Author: Delphi7

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun XX ƏSR Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin əməkdaşı

Tələbəlik ömrümüz başlayırdı. Xoş xəyallarla, qanadlı arzularla açmışdın o səhəri! Azərbaycanın müxtəlif  yerlərindən gələn uşaqlar ilk dərsin başlanmasını gözləyirdi. Hamı bir-birinə yad nəzərlərlə baxırdı.

     Doğma kəndindən ayrıldığım, ilk dəfə şəhərə gəldiyim üçün qərib bir adam kimi sıxılsam da, qəlbim böyük arzularla qanadlanırdı. Zənn edirdim ki, bu az yaşımda üzləşdiyim acılardan, itkilərdən sonra taleyim yəqin ki, bir daha məni ağır sınaqlara çəkməz. Qəbul imtahanlarına səylə hazırlaşmış, artıq üç imtahandan əla qiymət almışdım. Axırıncı imtahanı da yaxşı versəydim, universitetə qəbul olunacaqdım. Lakin həmin gün imtahan vərəqini itirdim. İmtahan komissiyasının sədri mənə yeni vərəq vermədi. Əvvəl prorektora, sonra rektora müraciət etsəm də, onlardan müsbət cavab almadım.

Zənnimdə yanıldığımı düşünə-düşünə naəlac halda pillələri enirdim. Ayaqlarım keyimişdi elə bil, ürəyim sıxılırdı. Birdən Həmid müəllimi gördüm. Gözlərimdə ümid işıqlandı, dodaqlarıma təbəssüm qondu. Ədəbiyyatdan imtahanı məndən professor Həmid Araslı götürmüşdü. Mənim cavabım onun çox xoşuna gəlmiş, biliyimi “əla” qiymətləndirmişdi. Ürəklənib salam verdim. Bəxtimdən Həmid müəllim məni tanıdı. “Nə olub, bala?” – deyə mənim qəmli olduğumu hiss etdiyindən həlim səslə soruşdu. mən başıma gələnləri danışdım. Həmid Araslı mənimlə birlikdə imtahan komissiyası sədrinin yanına gəldik: “Mirzə, bir imtahan vərəqi ver, uşaq imtahana getsin”. Bayaqdan ağzından “yox” sözündən başqa qeyri kəlmə çıxmayan komissiya sədri imtahan vərəqini mənə uzatdı. Sevincək imtahan otağına girib bilet çəkdim. “Yaxşı” qiymət alıb universitetə qəbul olundum.

Özümə söz verdim ki, ilk dərs günündəcə Həmid Araslıya təşəkkürümü bildirim.

“İlk dərs günü böyük sevinc içində auditoriyaya daxil oldum. Hamı həyəcanla müəllimi gözləyirdi. Fikirləşdim ki, tənəffüs vaxtı nurani simalı Həmid müəllimi tapıb ona təşəkkürümü edəcəyəm. Müəllim auditoriyaya daxil olanda bir anlıq özümü itirdim. Gələn Həmid Araslı idi. İnsanlığına pərəstiş etdiyim Həmid müəllim indi mənə dərs deyəcəkdi. Lakin bir tərəfdən də çox məyus oldum. Çünki təşəkkürümü ona bildirə bilməyəcəkdim. Fikirləşdim ki, əgər mən Həmid müəllimə təşəkkür etsəm, o elə bilər bu yetim uşaq beş il qiymət almaq üçün ondan kömək istəyəcək. Qərara aldım ki, ali məktəbi bitirməyi gözləyim, o zaman ona minnətdarlığımı bildirim”.

Tələbəlik illərimin əvvəllərində çətinliklərlə üzləşdim. Yataqxanada mənə yer vermədikləri üçün, kirayə ev tapıb orada qalmağa məcbur oldum. Maddi sıxıntı içində yaşadım, düz üç il qış aylarını paltosuz, tək pencəkdə keçirtdim. Lakin özümü sındırmadım. Qarşıma qoyduğum məqsəd üçün çalışdım. Zamanının ünlü alimlərindən, görkəmli sənətkarlarından, nəcib insanlarından dərs alırdım: Əli Sultanlı, Həmid Araslı, Mir Cəlal Paşayev, Abbas Zamanov, Mübariz Əlizadə, Yusif Şirvan, Bəxtiyar Vahabzadə

Mən dərslərimi səylə oxuyur, həvəslə yazırdım: şeirlər, kiçik hekayələr, novellalar. Bir gün təzəcə yazdığım “Ağ saçlı qızın hekayəsi”ni oxuyub fikrini bilmək üçün Bəxtiyar müəllimə verdim. Bəxtiyar Vahabzadə mənim qələmə aldığım hekayəmi bəyənib kiçik bir dəyişiklik edərək bundan sonra yazacağım yazılarımı  “Əlibala Hacızadə” imzası ilə təqdim etməyimi mənə tövsiyyə etdi.

Beləliklə, sevimli sənət müəllimimin məsləhətilə yazılarıma Əlibala Hacızadə imzasını qoydum. Universitet qəzetində “Mənim ilk məhəbbətim”, “Ömrüm təzələndi”, “Yada düşdü”, “Bir dəstə nərgiz” kimi lirik hekayələrim çap edildi.

Aşağı kurs tələbələri olan bizlər, eləcə də həmyaşıdlarım bu ortaboy, arıq, xoşsifət, istedadlı oğlana rəğbət bəsləyirdilər. Müəllimlər xətrimi istəyirdilər. Mən həmçinin Bəxtiyar Vahabzadənin sevimli tələbəsi, həmyaşıdım Nahid Hacızadə ilə yaxın dostluq edirdim. Səmimi, təmənnasız dostluğumuz ömür boyu davam etdi.

Qəlb ağrısı, yüksək hissiyyat və böyük sevgiylə yazılmış “Yada düşdü” adlı hekayəm şairin romantik çağlarına həsr olunmuşdu. – ilk məhəbbət, onun ülviyyəti haqqında zərif, poetik bir nəğmə idi.

Tələbələr divara vurulmuş vurulmuş qəzet lövhəsinin qabağından ayrılmırdılar. Tələbələr dəhlizdə onu görəndə bir-birlərinə deyirdilər: “Yada düşdü” hekayəsini bax, bu oğlan yazıb”.

Hamı ona qibtə ilə baxırdı.

O, beləcə hələ tələbəikən nəsrin keşmakeşli yollarına çıxıb, taleyini ömürlük sözə bağladı, sözə arxalandı, sözlə qanadlandı. İllər keçdi, Əlibala Hacızadə müasir Azərbaycanın poetik nəsrinin ustadları Seyid Hüseyn, Ənvər Məmmədxanlı, İlyas Əfəndiyev ənənələri üstündə köklənmiş nəğməkar bir yazıçı oldu”.

Müdriklər deyiblər: “İstedadı Allah verir, insan tanrısının bu əvəzsiz nemətinə öz zəhmətilə sahib olur”.

Müharibə illərində ata-anasını itirib qoca nənəsinin ümidinə qalan Əlibala kiçik yaşlarından zəhmətə qatlaşıb, həm işləyib, həm də oxuyub. Bəxtinə yaxşı insanlar, xüsusilə ömrü boyu unutmayacağı gözəl müəllimlər çıxıb. O, qayğılar, nəcib insani keyfiyyətlər, xeyirxahlıqlar qarşısında həmişə özünü borclu sayıb. Zəhməti, səyi, biliyi ilə müəllimlərinin etimadını doğruldub. Çalışıb ki, sənət müəllimləri Həmid Araslıdan, Mir Cəlal Paşayevdən, Bəxtiyar Vahabzadədən öyrəndiklərinin bəhrəsi kimi öz qələminin məhsulu olan əsərləri ilə ustadlarını sevindirə bilsin. Və buna hər zaman nail olub.

          Gəl özünə “yetim” demə, amandı,

          “Yurdu sevmək bir ayrıca imandı”.

          Hər addımda hökm eyləyən zamandı,

          “Var ehtiyyac tək zamana”,  ay ustad!

Universiteti bitirəndən sonra respublika Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunda işə başlayır və burada “Fərruxi Yəzdinin poeziyası” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edir. Akademik Həmid Araslı öz sevimli tələbəsinin hərtərəfli elmi işini bəyənir və bunu dünya şərqşünaslığında XX əsr böyük İran şairi F.Yəzdiyə həsr olunmuş ilk geniş tədqiqat əsəri kimi yüksək qiymətləndirir.

Böyük alimin 10 səhifəlik müsbət rəyi və xoş sözlərini əvəzsiz mükafat hesab edən Əlibala Hacızadə gündəliyində yazmışdı: “Başa düşdüm ki, illərdən bəri qəlbimdə gizlətdiyim o sözləri artıq ona deyə bilərəm. İlk dəfə Həmid müəllimin məndən imtahan götürdüyü, sonra itmiş imtahan vərəqinin yerinə yenisini alıb mənə verdiyini ona dedim: “O vaxt siz mənə kömək etməsəydiniz, indi mən bu səviyyəyə çata bilməzdim”. Həmid Araslı bir qədər duruxdu, məndəki dözümə təəccübləndi. Hansı səbəbdən bu sirri saxladığımı dedikdə isə gözləri doldu”.

Düz bir il sonra Əlibala Hacızadənin Fərruxi Yəzdi haqqında yazdığı monoqrafiya çapdan çıxdı. O, gündəliyinə bu sözləri yazdı: “Ömrümün beş ilini sərf etdiyim kitab! Qoy bu, ömrü boyu əzab çəkmiş, dodaqları tikilmiş, damarlarına hava verilərək vəhşicəsinə öldürülmüş cəfakeş şairin xatirəsinə məndən kiçik bir əklil olsun!”

Şərqşünas alim kimi Əlibala Hacızadə ömrü boyu yalnız bir yerdə, AMEA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunda çalışmış, elmi araşdırmalar aparmış, bir sıra orta əsr mənbələrini dilimizə tərcümə etmiş, eyni zamanda yazıb, yaratmışdır.

Yaradıcılığının ilk illərində sınaq dövrünü uğurla keçən yazıçı öz üzərində səylə çalışaraq getdikcə püxtələşmiş, axtarışlarının bəhrəsi özünün ötən əsrin 60-cı illərində qələmə aldığı hekayə və povestlərdə büruzə vermişdir.

Filologiya elmləri doktoru, tənqidçi Vaqif Yusiflinin təbirincə, yazıçının yaradıcılığında sıçrayış “İnam” povestindən başlayıb. Bu əsərində Ə.Hacızadə adi həyat əhvalatını mənəvi-əxlaqi problem səviyyəsinə qaldıra bilib. Povest çap olunduqdan sonra akademik, görkəmli tənqidçi Məmməd Arif Dadaşzadə əsər haqqında maraqlı bir məqalə ilə çıxış etmiş, onun bədii dəyərini və məziyyətlərini göstərməklə yanaşı, gənc müəllifə tövsiyələrini də vermişdi.

Əlibala Hacızadəyə böyük şöhrət qazandıran, tənqidçi Əsəd Cahangirin “Milli belletrist nəsrin zirvəsi” hesab etdiyi, “oxucu auditoriyası toplamaq baxımından bütün Azərbaycan nəsri tarixində görünməmiş rekord müəyyənləşdirən” “Əfqanıstan trilogiyası” (“İtkin gəlin”, “Əfsanəsiz illər” “Ayrılığın sonu yoxmuş”) əsərləri oldu. Mərhum tənqidçi Aydın Məmmədovun fikrincə, trilogiyanın ilk əsəri – iki gəncin uğursuz məhəbbətini iddiasız bir dillə nəql edən “İtkin gəlin”lə doğurduğu ümumxalq rezonansı baxımından qarşılaşdırılacaq yeganə roman Anarın “Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi” idi. Trilogiyaya daxil olan romanların ümumi tirajı yarım milyon nüsxədən çox idi və bu, Azərbaycan yazıçısı üçün böyük göstərici sayılırdı. Təsadüfi deyil ki, görkəmli ədəbiyyatşünas alim Abbas Zamanov istedadlı tələbəsinə özünün təzəcə çapdan çıxan “Sabir gülür” kitabını hədiyyə edərkən belə bir avtoqraf yazmışdı: “Azərbaycanın milyonçu yazıçısı Əlibala Hacızadəyə müəllimindən yadigar”.

