideyalar gətirmişdi. “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinə qoşulduqdan sonra M.S.Ordubadi köhnə şeir formalarından uzaqlaşaraq qəsidə və qəzəllərini satirik üslubla əvəz etdi.[1]

Əli Razi Şəmçizadə – “Dabanıçatdax” gizli imzası ilə çıxış etmişdir. 1906-cı ildə Tiflisdə Mirzə Cəlil, Sabir, Əliqulu Qəmküsar və Q.Şərifzadə ilə yaxından tanış olan Əli Razi bundan sonra “Molla Nəsrəddin” ilə əməkdaşlığa başlayır. Əvvəllər məhəbbət mövzusunda şeirlər yazan ədib satira yolunu seçir və 1908-ci ildən başlayaraq bu üslubda ədəbi nümunələr yaradır. Onun “Molla Nəsrəddin”ə ilk gəlişi 1908-ci ildə jurnalın 4-cü sayında çap etdirdiyi “Arvadlarımız” felyetonu ilə başlayır. Sonra şairin bir-birinin ardınca “Məşruyətçilər”, “İranlılara”, “Dürtmələ”, “Neyləyir iranlılar” kimi satiraları məcmuədə dərc edilir.[1]

Bayraməli Abbaszadə – “Mirzə Gülzar” imzası ilə həcvlər, satirik şeirlər yazmışdır. İrandakı ağır ictimai-siyasi vəziyyət, kəndlilərin qul kimi yaşamasını öz gözləri ilə görən Abbaszadə Məşrutə inqilabı dövründə Səttərxanla birgə mübarizəyə atılmışdı. Təqiblərdən yaxa qurtarmaq üçün Şimali Azərbaycana gələn Abbaszadə heç bir sənəti olmadığından hamballıq etmişdir. Onun “Hammal” imzası ilə yazıb-yaratması da bundan irəli gəlirdi. Millətinin azadlıq istəyini uca tutan “Hammal” bu yolda öz qələmi ilə mübarizə aparır, “Həllac” şeirində vətən və xalq yolunda ölməyə hazır olduğunu söyləyirdi.[1]

Bunlardan əlavə, jurnalın mühərrirləri sırasında Mirzə Əli Möcüz Şəbüstəri, C.Cabbarlı, Əli Məhzun İrəvani, Müceyri, Süleyman Məlikov və b. da var idi.[1]

Rəssamlar
Jurnalın karikaturaları satirik yazılar qədər qüvvətli təsir bağışlayır və əsas ideyanın həyata keçirməsinə xidmət edirdi.

Oskar Şmerlinq – “Molla Nəsrəddin”in ilk sayının bütün karikaturalarını rəssam Oskar İvanoviç Şmerlinq çəkimişdir. Mirzə Cəlil “Molla Nəsrəddin”i nəşr etməyə başlayanda Tiflisdə yaşayan Şmerlinqi işə dəvət edir. Bu barədə Mirzə Cəlil yazır:

” Bizim birinci işimiz, birinci vəzifəmiz gözümün qabağında dərin yuxuda olan islam milləti idi. Və birinci növbədə əziz nadirül vücud olan Şmerlinq nəqqaşımızdan iltimas etdik ki, bizim bəxti qara Şərqin yatmış millətlərinin qəflət yuxusunu öz ustanə fırçası ilə təsvir etsin. Və istəyi tarixini 1906-cı ilində, aprel ayının 7-də səhnəyə intişara qoyulan birinci “Molla Nəsrəddin”in baş səhifəsində, şirin yuxuda yatan millətlərin təsviri haman təsvirdir ki, vücudu bizim üçün çox qiymətli olan Şmerlinq nəqqaşımız öz məharətli qələmi ilə onu haman tarixdə yaratdı. ”
Şmerlinqə şəkillərin mövzusunu, ideya istiqamətini, hətta süjetini Mirzə Cəlil və Ömər Faiq verir, tiplərin xarakterini, məkan və zamanı, onların mimikasını, cizgilərini rəssama başa salırdılar. Jurnalın ilk sayında Mirzə Cəlilin düşündüyü, təsvir etdiyi Molla Nəsrəddinin surətini də Şmerlinq çəkmişdir. Rəssamın yaradıcılığını yüksək qiymətləndirən Mirzə Cəlil yazır:

” Keçən günləri yadıma salıb məcmuənin yolunda mərhəmət göstərənləri bir daha yada saldıqda onların içində ən dəyərli köməkçimiz Oskar İvanoviç Şmerlinqə qəlbimin incə bir guşəsindən intəhasız salamlar göndərirəm. ”
Şmerlinq də “Molla Nəsrəddin”də fəaliyyət göstərdiyi dönəmi iftixar hissi ilə xatırlayırdı:

” Əzizim Mirzə Cəlil” Bu gün bizim “Yeni fikir” qəzetinin müdiri sizin salamınızı mənə yetirdi… Keçmiş günlərin xoş xatirələri, xüsusilə “Molla Nəsrəddin”də birgə işimizlə olaqədar xatirələr məni fərəhləndirir. O vaxtlardan çox keçmişdir, ətrafımızda çox şey dəyişmişdir, amma bizim satira və yumora olan həvəsimiz əvvəlki kimi güclü qalmışdır. Siz Bakıda mənim üçün əziz olan “Molla Nəsrəddin”in nəşrini davam etdirirsiniz, mən də Tiflisdə həmin sahədə işləyirəm. ”
İosif Rotter – məşhur karikatura və illüstrasiya ustası kimi tanınan İosif Rotterin də “Molla Nəsrəddin”in populyarlıq qazanmasında xidmətləri böyükdür. Şmerlinqin Tiflisdə işlərinin çoxluğu jurnalın tapşırıqlarını vaxtında görməyə imkan vermədiyindən Rotter məcmuənin işinə cəlb edildi. Bu barədə Mirzə Cəlilin həyat yoldaşı Həmidə xanım Cavanşir öz xatirələrində söhbət açır. Rotter “Molla Nəsrəddin”lə 1906 -1914-cü illərdə əməkdaşlıq etmişdir.