Beləliklə, Əlibala Hacızadə çoxsaylı oxucuların sevimlisinə çevrilmişdi. O, “Mən sözlərimin içində yaşayıram” xatirə-məqaləsində bu haqda yazırdı: “İtkin gəlin” roman-trilogiyasının belə geniş şöhrət tapmasında dahi şəxsiyyət, ədəbiyyatımızın və mədəniyyətimizin dostu və təbliğatçısı Heydər Əlirza oğlu Əliyevin böyük köməyi olmuşdur. Yaşlı nəslin yadındadır ki, Heydər Əliyev o zaman pambıq yığımı mövsümlərində böyük bir qrupla rayonlara gedir, zona müşavirələri keçirirdi. 1980-ci ildə yayın qızmar günlərindən birində Saatlı rayonunda hansısa kolxozun briqadasına gedir, qızları başına yığır, onlara bu ağır zəhmətləri üçün təşəkkür edir və sonra soruşur:

– Bəlkə sizin də bir şeyə ehtiyacınız var, maşına, mebelə! Utanmayın, deyin:- mən canla-başla yerinə yetirərəm.

Pambıqçı qızlardan biri utana-utana qabağa çıxıb:

– Heydər müəllim, çox sağ olun. Bizim heç nəyə ehtiyacımız yoxdur, hər şeyimiz var, – deyir, – ancaq bir xahiş eləmək istəyirik: Bu yaxınlarda “İtkin gəlin” kitabı çap olunub. Ondan bizim kəndə bircə nüsxə gəlib çıxıb. Qızlarımız onu oxumaq üçün növbəyə durublar. Əgər mümkünsə, deyin, o kitabdan bir az çox buraxsınlar, biz də oxuya bilək.

Deyirlər, şahların sözü sözlərin şahıdır. O söhbətdən sonra “İtkin gəlin” iki dəfə də hərəsi yüz min tirajla çap olundu və satıldı”.

Romanın təkrar nəşr olunan çoxsaylı nüsxələrindən Cəlilabada da göndərildi. Oxucuları müəllifi rayona dəvət etdilər. O, kəndlərdə, təsərrüfatlarda, tarla düşərgələrində oldu, hər yerdə səmimi qarşılandı, oxucuları ilə görüşlərdən çox razı qaldı.

“Qələm əhli gərək heç vaxt məsuliyyət hissini itirməsin, vicdanının, qəlbinin əksinə getməsin, yalan yazmasın”.

“Təyyarə kölgəsi” romanının qəhrəmanı Nadirənin gündəliyindəki bu sözlər, şübhəsiz ki, yazıçının öz sözləridir, onun ədəbi mövqeyini əks etdirir. Bu, Əlibala Hacızadənin yaradıcılığı üçün səciyyəvi olan keyfiyyətdir. O, həmişə həyata və insanlara yaxın olub, görüb müşahidə etdiklərini ümumiləşdirərək qələmə alıb, yazdıqlarını özündən uydurmayıb, həyat həqiqətini, gerçəkliyi bədii boyalarla, olduqca təbii, təsirli lövhələrlə təsvir edib. Bütün bunlar yazıçının gözləmədiyi halda, nadanların, qərəzli adamların dedi-qodusuna, müəllifin haqsız hücumlara, böhtanlara, təqiblərə, təzyiqlərə məruz qalmasına səbəb olub. Müsahibələrinin birində o bu barədə ürək ağrısı ilə danışıb:- “Təyyarə kölgəsi”nin ardı olan “Vəfalım mənim” romanı kitab halında çıxmışdı. Yüksək tirajla çapdan çıxan kitab tez bir zamanda satılıb qurtardı. Roman haqqında qəzetlər yazdı, tənqidçilər xoş sözlər söylədilər. Lakin sevincim uzun sürmədi. Yersiz hücumlara, böhtanlara məruz qaldım. Guya romanda həmin adamların obrazlarını yaratmışam. Hətta o zaman respublikanın baş prokuroru İlyas İsmayılova da şikayət ərizəsi ilə müraciət etdilər. Yaxşı ki, İlyas müəllim romanı oxuyubmuş. Və şikayətçilərə bildirib ki, romanda onlardan heç birinin adı yoxdur. Əgər özlərini orada görürlərsə, bu, müəllifin günahı deyil. Odur ki, müəllifə şər, böhtan atan şəxs kimi məsuliyyətə cəlb olunmalıdırlar.

Onlar qorxub prokurorluqdan əl çəksələr də, yazıçıdan əl çəkmirlər. Onun baş elmi işçi vəzifəsindən çıxarılmasına nail olurlar. Əlibala müəllim çalışıb öz iş yerinə qayıtsa da, qeyri-rəsmi qadağalara, süni maneələrə, mənəvi təqiblərə, hədələrə məruz qalır, əsərlərini nəşr etdirə bilmir. Ona elə gəlir ki, əsəblərini tarıma çəkən, səhhətini korlayan, ailəsinin rahatlığını pozan bu anonim qurama olaylar bitib-tükənməyəcək.

           Keçdi günlər aylar ötdu dalbadal,

          Qismətinə hər an düşdü qalmaqal,

          Zaman səni çox eylədi halbahal,

          Çəkdi çətin imtahana ay ustad!

 Amma sən saydığını say, mütləq hakim zaman sözünü deyir, zəmanə – dövran dəyişir və çox şeyləri dəyişdirir. Uzun müddət əsərlərinin nəşrinə həsrət qalan yazıçının gözlərində elə bil ümid çırağı yanır və tez də sönür. Bəlli olur ki, indi kitab nəşr etdirmək üçün pul verməlisən, olmasa sponsor tapmalısan, yəni imkanlı adamlara ağız açıb, xahiş-minnət eləməlisən. Onun isə o qədər pulu yox idi, indiyədək heç kimə, heç zaman, ağız açıb minnət eləməmişdi, bundan sonra da eləməyəcəkdi, xasiyyəti belə idi. Odur ki, müsahibələrinin birində – “Mənim kitabımın kitabı bağlanıb”, – dedi. Ancaq dünya xali deyil. Kitablarını sevə-sevə oxuyub, istedadına, şəxsiyyətinə ehtiram bəsləyən imkanlı, xeyirxah, ziyalı insanlar özləri onu tapıb əsərlərini çap etdirmək istədiklərini bildirdilər, özü də minnətsiz, təmənnasız.

“Əvvəlcə Saatlıdan xeyriyyəçi Gülhüseyn Əhmədov bir kitabımın çap xərcini öz üzərinə götürdü. Qardaş-qardaşa kömək eləmədiyi indiki zamanda o, mənim 1-ci cildimi çap elətdirdi. Onun əli yüngül oldu. Daha sonra həmyerlimiz, Moskvada yaşayan iş adamı, xeyriyyəçi Gülağa Qənbərov əsərlərimin 10 cildliyinin nəşrinə başladı”.

Xeyriyyəçi Gülağa Qənbərov söz verdiyi kimi yazıçının 70 illiyi ərəfəsində əsərlərinin 10 cildliyinin nəşrini başa çatdırdı və kitabların təqdimatını yüksək səviyyədə təşkil etdi.

Əlibala Hacızadə haqqında respublikanın tanınmış alimlərinin dediklərindən:- “O, ömrü boyu gözütox yaşayıb, çox təvazökar insan olub, özünü həmişə sakit, təmkinli, ləyaqətlə aparıb” (Anar), “Öz xalqını platonik məhəbbətlə sevib, xalqının Məcnunu olub” (Bəxtiyar Vahabzadə), “Ədəbiyyat xəzinəsinin sahibi olub” (akademik Akif Əlizadə), “Zahirən sakit, səssiz-səmirsiz, daxilən təlatümlü bir həyat yaşayıb” (Ayaz Vəfalı), “Yaradıcılığı Azərbaycan torpağına bənzəyib: yazda əkib, payızda əkib, ildə neçə dəfə çevirib.” (Sabir Rüstəmxanlı), “Ən çox oxunan yazıçı olmaq xoşbəxtliyi ona nəsib olub” (Fikrət Sadıq), “Yazıçı kimi onun dəyərini xalq verib” (Qabil).

Əlibala Hacızadə “Əsərləri”nin 1-ci cildinə ön sözündə yazıb: “Dünya malı, sərvəti, fəxri adlar, mükafatlar həsrəti ilə yaşamamışam. Mənim üçün ən böyük fəxri ad – yazıçı, ən böyük mükafat – oxucularımın mənə bəslədiyi məhəbbətdir və bununla həmişə fəxr etmişəm. Ayağımın altında kəsilən qurbanlar, “Qoy o kitabları yazan əlindən öpüm!” – deyən insanlar görmüşəm. Azərbaycanımızın demək olar ki, hər yerində, elində, obasında onlarla, yüzlərlə Əfsanə və Elməddin! – bunlar mənim qəhrəmanlarımdır – adını daşıyan qızlarımız, oğlanlarımız var. Və mən özümü onların mənəvi atası sayıram. Hətta bir neçəsinin nişanında, elçiliyində, toyunda bir ağsaqqal kimi iştirak etmişəm. Bu, məhəbbət deyil, mükafat deyil, bəs nədir?”

Axır vaxtlar Prezident təqaüdü alanda  yaxın dostu Nahid Hacızadəyə demişdi: “Yaxşı oldu, lap yerinə düşdü, müalicəyə, dava-dərmana çatdıra bilmirdim”.

Müalicəsi uzun sürdü… Gündəliyində yazmışdı: “İnsanların bir yolu var: bu yol anamızın isti beşiyindən başlayıb torpağın soyuq beşiyinə qədər uzanır…

Bir qara tabutda gətirəcəklər,

Üstümə dünyanın gülü gələcək”.

O, bu günü görmüşdü. Gül-çiçəyə bürüdülər məzarını. Kimlər? Gözləri nəmli oxucuları, etibarlı yazıçı dostları, həmkarları, yaxınları, sadə insanlar.

“Mən bu dünyaya sakit, səssiz-səmirsiz gəlmişəm, beləcə səssiz-səmirsiz də gedəcəyəm,” – demişdi. Elə də oldu. Ancaq dünyaya gələndə ailəsi, yaxın qohumları sevinmişdilər. Son mənzilə yola salanda isə Azərbaycanın bütün guşələrində yaşayan qəhrəmanları – Əfsanələr, Elməddinlər, Nadirələr, təkrar-təkrar kitablarının çapını istəyən oxucular, sənətsevərlər yasa batdılar.

Gül-çiçəyə bürünən məzarını dövrəyə alanlar sözlərini xatırlayıb, elə bil səsini eşitdilər: “Ayrı bir ölməzlik olur – öləndən sonra yaşamaq. Mən öləndən sonra da əsərlərimlə yaşayacağam”.

… Günlər aylara, aylar illərə sığındıqca zaman-dövran dəyişdi. Və vaxtilə söylədikləri, yazdıqları çin oldu.

Əlibala Hacızadə sənətsevər insanların qəlbində yaşayır. İndi baba-nəvə olmuş Əfsanələrin, Nadirələrin, Elməddinlərin boya-başa çatmış övladları, əsərlərinin qəhrəmanları 90-nında “Üstünə dünyanın gülü” nü, təzə-tər çiçəklərini gətirirlər, unudulmaz, işıqlı xatirəsini əziz tutan qələm dostları, həmkarları, yaxınları, çoxsaylı oxucuları ziyarətinə gəlirlər, ürəklərinə təsəlli olan sözlərini xatırlayır, sanki həlim, həzin, həm də inam dolu səsini eşidirlər: “Ayrı bir ölməzlik olur – öləndən sonra yaşamaq. Mən öləndən sonra da əsərlərimlə yaşayacağam”.

        

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun XX ƏSR Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin əməkdaşı

(arxiv materialları əsasında)

Yazıçı, nasir, kinodramaturq,  ssenarist, tərcüməçi  Ənvər Qafar oğlu Məmmədxanlı 1913-cü il  fevralın 28-də Göyçay şəhərində anadan olmuşdur. 77 il ömür yaşayan Ə.Məmmədxanlı  bütün şüurlu həyatını Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənətinin inkişafına həsr etmiş, bu yolda sona qədər yorulmadan çalışmışdır. Fəaliyyəti dövründə müxtəlif idarələrdə, fərqli vəzifələrdə işləyən yazıçı  “Azərbaycan nəsrində lirikanın görkəmli nümunələrini yaratmışdır”.

    Ə.Məmmədxanlı nəsri öz tematikasına görə çoxcəhətlidir, onu bir nasir kimi daha çox lirik-romantik duyğulu insanın əsl şəxsiyyət kimi formalaşması, mənəvi yetkinliyə can atması maraqlandırır, cəlb edirdi. Onun “Bakı gecələri” povestini oxuyarkən başdan-ayağa lirik bir nəğməni xatırladan bu povestdə ağrı da var, kədər də, sevinc də var, ümid də, inam da. Ə.Məmmədxanlı “Bakı gecələri” povestini 22 yaşında yazmışdı. Bu əsəri yaradıcılığının bünövrəsi hesab etmək olar ki, üzərində neçə  hekayətlər, dramlar, tarixi əsərlər dayanır. Elə ilk qələm təcrübəsindən ədəbi ictimaiyyətin diqqətini cəlb etmiş, heç kimə bənzəməyən yolu, üslubu olduğunu təsdiq etmişdir.

     “Bakı gecələri” povesti Ə.Məmmədxanlı qələminə xas romantik üslubun bir nümunəsidir. Bakı, xüsusən onun gecələri  bizim ədəbiyyatın əbədi mövzusudur. Tək ədəbiyyatın yox, elə musiqinin, təsviri incəsənətin də. Bakı gecələrinin əsrarəngiz gözəlliyinə ilk diqqəti çəkən böyük proletar yazıçısı M.Qorki olmuşdu: “Gecə mən Bakıya dağ üzərindən baxırdım. Şəhərdə və Bibiheybət mədənlərində işıqlardan əmələ gələn gözəlliyə heyrətlə tamaşa edirdim. Bakı Neapol körfəzindən daha çox və daha sıx işıqlıdır”. Belə bir mənzərədən sonra demək istəyirsən ki, sən gəl Bakını bir də indi gör. Hər gün gözəlliyinə gözəllik əlavə olunur, hər gecəsi dünənkindən işıqlı olur.

            Sinən üstə hər addımım bir məhəbbət nəğməsi,

                      Qulağımda yollarının fısıltısı, hikkəsi,

                      Hər qarışın sevda dolu ürəklərin qibləsi,

                      Gözəl Bakım, gözəl Bakım!

    Ə.Məmmədxanlının tərənnüm etdiyi “neft qoxulu, xəzrili-gilavarlı” şəhər 1935-ci ilin Bakısı olsa da, “günçıxan tərəf Qaraşəhər, ondan o yana Ağşəhər, İçərişəhər, bu yandakı Bayıl təpələri” yerindədir.  Amma necə? Daha abad, daha təmiz, çox modern. Əsərdə  hadisələri  lirik atmosferdə təsvir edir. Povestdə əsas hiss və duyğular təsvir edilir, həyəcan və intonasiyası əsərin dilini, tərzini  müəyyən edir. “Bakı gecələri” uzaq dağ kəndindən paytaxta oxumağa gələn yüzlərlə gəncdən birinin müşahidələrinə, yeni mühitə uyğunlaşmasına,  yaşadıqlarına daxili aləminə  həsr edilmiş,  yazıçının özəl təqdimatında oxucuya çatdırılmışdır.

    Ə.Məmmədxanlı nəsrimizdə lirik yazıçı kimi tanınmışdır. Nəsr ədəbiyyatda özünə yer edib təşəkkül tapdıqca poeziyanı arxada qoyur, qarşısında yeni dizaynları olan janr formaları əmələ gətirirdi ki, lirik janr da  onlardan biri idi. Azərbaycan oxucusunun yaxşı tanıdığı A. de Sent-Ekzüperi, K.Paustovski, İ.Bunin, bəlkə də, heç tanımadığı, müasirimiz  A. Makin lirik janrın  nüfuzlu nümayəndələrindəndirlər. Rəsul Həmzətovun “Mənim Dağıstanım” povesti əsl lirik nəsr nümunəsidir. Lirizm 1960-cı illər ədəbiyyatında qol-qanad açmağa başladı, lirik nəsr təyini də başlanğıcını elə o zamanlardan götürdü. Bütün əsərlərdə lirika prozaya eyni dərəcədə daxil olmur. Bəzən təhkiyəni yüngülcə bəzəyir, bəzən isə bütün janrın spesifikasını dəyişir. Azərbaycan ədəbiyyatında isə lirik nəsrin yaradıcıları  deyəndə ilk növbədə göz önünə xalq yazıçıları  Ə.Məmmədxanlı və İ.Əfəndiyev gəlir. Eşidəndə nəsr və nəzm uzaq qütblər kimi düşünülsə də, əslində, biri digəri olmadan keçinə bilməz. Hələ A.S.Puşkin deyirdi: “Onlar bir nöqtədə tapışdılar. Daş və su kimi. Buz və alovtək. Və… şeirlə nəsr kimi”. Rus şeirinin nasirlərindən olan K.Paustovski yazırdı ki, nəsrin ritmi yazıçının şeiri absolyut qavramasından asılıdır. Coğrafiyasından, milliyyətindən asılı olmayaraq bu janrın nümayəndələrini birləşdirən xüsusiyyətlər – müəllif monoloqu  (etirafnamə), qəhrəmanın əhval-ruhiyyəsi, “konfliktin əks cəbhələrdə surətlərin arasında deyil, daha çox surətin özünün özü ilə mübarizəsidir. Kiçik hekayələr ustası kimi tanınan Ənvər Məmmədxanlı sonralar iri həcmli əsərlər-pyeslər yazmağa başlayır. 1963-cü ildə C.Cəfərovun “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində çap etdirdiyi məqaləsində oxuyuruq: “Deməli, hekayə ustası Ənvər dramaturgiya və romançılıqda da yeni və mənalı söz demək iqtidarındadır. Janr məhdudluğu heç də istedad məhdudluğu demək deyildir, məhdud bir janr daxilində də dərin və gözəl görünmək olar. Lakin ədəbi təcrübə göstərir ki, istedadlı yazıçılar həyatı rəngarəng gördüklərindən bir janr daxilində qala bilmirlər, onlar müxtəlifliyə can atırlar, çünki bu halda öz istedadlarını daha yaxşı ifadə edə bilir, həyatla daha əhatəli bir təmas yaradaraq ona daha mükəmməl təsir göstərə bilirlər”. 

Hekayələr, kiçik kinonovellalar, romanlarından dövrü mətbuatda çap olunan parçalar Ənvər Məmmədxanlı istedadının müdrikliyinin bariz sübutudur.

Və nəhayət, Cəfər Cəfərov demişkən, “bir janr yönündə özünü tam ifadə eləyə bilməyən” və içindəki ağrılara, xatirələrə, xatirələrin çoxluğuna tab gətirə bilməyən bu yazıçı özü öz içi ilə sorğuya, danışığa başlayır. Əslində elə onun hər bir əsəri onun özüylə danışığı idi, özünə hesabatı idi.

      Ə.Məmmədxanlı bənzərsiz hekayə ustasıdır.  Onun “Ayrıldılar”, “Ananın ölümü”, “Ay işığında”, “Karvan dayandı”, “Qızıl qönçələr”, “Baş xiyabanda” və s. hekayələri bu kiçik janrın klassik nümunələridir.  Onun “Buz heykəl” i ilk oxuduğumuz hekayələrdən olub. Bu əsəri yazıçı 1944-cü ildə, müharibənin sonuna yaxın yazmış olsa da, təsvir edilən hadisə qanlı savaşın ilk qışında cərəyan edirdi. “Elə bil canlı, cansız  ətrafda nə varsa, donub buz bağlamışdır. Hava zəhərli ilan kimi çalır, daş çatlayır, nəfəs tıxanır, tikan kimi boğazda qalır. Və indi ağappaq bir zülmət içində, gün çıxana tərəf ucsuz-bucaqsız qarlı çöllərlə tənha bir kölgə hərəkət edir”. Bu, körpəsini  sinəsinə sıxıb düşmən təcavüzündən başını götürüb qaçan gənc anadır. Nəhayətsiz gecə. Arxada qana susayan yırtıcı düşmən, irəlidə ondan geri qalmayan qan donduran, qılınc kimi kəsən şaxta. Seçim yoxdur. Ana özünü düşünmür, təki balası xilas ola bilsin. Cəmi 3 səhifədən ibarət olan kiçik  hekayə ana məhəbbətinə  qələmlə qoyulmuş möhtəşəm  heykəldir. Az sözlə çox şey demək, oxucuda həyəcan oyatmaq yazıçıdan həm dilin incəliklərinə bələd olmaq, həm də böyük ustalıq tələb edirdi. Ə.Məmmədxanlı bu hekayəsi ilə bir daha sübut etdi ki, oxucunun qəlbini tərpətmək üçün səhifələrin çoxluğu nə şərtdir, nə vacib. “Buz heykəl” bütün zamanların ana abidəsidir. Xalqımız üçün məşum 90-cı illərdə, daha yəqini, Xocalının işğalı günü bizim qadınların  hərəsi balası qucağında bir buz heykələ çevrilmişdi. Hətta belə ağır əsər də dərin lirizmi ilə heyran edir. Bu artıq ruhla bağlı bir məsələdir. Ə.Məmmədxanlının nəsrini Səməd Vurğunun şeiriyyəti ilə müqayisə etmək olar. Ümumiyyətlə, Ə.Məmmədxanlı yaradıcılığında realizm və romantizm üzvi şəkildə birləşir. Elə şəxsi həyatında da. Hekayələrinin, demək olar, hamısı hüzünlü sonluqla bitir.

      Nasirin yaradıcılığının əhəmiyyətli hissəsi Cənub mövzusuna həsr edilmişdir. II Dünya müharibəsi zamanı o, digər yazıçılarımız kimi Sovet ordusu sıralarında İranda olmuş, o tayda baş verənləri əsərlərinə köçürmüşdür. Müdriklərdən biri deyib ki, insan həyatı epopeya, ömrün illəri hərəsi bir hekayədir. Arazın o biri sahili Şimali Azərbaycan şair və yazıçıları üçün həmişə həssas mövzu olmuşdur. “Od içində” pyesi 1941-1946-cı illərdə Cənubi Azərbaycanda gedən azadlıq hərəkatına, onun 1945-1946-cı illər dövrünə, məğlubiyyətinə həsr olunmuşdur. Əsərdəki detallı təsvirləri oxuduqca düşünürsən ki, bir xalqı zülm, istibdadla nə qədər sınamaq olar? Bir xalqın başına necə bəlalar gətirmək, bölmək, terror etmək olar? “Təbriz yenə qan içində çalxalanır, od içində yanırdı”, “Azərbaycandakı anarxiyaya son qoyulmuş, milli qəzetlər, məktəblər bağlanmışdır.  

     Yazıçı 1940-50-ci illərdə  bir-birinin ardınca “Şərqin səhəri”, “Od içində”, “Şirvan gözəli” kimi ona şöhrət gətirən dram əsərləri yazmaqla  özünü dramaturq kimi də təsdiq edir. Bu səhnə əsərləri illərlə teatrların repertuarlarını bəzəyir. Ə.Məmmədxanlı ədəbi əsərlərində quruluşun ideyalarını təbliğ etsə də, gizli dialoqlar vasitəsilə Azərbaycan həqiqətlərini auditoriyasına çatdıra  bilmişdir. Necə deyərlər, məna haqqında düşün, sözlər özü gələcək, sahibi də götürəcək. Nazim Hikmətin  “Şirvan gözəli” haqqında dedikləri  bu düşüncənin davamı və təsdıqidir: “Əsl məqsədinizi dolayı yolla deyə bilmisiniz”. Satıcı kimdir, alıcı da odur.

      “Şərqin səhəri” əsərindəki hadisələr 1919-20-ci illərdə  Bakıda cərəyan edir və tariximizin mühüm dövrünün geniş mənzərəsini əks etdirir. Əsərdə Bəhruzla Dilarənin məhəbbətinin fonunda dramlar yaşanır, şəxsi və milli faciələrin şahidi oluruq. Hamı qaçanda Ağalarov deyir: “Siz gedin, mən qalıram. Mən bu torpaqdan ayrıla bilmirəm. Yaşım altmışı keçib, amma bir dəfə də olsun, bu başıbəlalı şəhərdən qırağa ayaq basmamışam. Sizin kimilər xoşbəxtdir, nə malınız var, oğru apara, nə imanınız var, şeytan apara”.  “Onun dövr-aləm səyahəti həmişə Mərdəkan bağlarında qurtarırdı”.  “Gün gələr, qayıdarıq” əsərində qələmə aldığı hadisələri oxucularına gələcəyə bir mesaj kimi ötürmüşdür. Akademik Dram Teatrında tamaşaya qoyulan “Şərqin səhəri”  SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülmüşdü.

      Ə.Məmmədxanlının ən gözəl və yaddaqalan əsərlərindən biri də “Şirvan gözəli” lirik komediyasıdır. Pyes elmdə ehkamçılığa, dayaz düşüncənin tənqidinə həsr edilmişdir. Meşşanlığın gülüş hədəfinə çevrilməsi, professorlar – Vahidovlar və Zakirovlar ailələrinin elm və məişət zəminində gedən ixtilafları və onların övladlarının sevgisinin təntənəsi əsərin sadə süjet xəttini təşkil edir. “Şirvan gözəli” onun yaradıcılığında yeni bir abzasdır, komediyaya müraciət edən yazıçı təkrar bu janra  dönməmişdir. Lirik komediyanın xarakterik xüsusiyyətlərindən birincisi personajların sərt şəkildə mənfi və müsbətə bölünməməsidir. “Şirvan gözəli” haqqında akademik Bəkir Nəbiyev yazırdı: “Onun komik  vəziyyətlər yaratmaq, komik konfliktin açılmasında lirik çalara ölçü duyğusu ilə yer vermək, idealın bərqərar olması üçün gülüşdən incə bir vasitə kimi faydalanmaq bacarığı bu əsərin mahiyyətini müəyyən edir”. Ə.Məmmədxanlı o istedadlar nəslinə mənsubdur ki, elə ilk əsərlərindən etibarən öz mövzuları, öz üslubu ilə ədəbi ictimaiyyətin xüsusi marağına səbəb olmuş, özünəməxsus yaradıcılıq yolu keçmişdir. Artıq Ə.Məmmədxanlıdan öz yolunu müəyyən etmiş bir yazıçı kimi danışmağa imkan verir.