Əzim Əzimzadə – “İrşad” qəzetinin müştərisi Hacı Aslan Aşurovun karikaturasını çəkib “Molla Nəsrəddin”ə göndərir. Məcmuənin 1906-ci il tarixli 7-ci sayında karikatura dərc olunur. İlk əl işinin çapı onu hədsiz sevindirir, çəkdiklərini Tiflisə göndərir. Beləliklə, Ə.Əzimzadənin “Molla Nəsrəddin”lə əməkdaşlığı başlayır. Onun “Cənab Vitte”, “Millət dərdi çəkməkdən əriyib çöpə dönən müsəlman dövlətlisi”, “Hambala oxşayan tacir” karikaturaları jurnalın ayrı-ayrı saylarında çap olunur.

Sovet hakimiyyətindən əvvəl Əzimzadənin şəkilləri jurnal səhifələrində az yer tuturdu. Sovet hakimyyəti illərində isə Ə.Əzimzadə jurnalın əsas rəssamı kimi tanındı. 1922-ci ilin payızında Mirzə Cəlil “Molla Nəsrəddin”in nəşrinin bərpası zamanı Ə.Əzimzadəni məcmuənin işinə cəlb edir. O, jurnalın baş rəssamı kimi fəaliyyət göstərib.

Xəlil Musayev – Musayevin imzası 1913-cü ildən başlayaraq məcmuənin səhifələrində görünür. Həmin ildəki nömrələrin çoxunda onun şəkilləri və karikaturaları çıxmışdır. Onun çəkdiyi karikaturalardan biri “Molla Nəsrəddin” jurnalına edilən hücumlara həsr olunmuşdur. Şəkildə göstərilir ki, “Mola Nəsrəddin”in arxasınca böyük bir xalq kütləsi gedir, başqa bir tərəfdə də mürtəce dəstə jurnalı hədələyib deyir:

” Dayan, nə qədər ki,canımızda can var, qoymayacağıq sən cəmiyyəti yoldan çıxarasan. ”
Musayev “Molla Nəsrəddin”dən başqa “Kəlniyyət”, “Babayi-Əmir”, “Məzəli” kimi satirik jurnallarda da iştirak etmişdir.

Seyid Əli Behzad – jurnalın Təbrizdə çıxan nömrələrinin karikaturalarını çəkmək üçün rəssam Seyid Əli Behzad cəlb olunmuşdu. O “Molla Nəsrəddin” ənənələrini yaxşı mənimsədiyi üçün çəkdiyi karikaturalarla keçmiş karikaturalar arasında məntiqi rabitə var idi.

Adları çəkilən rəssamlardan başqa jurnalda V.Kikadze, Ə.İbrahimzadə, Ə.Behzad və başqaları iştirak etmişlər.[1]

Jurnalda dil məsələsi
Mirzə Cəlil öz xatirələrində yazır ki, “Molla Nəsrəddin”də açıq ana dili ilə yazdığımız mətləbləri hamı açıq başa düşdü, elə asan başa düşdü ki, dəxi bu dildən başqa qeyri bir dil axtarmağa hacət qalmadı. Birinci nömrəmiz türk dünyasına dağılan kimi tək bircə həftənin içində hər bir yerdən, yazdığımız suallara haman aydın “Molla Nəsrəddin” dilində idarəmizə aydın cavablar gəldi.[1]

Ədib daha sonra incə bir yumorla qeyd edir ki, biz açıq ana dilində yazmaqdan utanmadıq. Birinci nömrənin baş məqaləsində yazdıq ki, açıq ana dilində, açıq türk dilində yazmaq eyibdir: çünki yazanın savadının azlığına dəlalət edir.[1]

Azərbaycan burjuaziyasının ideoloqları Azərbaycan xalqının, Füzulinin, Vaqifin, Axundovun, Zakirin dilini inkar edirdilər. Ə.Kamal açıq-açığına deyirdi ki, azərbaycanlıların ayrıca bir dili yoxdur, onun ədəbiyyatı və incəsənəti də müstəqil deyildir. Bu cür fitnəkarlığa “Molla Nəsrəddin” jurnalı göz yummadı.[1]

Jurnal həm ərəbçilik, farsçılıq, osmançılıq həm də dili lüzumsuz yerə rus sözləri ilə korlamağın ziddinə idi. “Osmanlı dili” adlı məqalədə C.Məmədquluzadə türkçülüyə meyl edən ziyalıları məharətlə lağa qoyur. Jurnal “Dil” adlı felyetonda köhnə əlifbanın yararsızlığını, “Bizim obrazovannılar” felyetonunda varvarizmini kəskin təndiq edirdi. Jurnalda verilən bir şəkildə təsvir olunur ki, bir nəfər azərbaycanlını yıxıb onun ağzına zorla ərəb, fars, rus dillərini soxurlar. Azərbaycanlı isə deyir:[1]

” Ay qardaşlar! Mən ki, dilsiz xəlq olunmamışam, dilləri ağzıma
soxursunuz.


“Molla Nəsrəddin” başqa dilləri öyrənməyin ziddinə deyildi. Jurnal rus dilinin böyük təbliğatçılarından idi. Mollanəsrəddinçilərin hər biri öz ana dillərindən başqa 2-3 dil bilirdilər. Onlar başqa dillərin öyrənilməsini lüzumunu qeyd edir, eyni zamanda, Azərbaycan dilinin saflığı uğrunda da mübarizə aparırdılar. “Molla Nəsrəddin”in dili geniş xalq kütlələrinin başa düşdüyü açıq, aydın Vətən dili idi.[1][3]

Jurnalda qadın azadlığı məsələsi
“Molla Nəsrəddin” Azərbaycan qadınlarının azadlığı uğrunda, onların kölə vəziyyətindən qurtarması uğrunda inadla çarpışmışdır. Jurnal qadınların da kişilərlə bərabər hüquqa malik olmasını tələb edirdi. “Xanımlara”, “Zəncir”, “Erməni və müsəlman övrətləri” felyetonlarında cəhalətpərəstlik şiddətlə tənqid atəşinə tutulurdu.

C.Məmmədquluzadə “Köhnə dərdim” adlı məqaləsində yazırdı:[1]

” Şərq qadını məsələsi mənim köhnə dərdimdir… Nədir onların dərdi?.. Şərq qadınını azad etmək. Nədən?.. Şəriətin kəməndindən, müsəlmançılığın zəncirindən, hərəmxanaların zindanından, qara çarşabın zülmətindən… ”
“Keçən günlər”, “Mıncıq”, “Məryəm xanım”, “Mırt-mırt”, “Dağarcıq” felyetonlarında və digər satirik yazılarda jurnal qadın azadlığının bir mətləbini, bir incə xüsusiyyətini oxucuların gözü qarşısında canlandırmışdır. Sovet hakimiyyəti illərində “Molla Nəsrəddin” ilk nömrədən başlayaraq qadın azadlığı problemini rişədən həll etməyi irəli sürmüşdü:[1]

” Rişədən başlamaq. Hökumət tərəfindən gərək belə bir qanun qoyula ki, on səkkiz yaşa çatmamış heç bir qız ərə gedə bilməz. ”
1918-ci il
Uzun fasilədən sonra jurnal 1917-ci il fevralın 9-dan çapını yenidən bərpa etdi. Rus imperiyası daxilində baş verən inqilabi proseslər, xalqların öz müqəddəratını təyinetmə arzuları “Molla Nəsrəddin”çiləri, o cümlədən C.Məmmədquluzadəni düşündürməyə bilməzdi. C.Məmmədquluzadənin 1917-ci ilin noyabrında dərc olunan “Azərbaycan” məqaləsi bu istəkdən doğurdu.

“Cümhuriyyət” adlı məqaləsində çarizmin süqutunun obyektiv tarixi proses olduğunu yazan C.Məmmədquluzadə xalq hakimiyyəti və demokratik respublika qurulmasının vacibliyini irəli sürürdü:

” Padşahlıq taxtından yıxılan Nikolayın zalım və xain idarəsi dağılandan sonra Rusiya məmləkətində yaşayan millətləri, o cümlədən də biz müsəlmanları məşğul edən tək bir məsələdir: həmin məsələ cümhuriyyət məsələsidir. Cümhuriyyət, yəni latınca “respublika” elə bir hökumətə deyirlər ki, orada məmləkətin idarəsi camaatın öz öhdəsində və ixtiyarındadır, necə ki, məsələn, Firəngistan, İsveçrə və qeyriləri. ”
1918-ci ilin yanvarında ictimai-siyasi vəziyyətlə əlaqədar olaraq jurnal yenidən nəşrini dayandırdı. Həmin ilin sentyabr ayında Tiflisdə Ə.Qarayevin redaktorluğu altında çıxan “Tartan-partan” jurnalı “Molla Nəsrəddin”in yoxluğuna işarə ilə deyirdi:[1]

” Molla Nəsrəddin” gedəndən bəri heç üzümüz gülmür. ”
Mirzə Cəlil 1918-1920-ci illərdə yoldaşı Həmidə xanım Cavanşirlə birlikdə Qarabağa getdi və bir müddət Kəhrizli kəndində yaşadı. Xalq Cümhuriyyəti quruculuğu prosesində bilavasitə iştirak etməsə də, o, müstəqil dövlətçilik ideyasını dəstəkləyirdi.

Jurnalın Təbriz dövrü
1920-ci ildə Cəlil Məmmədquluzadə öz ailəsi ilə köçüb Cənubi Azərbaycana getdi və o, 1921-ci ilin fevralında “Molla Nəsrəddin”in nəşrini Təbrizdə yenidən bərpa etdi. Təbrizdə jurnalın 8 nömrəsi işıq üzü gördü.[1][2][3]

Tədqiqatçı Qulam Məmmədli öz müsahibələrinin birində “Molla Nəsrəddin”in Təbriz nəşrinə aydınlıq gətirərək yazırdı ki, C.Məmmədquluzadə ailəsi ilə birlikdə Cənubi Azərbaycana köçdükdən sonra jurnalın çapını bərpa etmək istəyir. Onun “Molla Nəsrəddin”i azərbaycanca nəşr etmək istəyinə İran hökuməti icazə verməmişdi ki, gərək farsca çap olunsun. Mirzə Cəlil isə İran hökumətinin bu tələbi qarşısında söyləmişdi:

” Təbrizdə ermənilər ermənicə qəzet çıxarırlar. Siz isə Azərbaycan dilində jurnal nəşr etməyə icazə vermirsiniz. Elə isə icazə verin “Molla Nəsrəddin”i erməni dilində nəşr edim. ”
C.Məmmədquluzadənin bu sərt münasibəti jurnalın Təbrizdə ana dilində nəşrinə səbəb oldu.[1][3]

Jurnalın Bakı dövrü
Sovet hökumətinin təşəbbüsü ilə 1922-ci ilin iyununda “Molla Nəsrəddin”in nəşri Bakıya köçürülmüş və jurnal 1931-ci ilə qədər burada çıxmışdır.[1][2][3] C.Məmmədquluzadə ilə danışıqlar aparanlar onu Təbrizdən Bakıya köçüb, jurnalın sərbəst şəkildə çapının həyata keçirilməsinə kömək göstəriləcəyinə inandırdılar. Bakıya gəldikdən sonra isə Mirzə Cəlil vəziyyətin tamamilə dəyişdiyini, verilən vədlərin doğru olmadığını gördü. Qulam Məmmədli “Molla Nəsrəddin”in sovet dövrünü öz müsahibəsində belə təsvir edir:

” Mirzə Cəlillə Mərkəzi Komitə arasında mübahisə başladı: “Jurnal necə çıxacaq və nədən yazacaq?” M.Cəlil deyirdi: “Sizdə mətbuat partiya orqanıdır, şəxsi adamlara qəzet çıxarmağa icazə verilmir. Mən isə “Molla Nəsrəddin”i özüm yaratmışam, özüm satmışam, özüm də nə istəmişəm, onu yazmışam. Buna icazə verəcəksizmi? ”
Jurnalın Sovet Azərbaycanında ilk nəşri 1922-ci ilin noyabrında həyata keçirildi. Bu nömrədə “Bakı nefti” adlı şeir və karikatura verilmişdi. Əli vedrəli, bankəli, qab-qacaqlı kim varsa, bu neft inəyinə hücum edib, onu sağmaq istəyir. “Hücumçular” qismində isə İngiltərə, Fransa, İtaliya, ABŞ və Rusiya kimi dövlətlər idi. Karikaturanın dərci böyük hay-küyə səbəb oldu. Sorğu-sual başlanılanda Mirzə Cəlil demişdir:

” Azərbaycan neftini kəndlilərimiz gedib qonşu respublikalardan birə on qat baha alıb, yandırırlar ki, qaranlıqda qalmasınlar. ”
Jurnalın ideya-siyasi istiqamətləri barəsində Mərkəzi Komitənin səlahiyyət sahibləri ilə Mirzə Cəlil arasında çox dialoqlar, “tərbiyəvi söhbətlər” aparılsa da, o öz fikrindən dönmədi. Belə bir vəziyyətdə məcmuənin nəşrinin M.S.Ordubadinin nəzarəti altında həyata keçirilməsi qərarlaşdırıldı. M.Cəlilin xəbəri olmadan buraxılan saylarda baş redaktor kimi yenə də onun adı yazılırdı. Bunu qəbul etməyən Mirzə Cəlil M.S.Ordubadiyə yazırdı:

” Səid, bildiyini elədin, gələn nömrədən mənim adım redaktor kimi o jurnalda yazılsa, mən bilirəm hara şikayət edəcəm. ”
1925-ci ildən sonra C.Məmmədquluzadənin həyatında ciddi sarsıntılar baş verdi. Bu böyük ədibin istəmədiyi, yaxın buraxmadığı məqsədləri, ideyaları “Molla Nəsrəddin”də həyata keçirməyə başladılar. “Molla Nəsrəddin”i Allahsızlar Cəmiyyətinin orqanına çevirdilər. Beləliklə, 1925-ci ildən jurnalın baş redaktorunun adı əvəzinə, “Heyəti-təhririyyə” yazılırdı. Qulam Məmmədli öz xatirə müsahibəsində qeyd edirdi:

” 1922-ci ildən sonra “Molla Nəsrəddin” tamamilə simasını itirdi. Mirzə Cəlil ağır-mənəvi və sözün əsl mənasında maddi çətinliklər içərisində qaldı. Nəhayət, 1930-cu ildə xəstələndi. 1931-ci ilin sonunda ağır vəziyyətə düşdü. 1932-ci ilin yanvarın 4-də o, dünyanı tərk elədi. ”
“Molla Nəsrəddin”in isə sonuncu nömrəsi 1931-ci ildə buraxılmışdı.[1][2][3]

Təsiri
Jurnal çar Rusiyasının bütün müsəlman bölgələrində, Yaxın və Orta Şərq ölkələrində yayılıb, islam dünyasında demokratik mətbuatın inkişafına təsir göstərib.

“Molla Nəsrəddin” jurnalının təsiri altında Azərbaycanda “Bəhlul (jurnal)” (1907), “Azərbaycan (jurnal, 1906),” “Kirpi”(jurnal), “Zənbur (jurnal)” (1909-1910), “Mirat” (1910), “An” (1910-1911), “Kəlniyyət” (1912- 1913), “Lək-lək” (1914), “Tuti” (1914-1917), “Məzəli” (1914-1915), “Babayi-Əmir (jurnal)” (1915-1916), “Tartan-Partan” (1918), “Şeypur (jurnal)” (1918-1919), “Zənbur (jurnal)” (1919), “Məşəl (jurnal)” (1919-1920) kimi Azərbaycan dilində nəşr olunan satirik jurnallarla yanaşı, bu dövr Bakıda rus dilində “Cigit” (1907-1918), “Vay-vay” (1908), “Bakinskoe qore” (1908-1909), “Biç” (1909-1915), “Adskaya poçta” (1909-1910), “Bakinskiye strelı” (1910), “Baraban” (1912-1913) kimi satirik jurnallar da dərc olunurdu.

Hətta XXI əsrdə də jurnalın ideyalarının davamçıları var. Müxtəlif veb-saytlarda və sosial şəbəkələrdə “Molla Nəsrəddin” səhifələri yaradılır, jurnalın müxtəlif saylarındakı məqalələr və karikaturalar oxucularla paylaşılır. Bu jurnal istər özünün varlığı ərzində istərsə də sonra dünyanın bir sıra görkəmli şərqşünas alimləri tərəfindən tədqiq və təqdir edilmişdir.

Dastan haqqında məlumat

Dastan – Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının həcmcə ən böyük növlərindən biri. Azərbaycan ədəbiyyatında dastana epos da deyilir. Başqa janrlardan fərqli olaraq, dastanda həm nəsr, həm də nəzm hissələri olur. Dastandakı hər hansı bir əhvalat, hadisə nəsrlə söylənilir və yeri gəldikcə mövzu ilə bağlı şeir parçaları da verilir. Bu xüsusiyyətinə görə dastan bəzən epik-lirik adlanan xüsusi bir ədəbi növə aid edilir. Dastanın nəzm hissəsi, adətən, qoşma və gəraylılardan ibarət olur və saz havası üstündə oxunur. Dastanlar mövzu və məzmunlarına görə iki növə bölünür: qəhrəmanlıq dastanları, məhəbbət dastanları.