       Ə.Məmmədxanlı Azərbaycan nəsrində lirikanın görkəmli nümunələrini yaratmışdır. Bu xüsiyyəti onun əsərlərindən bəhs edənlərin elm adamları etiraf etmişdir. Bu baxımdan Abbas Zamanovun nəşr etdirdiyi məqaləsində (Kommunist qəzeti 1 mart 1983-cü il) “Nəşrin şairi” adlandırmışdır.  Ə.Məmmədxanlın əsərləri ilk baxışda sadə görünən, lakin çoxcəhətli həyat lövhələrini, mürəkkəb insan talelərini əhatə edən kompozisiya qurmağın, ardıcıl bədii hadisələrin gedişatına uğurla xidmət edən, düzgün yönəltməyin nümunələri ilə zəngin olmuşdur. Onun nəsrindəki surətlərin pisi də yaxşısı da, tərəddüd edəni də, hadisələr keçidində bir qayda olaraq, adamlara münasibəti, duyğu və düşüncələri, öz daxili aləmi ilə canlı, həyatı, bədii obraz kimi açılıb göstərilir. Şaxtalı gecədə körpəsi donmasın deyə bütün olan-olmazını öz əynindən çıxarıb körpəsinə bürüyən, daha heçnəyə gümanı gəlməyəndə isə büzüşüb bükülərək bədəninin son hərarəti, qəlbinin axırıncı döyüntüləri ilə körpəsini məhv olmağa qoymayan ana bir bədii obraz olaraq bir heykəl kimi ucalır. Azərbaycan kinematoqrafiyasının inkişafında Ə.Məmmədxanlının özünəməxsus xidmətləri olmuşdur.

    “Leyli və Məcnun”, “Xürrəmilərin ağ şahini” Ə.Məmmədxanlının bu janırda yazılmış ən yaxşılarıdır desək yanılmarıq. Həmin əsərlərin ekran təcəssümünün keyfiyyəti bu prosesdə müəllif fikrinin hasnı səviyyədə qorunub saxlanması başqa bir yazının mövzusudur. Lakin istər “Leyli və Məcnun”, istərsə də “Xürrəmilərin ağ şahini” hər şeydən əvvəl  Azərbaycan tarixinin və xalq poetik yaradıcılığının qaynaqları əsasında yaradılmış bitkin bədii əsərlərdir. Yazıçının yaradıcılığına nəzər salaraq onu daha dərindən tanımaq və oxuyub anlamaq mümkündür.

    Sənətə yüksək meyarla yanaşan, sözünü kəsərdən salmayan Ə.Məmmədxanlı müharibə illərində də az yazdı. Amma müharibə dövrünün psixologiyası onun bu əsərlərində nəzərə çarpırdı. “Analar və yollar”, “Qərb cəbhəsindən məktub”, “Silahlı dağlar”, “Ulduz”, “Bəxtiyar”. “Yeddinci yol” və s. əsərlərdə Ə.Məmmədxanlı  müharibəni təkcə döyüş, vuruş, əsir almaq, hücuma keçmək, “dil” ələ keçirmək, bayraq sancmaq kimi təsvir etmirdi, daha çox bu çətin və ağır günlərdə yaşayan insanın daxili dünyasını ön plana çəkirdi. Onun publisistik qeydlərində də lirika aparıcı xətti təşkil edirdi. Ənvər Məmmədxanlı ədəbiyyata nasir kimi gəlmiş, “Burulğan” adlı ilk əsərini 1934-cü ildə çap etdirmişdir. Bu povest göstərdi ki, nəsrə öz üslubu və nəfəsi olan istedadlı bir sənətkar gəlib. Səksən il əvvəl qələmə alınmış “Burulğan” povesti 30-cu illər üçün xarakterik olan fəhlə həyatı mövzusunda yazılmışdı. Ə.Məmmədxanlı uzun və çətin həyat yolu keçmişdi. Mənfur 37-nin ağrı-acısını bir başqa cür çəkmişdi. Yazıçı özü bu barədə deyirdi ki, elə dövr gəlmiş, faciənin miqyası o həddə çatmışdı  ki, həyatda oynanılan dramları qələmə almaq üçün yeni bir Şekspir lazım idi. Yazıçı Kamal Abdullanın təbirincə desək, Ə.Məmmədxanlı dövrünün son magikanlarından, fikir və söz zadəganlarından  idi. Son dərəcə həssas  insan olan Ə.Məmmədxanlı yeri gələndə sərt də ola bilir, sözünü deyir, yazıçı, ziyalı mövqeyini müdafiə edirdi. Mövlud Süleymanlının “Dəyirman” povesti sovet quruluşunun tələblərinə cavab vermədiyi üçün məhşər ayağına çəkiləndə onun müdafiəsinə qalxan birincilərdən olmuşdu. Əsəri yüksək qiymətləndirmiş, müəllifi belə qiymətli əsərə görə alqışlamışdı.

Ə.Məmmədxanlı nəsri öz tematikasına görə çoxcəhətlidir, onu bir nasir kimi daha çox lirik-romantik duyğulu insanın əsl şəxsiyyət kimi formalaşması, mənəvi yetkinliyə can atması maraqlandırır, cəlb edirdi. Bu baxımdan onun qəhrəmanlarını “axtaran qəhrəmanlar” kimi səciyyələndirmək olar. Siz onun “Bakı gecələri” povestini oxuyun.  Başdan-ayağa lirik bir nəğməni xatırladan bu povestdə ağrı da var, kədər də, sevinc də var, ümid də, inam da. O dövrün ədəbiyyatında mühüm yer tutan qadın azadlığı mövzusu bu əsərdə lirik-romantik səpgidə öz bədii həllini tapırdı. “Ulduz” hekayəsinin qəhrəmanı müharibənin ağır günlərində, tibb institutunu yarımçıq buraxıb cəbhəyə yola düşür.  Onu bu qəti hərəkətə sövq edən sevdiyi Azad idi.  Lakin cəbhə həyatı onun şəxsi, intim dünyasına bütün ziddiyyətləri və təzadları ilə daxil olur. Ulduz daha böyük amallar naminə yaşadığını dərk edir. “Qızıl qönçələr” hekayəsinin qəhrəmanının diliylə desək: “Günəş doğacaq. Qönçələr açılacaqdır”. Bu, Ə.Məmmədxanlının özünün də, qəhrəmanlarının da həyat devizini müəyyənləşdirən söz idi.

      Ə.Məmmədxanlı ömrünün son 20 ilini  görkəmli sərkərdə və siyasi xadim, qəhrəmanlıq simvolumuz Babəkin xalq azadlığı uğrunda apardığı mübarizəsinə həsr etdiyi mövzu üzərində çalışmışdır. Yazıçı  tarixi hadisələri, Babəkin şəxsiyyətini, dövrün siyasi, fəlsəfi, dini çərəyanlarını dərindən öyrənmiş,  tarixi həqiqətə yaxınlaşmışdır. Babək romanının orijinal nəql etmək üslubu yazıçının tədqiqatçıları tərəfindən qeyd edilir. Ə.Məmmədxanlının əsərlərində  poetik istedadla mövzu, məzmun bir-birini tamamlayır. Onun ssenarisi  əsasında rejissor Eldar Quliyev 1979-cu ildə tammetrajlı, 2 seriyadan ibarət “Babək” bədii filmini çəkmişdir. Ssenari yazmaq əsl sənətdir, əsərdən fərqli olaraq, kinonun formatına uyğunlaşmaq var. Lakin yazıçı bu işin öhdəsindən məharətlə gəlmiş, ən əhəmiyyətli, təsirli səhnələri ssenariyə daxil edə bilmişdir. Afşinin böyük Babəkə ittifaq  təklif etməsi filmin ən uğurlu epizodlarındandır. Afşin “İran mənim olsun, Azərbaycan sənin” – deyir.  Bəşəriyyət üstündən əsrlər keçməsinə baxmayaraq, hələ də dünyanı bölüb qurtara bilməyib. 838-ci ildə qalıb. Film böyük müvəffəqiyyət qazanmış, 60 ölkə tərəfindən alınmışdır. Beləliklə də,  milli ədəbiyyatımız qiymətli, dolğun məzmunlu və orijinal keyfiyyətli tarixi bir romanla zənginləşdi. Roman yazıçının ölümündən sonra işıq üzü görmüşdür.

      Bunlarla yanaşı Ə.Məmmədxanlı “Fətəli xan”, “Leyli və Məcnun” filmlərinin, “Bəxtiyar” kino-novellasının ssenari müəllifi olmuşdur. Ə.Məmmədxanlı H.Mehdiylə birlikdə “Fətəli xan” filminin də ssenarisini yazmışdır.

     Ə.Məmmədxanlı, vətənpərvərliyində, humanizmində, bənzərsiz üslubunda, ədəbiyyata şair təbində, nasir qələmli gəlməsində idi. Onun haqqında deyirdilər: “Böyüklüyü az yazmasında və gözəl yazmasındadır”. Ə.Məmmədxanlı ciddi yazıçıdır, kəmiyyət arxasınca qaçmır. 

      Ə.Məmmədxanlının yaradıcılığından danışarkən onun tərcümələrinə toxunmadan keçmək olmaz. Yazıçı bu barədə belə deyirdi: “Yazmaq sağ qolumdursa, tərcümə sol qolumdur. Ömrü boyu qara çörəyim tərcümədən çıxıb”. Tərcümə sənəti əsl yaradıcılıq olsa da, qədribilinməz bir işdir, elə bir gəlir  gətirmir, tərcüməçi də kölgədə qalır. Ə.Məmmədxanlının Avropa və rus klassiklərindən etdiyi tərcümələr əsl peşəkarlıq nümunələri, özünün “avtoportreti”dir. Azərbaycan dilinin zəngin imkanlarından ustalıqla istifadə edib U.Şekspirin, Q.Floberin, T.Drayzerin, A.S.Puşkinin, M.Qorkinin əsərlərini dilimizə tərcümə etmişdir. Tərcümədə tək hər iki dili bilmək kifayət etmir, ilham və entuziazm da bəs deyil. Sən istəyən nəticə üçün  ilk növbədə əsərin ruhunu çevirmək, çatdırmaq  lazımdır ki, bunu yazıçı yüksək səviyyədə bacara bilmişdir.

     Tənhalıq onun həyat tərzi idi.  Bu qədəri yox, tərcihi idi. Onun tənhalığı darıxdırıcı yox, yaradıcı idi. Dörd bir yanı qələbəlik olan bu tənhalıq  ona güc verirdi. Kitablar  həmxanəsi, ailəsi idi. Ənvər Məmmədxanlı Avropa və rus klassik yazıçılarından tərcümələr etmişdir. Kuba (1967), Türkiyə (1968), İspaniyada (1980) Sovet nümayəndə heyəti tərkibində səfərdə olmuşdur. İki dəfə “Şərəf nişanı” (1946–1949), “Qırmızı Əmək bayrağı” (1980–1983) və “İkinci dünya müharibəsi” (ikinci dərəcəli) ordenləri, döyüş medalları ilə təltif olunmuşdur.

1990-cı il dekabrın 19-da Bakıda vəfat etmişdir. Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur.

Bayram tətilinin son günü – martın 30-da Səməndər müəllimin amansız xəstəliklə mübarizədə qalib gələ bilməməsi xəbəri qısa müddətdə yaxın-uzaq ellərə yayıldı. Uzun illər təhsil sahəsində çalışan bacarıqlı maarif təşkilatçısı, “Qabaqcıl təhsil işçisi” Səməndər Məmmədovun vaxtsız ölümü təkcə doğmaları, dostları üçün yox, həm də ölkəmizin pedaqoji ictimaiyyəti üçün ağır itkidir.

1954-cü il fevralın 8-də Borçalıda – Bolnisi rayonunun Faxralı kəndində anadan olan Səməndər Eyvaz oğlu Məmmədov 1978-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU-nun) filologiya fakültəsini bitirib. Tələbəlik dostu, mərhum Arif Əmrahoğlunun dediyi kimi: “Elm sahəsində qalmağa hər cür imkanı vardı, qalsaydı, bəlkə də, indi elmlər doktoru, professor idi. Qalmaq istəmədi. Bəlkə, ona görə ki, Səməndərin yarımçıqlıqdan heç vaxt xoşu gəlməyib, həmişə üzüağ, alnıaçıq yaşayıb”.