Qəhrəmanlıq dastanları
Qəhrəmanlıq dastanlarında xalqın həyatı ilə bağlı tarixi hadisələrdən, onun haqq-ədalət və azadlıq uğrunda apardığı mübarizədən bəhs edilir. Belə dastanların qəhrəmanları xalq içərisindən çıxmış mərd və igid insanlar olur. Ən məşhur qəhrəmanlıq dastanları Kitabi-Dədə Qorqud, Koroğlu və Qaçaq Nəbi, Qaçaq Kərəmdir. Qəhrəmanlıq dastanları əsasən, xalq qəhrəmanları haqqında olan rəvayət və nəğmələr əsasında yaranır.

Məhəbbət dastanları
Məhəbbət dastanları sayca qəhrəmanlıq dastanlarından çoxdur. Bu dastanlarda əsas mövzu sevən gənclərin saf və təmiz məhəbbəti, düz ilqarı, vəfa və sədaqətdir. Məhəbbət dastanları bir-birini sevən gənclərin həyatlarında baş verən hadisələrdən bəhs edir. Çox zaman onlara yuxuda ikən buta verilir və bundan sonra qəhrəman haqq aşiqinə çevrilərək sevdiyi qızın dalınca yola düşür. Müxtəlif maneələrlə rastlaşan qəhrəman bəzən sevgilisinə qovuşsa da, bəzən buna nail ola bilmir. Dastan qəhrəmanları daha çox sazın və sözün gücü ilə qalib gəlirlər.

“Qurbani”, “Abbas və Gülgəz”, “Aşıq Qərib”, “Tahir və Zöhrə”, “Şah İsmayıl”, “Leyli və Məcnun” dastanları ən məşhur məhəbbət dastanlarıdır. Məhəbbət dastanları ənənəvi olaraq ustadnamə ilə başlayır və duvaqqapma ilə bitir. Ustadnamə hikmətli məzmunlu qoşmaya deyilir. Duvaqqapmada isə sevgililərin bir-birinə qovuşması təriflənir. Duvaqqapmalar könülaçan, şən məzmun daşıyır və müxəmməs şəklində olur. Sonu faciə ilə qurtaran dastanlarda duvaqqapma olmur. Çünki burada sevgililərin vüsalı mümkün olmadığı üçün duvaqqapma mərasimi də keçirilmir. “Şah İsmayıl”, “Novruz və Qəndab”, “Şahzadə Əbülfəz” dastanlarında qəhrəman igidliyi və cəsarətiylə qalib gəlir. “Aşıq Qərib” dastanında isə qəhrəman oxuduğu şeirlərlə qələbə çalır.

Dastanlar yaranma yollarına görə fərqlənir. Bəzi dastanlar naməlum ozan-aşıqlar tərəfindən yaradılır. “Koroğlu”,”Qaçaq Nəbi” dastanları belə yaranmışdır.

“Qurbani”, “Abbas və Gülgəz”, “Aşıq Qərib”, “Vaqif” dastanları isə həmin aşıqların (şairlərin) məhəbbət mövzusunda yazdıqları şeirlər və onlar barəsində xalq rəvayətlərinə əsasən yaranmışdır. Məhəbbət dastanlarına həmçinin, ’’Əsli və Kərəm’’; ’’Şah İsmayıl’’ ’’Alıxan və Pəri xanım’’dastanları da daxildir.

Bir sıra xalq dastanları əsasında operalar yazılmışdır; Ü.Hacıbəyov “Koroğlu”, Z.Hacıbəyov “Aşıq Qərib”, M.Maqomayev “Şah İsmayıl” və s.

Lirik növ

Lirika “lira” sözündən olub, yunanca simli musiqi alət deməkdir. Şərq ədəbiyyatında lirik şeirlərə rübai şeirlər də deyilir. Rübab da ərəb sozu olub, simli alətin adidir.

Lirik novun əsas əlaməti müəllifin hiss-həyacanlarının, fikir və arzularının ifadəsidir. Lirik əsərdə müəyyən bir hadisədən danışılmır. Burada hadisədən alınan təsir və onun nəticəsində şairin qəlbində yaranan hisslər öz əksini tapir. Lirik seirin əsas qəhrəmanı müəllif özüdür. Ədəbiyyatda buna lirik qəhrəman deyilir. Lirik əsərlər epik əsərə nisbətən kiçik olur. Lirik əsərlər məzmunca 2qrupa bölünür:

Məhəbbət lirikasi
İctimai-siyasi lirika
Aşıq sifahi ədəbiyyatında janrlari nəğmə, bayatı, ağı və mahnıdir.

Yazılı ədəbiyyatda isə janrları qəzəl, qəsidə, qitə, rübai və müxəmməsdir.

Ədəbiyyat həyatı bədii obrazlarla əks etdirən söz sənətidir. Ədəbiyyat iki yerə ayrılır: şifahi və yazılı. Şifahi ədəbiyyata aid olan nümunələrin müəllifi yoxdur. Onlar ağızdan- ağıza, dildən- dilə keçərək bu günkü dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Yazılı ədəbiyyata aid olan nümunələrin müəllifi var. Laylalar, əzizləmələr,dastanlar və s. şifahi xalq ədəbiyyatının maraqlı nümunələrindəndir. Hekayə, pyes, poema və s. yazılı ədəbiyyatın maraqlı nümunələrindəndir. Yazılı ədəbiyyatın sonralar yaranmasının səbəbi elə yazının da sonralar yaranmasıdır.

Ədəbiyyatın üç ədəbi növü var:lirik, epik, drammatik.

Lirik növ nəzmlə olur. (şeir dili)
Epik növ nəsrlə olur. (nağıl dili)
Drammatik növ həm nəzmlə, həm də nəsrlə olur.

Epik növ

Epik növ (yun. έπος — nəql etmək) — müəyyən bir hadisə və ya əhvalatın danışmaq, nəql etmək yolu ilə təsvir olunduğu ədəbi növ. Ədəbiyyatşünaslıqda “danışmaq”, “nəql etmək” əvəzinə əksər hallarda təhkiyə sözü işlənir. Epik əsərlər süjetli olur və onların məzmunu hadisə və ya əhvalatla bağlı olur.

Epik əsərlərdə tiplərin, xarakterlərin ətraflı, hadisələrin geniş və tamamlanmış şəkildə təsviri üçün hər cür imkan vardır. Lakin, bunlar müəyyən – bir və ya bir neçə süjet ətrafında, sistem daxilində, müəllif tərəfindən düşünülmüş quruluşda verilməlidir. Əsərin janr xüsusiyyəti ilə əlaqədar olaraq (roman, povest, hekayə və s.) epik əsərlərin həcmi, onlardakı tiplərin sayı, həyat səhnələrinin geniş və ya yığcam şəkildə verilməsi müəyyən edilir. Bu mənada epik əsərlər şərti olaraq kiçik, orta və böyük kimi üç formaya ayrıla bilər. Kiçik formada insanın həyatından bir epizod, bir moment, orta formada bir dövr, yaxud, mərhələ, böyük formada isə onun tam təfərrüatı ilə verilən həyat yolu təsvir oluna bilər. Həmçinin, epik əsərlərin kiçik formasında çox vaxt bir tip əsas götürüldüyü halda, orta formada bir neçə, böyük formada isə bir çox tiplər və onların silsiləsi, hətta bir neçə nəsil götürülə bilər.[1]

Epik əsərlər şəkli yazılışlarına görə üç formada – nəsr, nəzm və həm nəsr, həm də nəzmlə yazıla bilər. Məsələn, M.S.Ordubadinin romanları nəsrlə, Nizaminin poemaları nəzmlə, A.Bakıxanovun “Kitabi-Əsgəriyyə” hekayəsi həm nəsr, həm də nəzmlə yazılmışdır.

Epik növün janrları
Təmsil
Hekayə
Novella
Oçerk
Povest
Roman
Poema
Xatirə

Epik növün şifahi xalq ədəbiyyatında əsas janrları mif, nağıl, əfsanə, dastan və lətifədir. Yazılı ədəbiyyatda isə aşağıdakı janrları vardır:

Təmsil

Şeir və ya nəsr ilə yazılmış satirik xarakterli tərbiyəvi ədəbi əsər. Təmsil qısa tərbiyəvi sonluqla bitir. Təmsildə insanlardakı nöqsanlar düşündürücü və güldürücü şəkildə çatdırılır. Təmsildə insanların xüsusiyyətləri heyvanların dilindən oxuculara çatdırılır.

Hekayə

Hekayə kiçik həcmli süjetli əsərin bir növüdür. Hekayənin əsas xüsusiyyəti insan həyatının konkret bir səhnəsinin və ya müəyyən bir hadisənin yığcam şəkildə təsvir olunmasıdır. Hekayə daha çox nəsrlə olur. Nəzmlə yazılmış hekayələr də vardır. Bu cür hekayə mənzum hekayə adlanır.

Novella

Hekayə janrının gözlənilməz nəticə ilə bitən növüdür. Novella həm də gülməli, yumorlu məzmun daşıyır.

Oçerk

Kiçik həcmli, sujetli əsərlərin bir növü də oçerkdir. Oçerkdə həyatda olmuş konkret hadisə haqqında yığcam şəkildə danışılır. Oçerk daha çox əmək adamlarının qəhrəmanlığı mövzusunda olur və əsasən nəsrlə yazılır.

Povest

Həcmcə hekayədən böyük olan nəsr əsəridir. Povestdə hekayədən fərqli olaraq obrazların sayı çox, hadisələrin təsviri geniş olur. Povestdə hadisələr bir neçə xətlə inkişaf edir. Ədəbiyyatımızda povestin ilk nümunəsi M.F.Axundzadənin “Aldanmış kəvakib” əsəridir.

Roman

Epik növün həcmcə ən böyük janrlarından biri romandır. Bu janrın əsas xüsusiyyəti təsvir olunan hadisələrin genişliyi və əhatəli olmasıdır. Romanda hadisələr çoxşaxəli olur və bir neçə xətlə inkişaf edir. Hadisələrin geniş təsviri ilə bağlı romanda surətlərin sayı da çox olur. Roman əsasən nəsrlə yazılsa da, nəzmlə də olur. Nəzmlə yazılan romana mənzum roman deyilir.

Xatirə

Müəllifin şəxsən şahidi olduğu hadisələri əks etdirən əsərə deyilir. Ədəbiyyatşünaslıqda xatirə ədəbiyyatına memuar da deyilir. Bu janrın əsasında yazıçının gündəlik qeydləri və ya xatırladığı hadisələr dayanır. Xatirədə çox vaxt vahid sujetxətti olmur.

Dramatik növ

Dramatik növün başlıca xüsusiyyəti, əsərdə baş verən hadisələrin, surətlərin hərəkəti və danışığı yolu ilə canlandırılmasıdır. Dramatik əsərlər səhnədə tamaşaya qoyulmaq üçün yazılır. Belə əsərlərdə iki tərkib hissəsi olur: remarka və surətlərin danışığı.

Dramatik növünün aşağıdakı janrları var:

Faciə, Komediya, Dram

Faciə — əsasını barışmaz həyat konfliktləri, xarakter və ehtirasların kəskin toqquşması təşkil edən və adətən qəhrəmanının ölümü ilə nəticələnən dramatik əsər; tragediya.[1] Attika faciəsi – (hərfi “keçilərin mahnısı”). Yunasıtanda lirika özünü arxaika dövründə ifadə etdiyi kimi, e.ə V əsr Afina ədəbi, bədii yaradıcılığın mərkəzi olanda, faciə(traqediya) və məsxərə(komediya) dili ilə danışdı. Faciə xorla,keçi dərisi geyinmiş və Dionisin daimi yoldaşlarını təsvir edən “satir”lar tərəfindən oxunan mahnılardan, difiramlardan yaranmışdı. Satirlərin yaxud “keçilərin” belə xorları, artıq e.ə VII əsrdə, bütün Yunanıstanda mövcud idi. Pisistratın, ümumdövlət Böyük Dionisilər bayramını təsis etməsinin sayəsində, xalqın Dionisi kultu indi artıq rəsmi hökumətin dəstəyinə arxalanmağa başladı.[1]

Ən tanınmış faciə yazıçıları: Esxil, Sofokl, Evripid, Jan Rasin. Azərbaycan ədəbiyyatında faciə janrının banisi Nəcəf bəy Vəzirov olmuşdur. Hüseyn Cavid də Azərbaycan ədəbiyyatında yazdığı faciələri ilə dərin iz qoymuşdur.