Təyinatla Lerik rayonunun Vistən kəndində pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. 1982-ci ildən Bakıda DİN-in tərbiyə müəssisəsindəki orta məktəbdə işləyib, 1987-ci ildən isə həmin məktəbə rəhbərlik edib.

2002-ci ilin yanvar ayından 2020-ci ilin yayınadək Sabunçu rayonundakı 271 saylı orta məktəbin direktoru olub.

Pedaqoji fəaliyyətlə yanaşı, bədii yaradıcılıqla da məşğul olan Səməndər Məmmədov istedadlı publisist, folklor araşdırıcısı, şair və bir çox aktual yazıların müəllifi kimi də tanınıb. Azərbaycan Yazıçılar və Aşıqlar birliklərinin üzvü olub. “Abdulla Şaiq”, “Qızıl qələm”, “Vətən” fəxri media və “Araz” ali ədəbi mükafatlarının laureatı olub. Prezident təqaüdünə, eyni zamanda, “İlin ən yaxşı məktəb direktoru” adına layiq görülüb, “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918-2018)” yubiley medalı ilə təltif olunub.

İlk şeiri orta məktəbdə oxuyarkən Gürcüstanda nəşr olunan “Qələbə bayrağı” və “Gürcüstan” qəzetlərində işıq üzü görən Səməndər Məmmədov 15-dək kitabın müəllifidir. Tanınmış media qurucusu, Əməkdar jurnalist Əflatun Amaşovun da dediyi kimi: “Səməndər müəllim yaradıcı insandır və doğma yurda məhəbbət onun yaradıcılığında da öz əksini tapıb. Borçalıda – Faxralıda keçən yüzilliklərdə yaşamış neçə-neçə el şairlərinin, aşıqların yaradıcılıq nümunələri məhz onun axtarışları sayəsində üzə çıxarılaraq nəşr olunmuşdur”.

Bizi bir-birimizə uzun illərin sınağından çıxmış dostluq telləri bağlayıb. Mənim tanıdığım Səməndər müəllim, hər şeydən əvvəl, sözü ilə əməli bir olan bütöv şəxsiyyət, böyük ziyalı, əqidəsinə sadiq, dostluqda etibarlı, saf bir insan, zəngin təcrübəyə malik müəllim, maarif təşkilatçısı, tədqiqatçı, şair-publisist idi.

Rəhmətlik professor Şamil Qurbanovun təbirincə desək, “Azərbaycanın ən müqəddəs və sağlam yerlərindən biri Borçalının” ağır ellərindən olan Faxralı kəndində dünyaya gələn Səməndər müəllim bu yerlərin gözyaşı kimi dumduru çeşmələrindən saflıq, duruluq, Qızılıqayadan sərtlik, mətinlik, qoca “Səngər”dən çətinliklərə mətanətlə sinə gərməyi öyrənib, ağır-batman Qarapapaq kişilərdən kişilik dərsi alıb.

Səməndər müəllim böyük yolu gözləyən, qədir-qiymət bilən, yaxşılığı unutmayan insan kimi tanınıb. Borçalının ağır-batman kişilərinin öyüd-nəsihətlərindən, ağbirçəklərin nağıllı-bayatılı dünyasından, folklorumuzdan, sazımızdan, sözümüzdən həyat dərsi alıb. Qurub-yaratmaq eşqi, tez qaynayıb-qarışa bilməsi ilə fərqlənib hər zaman.

Səməndəri özünün gəzən kitabxanası adlandıran Xalq şairi Zəlimxan Yaqub onun barəsində deyirdi: “Belə adamların olması cəmiyyətin, xalqın, insanlığın xeyrinədir. Səməndər ağsaqqaldır, ağır oturub batman gələndir, öz yerini biləndir. Bir insan kimi, ürəyi böyükdür, sinəsi genişdir, içində xılt yoxdur, başdan-başa nurdur, işıqdır, şeiriyyətdir, poeziyadır”.

Səməndər müəllim qüruru, mənliyi, ləyaqəti hər şeydən üstün tutub, kimsənin heysiyyətinə toxunmayıb və heç zaman da yol verməyib ki, kimsə onun heysiyyətinə toxunsun. Onu heç vaxt özündən çıxaraq hay-küylə danışan görmədim. Ən qanqaraldıcı məqamda belə fikrini səbirlə, dözümlə izah edir, qarşısındakını özünün haqlı olduğuna inandırırdı. Adamları tanıya bilirdi, çünki özünü tanıyırdı.

Səməndər müəllimin dostu olmaq həm asan idi, həm də çətin və məsuliyyətli. Asan, ona görə ki, təmənnasız, dəqiq, düzgünlüyü sevən və qiymətləndirən, dost üçün lazım olsa, varından, canından belə keçməyə hazır idi. Yarımçıq söz danışmaz, yarımçıq iş görməzdi. Söz verdisə, mütləq yerinə yetirərdi. Çətin idi ona görə ki, üzdə bir, arxada başqa cür danışanlarla arası olmaz, saxta pafosu, yalançı vədləri sevməzdi, yalan danışan adam onun ən böyük düşməni idi.

Sözün əsl mənasında pedaqoq idi. Uzun illik təcrübəsinə əsaslanaraq deyirdi ki, kənardan çoxlarına asan görünsə də, müəllimlik olduqca çətin peşədir. Savaddan da öncə etikanı müəllim üçün ən vacib keyfiyyət hesab edirdi. Deyirdi, mərifəti olmayan, şəxsi nümunəsi ilə şagirdləri həyatda düzgün istqamətləndirməyən biri nə qədər savadlı olursa-olsun, əsl müəllim ola bilməz. Müəllim hər şeydən əvvəl ziyalı, yolgöstərən tərbiyəçi, öyrədəndir.

Səməndər müəllim bilik və bacarığını xalqın, elin-obanın yolunda sərf edib, dövlətə, dövlətçiliyə, müstəqil Azərbaycanımıza sədaqətlə xidmət edib. Təkcə vəzifə borcundan irəli gələn işləri görməklə kifayətlənməyib, vicdanının səsi ilə xeyirxah addımlar atıb.

Tacik xalq misalında deyilir ki, insanın ömrü – onun dünyaya baxması və dünyanın onu görməsi ilə deyil, xalqın onu yadda saxlaması ilə ölçülür. Bu mənada, inanıram ki, Səməndər müəllim cismən aramızda olmasa da, əziz xatirəsi pedaqoji ictimaiyyətin, saz-söz adamlarının, dostlarının, doğmalarının və dərs dediyi minlərlə yetirməsinin qəlbində daim yaşayacaqdır.

Musa NƏBİOĞLU,
Əməkdar mədəniyyət işçisi

Mənbə: https://xalqqazeti.az/

Lütviyyə Əsgərzadə/Azerbaycan

Filologiya elmləri doktoru

Şəmsəddin Kuzəçi… kərküklü tədqiqatçı, pedaqoq, jurnalist, şair və yazıçı, Kərkük qəzetinin baş redaktoru, Türk dünyası Akademiyasının “fəxri professoru” (2022), AMEA-nın Ədəbiyyat İnstitutunun “Fəxri doktoru”, ictimai xadim. Məqsədim Şəmsəddin Kuzəçinin “Kərkükün günəşi” kitabı haqqında düşüncələrimi bəyan etmək olsa da, fikir məni bir az uzaqlara, Türk dünyası ilə bağlılığı, zəngin mədəniyyəti ilə seçilən İraq türkmənlərinin mərkəzi olan “bir bütövün parçasına” Kərkükə həsrət olduğumuz yaxın keçmişə aparır. 

Vaxtı ilə Rəsul Rza “Aşıq Yanıqlının bayatıları” kitabında yazırdı: “Bağdaddan karvan gəlir, /Dərdli, pərişan gəlir./Kimlər qurban kəsilib/Sularım al-qan gəlir?” Bu misralarda o zaman bizə “uzaq olan yaxın ellərin”, yaralı Kərkükün, yalnız Kərkükün deyil,  Ərbil, Mosul, Tələfərin, bütövlükdə türkmənlərin fəryadı, göz yaşı, çəkdikləri zülmlər hopmuşdu.

Kərkükün problemləri tam həll olunmasa da, artıq yollar qısalıb, “bütövün parçaları” bir araya gəlir. Xoşbəxtik ki, artıq türkmən qardaş və bacılarımızla elmi və ədəbi əlaqələr qurulub. Dəvət aldığımız elmi simpozyumlarda bir-birimizlə görüşüb söhbət edir, fikir bölüşürük. Şərqdən, Şərqin bitməyən problemlərindən, daha çox Kərkükdən danışırıq. Bu gün Kərkük deyincə, yadıma dostlarım, Bağdad universitetinin dosenti Nadia Jassen, folklorşünas alim Nejdet Yaşar Bayatlı, Türk dünyasında tanınan elm adamı və sevilən şairi,  “Kardeşlik” ocağın fəxri prezidenti professor Məhmət Ömər Kazancı, müasir Türkman ədəbiyyatının nümayəndələrindən Əbdüllətif Bəndəroğlu, Cəlil Qazançıoğlu, Husam Həsrət, Əsəd Ərbil, Faruk Faiq Köprülü, Əli Çolaqoğlu, şairə Ayhan Həcəroğlu, AMEA-nın Ədəbiyyat İnstitutunun “Fəxri doktoru”, şair, alim, ictimai xadim Şəmsəddin Kuzəçi gəlir.

Şəmsəddin Kuzəçi ilə ilk dəfə Bakıda AMEA-nın Əsas binasının önündəki Elmlər Akademiyası parkında keçirilən İkinci Türk Dünyası Ədəbiyyat və Kitab Festivalında tanış oldum, ayaqüstü söhbət etdik, şəkil çəkdirdik. İkinci dəfə onunla AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Fəxri doktoru seçiləndə (2025) oldu. Taleyini, yaşadıqlarını öz dilindən duydum. Akademik isa Həbibbəylinin, professor Q.Paşayevin Şəmsəddin Kuzəçi haqqında söylədikləri, bir insanın məfkurəsi yolunda, vətəninin azadlığı uğrunda çəkdikləri və etdikləri məndə böyük təəssürat yaratdı. Üçüncü görüşümüz isə bu il, yenə Ədəbiyyat institutunda oldu. Şəmsəddin Kuzəçi yeni çıxmış kitabını avtoqrafla mənə verdi.

Böyük bir kitabxanam olsa da, kitabxanamdakı avtoqraflı kitablar mənim üçün xüsusi bir əhəmiyyət kəsb edir. Kuzəçinin  “Kərkükün günəşi”(Bakı, Vektor, 2025) kitabı kimi.

Deyirlər ki hər şair öz taleyini yazır. Bu fikir, şairlərin öz duyğularını, ruhunu və yaşadığı ağrı-acıları şeirə köçürməsi, ədəbiyyatda geniş yayılıb. Çox zaman belə olur, şairlər öz mənəvi dünyalarını, həyatlarını, sevgi nağıllarını yazaraq, öz talelərini əks etdirir, ictimai vəziyyətlərini ifadə edərək, özlərini oxucuya təqdim edirlər. Həqiqi şairlər isə öz mənəvi dünyası ilə yanaşı, həyatın ağır yükünü, vətənin dərdlərini, vətənin taleyini şeirlərində inikas etdirirlər. Belə də olmalıdır, çünki “yaradıcılıq təkcə öz taleyini yazacaq qədər bəsit deyil!”

Şəmsəddin Kuzəçinin şeirlərində şairin öz mənəvi dünyası ilə yanaşı, həyatın ağır yükü, vətənin – Kərkükün dərdləri, dünəni, bu günü inikas edir. Bəzən poeziya

həyatın özündən də həyatidir. Poeziya həyatın şairlər tərəfindən zövq və istəklərinə görə sözlə çəkilmiş şəklidir. Kiminə görə, həyat sevgidir, kiminə görə gözəllikdir. Kiminə görə ağrıdır, iztirabdır. Kiminə görə, oyundur. Nəğmədir… Yoldur…Arzudur…Çağrışdır… Kiminə görə, mübarizədir, savaşdır. Bütövlükdə həyat bir hekayədir və hər kəsin bir hekayəsi var. Şəmsəddin Kuzəçi üçün həyat mübarizədir, hekayəsi isə Kərkükdür.