Komediya — dramatik və ədəbi növ, həmçinin kinojanr, məcazi mənada – gülməli əhvalat, hoqqabazlıq, oyunbazlıq və s.

İctimai həyatda və məişətdəki eybəcərliklərin, mənfiliklərin, insan xarakterindəki gülünc cəhətlərin lağa qoyulması komediya konfliktinin əsasını təşkil edir. Komediyada gülüş, yumor və satira xarakteri daşıya bilər. Vodevil, fars (ədəbi janr), musiqili komediya, tragikomediya və s. janrları var. Komediya sənətinin mənşəyi Qədim Yunanıstanda Dionisin şərəfinə keçirilən xalq şənliklərindən və tamaşalarından başlanır. Klassik komediyanın ən yaxşı nümunələrini Aristofan, Menandr, Uilyam Şekspir, Lope de Veqa, Jan Batist Molyer, P. Bomarşe, K. Qoldoni, Bernard Şou, Aleksandr Qriboyedov, Nikolay Qoqol, Aleksandr Ostrovski, Anton Çexov və başqaları yaratmışlar. Azərbaycan ədəbiyyatında Mirzə Fətəli Axundovun adı ilə bağlı olan komediyanı Nəcəf bəy Vəzirov, Cəlil Məmmədquluzadə, Üzeyir Hacıbəyov, Sabit Rəhman, Mirzə İbrahimov və başqaları inkişaf etdirmişlər.

Dram (yun. δρᾶμα, translit. drama; “hərəkət”) — mətnlərdə təyin olunmuş rollar üçün ümumi termin. Bundan əlavə müsbət qüvvələrin, mütərəqqi ideyaların qələbəsi ilə nəticələnən dram əsərinə də dram deyilir. Dram janrından bədii əsərlərdə və kinoda çox geniş istifadə olunur.

Dramatik yaradıcılığın spesifik problremlərinə müraciət edərək, hər şeydən əvvəl, “dram” terminin əsas mənasını müəyyənləşdirməliyik. Bildiyimiz kimi, “dram” sözünün müxtəlif anlamları vardır. Gerçəklik hadisələrin müəyyən bir dairəsini, məsələn, həyatın dramını, ədəbiyyatın dramatik növünün janrlarından birini (XYIII əsrin meşşan draması )və səhnə sənətinin aparıcı növü olan dramatik teatrı da drama adlandırırıq.

Dram nəzəriyyəsi
Hər bir elmin, predmetin iki tərəfi, iki cəhəti vardır. Bunlardan biri onun praktiki, digəri isə onun nəzəri tərəfidir. Yəni, hər hansı bir predmetin nəzəriyyəsidir. Təcrübə göstərir ki, nəzəriyyə mövcud materialdan, praktikadan doğur, onlardan irəli gəlir.

Bütün bədii sənətin özünəməxsus nəzəri əsasları olduğu kimi, dramın da nəzəri əsasları, nəzəriyyəsi mövcuddur və bizim sizinlə birlikdə keçəcəyimiz predmet dramın nəzəri əsaslarını öyrənməyə, mənimsəməyə xidmət edəcəkdir..

Dram janrı
Dram janrı mövcud olandan bu günə kimi dramın nəzəri problemlətrinə dair çoxlu əsərlər yazılmışdır. Ədəbiyyatın başqa növləri ilə müqayiisədə dramın nəzəriyyəsi haqqında yazılan elmi əsərlər üstünlük təşkil edir.

Təkcə onu demək kifayətdir ki, antik dövrdən başlayaraq, XIX əsrə kimi dram haqqında təlim eyni zamanda bütövlükdə bədii sənət haqqında nəzəriyyə idi. Drama və teatra bədii yaradıcılıq imkanlarını həyata keçirən bir vasitə kimi baxılırdı. [[Aristo”Poetika” əsəri dramatik janrlardan biri olan faciənin təliminə həsr olunmuşdur. Klassizm dövrünün ədəbiyyatı da dramaturgiyanın problemlərini ön plana çəkirdi. Maarifçilik dövründəki sənətin nəzəriyyəsi də xeyli dərəcədə teatrın estetikası ilə əlaqəli idi. Və nəhayət, Hegelin estetik sistemi də dramatik sənət haqqında anlayışlarla yüklənmişdir. Onun “Estetika haqqında mühazirələr” əsərində dram sənətinin bir sıra nəzəri məsələləri işıqlandırılmılşdır.

Keçmiş əsrlərin dram nəzəriyyəsini estetik fikrin böyük nəaliyyətləri kimi qiymətləndirmək olar. Əldə edilmiş bu nəaliyyət ədəbiyyat və teatr sahəsindəki müasir mütəxəssislər üşün də əhəmiyyətli və qiymətlidir. V.Xalizev ” Драма как явление искусства ” əsərində göstərir ki, dramın klassik nəzəriyyəsinə dair bir çox məsələlər köhnəlmişdir. Keçmiş yüziliklərin nəzəriyyəçiləri tarixi lokal təcrübəyə əsaslandıqlarından onların mühakimələri, mülahizələri sənətin sonrakı inkişafına uyğun gəlmirdi.

Bununla belə, dramın klassik nəzəriyyəsi normativ şəkildə idi. Onlar yazıçıların yaradıcılıq imkanlarını bir çox hallarda məhdudlaşdırırdılar. Bizim dövrün sənəti, o cümlədən, teatral-dramatik sənət bütün doqmatik normativlərdən uzaqlaşmağı tələb edir. Bununla əlaqədar olaraq dram nəzəriyyəçiləri keçmişin dram nəzəriyyəsinə tənqidi yanaşmaq, yəni nəyin köhnəldiyini və hansı xüsusiyyıtin bu gün də əhəmiyyət kəsb etdiyini aydınlaşdırmağı tələb edir.