 Onun üçün hər şey vətəndir – Kərkükdür, hər misrasında Kərkükün yaşadığı dərdlər var, nisgil,  zülüm var. Yalnız şairin deyil, bütövlükdə türkmanların yaşadığı acılar, üzüntülər, işgəncələr, “ozanların səsi”, “yetimliyin qoxusu”, “dağların acısı” var. Bütün bunlar,  “Kərkükün qalası”, “şəhidlərin səsi” “illər boyu acılar, üzüntülər, işgəncələr çəkmiş, zindanlar görmüş” Mehmet İzzət Xəttata həsr etdiyi “Bir şairin arxasından”  adlı şeirinə naxışlanıb:

Gedərkən özü ilə götürdükləri var:

Gedərkən

on ovuc “Günəş qanı” apardın ətəyində.

Yetimliyin qoxusu yayıldı çiçəyində.

Dağların acısını, Kərkükün qalasını,

qulağında ozanların, şəhidlərin səsini… (“Bir şairin arxasından”).

Onun “bir şairin arxasından” düşündükləri ürəkləri sızladır. “İllər boyu acılar, üzüntülər, işgəncələr çəkmiş, zindanlar görmüş”, “həsrətlə gül əkmiş” “ürəyini qəm boğmuş” Mehmet İzzət Xəttata bu acıları yalnız ölüm unutdurur. Yalnız bu dünyadan gedərkən, təqvimin yarpaqları gül suyuna boyanır.

Gedərkən,

təqvimin yarpaqları gül suyuna boyandı.

bu bağdan köç edənin

qəlbi xoşbəxtlik doğar.

Həsrətlə gül əkənin

(gedərkən)

ürəyini qəm boğar (“Bir şairin arxasından”).

Şairin bizim el dediyi baş qaldıranın asıldığı türkmən elləridir, şair Rüstəm Behrudinin təbirincə desək: “taleyi sirr olan” Kərkükdür, Mosuldur, Telafərdir.

Bizim eldə,

hər acıya dözmək gərəkdir.

Əlacını düşünmədən

ağrılara dözmək gərəkdir…

Dözməyənsə,

darağacını

düşünməlidir.

Bizim eldə,    bizim eldə…

Bu ellərdə baş qaldıranın sonu edamdır. Ya susub hər şeyə dözməli, “öz içində ağlayıb”, “köz kimi yanmalısan”, ya da dar ağacına salam verməlisən.

“Desəm öldürərlər, deməsəm ölləm” misali… İnsanın iki od arasında qalması… Həqiqəti deməyin təhlükəli, susmağın isə vicdanı və ya insanı məhv etdiyi qorxunc dilemma qarşısında qalmasından əzablı nə ola bilər.

Ş.Kuzəçi susmamış, fikirlərini yazdığı şeirlərə, xoyratlara səpələmiş,  bəzən gizli, bəzən açıq mesajlar vermiş, milli kimliyini bəyan etmiş, dili uğrunda mübarizə aparmışdır:

Kərküküm, mərd Kərküküm,

Milləti sərt Kərküküm,

İçinə yadlar girib,

Çəkirik dərd, Kərküküm.

Kərküklüyəm, siz bilin,

Kəsərəm düşmən dilin,

Neft töküb yandırsalar,

Tərk etməm türkmən dilin.

Susmağı bacarmayan vətənpərvər Şəmsəddin Kuzəçi danışmağın cəzasını çəkmişdi. Toyda oxuduğu bu şeirə İraq rejimi tərəfindən  görə həbs olunmuş (1993), şeirləri siyası məzmun daşıdığına görə 3 ay nə­zarətdə qalmışdır. Rejimi ən çox narahat edən şairin bu misraları olmuşdu:

Qul qaçdı, qazı qaldı,

Yazılmış yazı qaldı,

Əl qaldırın Allaha,

Zalımın azı qaldı.

Gözləri, əlləri bağlanaraq sorğuya çəkilən şairə səs lentindən oxuduğu şeirləri dinlədilib, tərcümə etməyi, şeirlərin izahı istənilib. Şeirlərinin Səddam idarəçiliyinə qarşı olduğu bəyan edilib. Şeirlərində həqiqəti ifadə edən Ş.Kuzəçi həqiqəti dilə gətirməyin də bədəlini də ödəyib, susmağın yaşatdığı əzabın da… Çünki bəzən susmaq, danışmaqdan da çox əzab verir insana. İnsanı daxilən məhv edir. Şairin aşağıdakı şeirində qorxu və vicdan arasında boğulan insanın durumu ən dəqiq şəkildə olunur:

Ağlaram öz içimdə,

Yanaram, köz içimdə,

İstəmirəm danışım,

Qoy qalsın söz içimdə.

Millətin yaşadığı coğrafiyanın adı vətən olsa da, bir millət üçün vətən, sadəcə üzərində yaşadığı yer deyildir. Əsrlər boyu milli və dini düşüncəmizdə vətən müqəddəs sayılıb, uğrunda qanlar tökülüb, “Vətəni sevmək imandan sayılıb”. Kültürümüzdə vətən, namus, şərəf, heysiyyət və azadlığımızın adıdır. Vətən doğulduğumuz, üzərində böyüdüyümüz torpaqdır. Vətən, torpaq haqqında duyğularını bayatılara pıçıldayan şair üzün də “Vətəni sevmək imandandır”.

Səhərdir, ulduz çoxdur,

Sözümüz yada oxdur.

Kim ki yurdunu sevməz,

Cənnətdə yeri yoxdur.

Və bu vətən böyük bir coğrafi ərazini Türk dünyasını əhatə edir. Şairin  “Mən Kərkükəm, Çanaqqala!” səslənişi çox təsirlidir. Şeirdə Osmanlının I Dünya müharibəsindəki məğlubiyyətindən sonrakı yaşananlar, zaman-zaman başına gələn bəlalar, “neftinin başına açdığı bəlalar” inikas edir:

Mən Kərkükəm, Çanaqqala!

Zorla məni

anamdan qopardılar;

Yardan uzaqlara apardılar.

Zaman-zaman

qırıq könlümü alardılar.

Mən Kərkükəm, Çanaqqala!

Dimdik ayaqdayam, yaşayıram hələ…

Mən Kərkükəm, Çanaqqala!

Bayrağımı Atam əlylə çəkmiş.

Kıbrısın türk bayrağıtək

Birinə ağ, birinə göy mavisi

rənglərini vermiş…

Birinə “Bala vətən”,

Birinə “Ata Vətən” demiş.

Mən Kərkükəm, Çanaqqala!

Neftim başıma bəla!…

Ancaq başına bəlalar gəlsə də, Kərkük dimdik ayaqdadır. Lozan sülh müqaviləsi ilə taleyi həll olan (“yazıyı qara yazan Lozan”), “Bir qırıq budağa sığınşa” da dili, mədəniyyəti, musiqisi, şeiri, bayatısıyla ayaqdadır, vardır, var olacaqdır:

Mən Kərkükəm, Çanaqqala!

Oğuzlardan gəlmişəm.

Kürəyimə

mədəniyyət xəzinəmi almışam.

Bu günə qədər

dilimlə, şeirimlə, musiqimlə,

bayatımla ayaqda qalmışam…

Mən Kərkükəm, Çanaqqala!

Sığınmışam bir qırıq budağa!…

Nə qədər ki, Kərkük üçün ölənlər var, vətən sevgisini ruhunda yaşadanlar var, Kərkük də var! Şair yalnız Kərkükün və kərküklülərin faciələrini deyil, Kərkük deyə-deyə ölənləri də unutmur. Türkmən şairi Sami Yusif Tütünçünün xatirəsinə şeir yazır. Şeirdə telefon zəngi ilə Sami Yusif Tütünçünün ölüm xəbərini alan şairin duyğuları, ağrıları, acıları, ayrılıqları əks olunur:

Arxanca şeirlər oxundu, ağılar söyləndi.

Kərkük yetim, türkmənlər dayısız qaldı.

Kərkükün sevgisini bizə nə gözəl anlatmışdın.

Kababçı da onu dilə gətirdi:

“Qışda gecə sevilir,

Şeir heca sevilir.

Sən öyrətdin bizlərə,

Kərkük necə sevilir” (Yarım qalan şeir).

Sami Yusif Tütünçünün ölümü ilə “Kərkük yetim, türkmənlər dayısız” qalıb. Hər Kərkük sevdalısı bir Kərkükdür. Şair onun üçün “Kərkükçün darıxdığı qədər darıxır:

Sənin üçün darıxdığımı bilirsən,,

mənə sarılıb gülürsən…

Kərkükçün darıxdığım qədər

səninçün darıxmışam.

Gözlərin, Gürgürbaba kimi

işidir məni…

Şəmsəddin Kuzəçi üçün Kərkük sevginin, həsrətin ölçüsüdür. Sevdiyini Kərkükü sevdyi  qədər sevir. Darıxdığı üçün “Kərkük üçün darıxdığı qədər” darıxır. Şairin qürbətdəki dostuna “qayıt” səslənişi ürəkləri parçalayır: “Bir bax!/Qan damlayan/Kərkükün tablosuna./Şəhidlərin rəsminə!…” Bu səsləniş özünə dönməyə səslənişdir: “Bir də bax!/Şeirlərimizin gözəlliyinə, /bayatılarımızın gözəlliyinə/ səni həsrətlə gözləyən/nəğmələrə, türkülərə,/Ramazan gecələrinə./ Qayıt,/Korya, Musallaya./Qayıt, qayıt…”

Şairin dostuna, bütövlükdə Kərkükdən uzaqda Kərkük üçün ağlayanlara, “Qayıt, dostum, qayıt!/Qayıt yurduna”, – deyə səslənişi çox təsirli və diqqətçəkicidir.

Qayıt, dostum, qayıt!

Qayıt yurduna…

Bax Xurma hanına,

Qarılar bazarına.

İmam Əhmədə  (Xəttatın türbəsinin olduğu məzarlıq)

bayatıyla bəzənən

Xəttatın məzarına (Kərkükün milli şairi İmam Xəttat).

Vay, xəttatım, vay!

Nələr çəkirsən, nələr?

Bilirəm, ağlayırsan gecələr… (Kərkükdən səsləniş)

Şairın qayıtmasını istədiyi dostuna bu məkanları sadalaması təsadüfi deyil.  Bu məkanalrın hər birində türkmənlərin xatirəsi əbədiləşib, tarixi, Kərkükü sevənlər və uğruna ölənlər yatıb. İmam Əhməd Xəttatın türbəsinin olduğu məzarlıq, İmam Xəttat isə Kərkükün milli şairidir. Kuzəçinin “qayıt” səslənişi pərən-pərən olub, qurbət ellərə dağılmış türkmənlərədir. Bir olmaq, birlik olmaq, “əl-ələ, kürək-kürəyə” vermək zamanıdır. Gələcəyimizin qarantı olan uşaqlarımıza azadlıq yollarını açmaq və tapmaq üçün “Biz-bizə, kürək-kürəyə,/iç-içə, əl-ələ/verməliyik. Uşaqlarımıza azadlıq yollarını tapmalıyıq”. “Kərkük qalasız, Türkmən hoyratsız,/Quşlar yuvasız/olarmı, dostum?

Şəmsəddin Kuzəçi yorulmadan, inadla parçalanmış türkmənlər yurdlarına qayıtmağa, bir olmağa çağırır: “Qayıt artıq!” Bu çağırışda həm gedənlərin bir gün dönəcəyinə, həm də “fələyin çərxinin bir gün dönəcəyinə” inam var:

Əlbəttə, bir gün yox olacaq.

“Bir gün dönər,

Bir gecə bir gün dönər,

tələsmə, nazlı könül,

gedən quş bir gün dönər.

Çarxı dönsə fələyin, bir gün də bir gün dönər”.

Qayıt, dostum, qayıt!

Qayıt yurduna! (Kərkükdən səsləniş).

Meksikalı şair, tərcüməçi, diplomat, siyasi publisist Oktavia Pasa görə, “Poeziya –ruhun qurtuluşudur, gücdür, fərqli bir dünyadır. Şəmsəddin Kuzəçi üçün poeziya mübarizədir, duruşdur. Onun ruhu, canı isə Kərkükdır.

Bülbülə yazığım gəlir.

Qəfəsdə olur…

Balığa yazığım gəlir.

Dənizsiz ölür…

Yalnız

Günəşi sevirəm:

Günəşi sevən

nə qəfəsdə,

nə dənizdə

yaşaya bilir… (Günəş sevgisi).

Şair yalnız günəşi sevir. Günəşi sevənsə, nə qəfəsdə, nə dənizdə  yaşaya bilir. Onun dərdi də, dərmanı da, sevdiyi günəşi də Kərkükdür. Kərkük Şəmsəddin Kuzəçinin ruhudur, kimliyinin təqdimidir.

Azadlıqdır amacım,

Millət böyük inancım,

Vətənimdir baş tacım,

Kərküklüyəm, Türkmanam!

Türkoğlu türk əslim mənim,

Oğuz boyu nəslim mənim,

Şan-şöhrətli ismim mənim,

Mən Kərküklü bir Türkmanam,

Türkə yan baxana düşmənəm (“Mən Kərküklü bir Türkmanam”).

Şəmsəddin Kuzəçinin diqqətimi çəkən şeirlərindən biri də “Pıçıltı” şeiridir.  Şeirə verilən ad məzmunundan xəbər verir. İnsan nədən hayqırmaq yerinə, pıçıldayar? Adətən başqalarının eşitməməsi, sirr verməməsi və ya sakitliyi qorumaq üçün pıçıldayar. Bəzən də ürəklər dərddən parçalanınca, “aha dözməyincə”,/”daha dözməyincə” pıçıldayar. Şair də düşüncələrini pıçıldayır misralarına:

Ürəklər aha dözmür,

Ürəklər daha dözmür…

Bu dərdli halda

sevmək, sevilmək

çox baha…

İçlər qapqara,

Çıxılmaz bir mağara. Bütün bunların içərisində yalnız Kərküklü “xəyallar çiçəklər kimi rənglidir”.  Biz də yazımızı “Çiçəklər kimi rəngli xəyalları”n bir gün həqiqət olması arzusu ilə  biririr, şair Şəmsəddin Kuzəçiyə uğurlar arzulayırıq!

Mənbə: https://kerkukgazetesi.com/

Xoşbəxtəm ki, tale məni bir neçə dəfə böyük şairimiz Süleyman Rüstəmlə görüşdürüb. Sonuncu görüşümü xatırlayıram: ölümündən iki il öncə onunla görüşüb “Azərbaycan” jurnalı üçün böyük bir müsahibə hazırlamışdım. Bilirdim ki, Süleyman Rüstəmlə görüşmək, söhbət etmək – XX əsrin ədəbi hadisələrini, poeziya tarixini vərəqləmək, Qorkini, Mayakovskini, Nazim Hikməti, Hüseyn Cavidi, Mirzə Cəlili, Haqverdiyevi, Üzeyir Hacıbəylini, Seyid Hüseyni, Cəfər Cabbarlını, Səməd Vurğunu və onlarla görkəmli sənətkarları “görmək” deməkdir. Çünki Süleyman Rüstəmin heyrətamiz dərəcədə güclü yaddaşı vardı, 40-50 il öncəki hadisələri, insanları olduğu kimi xatırlayır, haqqında danışdığı adamın xasiyyətindən tutmuş danışığına qədər, hər şeyi təfərrüatı ilə nəql edirdi. Mənim üçün “Ana və poçtalyon”un, Təbriz nisgilli şeirlərin müəllifi ilə görüşmək unudulmaz anlara çevriləcəkdi və çevrildi də…

Süleyman müəllim danışırdı ki, onun həyatında, xüsusilə, uşaqlıq və gənclik illərində iki böyük şəxsiyyət çox böyük rol oynayıblar: Süleyman Sani Axundov və Seyid Hüseyn. “Atamın məni ilk dəfə “Süleyman Sani məktəbi”nə aparmağını xatırlayıram. Haqqımda lazımlı məlumatı dəftərə qeyd etdilər və sonra atam getdi. Özümü yad adamların arasında görüb ağlamağa başladım. Başa düşürdüm ki, belə yerdə ağlamaq olmaz, amma özümü saxlaya bilmirdim. O zaman bir əl saçımı oxşadı:

– Niyə ağlayırsan, oğlum?

– Anamı istəyirəm.

– Çox gözəl, dərsdən sonra ananı görərsən.

– Yox, yox! Mən indi görmək istəyirəm.

– Oğlum, gəl səni sinfinizə aparım. Gör orda necə yaxşı uşaqlar var, amma heç ağlamırlar.

Sonra o, yanındakı müəllimlərə xitabən: – Görürsünüzmü, nə ağıllı oğlandır. Daha ağlamır, gedək, bala, gedək, – dedi.

Daha ağlamadım. Süleyman Sani bizi bir ata kimi sevirdi.

Əgər Süleyman Sani uşaqlıq təsəvvürümdə Simurq quşu kimi qalıbsa, Seyid Hüseyn sənət taleyimdə Xilaskar rolunu oynayıb. Seyid Hüseyn – bu görkəmli yazıçı texnikumda mənə ədəbiyyatdan dərs deyib. Mən onda ilk şeirlərimi yazırdım. Bir gün cəsarətə gəlib bir şeirimi ona verdim ki, fikrini bildirsin. Bir neçə ay keçdi, ondan səs çıxmadı. Bir gün tələbə yoldaşlarımdan biri mənə dedi ki, sənin “Maarif və mədəniyyət” jurnalında şeirin çıxıb – “Unudulmuş gənc”. Bundan o qədər sevindim ki… Sonralar Seyid Hüseynlə tez-tez görüşürdüm.

İyirminci illərdə sovet ədəbiyyatının azmanları sayılan M.Qorkinin, V.Mayakovskinin, D.Bednının Bakıya gəlişi böyük əks-səda doğurur. Bu sırada, əlbəttə, böyük türk şairi Nazim Hikməti heç cür unutmaq olmaz.

1927-ci ildə Mayakovski Bakıya gəlmişdi. Akademiyanın akt zalında onun oxucularla görüşü keçirilirdi.

Mayakovski yorulmadan şeirlər oxuyur, suallara cavablar verirdi. Həmin şeir gecəsində böyük şairimiz Hüseyn Cavid də iştirak edirdi. Axırda o, dözə bilməyib mənə sarı əyildi və dedi: “Canım, bu necə adamdır, necə tab gətirir, dözür belə şeylərə. Niyə hər suala cavab verir?” Bir nəfər ona belə yazmışdı: “İnsanın qəlbində boşluq olanda, iki çıxış yolu vardır: biri susmaq, ikincisi isə bağırmaqdan ibarətdir. Neçin siz ikincini intixab etmisiniz?” Mayakovski pərt olmadı. O, belə cavab verdi: “Bu kağızın müəllifi unudur ki, üçüncü bir çıxış yolu da vardır. O da belə qabiliyyətsiz suallar yazmaqdan ibarətdir!” – Hamı gülüşdü.

Xatirə olaraq onunla bir yerdə şəkil çəkdirdik. O, fotoqrafxanada stol üstündəki gül dəstəsini götürüb ayağımızın altına qoydu, fotoqrafa: – Çəkə bilərsən, – dedi.

Moskvada onu tez-tez görürdüm. Son dəfə 1930-cu ildə Moskva Yazıçılar Evində gördüm. Moskva proletar yazıçılarının konferansiyası gedirdi. Mən bufetdə çay içirdim. Birdən RAPP işçilərindən biri: – “Süleyman, tez zala keç, yoxsa böyük şey itirmiş olacaqsan, tez, tez” – dedi. Mən tez zala cumdum. Mayakovski tribunada idi. O, RAPP-a girmək haqqında bir ərizə oxudu. Zal ayağa qalxdı. Sonra spiçka qutusundan bir az böyük bir dəftərçəyə baxa-baxa bizə “Vo ves qolos” poemasından girişi oxudu. Alqış səsləri zalı lərzəyə gətirdi. Amma lap son görüş çox kədərli oldu. Aprelin 14-ü idi. Saat 11 radələrində Moskvada – adını unutduğum bir meydançada iki gənc həvəskar yazıçı mənə yaxınlaşdı, Mayakovskinin intihar etmək xəbərini verdilər. Onlarla bərabər bir həyətə girdik. Bir qapı ağzında Təcili yardım maşını dururdu. Qapıda bir neçə şair də vardı. Hamısının sifəti tutqun idi. İxtiyarsız olaraq gözlərimdən yaş axmağa başladı. Mayakovskinin dəfnində Səməd Vurğun, Mikayıl Rəfili, Əli Nazim, Osman Sarıvəlli də iştirak etdilər. Mayakovskinin o dövrdə bizim şairlərə (o cümlədən, mənə) təsiri çox böyük olub. Bu barədə tədqiqatçılar da yazıblar”.

Maksim Qorki haqqında isə Süleyman Rüstəm bunları söylədi: “İyirmi səkkizinci ilin 31 may günündə Qorki xaricdən Vətənə qayıtdı. Çox keçmədi ki, Bakıya gəldi. Bakıda olduğu günlərin birində “Qızıl qələmlər” Cəmiyyətinin üzvləriylə də görüşdü. Üzünü gənclərə tutub dedi ki, yeni ədəbiyyatı siz yaradırsınız, ancaq gərək özünüz də dünya mədəniyyətindən bəhrələnməlisiniz. Qorki Azərbaycan dilində bir şeir oxumağı xahiş elədi, mən Sabirdən əzbər dedim. Sonra Abbas Səhhətin tərcüməsində Qorkinin bir şeirini dedim”.

Nazim Hikmətin isə Bakıya birinci gəlişi iyirminci illərin axırlarında olmuşdur. Bakıda Süleyman Rüstəmin də iştirakı ilə onun “Günəşi içənlərin türküsü” kitabı çap olunmuşdu. Bu kitabın çapından sonra Nazim Hikmət Bakıya dəvət olunur və həmin dövrdə onunla ən çox münasibətdə olan gənc şair Süleyman Rüstəm idi. Onlar bir də 1951-ci ildə görüşdülər. “Nazim Hikmət mənim üçün elə sənətkar idi ki, ondan öyrənmək, görüb-götürmək üçün çox şeylər vardı – həm sənətində, həm də şəxsiyyətində. Nazimlə hər dəfə görüşəndə, söhbət edəndə onun gözlərində gizli bir kədər görürdüm. Vətəniylə, xalqıyla bağlıydı bu kədər. O illərdə onun vətəni Türkiyədə Nazimin adını çəkmək belə qorxulu idi”.

***

Süleyman Rüstəm ədəbiyyata məhz bu illərdə gəlmişdi və tez bir zamanda da o, ədəbi mühitdə tanınmağa başladı. İnkar eləmək lazım deyil ki, Azərbaycanda sovet ədəbiyyatının ilk nümunələrini yaradanlardan biri də Süleyman Rüstəm olmuşdur. Şura inqilabı yaradılandan sonra “yeni bir ədəbiyyat”a keçid başlandı. Özü də bu ədəbiyyatı, əsasən, gənc komsomolçu və kommunist şairlər, ədiblər yaratmalı idi. İyirminci illərin əvvəllərində bu tələbi şüurlu şəkildə ilk dəfə dərk edənlərdən biri məhz Süleyman Rüstəm oldu. Az sonra onun adı proletar şairləri cərgəsində çəkilməyə başladı. 1927-ci ildə Süleyman Rüstəmin “Ələmdən nəşəyə” şeirlər kitabı çapdan çıxdı. Bu kitab o dövrdə Azərbaycan sovet poeziyasının manifesti kimi dəyərləndirildi.

Artıq indi sağalmışdır ürəyimin yarası,

Budur, sazım yorulmadan çalır şənlik havası!

Yeni həyat başlayırkən üzümüzə gülməyə,

Keçdim artıq gülə-gülə mən ələmdən nəşəyə!

Orta məktəb dərsliklərinə Süleyman Rüstəmin “Çapayev” şeirini salırdılar. Bəlkə də bu gün üçün “Çapayev” tipli şeirlər “siyasi” olduğu üçün, daha çox qırmızı ulduzlu qəhrəmanı tərənnüm etdiyi üçün unudulub, bəlkə də haqlı olaraq unudulub. Amma bu şeirə siyasi yox, bədii baxımdan yanaşsaq, onun bir şeir kimi gözəlliyini təsdiq etmiş olarıq. Şeir başdan-ayağa alliterasiyalar əsasında qurulmuşdur (Süleyman Rüstəmin qəzəllərində belə alliterasiyalara tez-tez rast gəlirik). Ümumiyyətlə, ədəbiyyat nəzəriyyəsi ilə məşğul olan mütəxəssislər üçün S.Rüstəm poeziyası qiymətli bir örnəkdir, xüsusilə, bədii təsvir vasitələrinin müxtəlif çeşidləri ilə zəngindir. Onun təşbehləri də orijinallığı ilə seçilir:

Məndən soruşursunuz: De görək, səhər-səhər

Nəyə bənzəyir Xəzər?

Xəzər göyə bənzəyir, göy Xəzərə bənzəyir,

Xəzər qızıl həşyəli göy məxmərə bənzəyir.

Qayaların sinəsi sulardan oyuq-oyuq,

Xəzərə keşik çəkən sahildəki hər buruq,

Babək ordusundakı saçları buruq-buruq,

Yapıncısı qapqara bir əsgərə bənzəyir.