Dramda xüsusiyyətlər
Digər tərəfdən də dramın estetikada üstünlük təşkil etməsi onun öyrənilməsi üçün bəzi mənfi nəticələri olmuşdur. Nəzəri işlərdə təkcə drama deyil, habelə digər epik əsərlərə xas olan cəhətlər (xarakterlərin təsviri, konflikt, süjet, kompozisiya) ön plana çəkilirdi. Məhz drama məxsus xüsusiyyətlər az öyrənilirdi. Bu fikri görkəmli teatr və dram nəzəriyyəsi tarixçisi A.Anikstin dram nəzəriyyəsini öyrənilməsinə dair həsr edilmiş faktlarla zəngin olan bir neçə kitabları buna sübut ola bilər. Dramatik sənətin nəzəriyyəsi sferasına əsas etibarilə Aristoteldən tutmuş bizim dövrümüzə qədər katarsis, tragiklik və komiklik, fərdi və tipiklik, xarakterlər və konfliktlər və s. bu kimi problemlər daxildir. Dramatik sənətin təkrarolunmaz xüsusiyyətləri bu gün də lazımı səviyyədə aydınlaşdırılmamışdır.

Keçmiş İttifaqın bir çox nəzəriyyəçiləri, tənqidçiləri, yazıçıları da dramaya söz sənətinin hüdudlarından kənara çıxan sintetik forma kimi baxmışlar. Onlar dram haqqında danışarkən çox zaman rejissor tərəfindən tamaşaya qoyulan və aktyorlar tərəfindən oynanılan bədii teksti deyil, dramatik tamaşanın özünü nəzərdə tuturlar. Bu zaman drama sənətinin pantomima sənəti ilə sintezi kimi, obrazın təkcə söz ilə deyil, həm də incəsənətin başqa növlərinə xas olan bədii vasitələrlə yaradıldığı əsər kimi müəyyənləşdirilir. Drama haqqında belə mülahizələr onu ədəbiyyatın hüdudlarından kənara çıxarır, onu sanki teatr sənətində əridir.

Və nəhayət, dördüncüsü, “drama” sözü ədəbiyyatın növlərindən biri adlanır. Asristoteldən və Platondan başlayaraq, drama söz sənətinin növlərindən biri kimi nəzərdən keçirilir.

Dramatik əsərin xüsusiyyəti
Dramatik əsər süjetlidir. Onlarda zaman və məkan, cərəyan edən hadisələr göstərilir.

Süjetin söz ilə ifadə olunması üçün iki üsul mövcuddur: birincisi, əvvəllər baş vermiş hadisələr haqqında “kənardan” danışılsın; ikincisi , personajların özlərinin nitqləri. Bu bədii nitq arasındakı münasibət epos və dramın özünəməxsusluğunu müəyyən edir.

Eposda nəqletmə və iştirakçıların nitqləri sərbəstdir. Eposun imkanları daha genişdir ki. bunu dram haqqında demək olmaz. Dramın mətni aktyorlar üçün səhnədən deyilmək, söylənmək məqsədilə nəzərdə tutulur.O eposa məxsus olan universallıqdan məhrumdur.

Dramatik əsər hər şeydən əvvəl öz həcminə görə məhduddur. Bunu da teatral sənətin şəraiti tələb edir. Dramatik əsərlər portret və peyzaj xarakteristikaları, ətraf mühitin təsviri, əsərdəki hadisələr iştirakçıların sözlərində öz ifadələrini tapır.

Dramın xarici xsüsusiyyətləri nəzəriyyəçi alimlərin diqqətini cəlb etmişdir. Alman romantizmi dövründən etibarən dramın nəzəri cəhətdən təhlili fəlsəfi koteqoriyaların köməyi ilə aparılmalıdır.Məsələn, Hegel dramaya obyektivlik ilə subyektivliyin sintezi kimi baxmışdır.

Dramatik əsərin özünəməxsusluğu hər şeydən əvvəl onların nitqləri ilə müəyyənləşdirilir. Dramın ədəbi növü kimi xarakterizə olunmuş xüsusiyyətləri ilkindir, başlanğıcıdır. Məhz dramatik əsərlərin tanıma imkanları onlarla şərtlənmişdir ki, onlar haqqında gələcəkdə danışılacaqdır.

Dram nəzəriyyəsinə dramatik poeziyanın sosial təbiətinin, ideya-bədii əsaslarının və xüsusiyyətlərinin, onların mahiyyətinin və təyininin, yəni vəzifəsinin tədqiqi, dramaturji strukturanın kökü, onun tarixi cəhətdən formalaşan və inkişaf edən janrlarının dəyişikliyi, ayrı-ayrı dramaturji əsərlərin quruluşu, təhlil prinsipi və s. daxildir.[1]

Xalq şairi Nəriman HƏSƏNZADƏ.”Bizim şeir gecəmiz”

Xalq şairi Söhrab Tahirə

Yuxuda gördüm ki, yenə görüşdü,
yığılıb el gəlir yanıma səssiz.
Bakı elə böyük, elə genişdi;
Söhrab,
bildirişsiz, dəvətnaməsiz
Təbrizdən, Səlmasdan, Gəncə tərəfdən,
gəlib şerimizi dinləyir Vətən.

Anan Nəsibəni görürəm, Söhrab,
Al! – deyib, çörəyi batırır duza.
Baş əyib, mən salam verirəm, Söhrab,
bizim o taydakı oxucumuza.

Uşaqlar görürəm sonra arada,
şeir gecəmizə gənc, qoca gəlib.
Sonra Pişəvəri… qabaq sırada,
deyirlər, səngərdən birbaşa gəlib.

Uzanır qarşımda bir qumlu səhra,
durub gözləyirəm Günəşi – doğsun.
Sən niyə susursan qarşımda, Söhrab,
Niyə demirsən ki, yuxun çin olsun?!