***

Süleyman Rüstəmin ədəbiyyat tariximizdə rolunu müəyyənləşdirərkən daha bir neçə məqamı xatırlayırsan. Bir anlığa fikirləşirsən ki, Süleyman Rüstəm olmasaydı, XX əsr Azərbaycan poeziyasında hansı boşluqlar və çatlar yaranardı? Axı, Cənub həsrətini, ikiyə bölünmüş Azərbaycanın dərdini, harayını, fəryadını kim Süleyman Rüstəm qədər böyük yanğı və poetik ustalıqla əks etdirə bilərdi? Cənub mövzusunda S.Rüstəmdən sonra da nə gözəl şeirlər yazılıbsa, bunlar S.Rüstəm şeirləri ilə yanaşı tutulur.

O illərdə Süleyman Rüstəm Təbrizi, Cənubi Azərbaycanı qarış-qarış gəzmişdi. Onu Təbrizdə, Sərabda, Ərdəbildə yaxşı tanıyırdılar.

Süleyman Rüstəmin Cənub şeirləri təkcə həsrət, ayrılıq motivlərini ifadə eləmir, həm də bütövlük arzusunu, Azərbaycanın o tay-bu tayının birləşmək duyğusunu əks etdirir. İllər gəlib keçib, bir vaxtlar bir-birinə həsrət qalan qan qardaşları və bacıları üçün indi görüşmək, dərdləşmək maneəsi yoxdur. Ancaq bu gedişlər-gəlişlər bütövlük arzusunu reallaşdırdımı? Elə bilirəm ki, S.Rüstəmin Cənub şeirlərinin bir çoxu indi yenidən doğulur.

Vaxtilə Abbas Səhhət Sabirin İran inqilabına həsr etdiyi şeirlərin çox böyük rol oynadığını, fədailərə “bir ordudan ziyadə xidmət etdiyini” iftixar hissilə qeyd edirdi. Süleyman Rüstəmin Cənub şeirləri də səksən ilə yaxındır ki, təxminən, belə bir missiyanı yerinə yetirir. Bir təbrizli qızı sonralar şairə ümumxalq məhəbbətini ifadə edib yazacaq: “Süleyman Rüstəmin insanı həyəcana gətirən gözəl şeirlərini oxumaq biz Cənubi Azərbaycan qızlarına da nəsib olmuşdur. Bu şeirlərin bizə nə qədər dərin təsir bağışladığını qələm ilə təsvir eləmək mümkün deyildir. O, bizim uçurumlu həyatımızı düzgün təsvir edir və bunların səbəblərini gözəl şeirlərində aydınca göstərir”.

Süleyman Rüstəmin Cənub şeirləri təkcə ədəbi hadisə kimi yox, həm də tarixin poetik inikası kimi də qiymətləndirilməlidir. Bu silsilədə şairin Təbrizə ilk səfərindən tutmuş, orada müşahidə etdiyi hadisələrə qədər, bütün olayları izləmək olar. Bu sırada, heç şübhəsiz, “Təbrizim” şeiri birincidir.

Qoymaram yadları girsin qoynuna,

İzn ver, qolumu salım boynuna!

Sənin bayramına, sənin toyuna

Dili bir, qanı bir qardaşın gəlib,

Dərdinə aşina sirdaşın gəlib.

Süleyman Rüstəmin Cənub şeirləri Təbrizlə tükənmədi, illər boyu bu həsrət, bu nisgil davam etdi. Ömrünün son günlərinə qədər o, bu nisgillə yaşadı. Adətən, bir mövzuda illərlə qələm çalmaq, hardasa, yeknəsəkliyə, forma və məzmun təkrarına gətirib çıxarır, bunu az görməmişik. Ancaq Süleyman Rüstəmin Cənub şeirləri hər dəfə yeni bir bədii təravətilə diqqəti cəlb edib. Altmışıncı illərin sonlarında onun ustad Şəhriyara yazdığı poetik məktublar Cənub şeirləri silsiləsinə yeni incilər əlavə etdi:

Kim deyir ki, ünvanımız ayrıdır?

Nə adımız, nə sanımız ayrıdır,

Nə canımız, nə qanımız ayrıdır,

Ürək birdir, bədən birdir, Şəhriyar,

Vətən birdir, Vətən birdir, Şəhriyar!

“Şair qardaşıma məktub” şeiriylə başlanan bu ünsiyyət tez bir zamanda Şimal və Cənub arasında əsr yarım davam edən ayrılığın buzunu əritdi. Tezliklə Şəhriyarla digər Azərbaycan şairlərinin də məktublaşmaları başlandı. Şəhriyarın “Qardaşım Süleyman Rüstəmə” şeirlər silsiləsi ilə bir xalqın ümumi poeziyası arasında yeni mənəvi birliyin əsasını qoydu:

Sən unutsan da, Süleyman, məni,

Unutmayacaq Şəhriyar səni.

Yaz gələr, bülbül qarsar çəməni,

İndilik sevsin zaman ayrılıq,

Aman ayrılıq, aman ayrılıq!   

Çox təəssüf ki, Azərbaycanın bu iki böyük şairinin görüşü baş tutmadı. Şəhriyar Bakı, Süleyman Rüstəm isə Şəhriyar və bir daha Təbrizi görmək həsrətiylə dünyadan köçdülər.

***

Deyirlər ki, qəzəl janrı Füzuliylə zirvəyə çatdı, Vahid isə Füzuli yadigarı kimi qəzəl dünyasının son ustadı oldu. Bu fikirdə müəyyən həqiqət var, amma məsələ burasındadır ki, elə Vahidin sağlığında və Vahiddən sonra qəzəl janrı süqut eləmədi. Şeirimizdə Füzuli, Nəsimi, Seyid Əzim, Vahid ənənələri yeni məcrada davam etdi. Bu sırada Süleyman Rüstəmin qəzəl yaradıcılığı müstəsna rol oynamışdır.

Gələndə məclisə mey əldə lalə şəklində,

Nigarım ay tək olur, mən də halə şəklində.

Ürək qanımla yazıb eşqimi, məhəbbətimi,

Nigarə söyləyirəm odlu nalə şəklində.

O incə qəlbinə təsir edincə hər qəzəlim,

Gözündə nəm görürəm inci-jalə şəklində.

Mən aşiqəm, bu səbəbdən hər aşiqanə sözüm

Coşub axır ürəyimdən şəlalə şəklində.

Sevin, sevin ki, Süleyman, əlində cananın

Bu qan olan ürəyindir piyalə şəklində.

Doğrudan da, bu qəzəl Füzuli ənənəsini yaşadan, hətta cəsarət edib deyə bilərik ki, Füzuli qəzəlləri sırasında durmağa layiq bir qəzəldir. Süleyman Rüstəmin qəzəlləri haqqında ilk məqaləni Xalq şairi Rəsul Rza yazmışdır. Həmin məqalədən bəzi sətirləri bu yazıda xatırlamaq nə qədər xoşdur: “Süleyman Rüstəm qəzəllərinin çoxu mahiyyət etibarilə yeni qəzəllərdir. Bu yenilik yalnız onların forma və ifadə tərzinə aid deyil, bəlkə birinci növbədə bu qəzəllərin məzmununa aiddir”.

Böyük Vətən müharibəsi illərində, o zamanın təbirincə desək, Süleyman Rüstəm də qələmini süngüyə çevirən şairlərdən biri oldu. O, həm də ön cəbhədə oldu, batalyon komissarı, siyasi işçi kimi əsgərləri vətən uğrunda qələbəyə ruhlandırırdı.

Ancaq Süleyman Rüstəmi müharibə illərində daha çox məşhurlaşdıran onun “Ana və poçtalyon” şeiri oldu. Bu şeir müharibədən sonra da poeziyamızın ən gözəl incilərindən biri olaraq qaldı. Şeirdəki insan obrazları o qədər təbii və koloritli idi ki, heyranlığını gizlədə bilmirdin, özünü gah ananın, gah da poçtalyonun yerində hiss edirdin.

Dörd ay vardı, ananın gözləri yol çəkirdi,

Başqa bir dərdi yoxdu, oğul dərdiydi dərdi.

Belə şeiri isə izah eləməyə heç bir ehtiyac yoxdur. Bü, təkcə şeir deyil, həm də nəzmlə yazılan bir müharibə romanıdır. Əgər keçmiş SSRİ məkanında – o illərdə yazılan ən yaxşı ədəbiyyat nümunələri haqqında söhbət açılarsa, “Ana və poçtalyon”un adını öncə çəkməliyik.

İllər keçəcək, Süleyman Rüstəm o günü də görəcək ki, bədnam qonşularımız bizimlə torpaq davasına çıxırlar. Onda qocaman şair məşhur “Qarabağı vermərəm” şeirini qələmə alacaq. Amma Qarabağın taleyindən nigaran gedəcək.

Dostlarından eşidirsən bu sözü nəğmə kimi –

“Şux gözəllər yeridir, yaxşı məkandır Qarabağ”.

Sən bilirsən ki, mənim təkcə Cənub dərdim var,

Ayrılıq dərdi ölümdən də yamandır, Qarabağ.

Sən canımsan, ciyərimsən, ürəyimsən, ürəyim,

Deyirəm, car çəkirəm, canlara candır Qarabağ.

***

Süleyman Rüstəm həm də bir şəxsiyyət kimi bütöv idi. Repressiya tufanı başlananda bir neçə ziyalını o bəladan xilas etdi. Onunla müsahibədə cəsarətə gəlib belə bir sual verdim: – Süleyman müəllim, 37-ci il repressiyasında sizin günahınız olubmu? Məsələn, Müşfiqlə bağlı… Dedi ki, oğlum, get bütün arxivləri araşdır, mənim bu xüsusda bir sənədə qol çəkdiyimi, ya kiminsə üzünə durmağımı görə bilməzsən. Mən ədəbi mübahisələrdə kimlərisə tənqid etmişəm. Amma bu, ədəbiyyat-mövqe məsələsiydi. O ki qaldı Müşfiqə, anam onun qarşısına duz-çörək qoyub. Bəziləri kimi mən də ona “faşist”, ya “kontrrevalyusyon” desəydim, onda o duz-çörəyə və anama xəyanət etmiş olardım”.

Süleyman Rüstəm böyük bir ədəbi irs qoyub getdi – mənəvi Azərbaycan irsi… Bu irsi qorumaq bizim və gələcək nəsillərin borcudur.

Son olaraq Süleyman Rüstəmin bu misralarını xatırlayaq:

Vaxt gələndə,

Mən öləndə,

Məni Vətən torpağında təntənəsiz basdırın.

Sevmiyənlər gendə dursun, sevənlər, siz basdırın.

Arzum budur, məndən sonra ölüm-itim olmasın,

Dostlarımın qəlbi qəmlə, gözü yaşla dolmasın.

Həyat daha gözəlləşsin, gülsün bağlar, bağçalar,

Ruhum gəzsin çiçəklərlə əldən-ələ, hər bahar.

Mənbə: https://edebiyyatqazeti.az/

Dünyanın bu qarışıq vaxtında Türkiyədən acıdan-acı bir xəbər gəldi: İlbər Ortaylı dünyasını dəyişib.

Uzun  illərdən bəri mənim ən yaxın, ən etibarlı dostlarımdan idi. Türkiyədə, Azərbaycanda, Moskvada, Strasburqda dəfələrlə görüşüb, çox məhrəm, səmimi söhbətlər etmişik.

Martın 13-də, ad günümdən bir gün əvvəl “Şərq-Qərb” nəşriyyatı çoxcildlik “Söz dünyası” kitabımın 5-ci cildini mənə təqdim etdi. Bu cildə türk dünyasının bir çox görkəmli yaradıcıları, alimləri haqqında yazılarım və onlardan bəzilərinin mənim barəmdə yazdıqları mətnlər daxildir. Bu yazılar sırasında İlbərin “Anar barədə” adlı son dərəcə dəyərli yazısı da var. Martın 14-də isə ağır bir xəbər aldım: İlbər vəfat eləyib.

Müxtəlif ölkələrdə yaşadığımız üçün az-az görüşürdük. Ancaq hər görüşümüzdə qarşılıqlı zənginləşər, qayğılarımızı bir-birimizlə bölüşər, fərəhli hadisələrə – o cümlədən, Qarabağın azad olunmasına birlikdə sevinərdik. 

Sonuncu dəfə İlbərlə Bakıda Elçinlə birlikdə görüşmüşdük. İlbər Elçinin də, mənim də dostumuz idi. Amma ilk növbədə Azərbaycanımızın etibarlı dostu, sevincimizə sevinən, kədərimizə kədərlənən idi. Əcdadları Krım tatarlarından olan İlbər bütün türk dünyasının dürüst tarixçisi, ardıcıl araşdırıcı və dəqiq tədqiqatçısı idi.

İndi nə Elçin var, nə İlbər. Allah itirdiyim dostlarımın hamısına rəhmət eləsin. Qəbirləri nurla dolsun bu nurlu insanların.

ANAR

16.03.2026

Mənbə: https://edebiyyatqazeti.az/